Anandamakaranda

Nyayavivaranam: Difference between revisions

← Older editNewer edit →
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Line 30: Line 30:
| id      = BSNV_C01_S01_V01_B01
| id      = BSNV_C01_S01_V01_B01
| text    =
| text    =
जीवव्यतिरिक्तेश्वरस्याभावात् तस्य च स्वप्रकाशत्वान्न जिज्ञास्यतेति प्राप्ते ‘अथातो ब्रह्मजिज्ञासा’(ब्र.सू.१.१.१) इत्याह । ‘तद्विजिज्ञासस्व तद्ब्रह्म’() इति ‘ब्रह्म’शब्देन पूर्णगुणत्वोक्तेर्नानुभवसिद्धाल्पगुणजीवाभेदः । ‘अथ कस्मादुच्यते ब्रह्मेति। बृहन्तो ह्यस्मिन् गुणाः’() इति श्रुतेः(श्रुतेरिति) ॥1॥
जीवव्यतिरिक्तेश्वरस्याभावात् तस्य च स्वप्रकाशत्वान्न जिज्ञास्यतेति प्राप्ते ‘अथातो ब्रह्मजिज्ञासा’(ब्र.सू.१.१.१) इत्याह । ‘तद्विजिज्ञासस्व तद्ब्रह्म’ इति ‘ब्रह्म’शब्देन पूर्णगुणत्वोक्तेर्नानुभवसिद्धाल्पगुणजीवाभेदः । ‘अथ कस्मादुच्यते ब्रह्मेति। बृहन्तो ह्यस्मिन् गुणाः’ इति श्रुतेः(श्रुतेरिति) ॥1॥
}}
}}


Line 47: Line 47:
| id      = BSNV_C01_S01_V02_B01
| id      = BSNV_C01_S01_V02_B01
| text    =
| text    =
न जीव एवायं ब्रह्मशब्दः । ‘यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते’() इत्यादिना जन्मादिकारणत्वस्यैव ब्रह्मलक्षणत्वोक्तेः ॥2॥
न जीव एवायं ब्रह्मशब्दः । ‘यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते’ इत्यादिना जन्मादिकारणत्वस्यैव ब्रह्मलक्षणत्वोक्तेः ॥2॥
}}
}}


Line 98: Line 98:
| id      = BSNV_C01_S01_V05_B01
| id      = BSNV_C01_S01_V05_B01
| text    =
| text    =
न च तस्यावाच्यत्वं श्रुत्यभिप्रायः । ‘सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति’() इत्यादि श्रुतिसहितानुभवस्य बलवत्वात् ॥5॥
न च तस्यावाच्यत्वं श्रुत्यभिप्रायः । ‘सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति’ इत्यादि श्रुतिसहितानुभवस्य बलवत्वात् ॥5॥
}}
}}


Line 149: Line 149:
| id      = BSNV_C01_S01_V11_B01
| id      = BSNV_C01_S01_V11_B01
| text    =
| text    =
अधिभूताध्यात्माधिवेदगतानामपि शब्दानाम् अचेतनत्वजीवान्वयव्यतिरेकित्वनित्यत्वेषु(चेतनजीवान्वयव्यतिरेकनित्यत्वेषु) विद्यमानेष्वपि भगवद्विषयत्वमेवानन्यथा सिद्धलिङ्गैः । ‘तावानस्य महिमा ततो ज्यायांश्च पुरुषः’() इत्यादिशब्दसहितलिङ्गैश्च । सन्दिग्धश्रुतिलिङ्गाभ्याम् उक्ताभ्यामपि, असन्दिग्धयोः केवलयोरेव(केवलयोरपि) बलवत्वात् ॥8-11॥
अधिभूताध्यात्माधिवेदगतानामपि शब्दानाम् अचेतनत्वजीवान्वयव्यतिरेकित्वनित्यत्वेषु(चेतनजीवान्वयव्यतिरेकनित्यत्वेषु) विद्यमानेष्वपि भगवद्विषयत्वमेवानन्यथा सिद्धलिङ्गैः । ‘तावानस्य महिमा ततो ज्यायांश्च पुरुषः’ इत्यादिशब्दसहितलिङ्गैश्च । सन्दिग्धश्रुतिलिङ्गाभ्याम् उक्ताभ्यामपि, असन्दिग्धयोः केवलयोरेव(केवलयोरपि) बलवत्वात् ॥8-11॥
}}
}}


Line 248: Line 248:
| id      = BSNV_C01_S02_V04_B01
| id      = BSNV_C01_S02_V04_B01
| text    =
| text    =
‘सोहमस्मि’(), ‘स एवाहमस्मि’() इत्याद्यभ्यास-अर्थवादसहितबहुश्रुतिभ्योऽपि निरवकाशोपपत्तेरेव प्राबल्यम् ॥4॥
‘सोहमस्मि’, ‘स एवाहमस्मि’ इत्याद्यभ्यास-अर्थवादसहितबहुश्रुतिभ्योऽपि निरवकाशोपपत्तेरेव प्राबल्यम् ॥4॥
}}
}}


Line 282: Line 282:
| id      = BSNV_C01_S02_V06_B01
| id      = BSNV_C01_S02_V06_B01
| text    =
| text    =
‘अक्षरात् परतः परः’() इति श्रुतेरपि ‘नाक्षरात् सम्भवतीह विश्वं’() इत्यस्या निरवकाशत्वम् । अक्षरात् परतः परस्याप्यक्षरान्तरत्ववचनात् ॥6॥
‘अक्षरात् परतः परः’ इति श्रुतेरपि ‘नाक्षरात् सम्भवतीह विश्वं’ इत्यस्या निरवकाशत्वम् । अक्षरात् परतः परस्याप्यक्षरान्तरत्ववचनात् ॥6॥
}}
}}


Line 330: Line 330:
| id      = BSNV_C01_S03_V01_B01
| id      = BSNV_C01_S03_V01_B01
| text    =
| text    =
‘प्राणानां ग्रन्थिरसि’()। ‘रुद्रो वै लोकायतनम्’()। ‘वायुना वै गौतम सूत्रेणायं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि सन्दृब्धानि भवन्ति’ । ‘सर्वे वा एते प्राणाश्च प्राणिनश्च देवाश्च दिव्यानि च लोकाश्च लोकिनश्चालोकिनश्च विष्णावेवोताश्च प्रोताश्च भवन्ति’() इत्यादेः द्युभ्वाद्यायतनत्वमज्ञानां साधारणं लिङ्गम् ॥1॥
‘प्राणानां ग्रन्थिरसि’। ‘रुद्रो वै लोकायतनम्’। ‘वायुना वै गौतम सूत्रेणायं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि सन्दृब्धानि भवन्ति’ । ‘सर्वे वा एते प्राणाश्च प्राणिनश्च देवाश्च दिव्यानि च लोकाश्च लोकिनश्चालोकिनश्च विष्णावेवोताश्च प्रोताश्च भवन्ति’ इत्यादेः द्युभ्वाद्यायतनत्वमज्ञानां साधारणं लिङ्गम् ॥1॥
}}
}}


Line 337: Line 337:
| id      = BSNV_C01_S03_V01_B02
| id      = BSNV_C01_S03_V01_B02
| text    =
| text    =
‘यस्मिन् द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतं मन ओतं प्राणा ओताः’() इत्यत्रोक्तानां लिङ्गानामन्यत्र रुद्रादिविषयत्वे शब्दलिङ्गबाहुल्यम् । ‘प्राणानां ग्रन्थिरसि रुद्रो माऽऽविशान्तकः’() । ‘प्राणेश्वरः कृत्तिवासाः पिनाकी’(), ‘मनो वै रुद्र ओतं च प्रोतं च’(), ‘रुद्रो वाव लोकाधारः’() इत्यादिकं शब्दबाहुल्यम् ॥1॥
‘यस्मिन् द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतं मन ओतं प्राणा ओताः’ इत्यत्रोक्तानां लिङ्गानामन्यत्र रुद्रादिविषयत्वे शब्दलिङ्गबाहुल्यम् । ‘प्राणानां ग्रन्थिरसि रुद्रो माऽऽविशान्तकः’ । ‘प्राणेश्वरः कृत्तिवासाः पिनाकी’, ‘मनो वै रुद्र ओतं च प्रोतं च’, ‘रुद्रो वाव लोकाधारः’ इत्यादिकं शब्दबाहुल्यम् ॥1॥
}}
}}


Line 344: Line 344:
| id      = BSNV_C01_S03_V01_B03
| id      = BSNV_C01_S03_V01_B03
| text    =
| text    =
तेषामेव लिङ्गशब्दानां ‘प्राणानां ग्रन्थिरसि’() इत्यादीनां विष्णौ मुख्यवृत्तिरिति बलवत्वम् । तस्य हि रुग्द्रावणादिकर्तृत्वं मुख्यम् ॥1॥
तेषामेव लिङ्गशब्दानां ‘प्राणानां ग्रन्थिरसि’ इत्यादीनां विष्णौ मुख्यवृत्तिरिति बलवत्वम् । तस्य हि रुग्द्रावणादिकर्तृत्वं मुख्यम् ॥1॥
}}
}}


Line 361: Line 361:
| id      = BSNV_C01_S03_V02_B01
| id      = BSNV_C01_S03_V02_B01
| text    =
| text    =
‘प्राणो वा आशाया भूयान्’(), ‘विष्णुर्वै देवेभ्यो भूयांस्तस्माद् भूयान्नाम’() इत्यादेर्भूमशब्दोऽज्ञानां साधारणः ॥2॥
‘प्राणो वा आशाया भूयान्’, ‘विष्णुर्वै देवेभ्यो भूयांस्तस्माद् भूयान्नाम’ इत्यादेर्भूमशब्दोऽज्ञानां साधारणः ॥2॥
}}
}}


Line 368: Line 368:
| id      = BSNV_C01_S03_V02_B02
| id      = BSNV_C01_S03_V02_B02
| text    =
| text    =
‘प्राणो वा आशाया भूयान्’() इत्युक्त्वा प्राणाद्भूयसोऽनुक्तिः ॥2॥
‘प्राणो वा आशाया भूयान्’ इत्युक्त्वा प्राणाद्भूयसोऽनुक्तिः ॥2॥
}}
}}


Line 375: Line 375:
| id      = BSNV_C01_S03_V02_B03
| id      = BSNV_C01_S03_V02_B03
| text    =
| text    =
प्राणस्य विष्णोः सकाशात् भूयस्त्वानुक्तिः । ‘च’शब्देन ‘एष तु वा अतिवदति’() इति प्राणाद्विष्णोर्भूयस्त्वोक्तिश्च ॥2॥
प्राणस्य विष्णोः सकाशात् भूयस्त्वानुक्तिः । ‘च’शब्देन ‘एष तु वा अतिवदति’ इति प्राणाद्विष्णोर्भूयस्त्वोक्तिश्च ॥2॥
}}
}}


Line 399: Line 399:
| id      = BSNV_C01_S03_V03_B02
| id      = BSNV_C01_S03_V03_B02
| text    =
| text    =
अत्तेत्युक्त्वा ‘न तदश्नाति किञ्चन’() इति विरुद्धता ॥3॥
अत्तेत्युक्त्वा ‘न तदश्नाति किञ्चन’ इति विरुद्धता ॥3॥
}}
}}


Line 406: Line 406:
| id      = BSNV_C01_S03_V03_B03
| id      = BSNV_C01_S03_V03_B03
| text    =
| text    =
सर्वाधारप्रकृत्याधारत्वं, विष्णोरन्यस्य विरुद्धम् । ‘पतिं विश्वस्यात्मेश्वरं’(), ‘विश्वात्मानं परायणम्’() इत्यादिश्रुतेः । (अनशनोक्तिस्तु) अनशनत्वोक्तिस्त्वनुपजीवनार्थत्वेनैव सावकाशता ॥3॥
सर्वाधारप्रकृत्याधारत्वं, विष्णोरन्यस्य विरुद्धम् । ‘पतिं विश्वस्यात्मेश्वरं’, ‘विश्वात्मानं परायणम्’ इत्यादिश्रुतेः । (अनशनोक्तिस्तु) अनशनत्वोक्तिस्त्वनुपजीवनार्थत्वेनैव सावकाशता ॥3॥
}}
}}


Line 423: Line 423:
| id      = BSNV_C01_S03_V04_B01
| id      = BSNV_C01_S03_V04_B01
| text    =
| text    =
कारणत्वसाम्यात् विष्णोरचेतनप्रकृतेश्च ‘सदेव सोम्येदमग्र आसीत्’() इत्यादिसृष्टिस्थानं साधारणम् ॥4॥
कारणत्वसाम्यात् विष्णोरचेतनप्रकृतेश्च ‘सदेव सोम्येदमग्र आसीत्’ इत्यादिसृष्टिस्थानं साधारणम् ॥4॥
}}
}}


Line 430: Line 430:
| id      = BSNV_C01_S03_V04_B02
| id      = BSNV_C01_S03_V04_B02
| text    =
| text    =
‘बहु स्यां प्रजायेय’() इत्यन्यस्य अन्यभावादृष्टिः ॥4॥
‘बहु स्यां प्रजायेय’ इत्यन्यस्य अन्यभावादृष्टिः ॥4॥
}}
}}


Line 461: Line 461:
| id      = BSNV_C01_S03_V05_B02
| id      = BSNV_C01_S03_V05_B02
| text    =
| text    =
‘दहरोऽस्मिन्नन्तर आकाशस्तस्मिन्यदन्तिस्तदन्वेष्टव्यम्’() इत्यनेन, ‘यावान्वा अयमाकाशस्तावानेषोऽन्तर्हृदय आकाशः’ इत्यस्यान्वयाभावः ॥5॥
‘दहरोऽस्मिन्नन्तर आकाशस्तस्मिन्यदन्तिस्तदन्वेष्टव्यम्’ इत्यनेन, ‘यावान्वा अयमाकाशस्तावानेषोऽन्तर्हृदय आकाशः’ इत्यस्यान्वयाभावः ॥5॥
}}
}}


Line 485: Line 485:
| id      = BSNV_C01_S03_V06_B01
| id      = BSNV_C01_S03_V06_B01
| text    =
| text    =
‘कथं नु तद्विजानीयाम्’() इत्यानुकूल्येन ग्रहणं कस्य? इति विचार्यमनुग्रहः ॥6॥
‘कथं नु तद्विजानीयाम्’ इत्यानुकूल्येन ग्रहणं कस्य? इति विचार्यमनुग्रहः ॥6॥
}}
}}


Line 516: Line 516:
| id      = BSNV_C01_S03_V07_B01
| id      = BSNV_C01_S03_V07_B01
| text    =
| text    =
‘ऊर्ध्वं प्राणमुन्नयति’() इत्यादिलिङ्गानां प्राणादन्यत्रावकाशराहित्यमिति भ्रमः । एवमेव ‘एष प्राण इतरान् प्राणान् पृथक् पृथगेव सन्निधत्ते’() इत्यादिवाक्यात् भ्रमः ॥7॥
‘ऊर्ध्वं प्राणमुन्नयति’ इत्यादिलिङ्गानां प्राणादन्यत्रावकाशराहित्यमिति भ्रमः । एवमेव ‘एष प्राण इतरान् प्राणान् पृथक् पृथगेव सन्निधत्ते’ इत्यादिवाक्यात् भ्रमः ॥7॥
}}
}}


Line 582: Line 582:
| id      = BSNV_C01_S03_V11_B01
| id      = BSNV_C01_S03_V11_B01
| text    =
| text    =
आदित्यादिज्योतिष्ट्वम् उभयलोकसञ्चरणम् ‘आदित्येनैवायं ज्योतिषाऽऽस्ते’() इत्यवधारणमित्यादीनां परमात्मान्यवकाशाभावो बहुतादृक्त्वम् ॥11॥9॥
आदित्यादिज्योतिष्ट्वम् उभयलोकसञ्चरणम् ‘आदित्येनैवायं ज्योतिषाऽऽस्ते’ इत्यवधारणमित्यादीनां परमात्मान्यवकाशाभावो बहुतादृक्त्वम् ॥11॥9॥
}}
}}


Line 589: Line 589:
| id      = BSNV_C01_S03_V11_B02
| id      = BSNV_C01_S03_V11_B02
| text    =
| text    =
‘अयं पुरुषः’() इति संसारी । आत्मशब्दोदित एव विष्णुः । अत आदित्यादिज्योतिष्ट्वं संसारिण एव । ‘आदित्येनैव’ इत्यवधारणं बाह्यज्योतिष्षु प्राधान्यापेक्षयेत्यादि । लोकसञ्चरणं तु जीवमादाय तस्यैव अदुःखेन स्वातन्त्र्यात् ॥11॥
‘अयं पुरुषः’ इति संसारी । आत्मशब्दोदित एव विष्णुः । अत आदित्यादिज्योतिष्ट्वं संसारिण एव । ‘आदित्येनैव’ इत्यवधारणं बाह्यज्योतिष्षु प्राधान्यापेक्षयेत्यादि । लोकसञ्चरणं तु जीवमादाय तस्यैव अदुःखेन स्वातन्त्र्यात् ॥11॥
}}
}}


Line 606: Line 606:
| id      = BSNV_C01_S03_V12_B01
| id      = BSNV_C01_S03_V12_B01
| text    =
| text    =
पुनः शब्दाः ‘ईशानो वज्रो ज्योतिराकाशः’() इति ॥7॥10-12॥
पुनः शब्दाः ‘ईशानो वज्रो ज्योतिराकाशः’ इति ॥7॥10-12॥
}}
}}


Line 613: Line 613:
| id      = BSNV_C01_S03_V12_B02
| id      = BSNV_C01_S03_V12_B02
| text    =
| text    =
‘वै, नाम’() इति प्रसिद्धिद्योतकनिपातद्वयम् रूढित्यागेनोक्तयौगिकार्थस्वीकारे विरोधि ॥12॥11॥
‘वै, नाम’ इति प्रसिद्धिद्योतकनिपातद्वयम् रूढित्यागेनोक्तयौगिकार्थस्वीकारे विरोधि ॥12॥11॥
}}
}}


Line 721: Line 721:
| id      = BSNV_C01_S04_V01_B01
| id      = BSNV_C01_S04_V01_B01
| text    =
| text    =
अवरत्वादिधर्मनियन्तृत्वम्, तत्तादात्म्यवत्वं चेति द्विविधं ह्यवरत्वादि(अवरत्वादि) । ‘निरनिष्टो निरवद्यः‘() इत्यादिश्रुतेः तत्तद्दोषतादात्म्यात्यस्पृष्टिनियमात् विष्णोः, ‘नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति’() इति श्रुतिबलाच्च (नियन्तृत्वमेव)नियन्तृत्वमवरत्वादिकमित्यापतति । श्रुतिद्वयस्यापि निरवकाशत्वात् । मृत्युशब्दादिषु प्रसिद्धेश्च । प्रसिद्धत्वाच्च(प्रसिद्धत्वात्) कर्तृव्युत्पत्तेः । ‘तमेव मृत्युममृतं’(), ‘तात दैवं सर्वात्मनावैहि परं परायणम्’() इत्यादेश्च । उपचारकल्पनायाश्च क्लिष्टत्वात्(कष्टत्वात्) । प्रमाणाभावाच्च । नाव्यक्तादिशब्दानां परमात्मविषयत्वङ्गीकारे सर्वमानविरोधः ॥1॥
अवरत्वादिधर्मनियन्तृत्वम्, तत्तादात्म्यवत्वं चेति द्विविधं ह्यवरत्वादि(अवरत्वादि) । ‘निरनिष्टो निरवद्यः‘ इत्यादिश्रुतेः तत्तद्दोषतादात्म्यात्यस्पृष्टिनियमात् विष्णोः, ‘नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति’ इति श्रुतिबलाच्च (नियन्तृत्वमेव)नियन्तृत्वमवरत्वादिकमित्यापतति । श्रुतिद्वयस्यापि निरवकाशत्वात् । मृत्युशब्दादिषु प्रसिद्धेश्च । प्रसिद्धत्वाच्च(प्रसिद्धत्वात्) कर्तृव्युत्पत्तेः । ‘तमेव मृत्युममृतं’, ‘तात दैवं सर्वात्मनावैहि परं परायणम्’ इत्यादेश्च । उपचारकल्पनायाश्च क्लिष्टत्वात्(कष्टत्वात्) । प्रमाणाभावाच्च । नाव्यक्तादिशब्दानां परमात्मविषयत्वङ्गीकारे सर्वमानविरोधः ॥1॥
}}
}}


Line 872: Line 872:
| id      = BSNV_C02_S01_V05_B01
| id      = BSNV_C02_S01_V05_B01
| text    =
| text    =
‘कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परेऽव्यये सर्व एकीभवन्ति’() इति श्रुतिबलान्नैक्यम्। किन्तु भेदापादकमेवैतत्, ‘निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति’(), ‘परात् परं पुरुषमुपैति(पुरिशयं पुरुषम्) दिव्यम्’() इति सन्निहितवाक्यबलात् । एकीभावशब्दस्तु सान्निध्येऽपि(सामीप्येऽपि)भवति । ‘एकीभूता तु सा सेना पाण्डवानभ्यवर्तत’() इतिवत् । ‘यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति । एवं मुनेर्विजानत आत्मा भवति गौतम॥’ इति वाक्यान्तराच्च ॥5॥
‘कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परेऽव्यये सर्व एकीभवन्ति’ इति श्रुतिबलान्नैक्यम्। किन्तु भेदापादकमेवैतत्, ‘निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति’, ‘परात् परं पुरुषमुपैति(पुरिशयं पुरुषम्) दिव्यम्’ इति सन्निहितवाक्यबलात् । एकीभावशब्दस्तु सान्निध्येऽपि(सामीप्येऽपि)भवति । ‘एकीभूता तु सा सेना पाण्डवानभ्यवर्तत’ इतिवत् । ‘यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति । एवं मुनेर्विजानत आत्मा भवति गौतम॥’ इति वाक्यान्तराच्च ॥5॥
}}
}}


Line 889: Line 889:
| id      = BSNV_C02_S01_V06_B01
| id      = BSNV_C02_S01_V06_B01
| text    =
| text    =
न च लौकिकसर्वकार्यानुसारेण(लौकिकसर्वकार्याणाम् अनुसारेण) अकर्तृतन्त्रत्वं सर्वानुसारः। किं तर्हि ? तद्वैलक्षण्येन सर्वकर्तृविलक्षणसर्वशक्तित्वमेवाशेषयुक्तिश्रुत्यनुसारि । ‘एष सर्वेश्वरः’() इति श्रुतेः(इत्यादि श्रुतेः) । युक्तिमात्रात् श्रुतियुक्ता हि युक्तिर्बलवती ॥6॥
न च लौकिकसर्वकार्यानुसारेण(लौकिकसर्वकार्याणाम् अनुसारेण) अकर्तृतन्त्रत्वं सर्वानुसारः। किं तर्हि ? तद्वैलक्षण्येन सर्वकर्तृविलक्षणसर्वशक्तित्वमेवाशेषयुक्तिश्रुत्यनुसारि । ‘एष सर्वेश्वरः’ इति श्रुतेः(इत्यादि श्रुतेः) । युक्तिमात्रात् श्रुतियुक्ता हि युक्तिर्बलवती ॥6॥
}}
}}


Line 906: Line 906:
| id      = BSNV_C02_S01_V07_B01
| id      = BSNV_C02_S01_V07_B01
| text    =
| text    =
न चेश्वरत्यागेन जीवस्यैव कर्तृत्वाङ्गीकारे कल्पनालाघवम्। श्रुतिसिद्धत्वेन अकल्पनात् । अश्रुतजीवकर्तृत्वाङ्गीकारे गौरवमेव । तदभावात्(तदभावे) सिद्धान्ते लघुता । ‘नान्यः कर्ता, स हि स्वतन्त्रः, परमात् परमो हरिः’() इत्यादेश्च । अभेदपक्षस्तु निराकृतः । श्रुत्यनुभवविरोधाच्च ॥7॥
न चेश्वरत्यागेन जीवस्यैव कर्तृत्वाङ्गीकारे कल्पनालाघवम्। श्रुतिसिद्धत्वेन अकल्पनात् । अश्रुतजीवकर्तृत्वाङ्गीकारे गौरवमेव । तदभावात्(तदभावे) सिद्धान्ते लघुता । ‘नान्यः कर्ता, स हि स्वतन्त्रः, परमात् परमो हरिः’ इत्यादेश्च । अभेदपक्षस्तु निराकृतः । श्रुत्यनुभवविरोधाच्च ॥7॥
}}
}}


Line 1,103: Line 1,103:
| text    =
| text    =
न च तेजस एव अपामुत्पत्यङ्गीकारे घर्मात् स्वेदादिदृष्ट्यनुसारित्वमिति(स्वेदादिदृष्टानुसारित्वमिति) गुणाधिक्यम् । मुख्यार्थपरित्यागप्राप्तेः ॥5॥
न च तेजस एव अपामुत्पत्यङ्गीकारे घर्मात् स्वेदादिदृष्ट्यनुसारित्वमिति(स्वेदादिदृष्टानुसारित्वमिति) गुणाधिक्यम् । मुख्यार्थपरित्यागप्राप्तेः ॥5॥
न च ‘अद्भ्यो वाऽन्नमुत्पद्यते’() इत्याद्युक्तप्रसिद्धान्नाख्यान्यार्थाविरोधेन प्रसिद्धान्ननामस्वीकारे बहुवाक्यानुवर्तितेति गुणः । ‘अन्न’शब्दस्य प्रयोगबाहुल्यात् पृथिव्यामपि शक्तिमत्वात् । अधिकारादीनां निरवकाशत्वाच्च । बहुवाक्यानुरोधोऽप्यत्रैवेति (बहुवाक्यानुरोधोऽप्यत्रैव) ॥6॥
न च ‘अद्भ्यो वाऽन्नमुत्पद्यते’ इत्याद्युक्तप्रसिद्धान्नाख्यान्यार्थाविरोधेन प्रसिद्धान्ननामस्वीकारे बहुवाक्यानुवर्तितेति गुणः । ‘अन्न’शब्दस्य प्रयोगबाहुल्यात् पृथिव्यामपि शक्तिमत्वात् । अधिकारादीनां निरवकाशत्वाच्च । बहुवाक्यानुरोधोऽप्यत्रैवेति (बहुवाक्यानुरोधोऽप्यत्रैव) ॥6॥
}}
}}


Line 1,120: Line 1,120:
| id      = BSNV_C02_S03_V06_B01
| id      = BSNV_C02_S03_V06_B01
| text    =
| text    =
न च रुद्रादीनां लयकारित्वाङ्गीकारे, पितुरन्यस्य(पितुरन्यस्यैव) मारकत्वदृष्टेः लोकदृष्ट्यनुसारित्वमिति(लोकदृष्टानुसारित्वमिति) गुणः । लोकपितृवैरूप्यात् विष्णोर्यथावाक्यमङ्गीकारोपपत्तेः । अन्यथा ‘न विष्णोरन्यो वलियकृन्न विष्णोरन्यो विमुक्तिदः’() इत्यादि श्रुतिविरोधात् । रुद्रस्य तु क्वचित् संहारद्वारत्वेनैव तद्वाक्यानां सावकाशत्वात् ॥7॥
न च रुद्रादीनां लयकारित्वाङ्गीकारे, पितुरन्यस्य(पितुरन्यस्यैव) मारकत्वदृष्टेः लोकदृष्ट्यनुसारित्वमिति(लोकदृष्टानुसारित्वमिति) गुणः । लोकपितृवैरूप्यात् विष्णोर्यथावाक्यमङ्गीकारोपपत्तेः । अन्यथा ‘न विष्णोरन्यो वलियकृन्न विष्णोरन्यो विमुक्तिदः’ इत्यादि श्रुतिविरोधात् । रुद्रस्य तु क्वचित् संहारद्वारत्वेनैव तद्वाक्यानां सावकाशत्वात् ॥7॥
}}
}}


Line 1,137: Line 1,137:
| id      = BSNV_C02_S03_V07_B01
| id      = BSNV_C02_S03_V07_B01
| text    =
| text    =
न च लोकानुसारित्वम् । ‘क्रमादुत्पद्यते, क्रमात् विलीयते, क्रमेणैवोत्पत्तिः वलियश्च(क्रमेणैव ह्यस्योत्पत्तिलयौ), क्रमेणैवास्योत्पत्तिवलियौ’() इत्यादि(इत्यादि बहुश्रुत्यनुरोधश्च) लोकानुसारिबहुश्रुत्यनुरोधश्च यथोत्पत्तलिये।‘द्विविधः क्रम उद्दिष्टो व्युत्क्रमोऽनुक्रमस्तथा । सृष्टावन्यो लये चान्य इति वेदविदो विदुः॥’()इति श्रुतेः क्रमवाक्यस्य सावकाशत्वात् वैरूप्यं बहुप्रकारत्वं क्रमस्य ॥8॥
न च लोकानुसारित्वम् । ‘क्रमादुत्पद्यते, क्रमात् विलीयते, क्रमेणैवोत्पत्तिः वलियश्च(क्रमेणैव ह्यस्योत्पत्तिलयौ), क्रमेणैवास्योत्पत्तिवलियौ’ इत्यादि(इत्यादि बहुश्रुत्यनुरोधश्च) लोकानुसारिबहुश्रुत्यनुरोधश्च यथोत्पत्तलिये।‘द्विविधः क्रम उद्दिष्टो व्युत्क्रमोऽनुक्रमस्तथा । सृष्टावन्यो लये चान्य इति वेदविदो विदुः॥’इति श्रुतेः क्रमवाक्यस्य सावकाशत्वात् वैरूप्यं बहुप्रकारत्वं क्रमस्य ॥8॥
}}
}}


Line 1,154: Line 1,154:
| id      = BSNV_C02_S03_V09_B01
| id      = BSNV_C02_S03_V09_B01
| text    =
| text    =
न च ‘केषाञ्चित् क्रमाल्लयः’, ‘केषाञ्चित् व्युत्क्रमाल्लय’ इत्यङ्गीकारे (लोकदृष्टानुसारित्वं)लोकदृष्ट्यनुसारादन्तरा विज्ञानमनसी व्युत्क्रमः । ‘सर्वं वा एतत् क्रमादुत्पद्यते, व्युत्क्रमाल्लीयते(क्रमाद् विलीयते)’() इति श्रुतौ सर्वस्यापि व्युत्क्रमाल्लयसङ्ग्रहात्। तल्लिङ्गस्य तु चराचरव्यपाश्रयविज्ञानादिविषयत्वेवैव सावकाशत्वात् ॥9॥
न च ‘केषाञ्चित् क्रमाल्लयः’, ‘केषाञ्चित् व्युत्क्रमाल्लय’ इत्यङ्गीकारे (लोकदृष्टानुसारित्वं)लोकदृष्ट्यनुसारादन्तरा विज्ञानमनसी व्युत्क्रमः । ‘सर्वं वा एतत् क्रमादुत्पद्यते, व्युत्क्रमाल्लीयते(क्रमाद् विलीयते)’ इति श्रुतौ सर्वस्यापि व्युत्क्रमाल्लयसङ्ग्रहात्। तल्लिङ्गस्य तु चराचरव्यपाश्रयविज्ञानादिविषयत्वेवैव सावकाशत्वात् ॥9॥
}}
}}


Line 1,171: Line 1,171:
| id      = BSNV_C02_S03_V10_B01
| id      = BSNV_C02_S03_V10_B01
| text    =
| text    =
न च (चेतनत्वेन)चेतनत्वसाम्यात् विष्णोरपि देहलयः । ‘सर्वे वा एते चिदात्मानो ब्रह्मंल्लयमनुप्राप्य विष्णोरुदरे संविशन्ति’() इति तस्योदरे (सर्वसङ्ग्रहणादि)सर्वसङ्ग्रहादिश्रुतिभ्यो नित्यत्वावगमात् तद्देहस्य। अश्रुतत्वाच्चान्यथा ॥10॥
न च (चेतनत्वेन)चेतनत्वसाम्यात् विष्णोरपि देहलयः । ‘सर्वे वा एते चिदात्मानो ब्रह्मंल्लयमनुप्राप्य विष्णोरुदरे संविशन्ति’ इति तस्योदरे (सर्वसङ्ग्रहणादि)सर्वसङ्ग्रहादिश्रुतिभ्यो नित्यत्वावगमात् तद्देहस्य। अश्रुतत्वाच्चान्यथा ॥10॥
}}
}}


Line 1,188: Line 1,188:
| id      = BSNV_C02_S03_V11_B01
| id      = BSNV_C02_S03_V11_B01
| text    =
| text    =
न चानादित्वात् जीवस्य पराधीनविशेषाप्राप्तिः । ‘इदं सर्वमसृजत’() इति सर्वस्मिन् गृहीतत्वात् । पराधीनविशेषवत्वेऽप्यनादित्वस्य अविरोधात् ॥11॥
न चानादित्वात् जीवस्य पराधीनविशेषाप्राप्तिः । ‘इदं सर्वमसृजत’ इति सर्वस्मिन् गृहीतत्वात् । पराधीनविशेषवत्वेऽप्यनादित्वस्य अविरोधात् ॥11॥
}}
}}


Line 1,355: Line 1,355:
| id      = BSNV_C02_S04_V01_B01
| id      = BSNV_C02_S04_V01_B01
| text    =
| text    =
न च प्राणानामुत्पत्यङ्गीकारे,‘प्राणा एवानादयः’() इत्यादिस्पष्टार्थवद्विशेषश्रुतिविरोधः । ‘आत्मैवेदमग्र आसीत् स प्राणमसृजत, स प्राणान्’() इत्यादिवचनाद् अनादित्व एव (स्पष्टार्तश्रुति)स्पष्टार्थवद्विशेषश्रुतिविरोधात् । ‘इदं सर्वमसृजत’()इति सामान्यवचनस्याधिक्यं सिद्धान्ते । विशेषमात्रश्रुतेः सावकाशाया(सकाशाद् विशेषा) उभयश्रुतेः प्राबल्यात् ॥1॥
न च प्राणानामुत्पत्यङ्गीकारे,‘प्राणा एवानादयः’ इत्यादिस्पष्टार्थवद्विशेषश्रुतिविरोधः । ‘आत्मैवेदमग्र आसीत् स प्राणमसृजत, स प्राणान्’ इत्यादिवचनाद् अनादित्व एव (स्पष्टार्तश्रुति)स्पष्टार्थवद्विशेषश्रुतिविरोधात् । ‘इदं सर्वमसृजत’इति सामान्यवचनस्याधिक्यं सिद्धान्ते । विशेषमात्रश्रुतेः सावकाशाया(सकाशाद् विशेषा) उभयश्रुतेः प्राबल्यात् ॥1॥
}}
}}


Line 1,372: Line 1,372:
| id      = BSNV_C02_S04_V02_B01
| id      = BSNV_C02_S04_V02_B01
| text    =
| text    =
न च ‘नित्यं मनोऽनादित्वात्’() इति विशेषश्रुतिविरोधः । ‘एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च’ इति विशेषश्रुतेः ॥2॥
न च ‘नित्यं मनोऽनादित्वात्’ इति विशेषश्रुतिविरोधः । ‘एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च’ इति विशेषश्रुतेः ॥2॥
}}
}}


Line 1,389: Line 1,389:
| id      = BSNV_C02_S04_V03_B01
| id      = BSNV_C02_S04_V03_B01
| text    =
| text    =
न च ‘वाग्वाव नित्या’()इति विशेषश्रुतिविरोधः, ‘मनसो वाव वागुत्पद्यते(वागुदपद्यत), वाचो व्याहरणम्’() इति विशेषश्रुतेः ॥3॥
न च ‘वाग्वाव नित्या’इति विशेषश्रुतिविरोधः, ‘मनसो वाव वागुत्पद्यते(वागुदपद्यत), वाचो व्याहरणम्’ इति विशेषश्रुतेः ॥3॥
}}
}}


Line 1,406: Line 1,406:
| id      = BSNV_C02_S04_V04_B01
| id      = BSNV_C02_S04_V04_B01
| text    =
| text    =
न च ‘दशेमे पुरुषे प्राणाः आत्मैकादशः’(), ‘सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात्’() इति सङ्ख्याविशेषश्रुत्योरेव (परस्परं)परस्परविरोधः । ‘गुहाशयां निहिताः सप्त सप्त’() इति सप्तभावस्य बुद्धीन्द्रियविषयत्वेन विशेषितत्वात् सङ्ख्याश्रुत्योः विषयवैलक्षण्यात् ॥4॥
न च ‘दशेमे पुरुषे प्राणाः आत्मैकादशः’, ‘सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात्’ इति सङ्ख्याविशेषश्रुत्योरेव (परस्परं)परस्परविरोधः । ‘गुहाशयां निहिताः सप्त सप्त’ इति सप्तभावस्य बुद्धीन्द्रियविषयत्वेन विशेषितत्वात् सङ्ख्याश्रुत्योः विषयवैलक्षण्यात् ॥4॥
}}
}}


Line 1,423: Line 1,423:
| id      = BSNV_C02_S04_V05_B01
| id      = BSNV_C02_S04_V05_B01
| text    =
| text    =
न च ‘दिवीव चक्षुराततम्’() इति व्याप्त्याख्यविशेषवाचकश्रुतिविरोधः, ‘अणूनि वा इन्द्रियाणि तेषां प्रकाशो व्याततः’ इति ततोऽप्यणुत्ववाचकविशेषश्रुतिविरोधात् ॥5॥
न च ‘दिवीव चक्षुराततम्’ इति व्याप्त्याख्यविशेषवाचकश्रुतिविरोधः, ‘अणूनि वा इन्द्रियाणि तेषां प्रकाशो व्याततः’ इति ततोऽप्यणुत्ववाचकविशेषश्रुतिविरोधात् ॥5॥
}}
}}


Line 1,474: Line 1,474:
| id      = BSNV_C02_S04_V09_B01
| id      = BSNV_C02_S04_V09_B01
| text    =
| text    =
न चाणुत्वे प्राणस्य ‘महान् वै मुख्यप्राणो येन व्याप्तं चराचरम्’() इति दृष्टायुक्तिः । ‘अणुर्वै मुख्यप्राणो य उत्क्रामति नाडीभिः’() इति दृष्टायुक्तेरनणुत्वे(युक्तिरनणुत्वे) प्राणस्य ॥9॥
न चाणुत्वे प्राणस्य ‘महान् वै मुख्यप्राणो येन व्याप्तं चराचरम्’ इति दृष्टायुक्तिः । ‘अणुर्वै मुख्यप्राणो य उत्क्रामति नाडीभिः’ इति दृष्टायुक्तेरनणुत्वे(युक्तिरनणुत्वे) प्राणस्य ॥9॥
}}
}}


Line 1,491: Line 1,491:
| id      = BSNV_C02_S04_V10_B01
| id      = BSNV_C02_S04_V10_B01
| text    =
| text    =
न चेन्द्रियाणां जीवाकरणत्वे दृष्टायुक्तिः । क्वचिदतद्वशत्वस्यापि दृष्टत्वात् । ‘यच्चक्षुषि तिष्ठन्’() इत्यादिदृष्टाऽत्युक्तेरीशाधीनत्वानङ्गीकारे । लौकिकदृष्टेस्त्वीशेनैव जीवानुसारित्वक्लृप्त्योपपत्तेः ॥10॥
न चेन्द्रियाणां जीवाकरणत्वे दृष्टायुक्तिः । क्वचिदतद्वशत्वस्यापि दृष्टत्वात् । ‘यच्चक्षुषि तिष्ठन्’ इत्यादिदृष्टाऽत्युक्तेरीशाधीनत्वानङ्गीकारे । लौकिकदृष्टेस्त्वीशेनैव जीवानुसारित्वक्लृप्त्योपपत्तेः ॥10॥
}}
}}


Line 1,508: Line 1,508:
| id      = BSNV_C02_S04_V11_B01
| id      = BSNV_C02_S04_V11_B01
| text    =
| text    =
न च ईशवशत्वसाम्यात् मुख्यप्राणस्याप्यन्यसाम्यम् ;‘(यदस्मिन्)यस्मिन्निदं सर्वमध्यार्ध्नोत्’(), ‘प्राणस्यैतद्वशे सर्वं त्रिदिवे यत्प्रतिष्ठितम्’ इत्यादि श्रुतेरीशसाम्यस्यापि भावात् । ‘प्राणस्यैतद्वशे सर्वं प्राणः परवशे स्थितः’ इति श्रुतेर्मध्यमत्वोपपत्तेः ॥11॥
न च ईशवशत्वसाम्यात् मुख्यप्राणस्याप्यन्यसाम्यम् ;‘(यदस्मिन्)यस्मिन्निदं सर्वमध्यार्ध्नोत्’, ‘प्राणस्यैतद्वशे सर्वं त्रिदिवे यत्प्रतिष्ठितम्’ इत्यादि श्रुतेरीशसाम्यस्यापि भावात् । ‘प्राणस्यैतद्वशे सर्वं प्राणः परवशे स्थितः’ इति श्रुतेर्मध्यमत्वोपपत्तेः ॥11॥
}}
}}


Line 1,542: Line 1,542:
| id      = BSNV_C02_S04_V13_B01
| id      = BSNV_C02_S04_V13_B01
| text    =
| text    =
न च मिश्रत्वाद्(विमिश्रत्वाद्) भूतानां मिश्रतायाम्(विमिश्रितायाम्) अविशेषः । ‘अन्नमशितं त्रेधा विधीयते’() इत्यादिना मिश्रतायामपि विशेषोक्तेः ।‘सर्वं च भौतिकं मिश्रं मिश्रत्वेऽपि(मिश्रित्वे) विशेषतः । भौमं मांसमसृग्वारि तेजो मज्जा विशेषतः ॥’ इत्यादेश्च ॥13॥
न च मिश्रत्वाद्(विमिश्रत्वाद्) भूतानां मिश्रतायाम्(विमिश्रितायाम्) अविशेषः । ‘अन्नमशितं त्रेधा विधीयते’ इत्यादिना मिश्रतायामपि विशेषोक्तेः ।‘सर्वं च भौतिकं मिश्रं मिश्रत्वेऽपि(मिश्रित्वे) विशेषतः । भौमं मांसमसृग्वारि तेजो मज्जा विशेषतः ॥’ इत्यादेश्च ॥13॥
}}
}}


Line 1,574: Line 1,574:
| id      = BSNV_C03_S01_V01_B01
| id      = BSNV_C03_S01_V01_B01
| text    =
| text    =
‘भूतबन्धस्तु संसारो मुक्तिस्तेभ्यो विमोचनम्’() इति वचनात् स्वाभाविकमरणमेव मुक्तिरिति न मन्तव्यम् । मुक्तिसाधनत्वेन ज्ञानादिगुणाधिक्योपदेशात् मरणे भूतवियोगस्यैवाभावात् । ‘भूतयुक्तः परं लोकमिमं लोकं च गच्छति’ इत्यादिवचनात् (च)॥1॥
‘भूतबन्धस्तु संसारो मुक्तिस्तेभ्यो विमोचनम्’ इति वचनात् स्वाभाविकमरणमेव मुक्तिरिति न मन्तव्यम् । मुक्तिसाधनत्वेन ज्ञानादिगुणाधिक्योपदेशात् मरणे भूतवियोगस्यैवाभावात् । ‘भूतयुक्तः परं लोकमिमं लोकं च गच्छति’ इत्यादिवचनात् (च)॥1॥
}}
}}


Line 1,625: Line 1,625:
| id      = BSNV_C03_S01_V04_B01
| id      = BSNV_C03_S01_V04_B01
| text    =
| text    =
न च ‘अग्निं वागप्येति’() इत्याद्यन्यथोक्तेः प्राणानां च न सहगतिः द्विरूपत्वात् प्राणानाम् ॥4॥
न च ‘अग्निं वागप्येति’ इत्याद्यन्यथोक्तेः प्राणानां च न सहगतिः द्विरूपत्वात् प्राणानाम् ॥4॥
}}
}}


Line 1,642: Line 1,642:
| id      = BSNV_C03_S01_V05_B01
| id      = BSNV_C03_S01_V05_B01
| text    =
| text    =
न च ‘प्रथमतो भूतानि जुह्वति’() इति विशेषानुक्तेः भूतानामसहगतिः ‘भूतानि जुह्वति’() इत्युपक्रमादपि ‘इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ति’() इत्युपसंहारस्याधिक्यात् तदनुसारेणोपक्रमोक्तश्रद्धाशब्दस्यापि ता एवार्थ इत्यापत्तेः।  उपक्रमविरोधेनोपसंहारानुपपत्तेः। उपक्रमप्रामाण्यार्थमेवोपसंहारानुसारित्वमङ्गीकर्तव्यम् । व्याख्यानस्य पश्चात्तनत्वनियमात् । उपक्रमानुसारित्वनियमेऽप्युपसंहारस्योपसंहारेणैवोपक्रमार्थो ज्ञायते ॥5॥
न च ‘प्रथमतो भूतानि जुह्वति’ इति विशेषानुक्तेः भूतानामसहगतिः ‘भूतानि जुह्वति’ इत्युपक्रमादपि ‘इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ति’ इत्युपसंहारस्याधिक्यात् तदनुसारेणोपक्रमोक्तश्रद्धाशब्दस्यापि ता एवार्थ इत्यापत्तेः।  उपक्रमविरोधेनोपसंहारानुपपत्तेः। उपक्रमप्रामाण्यार्थमेवोपसंहारानुसारित्वमङ्गीकर्तव्यम् । व्याख्यानस्य पश्चात्तनत्वनियमात् । उपक्रमानुसारित्वनियमेऽप्युपसंहारस्योपसंहारेणैवोपक्रमार्थो ज्ञायते ॥5॥
}}
}}


Line 1,676: Line 1,676:
| id      = BSNV_C03_S01_V07_B01
| id      = BSNV_C03_S01_V07_B01
| text    =
| text    =
न च ‘अपाम सोमममृता अभूम’() इति विशेषत एव मोक्षफलस्याप्युक्तेः कर्मैव (मोक्षसाधनमिति)तत्साधनमिति मन्तव्यम् । ‘नान्यः पन्थाः अयनाय विद्यते’() । ‘स च आत्मानामेव लोकमुपास्ते । यावदिन्द्रो यावन्मनुर्यावदादित्यः’() इत्यादिश्रुतिबलाद् (अमृतत्व)अमृतशब्दस्य यथायोग्यमेवार्थकल्पनोपपत्तेः ॥7॥
न च ‘अपाम सोमममृता अभूम’ इति विशेषत एव मोक्षफलस्याप्युक्तेः कर्मैव (मोक्षसाधनमिति)तत्साधनमिति मन्तव्यम् । ‘नान्यः पन्थाः अयनाय विद्यते’ । ‘स च आत्मानामेव लोकमुपास्ते । यावदिन्द्रो यावन्मनुर्यावदादित्यः’ इत्यादिश्रुतिबलाद् (अमृतत्व)अमृतशब्दस्य यथायोग्यमेवार्थकल्पनोपपत्तेः ॥7॥
}}
}}


Line 1,727: Line 1,727:
| id      = BSNV_C03_S01_V10_B01
| id      = BSNV_C03_S01_V10_B01
| text    =
| text    =
न च ‘इष्टापूर्ते दत्तमित्युपासते’() इत्युपशब्देनेष्टादिभिराचारस्य सहपाठाच्चरणफलं पुनरावृत्तिं करणफलत्वेन भ्रमात् वदन्तीति वाच्यम् । ‘नान्यः पन्थाः’() इत्यादिवचनादेवोभयोरपि(इतिवचनादेव) चरणशब्देनैवोक्तेर्योग्यत्वात् ॥10॥
न च ‘इष्टापूर्ते दत्तमित्युपासते’ इत्युपशब्देनेष्टादिभिराचारस्य सहपाठाच्चरणफलं पुनरावृत्तिं करणफलत्वेन भ्रमात् वदन्तीति वाच्यम् । ‘नान्यः पन्थाः’ इत्यादिवचनादेवोभयोरपि(इतिवचनादेव) चरणशब्देनैवोक्तेर्योग्यत्वात् ॥10॥
}}
}}


Line 1,795: Line 1,795:
| id      = BSNV_C03_S01_V14_B01
| id      = BSNV_C03_S01_V14_B01
| text    =
| text    =
न च साधनेन सह श्रुतेस्तद्वत् फलेऽपि जीवस्य स्वातन्त्र्यम् । अविहितत्वेन कारणाभावात् । ‘अथैतयोः पथोः’() इत्यस्य च साधनार्थत्वात् ॥14॥
न च साधनेन सह श्रुतेस्तद्वत् फलेऽपि जीवस्य स्वातन्त्र्यम् । अविहितत्वेन कारणाभावात् । ‘अथैतयोः पथोः’ इत्यस्य च साधनार्थत्वात् ॥14॥
}}
}}


Line 1,846: Line 1,846:
| id      = BSNV_C03_S01_V17_B01
| id      = BSNV_C03_S01_V17_B01
| text    =
| text    =
न च तैस्तैः सहावस्थानादतिचिरत्वम् । ‘वत्सरात् पूर्वमेवतु’() इति क्लृप्तकालादधिकावस्थाने कारणाभावात् ॥17॥
न च तैस्तैः सहावस्थानादतिचिरत्वम् । ‘वत्सरात् पूर्वमेवतु’ इति क्लृप्तकालादधिकावस्थाने कारणाभावात् ॥17॥
}}
}}


Line 1,880: Line 1,880:
| id      = BSNV_C03_S01_V19_B01
| id      = BSNV_C03_S01_V19_B01
| text    =
| text    =
‘ईशक्लृत्प्यैव पितरं प्रविश्यायाति न च वैयर्थ्य(वैयर्थ्यात् पितृशरीरगमनं) पितृशरीरगमने मातरम्’() इतीशक्लृप्तत्ववचनात् ॥19॥
‘ईशक्लृत्प्यैव पितरं प्रविश्यायाति न च वैयर्थ्य(वैयर्थ्यात् पितृशरीरगमनं) पितृशरीरगमने मातरम्’ इतीशक्लृप्तत्ववचनात् ॥19॥
}}
}}


Line 1,897: Line 1,897:
| id      = BSNV_C03_S01_V20_B01
| id      = BSNV_C03_S01_V20_B01
| text    =
| text    =
न च पितुः सकाशादन्यतो वौदर्यगर्भस्थशरीरमेव प्रवेष्टुमुपपत्तेः योनिप्रवेशाभाव इति वाच्यम् । ‘योनिद्वारेण देहं च प्राप्नोति प्रायशो नरः’() इति वचनात् सामान्यतो गत्यन्तराभावात् । ‘विशेषकारणादेव विशेषाज्जनिरिष्यते। सामान्यजननं चैव नृणां सामान्यहेतुतः(सामान्यहेतुना)॥’() इति वचनाच्च ॥20॥
न च पितुः सकाशादन्यतो वौदर्यगर्भस्थशरीरमेव प्रवेष्टुमुपपत्तेः योनिप्रवेशाभाव इति वाच्यम् । ‘योनिद्वारेण देहं च प्राप्नोति प्रायशो नरः’ इति वचनात् सामान्यतो गत्यन्तराभावात् । ‘विशेषकारणादेव विशेषाज्जनिरिष्यते। सामान्यजननं चैव नृणां सामान्यहेतुतः(सामान्यहेतुना)॥’ इति वचनाच्च ॥20॥
}}
}}


Line 1,996: Line 1,996:
| id      = BSNV_C03_S02_V05_B01
| id      = BSNV_C03_S02_V05_B01
| text    =
| text    =
न च प्रबोधस्य पृथगपि कारणदृष्टेः क्वचित् तदेव । ‘न ऋते त्वत्क्रियते’()(न ऋते त्वत्क्रियते किञ्चनारे) इति श्रुतेस्तत्रापि ईशकृतत्वे सम्यङ्‍मानात् ॥5॥
न च प्रबोधस्य पृथगपि कारणदृष्टेः क्वचित् तदेव । ‘न ऋते त्वत्क्रियते’(न ऋते त्वत्क्रियते किञ्चनारे) इति श्रुतेस्तत्रापि ईशकृतत्वे सम्यङ्‍मानात् ॥5॥
}}
}}


Line 2,013: Line 2,013:
| id      = BSNV_C03_S02_V06_B01
| id      = BSNV_C03_S02_V06_B01
| text    =
| text    =
न च राजादीनां पृथग्दर्शनादीशान्तरकल्पना ।‘देशकालविशेषेऽपि स्वप्नादीनां स एव हि । तिरस्कर्ता च कर्ता च न खण्डेशः स राजवत् ॥’() इति श्रुतिमानात् ॥ 6॥
न च राजादीनां पृथग्दर्शनादीशान्तरकल्पना ।‘देशकालविशेषेऽपि स्वप्नादीनां स एव हि । तिरस्कर्ता च कर्ता च न खण्डेशः स राजवत् ॥’ इति श्रुतिमानात् ॥ 6॥
}}
}}


Line 2,047: Line 2,047:
| id      = BSNV_C03_S02_V08_B01
| id      = BSNV_C03_S02_V08_B01
| text    =
| text    =
न च स्थानभेदाद्विष्णोरपि भेदः । ‘अयमेव सः’() । ‘नेह नानास्ति किञ्चन’() इत्यादि(इति) श्रुतिबलात् स्थानानां भेदस्तस्याभेद इति व्यवस्थोपपत्तेः ॥8॥
न च स्थानभेदाद्विष्णोरपि भेदः । ‘अयमेव सः’ । ‘नेह नानास्ति किञ्चन’ इत्यादि(इति) श्रुतिबलात् स्थानानां भेदस्तस्याभेद इति व्यवस्थोपपत्तेः ॥8॥
}}
}}


Line 2,115: Line 2,115:
| id      = BSNV_C03_S02_V12_B01
| id      = BSNV_C03_S02_V12_B01
| text    =
| text    =
न च मुक्तत्वादिगुणसाम्यात् ब्रह्मादीनां भक्त्यादिगुणसाम्यम् । ‘यथा यथाऽधिकारो विशिष्यते एवं ज्ञानं भक्तिर्बलं च विशिष्यते । मुक्तावानन्द एते च गुणा विशिष्यन्ते अत आहुर्ब्रह्मणे मुक्ता बलिं हरन्ति’() इत्यादिविशेषदृष्टेः ॥12॥
न च मुक्तत्वादिगुणसाम्यात् ब्रह्मादीनां भक्त्यादिगुणसाम्यम् । ‘यथा यथाऽधिकारो विशिष्यते एवं ज्ञानं भक्तिर्बलं च विशिष्यते । मुक्तावानन्द एते च गुणा विशिष्यन्ते अत आहुर्ब्रह्मणे मुक्ता बलिं हरन्ति’ इत्यादिविशेषदृष्टेः ॥12॥
}}
}}


Line 2,132: Line 2,132:
| id      = BSNV_C03_S02_V13_B01
| id      = BSNV_C03_S02_V13_B01
| text    =
| text    =
न च संहारकर्तुरसंहारादन्यरक्षाया अयोगः । ‘स सृजति स पालयति स विनाशयति’() इत्यादि विशेषवाक्यात् । अन्नदानाद्युपपत्तेश्च ॥13॥
न च संहारकर्तुरसंहारादन्यरक्षाया अयोगः । ‘स सृजति स पालयति स विनाशयति’ इत्यादि विशेषवाक्यात् । अन्नदानाद्युपपत्तेश्च ॥13॥
}}
}}


Line 2,217: Line 2,217:
| id      = BSNV_C03_S02_V18_B01
| id      = BSNV_C03_S02_V18_B01
| text    =
| text    =
न च नानाभावात् विष्णोश्चित्तप्रतिबिम्बरूपता । आधिक्यादेव । प्रतिबिम्बे हि दोषाश्च प्रतीयन्ते । अतो हि श्रुतिः प्रतिषेधति ‘नेदं यदिदमुपासते’() इति ॥ 18॥
न च नानाभावात् विष्णोश्चित्तप्रतिबिम्बरूपता । आधिक्यादेव । प्रतिबिम्बे हि दोषाश्च प्रतीयन्ते । अतो हि श्रुतिः प्रतिषेधति ‘नेदं यदिदमुपासते’ इति ॥ 18॥
}}
}}


Line 2,234: Line 2,234:
| id      = BSNV_C03_S02_V19_B01
| id      = BSNV_C03_S02_V19_B01
| text    =
| text    =
न च नानावतारकौतुकदर्शनात् विष्णोः क्वचिद्देशकालान्तरे कौतुकादेव सृष्ट्यादिकमकुर्वन्(सृप्त्यादि कुर्वन्) अन्यमेव सामस्त्येन नियोजयति । ‘सर्वत्र सर्वमेतस्मात्’() इति क्रीडायामपि स्वातन्त्र्यात् । ‘स्वातन्त्र्यात् क्रीडते विष्णुर्न च स्वातन्त्र्यमन्यगम् । करोति क्वपि नियता क्रीडा सृष्ट्यादिगास्य(सृष्ट्यादिकाऽस्य) च ॥ नियतक्रीडनादेव कर्ता नान्योऽस्ति कस्यचित् । अस्वतन्त्रो हि चलति चलचित्तादशक्तितः ॥ स्वतन्त्रः पूर्णशक्तिः सन् कुतोऽसौ नियतिं त्यजेत् ॥’() इति श्रुतेश्च ॥19॥
न च नानावतारकौतुकदर्शनात् विष्णोः क्वचिद्देशकालान्तरे कौतुकादेव सृष्ट्यादिकमकुर्वन्(सृप्त्यादि कुर्वन्) अन्यमेव सामस्त्येन नियोजयति । ‘सर्वत्र सर्वमेतस्मात्’ इति क्रीडायामपि स्वातन्त्र्यात् । ‘स्वातन्त्र्यात् क्रीडते विष्णुर्न च स्वातन्त्र्यमन्यगम् । करोति क्वपि नियता क्रीडा सृष्ट्यादिगास्य(सृष्ट्यादिकाऽस्य) च ॥ नियतक्रीडनादेव कर्ता नान्योऽस्ति कस्यचित् । अस्वतन्त्रो हि चलति चलचित्तादशक्तितः ॥ स्वतन्त्रः पूर्णशक्तिः सन् कुतोऽसौ नियतिं त्यजेत् ॥’ इति श्रुतेश्च ॥19॥
}}
}}


Line 2,282: Line 2,282:
| id      = BSNV_C03_S03_V01_B01
| id      = BSNV_C03_S03_V01_B01
| text    =
| text    =
न च प्रतिशाखमुच्यमानानामर्थानां पृथकत्वात् तत्तच्छाखिभिरेव तत्र तत्रोक्तं ज्ञेयमिति नियमः । ‘नानावेदैरितिहासैः पुराणैः सुज्ञेय एको भगवान् युक्तिभिश्च’() इति श्रुतेः सुष्टु ज्ञेयत्वात् विष्णोः ॥1॥
न च प्रतिशाखमुच्यमानानामर्थानां पृथकत्वात् तत्तच्छाखिभिरेव तत्र तत्रोक्तं ज्ञेयमिति नियमः । ‘नानावेदैरितिहासैः पुराणैः सुज्ञेय एको भगवान् युक्तिभिश्च’ इति श्रुतेः सुष्टु ज्ञेयत्वात् विष्णोः ॥1॥
}}
}}


Line 2,299: Line 2,299:
| id      = BSNV_C03_S03_V02_B01
| id      = BSNV_C03_S03_V02_B01
| text    =
| text    =
न चाशक्यतया कस्यापि सर्वगुणोपसंहारो(गुणोपसंहारो) नास्ति । ‘सर्वे गुणाः सर्वदैव ह्युपास्यास्तेनैव(तेन) विद्वान् विधिकृन्नान्यथा स्यात्’() इति श्रुतेर्विहितक्रियालोपप्रसङ्गात् ॥2॥
न चाशक्यतया कस्यापि सर्वगुणोपसंहारो(गुणोपसंहारो) नास्ति । ‘सर्वे गुणाः सर्वदैव ह्युपास्यास्तेनैव(तेन) विद्वान् विधिकृन्नान्यथा स्यात्’ इति श्रुतेर्विहितक्रियालोपप्रसङ्गात् ॥2॥
}}
}}


Line 2,521: Line 2,521:
| id      = BSNV_C03_S03_V15_B01
| id      = BSNV_C03_S03_V15_B01
| text    =
| text    =
क्वचिद् बहुगुणाः क्वचिदल्पगुणाः श्रुतिष्वेवोच्यन्ते इत्युपसंहारस्याप्रयोजनतेति न वाच्यम् । ‘गुणा सर्वे ब्रह्मणैव(सर्वे गुणा ब्रह्मणैव) ह्युपास्या नान्यैर्देवैः किमु सर्वैर्मनुष्यैः ।’() इति श्रुतेः(इत्यादि श्रुतेः) । (सर्वगुणोपासन्यापि)सर्वगुणोपासकस्याप्यधिकारिणो भावादेकत्रापृथक्सर्वगुणानुक्तेः(सर्वगुणानुक्तेश्च) बलादुपसंहारानतेः ॥15॥
क्वचिद् बहुगुणाः क्वचिदल्पगुणाः श्रुतिष्वेवोच्यन्ते इत्युपसंहारस्याप्रयोजनतेति न वाच्यम् । ‘गुणा सर्वे ब्रह्मणैव(सर्वे गुणा ब्रह्मणैव) ह्युपास्या नान्यैर्देवैः किमु सर्वैर्मनुष्यैः ।’ इति श्रुतेः(इत्यादि श्रुतेः) । (सर्वगुणोपासन्यापि)सर्वगुणोपासकस्याप्यधिकारिणो भावादेकत्रापृथक्सर्वगुणानुक्तेः(सर्वगुणानुक्तेश्च) बलादुपसंहारानतेः ॥15॥
}}
}}


Line 2,538: Line 2,538:
| id      = BSNV_C03_S03_V16_B01
| id      = BSNV_C03_S03_V16_B01
| text    =
| text    =
न च मुक्तावुपासनभावे(उपासनाभावे) फलादिकमपि स्यादित्यतिप्रसङ्गः । उपासनायाः संस्काराख्यकारणस्य सत्त्वात् । ‘न हीयते यत्र गत्वा यत्र गत्वा न वर्धते’() इत्यवृद्धिप्रमाणभावाच्च ॥16॥
न च मुक्तावुपासनभावे(उपासनाभावे) फलादिकमपि स्यादित्यतिप्रसङ्गः । उपासनायाः संस्काराख्यकारणस्य सत्त्वात् । ‘न हीयते यत्र गत्वा यत्र गत्वा न वर्धते’ इत्यवृद्धिप्रमाणभावाच्च ॥16॥
}}
}}


Line 2,589: Line 2,589:
| id      = BSNV_C03_S03_V19_B01
| id      = BSNV_C03_S03_V19_B01
| text    =
| text    =
न च प्रयत्नानुसारिणो मुक्तावाधिकारिका आनन्दादयः(मुक्तावाधिकारिकानन्दादयः) । अधिकारानुसारित्वात् प्रयत्नस्य । कथञ्चिदधिकयत्ने(अधिके यत्ने) तत्साधनादिवस्तूनां दूषणप्राप्तेः । ‘स्वाधिकाराधिको यत्नः प्रायशो नोपपद्यते । कथञ्चिदधिके यत्ने दोषः कश्चित् समापतेत् ॥’() इति वचनाच्च ॥19॥
न च प्रयत्नानुसारिणो मुक्तावाधिकारिका आनन्दादयः(मुक्तावाधिकारिकानन्दादयः) । अधिकारानुसारित्वात् प्रयत्नस्य । कथञ्चिदधिकयत्ने(अधिके यत्ने) तत्साधनादिवस्तूनां दूषणप्राप्तेः । ‘स्वाधिकाराधिको यत्नः प्रायशो नोपपद्यते । कथञ्चिदधिके यत्ने दोषः कश्चित् समापतेत् ॥’ इति वचनाच्च ॥19॥
}}
}}


Line 2,606: Line 2,606:
| id      = BSNV_C03_S03_V20_B01
| id      = BSNV_C03_S03_V20_B01
| text    =
| text    =
न चैकस्मादेको विशिष्टो दृष्ट एवेति प्राणाद् विशिष्टजीवाभावे दृष्टवैरूप्यमिति दोषः । ‘यः सर्वमवजानीयादृते देवं नारायणं देवीं च परमां श्रियम् । स प्राणानवरुद्ध्येमं मन्त्रमावर्तयीत । आत्मा देवानां भुवनस्य गर्भो यथावशं चरति देव एषः । घोषा इदस्य शृण्विरे न रूपं तस्मै वाताय हविषा विधेम ॥’() इति । ‘स ह्येषां भूतानां वरिष्ठो न ह्येतस्मात् कश्चनोपरि विना देवं नारायणं देवीं च परमां श्रियम्’ इति प्रतिक्रियाविधानादिविरोधात् ॥20॥
न चैकस्मादेको विशिष्टो दृष्ट एवेति प्राणाद् विशिष्टजीवाभावे दृष्टवैरूप्यमिति दोषः । ‘यः सर्वमवजानीयादृते देवं नारायणं देवीं च परमां श्रियम् । स प्राणानवरुद्ध्येमं मन्त्रमावर्तयीत । आत्मा देवानां भुवनस्य गर्भो यथावशं चरति देव एषः । घोषा इदस्य शृण्विरे न रूपं तस्मै वाताय हविषा विधेम ॥’ इति । ‘स ह्येषां भूतानां वरिष्ठो न ह्येतस्मात् कश्चनोपरि विना देवं नारायणं देवीं च परमां श्रियम्’ इति प्रतिक्रियाविधानादिविरोधात् ॥20॥
}}
}}


Line 2,623: Line 2,623:
| id      = BSNV_C03_S03_V21_B01
| id      = BSNV_C03_S03_V21_B01
| text    =
| text    =
‘अस्ति भगवः प्राणाद्भूय’() इति प्रश्नाद्यभावात् प्राणस्यैवोन्नतिप्रतीतेर्न विष्णोरपि ततः परत्वमिति न मन्तव्यम् । ‘एष तु वा अतिवदति’() इति विशेषणात् प्रश्नप्रतिवचनप्रतिसन्धानोपपत्तेः ॥21॥
‘अस्ति भगवः प्राणाद्भूय’ इति प्रश्नाद्यभावात् प्राणस्यैवोन्नतिप्रतीतेर्न विष्णोरपि ततः परत्वमिति न मन्तव्यम् । ‘एष तु वा अतिवदति’ इति विशेषणात् प्रश्नप्रतिवचनप्रतिसन्धानोपपत्तेः ॥21॥
}}
}}


Line 2,640: Line 2,640:
| id      = BSNV_C03_S03_V22_B01
| id      = BSNV_C03_S03_V22_B01
| text    =
| text    =
न च सत्यादीनामभेदानुक्तेरन्यत्वम् । ‘सत्यं पूर्णं विज्ञानं पूर्णं कृतिः पूर्णा निष्ठा पूर्णा श्रद्धा(मतिः पूर्णा श्रद्धा पूर्णा) पूर्णा मति पूर्णा सुखं पूर्णं भूमा पूर्णोऽहं पूर्ण आत्मा पूर्णो नात्र किञ्चिदूनं पूर्णमेवाधस्तात् पूर्णमुपरिष्ठात् पूर्णं मध्यतः पूर्णं सर्वतः । तदेष श्लोको भवति ।’()‘पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात् पूर्णमुदच्यते । पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥’() इति श्रुतेः सर्वेषामनूनत्वात् । ‘सत्याद्या अहमात्मान्ता यद्गुणाः समुदीरिताः । तस्मै नमो भगवते यस्मादेव विमुच्यते ॥’() इति वचनाच्च ॥22॥
न च सत्यादीनामभेदानुक्तेरन्यत्वम् । ‘सत्यं पूर्णं विज्ञानं पूर्णं कृतिः पूर्णा निष्ठा पूर्णा श्रद्धा(मतिः पूर्णा श्रद्धा पूर्णा) पूर्णा मति पूर्णा सुखं पूर्णं भूमा पूर्णोऽहं पूर्ण आत्मा पूर्णो नात्र किञ्चिदूनं पूर्णमेवाधस्तात् पूर्णमुपरिष्ठात् पूर्णं मध्यतः पूर्णं सर्वतः । तदेष श्लोको भवति ।’‘पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात् पूर्णमुदच्यते । पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥’ इति श्रुतेः सर्वेषामनूनत्वात् । ‘सत्याद्या अहमात्मान्ता यद्गुणाः समुदीरिताः । तस्मै नमो भगवते यस्मादेव विमुच्यते ॥’ इति वचनाच्च ॥22॥
}}
}}


Line 2,674: Line 2,674:
| id      = BSNV_C03_S03_V24_B01
| id      = BSNV_C03_S03_V24_B01
| text    =
| text    =
न च बन्धदार्ढ्ये श्रवणादीनामफलता । अन्यथोपासां विनैव श्रवणादिज्ञानमात्रेण मुक्तिरिति दोषः ।‘श्रवणादित्रयोत्पन्नदृष्ट्यैव स्वेच्छया हरिः । प्रसन्नो मुक्तिदो नित्यमन्यथा न कथञ्चन ॥’() इतीश्वरेच्छानियतिश्रुतेः ॥24॥
न च बन्धदार्ढ्ये श्रवणादीनामफलता । अन्यथोपासां विनैव श्रवणादिज्ञानमात्रेण मुक्तिरिति दोषः ।‘श्रवणादित्रयोत्पन्नदृष्ट्यैव स्वेच्छया हरिः । प्रसन्नो मुक्तिदो नित्यमन्यथा न कथञ्चन ॥’ इतीश्वरेच्छानियतिश्रुतेः ॥24॥
}}
}}


Line 2,691: Line 2,691:
| id      = BSNV_C03_S03_V25_B01
| id      = BSNV_C03_S03_V25_B01
| text    =
| text    =
न च गुर्वधीनत्वे ज्ञानमोक्षयोर्ज्ञानिनोऽपि कदाचित् गुरुकोपाज्ज्ञानपराभावेन(पराभवेन)अमुक्तिप्रसङ्गान्न गुर्वधीनत्वमिति । ‘ज्ञानिनो गुरुशापेऽपि नामुक्तिः संसृतेः क्वचित् । आनन्दह्रासदोषेण सैव मुक्तिर्विदुष्यति ॥’() इति वचनान्मुक्तिदूषणेनैव गुरुशापादेः(कोपादेः) कृतार्थत्वात् । ज्ञानिनो ब्रह्मवस्तुवैभवेन मुक्तिः स्यादिति गुरोर्वरेण वा मुक्त्युपपत्तेः(मुक्त्यनुपपत्तेः) ॥25॥
न च गुर्वधीनत्वे ज्ञानमोक्षयोर्ज्ञानिनोऽपि कदाचित् गुरुकोपाज्ज्ञानपराभावेन(पराभवेन)अमुक्तिप्रसङ्गान्न गुर्वधीनत्वमिति । ‘ज्ञानिनो गुरुशापेऽपि नामुक्तिः संसृतेः क्वचित् । आनन्दह्रासदोषेण सैव मुक्तिर्विदुष्यति ॥’ इति वचनान्मुक्तिदूषणेनैव गुरुशापादेः(कोपादेः) कृतार्थत्वात् । ज्ञानिनो ब्रह्मवस्तुवैभवेन मुक्तिः स्यादिति गुरोर्वरेण वा मुक्त्युपपत्तेः(मुक्त्यनुपपत्तेः) ॥25॥
}}
}}


Line 2,708: Line 2,708:
| id      = BSNV_C03_S03_V26_B01
| id      = BSNV_C03_S03_V26_B01
| text    =
| text    =
शिष्यस्यापि पुरुषत्वसाम्यात् धारणादेस्तत्प्रयत्नस्य न दौर्बल्यमिति न मन्तव्यम् । ‘गुरुप्रसादो बलवान्’() इत्यादिविशेषोक्तेः(विशेषोपपत्तेः) ॥26॥
शिष्यस्यापि पुरुषत्वसाम्यात् धारणादेस्तत्प्रयत्नस्य न दौर्बल्यमिति न मन्तव्यम् । ‘गुरुप्रसादो बलवान्’ इत्यादिविशेषोक्तेः(विशेषोपपत्तेः) ॥26॥
}}
}}


Line 2,742: Line 2,742:
| id      = BSNV_C03_S03_V28_B01
| id      = BSNV_C03_S03_V28_B01
| text    =
| text    =
न च विद्या कर्म वा संसारनिवृत्तिकारणमिति कारणानिर्णयः । ‘नान्यः पन्था अयनाय विद्यते’() इत्यवधारणात् विद्यावचनस्य प्राधान्यात् ॥28॥
न च विद्या कर्म वा संसारनिवृत्तिकारणमिति कारणानिर्णयः । ‘नान्यः पन्था अयनाय विद्यते’ इत्यवधारणात् विद्यावचनस्य प्राधान्यात् ॥28॥
}}
}}


Line 2,759: Line 2,759:
| id      = BSNV_C03_S03_V29_B01
| id      = BSNV_C03_S03_V29_B01
| text    =
| text    =
न च विद्यावचनस्य प्राधान्यं(विद्यावचनप्राधान्यं) भ्रमः । ‘प्रियो हि ज्ञानिनोत्यर्थमहं स च मम प्रियः’() इति भगवतस्तस्मिन्नेव (अभ्यधिकप्रीतिवचनात्)अधिकप्रीतिवचनात् । ‘यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः’() इति तत्प्रीतेरेव मोक्षवचनाच्च ॥29॥
न च विद्यावचनस्य प्राधान्यं(विद्यावचनप्राधान्यं) भ्रमः । ‘प्रियो हि ज्ञानिनोत्यर्थमहं स च मम प्रियः’ इति भगवतस्तस्मिन्नेव (अभ्यधिकप्रीतिवचनात्)अधिकप्रीतिवचनात् । ‘यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः’ इति तत्प्रीतेरेव मोक्षवचनाच्च ॥29॥
}}
}}


Line 2,776: Line 2,776:
| id      = BSNV_C03_S03_V30_B01
| id      = BSNV_C03_S03_V30_B01
| text    =
| text    =
न च कस्यचिद्विशेषज्ञानोपपत्तेर्भक्त्यादिकं विना मुक्तिः । ‘भक्त्यैवैनं जानाति भक्त्यैवैनं पश्यति भक्त्यैव बन्धात् विमुच्यते भक्त्यैवानन्दीभवति’(), ‘यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः’(), ‘भिनत्ति कर्मसङ्घातं प्रसन्नो भगवान् हरिः’() इत्याद्यागमात् ॥30॥
न च कस्यचिद्विशेषज्ञानोपपत्तेर्भक्त्यादिकं विना मुक्तिः । ‘भक्त्यैवैनं जानाति भक्त्यैवैनं पश्यति भक्त्यैव बन्धात् विमुच्यते भक्त्यैवानन्दीभवति’, ‘यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः’, ‘भिनत्ति कर्मसङ्घातं प्रसन्नो भगवान् हरिः’ इत्याद्यागमात् ॥30॥
}}
}}


Line 2,793: Line 2,793:
| id      = BSNV_C03_S03_V31_B01
| id      = BSNV_C03_S03_V31_B01
| text    =
| text    =
न च ‘दृष्ट्वैव तं मुच्यते नापरेण’(), ‘यावान् यश्चास्मि तत्त्वतः’(), ‘ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा’() इत्यादि सामान्यालापमात्रेण दर्शनस्याविशेषः । ‘यथायोग्यमेवैष आत्मानं दर्शयति यथाधिकारं देवेभ्योऽतो ब्रह्मैवैनमभिपश्यत्यथात्मैवात्मानमभिपश्यति, सुस्थिरो ह्येष नियमः’() इति दर्शनविशेषनियमस्य सुस्थिरत्ववचनात् । यावान्यश्चास्मीति ब्रह्मण एव ज्ञानोपपत्तेः । ‘यावान्’ इत्यत्रापि सामान्यविशेषज्ञानोपपत्तेश्च ॥31॥
न च ‘दृष्ट्वैव तं मुच्यते नापरेण’, ‘यावान् यश्चास्मि तत्त्वतः’, ‘ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा’ इत्यादि सामान्यालापमात्रेण दर्शनस्याविशेषः । ‘यथायोग्यमेवैष आत्मानं दर्शयति यथाधिकारं देवेभ्योऽतो ब्रह्मैवैनमभिपश्यत्यथात्मैवात्मानमभिपश्यति, सुस्थिरो ह्येष नियमः’ इति दर्शनविशेषनियमस्य सुस्थिरत्ववचनात् । यावान्यश्चास्मीति ब्रह्मण एव ज्ञानोपपत्तेः । ‘यावान्’ इत्यत्रापि सामान्यविशेषज्ञानोपपत्तेश्च ॥31॥
}}
}}


Line 2,810: Line 2,810:
| id      = BSNV_C03_S03_V32_B01
| id      = BSNV_C03_S03_V32_B01
| text    =
| text    =
न च भगवतः सर्वत्र गुणसाम्यात् यस्य कस्यापि रूपस्य दर्शनात् सर्वेषां मुक्तिः ।‘समोऽपि भगवान् स्वबिम्बदर्शन एवैनं मोचयति । यथा समेष्वपि कर्मसु स्वकृतमेवैनं भोजयति ॥’() इति श्रुत्युक्तस्वकृतप्राप्तिदृष्टान्तात् ॥32॥
न च भगवतः सर्वत्र गुणसाम्यात् यस्य कस्यापि रूपस्य दर्शनात् सर्वेषां मुक्तिः ।‘समोऽपि भगवान् स्वबिम्बदर्शन एवैनं मोचयति । यथा समेष्वपि कर्मसु स्वकृतमेवैनं भोजयति ॥’ इति श्रुत्युक्तस्वकृतप्राप्तिदृष्टान्तात् ॥32॥
}}
}}


Line 2,827: Line 2,827:
| id      = BSNV_C03_S03_V33_B01
| id      = BSNV_C03_S03_V33_B01
| text    =
| text    =
भक्तिरेवैनमिति भक्तेरेव पृथङ्‍मोचकत्वदर्शनान्नेशकृत्यमिति न मन्तव्यम् ।‘अनादितो गुणाः सन्तो भक्त्याद्या न ह्यमूमुचन् । जीवं तद्गुणसुव्यक्तिं कृत्वैनं मोचयेद्धरिः । कञ्चिन्न मोचयेद्वाऽसौ स्वातन्त्र्यं तस्य तेन हि(तेन तस्य हि) । भक्तिवाक्करणत्वेन सावकाशेशवागथ । भक्त्यैनं मोचयेद् विष्णुरिति मानत्वमेष्यति ॥’() इति ब्रह्मतर्कवचनादनादिगुणविस्तरे सत्यप्यव्यक्त्यादिना तदिच्छां विना मोक्षाप्राप्तेः ॥33॥
भक्तिरेवैनमिति भक्तेरेव पृथङ्‍मोचकत्वदर्शनान्नेशकृत्यमिति न मन्तव्यम् ।‘अनादितो गुणाः सन्तो भक्त्याद्या न ह्यमूमुचन् । जीवं तद्गुणसुव्यक्तिं कृत्वैनं मोचयेद्धरिः । कञ्चिन्न मोचयेद्वाऽसौ स्वातन्त्र्यं तस्य तेन हि(तेन तस्य हि) । भक्तिवाक्करणत्वेन सावकाशेशवागथ । भक्त्यैनं मोचयेद् विष्णुरिति मानत्वमेष्यति ॥’ इति ब्रह्मतर्कवचनादनादिगुणविस्तरे सत्यप्यव्यक्त्यादिना तदिच्छां विना मोक्षाप्राप्तेः ॥33॥
}}
}}


Line 2,878: Line 2,878:
| id      = BSNV_C03_S03_V36_B01
| id      = BSNV_C03_S03_V36_B01
| text    =
| text    =
न च भूमगुणस्योपासकं प्रति विशेषाभावेऽपि तत्तदिष्टगुणानुसारेण फलोपपत्तिरित्यविशेषः । ‘भूमैव देवः परमो ह्युपास्यो नैवाभूमा फलमेषां विधत्ते’() इत्यादिशिष्टेः ॥36॥
न च भूमगुणस्योपासकं प्रति विशेषाभावेऽपि तत्तदिष्टगुणानुसारेण फलोपपत्तिरित्यविशेषः । ‘भूमैव देवः परमो ह्युपास्यो नैवाभूमा फलमेषां विधत्ते’  इत्यादिशिष्टेः ॥36॥
}}
}}


Line 2,895: Line 2,895:
| id      = BSNV_C03_S03_V37_B01
| id      = BSNV_C03_S03_V37_B01
| text    =
| text    =
न च भूमगुण उपासकानामेकप्रकारेणैव प्रतीयत इत्यङ्गीकार्यम् । विशेषस्य कल्पनोपपत्तेरिति न मन्तव्यम् । ‘यावानेवाधिकारेषु विशेषोऽनून एव हि ।ततो(अतो) भूमत्वदृष्टौ च ब्रह्मादीनां पृथक् पृथक् ॥’() इति विशेषस्यानूनत्ववचनात् ॥37॥
न च भूमगुण उपासकानामेकप्रकारेणैव प्रतीयत इत्यङ्गीकार्यम् । विशेषस्य कल्पनोपपत्तेरिति न मन्तव्यम् । ‘यावानेवाधिकारेषु विशेषोऽनून एव हि ।ततो(अतो) भूमत्वदृष्टौ च ब्रह्मादीनां पृथक् पृथक् ॥’ इति विशेषस्यानूनत्ववचनात् ॥37॥
}}
}}


Line 2,929: Line 2,929:
| id      = BSNV_C03_S03_V39_B01
| id      = BSNV_C03_S03_V39_B01
| text    =
| text    =
न च काम्यसाधनानामपि गुणानामङ्गत्वादेवोपसंहर्तव्यतानियमः । अनुपसंहारे विरोधाभावात् । काम्यानामनियताङ्गत्वाच्च । ‘अर्थादिधर्मसिद्धौ हि न नियत्याऽङ्गमिष्यते’() इति ब्रह्मतर्के ॥39॥
न च काम्यसाधनानामपि गुणानामङ्गत्वादेवोपसंहर्तव्यतानियमः । अनुपसंहारे विरोधाभावात् । काम्यानामनियताङ्गत्वाच्च । ‘अर्थादिधर्मसिद्धौ हि न नियत्याऽङ्गमिष्यते’ इति ब्रह्मतर्के ॥39॥
}}
}}


Line 2,946: Line 2,946:
| id      = BSNV_C03_S03_V40_B01
| id      = BSNV_C03_S03_V40_B01
| text    =
| text    =
न च देवादीनामिति(देवानामिति) तत्रैव विशेषवचनाभावात् ‘ब्रह्मा शिरसि ललाटे रुद्रः’() इत्यादीनां नावश्योपास्यता । ‘देवादीनामेव ध्यायेदङ्गेषु अङ्गदेवताः परस्य विशिष्टा हि गुणा मुक्तौ देवानां(देवादीनां) भवन्ति ते हि तादृशास्ते हि हरेरनुरूपाः’() इति श्रुतेर्गुणवैशेष्यात् ॥40॥
न च देवादीनामिति(देवानामिति) तत्रैव विशेषवचनाभावात् ‘ब्रह्मा शिरसि ललाटे रुद्रः’ इत्यादीनां नावश्योपास्यता । ‘देवादीनामेव ध्यायेदङ्गेषु अङ्गदेवताः परस्य विशिष्टा हि गुणा मुक्तौ देवानां(देवादीनां) भवन्ति ते हि तादृशास्ते हि हरेरनुरूपाः’ इति श्रुतेर्गुणवैशेष्यात् ॥40॥
}}
}}


Line 2,963: Line 2,963:
| id      = BSNV_C03_S03_V41_B01
| id      = BSNV_C03_S03_V41_B01
| text    =
| text    =
न च क्रियात्वादुपासनाया(उपसंहारस्य) अग्निष्टोमादिवत् प्रतिशाखं वक्तव्यता । ‘उपासना यजनं चेति साम्यं तत्तद्विशेषान् संहरेत् सर्वतश्च । तथाकर्तॄणां तत्फलानां विशेषाद् व्यर्था हि शाखा अन्यथैवं च सार्थाः ॥’() इत्युपासनाविशेषाणामधिकारिविशेषाणां(.....त्वधिकारिविशेषाणांं चागऽमेवगमात् ॥41॥
न च क्रियात्वादुपासनाया(उपसंहारस्य) अग्निष्टोमादिवत् प्रतिशाखं वक्तव्यता । ‘उपासना यजनं चेति साम्यं तत्तद्विशेषान् संहरेत् सर्वतश्च । तथाकर्तॄणां तत्फलानां विशेषाद् व्यर्था हि शाखा अन्यथैवं च सार्थाः ॥’ इत्युपासनाविशेषाणामधिकारिविशेषाणां(.....त्वधिकारिविशेषाणांं चागऽमेवगमात् ॥41॥
}}
}}


Line 3,062: Line 3,062:
| id      = BSNV_C03_S04_V06_B01
| id      = BSNV_C03_S04_V06_B01
| text    =
| text    =
न च सर्वजीवानामेकप्रकार एव निजस्वभावश्चैतन्यमिति फलेऽप्यविशेषः । निषेधसामान्यविधिक्रियाणां विभक्तत्वात् । ‘नादेवो देवपदमन्विच्छेदन्विच्छन् यात्यधरं तमः । न देवः स्वीयं पदमन्विच्छन् विदुष्यति । तदेव ह्यस्य स्वम्’() इति निषेधविभागः । ‘स्थिरं ज्ञानं स्थिरो हरावभिषङ्गः स्थिरमोजो बलं विराग एतद्धि सामान्यं देवानाम् । अथान्येषामस्थिराण्येवेतानि(.....अस्थिराण्येव एतानि/अस्थिराण्येतानि) सर्वाण्यथापि यथायोगं विनेयानि‘ इति सामान्यविभागः । ‘ज्ञानदानमेव देवानां विहितं तप एवर्षीणामाचार एव मनुष्याणां तदविरोधेनान्यानि करणीयानि’() इति विधिविभागः । ‘चरन्ति देवा विहितं समस्तमर्धमेव मुनयो दशांशतो मनुष्याः’() इति क्रियाविभागः ॥6॥
न च सर्वजीवानामेकप्रकार एव निजस्वभावश्चैतन्यमिति फलेऽप्यविशेषः । निषेधसामान्यविधिक्रियाणां विभक्तत्वात् । ‘नादेवो देवपदमन्विच्छेदन्विच्छन् यात्यधरं तमः । न देवः स्वीयं पदमन्विच्छन् विदुष्यति । तदेव ह्यस्य स्वम्’ इति निषेधविभागः । ‘स्थिरं ज्ञानं स्थिरो हरावभिषङ्गः स्थिरमोजो बलं विराग एतद्धि सामान्यं देवानाम् । अथान्येषामस्थिराण्येवेतानि(.....अस्थिराण्येव एतानि/अस्थिराण्येतानि) सर्वाण्यथापि यथायोगं विनेयानि‘ इति सामान्यविभागः । ‘ज्ञानदानमेव देवानां विहितं तप एवर्षीणामाचार एव मनुष्याणां तदविरोधेनान्यानि करणीयानि’ इति विधिविभागः । ‘चरन्ति देवा विहितं समस्तमर्धमेव मुनयो दशांशतो मनुष्याः’ इति क्रियाविभागः ॥6॥
}}
}}


Line 3,113: Line 3,113:
| id      = BSNV_C03_S04_V09_B01
| id      = BSNV_C03_S04_V09_B01
| text    =
| text    =
न चाविष्कारेण कथनादशेषतोऽपि योग्या ज्ञानिनो भवन्तीत्यास्थानचत्वरादिषु स्थित्वैव प्रकथनीयम् । न ह्येवं त्वरमाणे सिद्धिभर्वति । अयोग्यानामपि ग्रहण(श्रवण)प्रसङ्गात् । तस्मात् विचार्य योग्यानामेवात्वरयैव कथयित्वा सिद्धिर्भवति । ‘त्यक्त्वा त्वरां ब्रह्मविद्यां वदेत जनाय योग्याय सदैव विद्वान्’() इति श्रुतेः । ‘मा न स्तेनेभ्यः’() इत्यादेश्च ॥9॥
न चाविष्कारेण कथनादशेषतोऽपि योग्या ज्ञानिनो भवन्तीत्यास्थानचत्वरादिषु स्थित्वैव प्रकथनीयम् । न ह्येवं त्वरमाणे सिद्धिभर्वति । अयोग्यानामपि ग्रहण(श्रवण)प्रसङ्गात् । तस्मात् विचार्य योग्यानामेवात्वरयैव कथयित्वा सिद्धिर्भवति । ‘त्यक्त्वा त्वरां ब्रह्मविद्यां वदेत जनाय योग्याय सदैव विद्वान्’ इति श्रुतेः । ‘मा न स्तेनेभ्यः’ इत्यादेश्च ॥9॥
}}
}}


Line 3,130: Line 3,130:
| id      = BSNV_C03_S04_V011_B01
| id      = BSNV_C03_S04_V011_B01
| text    =
| text    =
न च विरोधाभावात् साधनानुष्ठानजन्मन्येवापरोक्षज्ञानं मुक्तिश्चेति नियमः । प्रतिबन्धे सति तन्निरासेनात्वरयैव सिद्ध्युपपत्तेः । ‘यद्यारब्धं कर्म निबन्धकं स्यात् प्रेत्यैव पश्येद्योगमेवान्ववेक्ष्य’() इत्यादिश्रुतेः । ‘अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्’(भ.गी.६.४५) इति (च) भगवद्वचनम् ॥10-11॥
न च विरोधाभावात् साधनानुष्ठानजन्मन्येवापरोक्षज्ञानं मुक्तिश्चेति नियमः । प्रतिबन्धे सति तन्निरासेनात्वरयैव सिद्ध्युपपत्तेः । ‘यद्यारब्धं कर्म निबन्धकं स्यात् प्रेत्यैव पश्येद्योगमेवान्ववेक्ष्य’ इत्यादिश्रुतेः । ‘अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्’(भ.गी.६.४५) इति (च) भगवद्वचनम् ॥10-11॥
}}
}}


Line 3,281: Line 3,281:
| id      = BSNV_C04_S01_V08_B01
| id      = BSNV_C04_S01_V08_B01
| text    =
| text    =
न च ज्ञानोदयेऽशेषकर्मक्षये कृतकृत्यत्वात् तदैव मुक्तिः, न चेत् कर्माक्षय इति वाच्यम् । प्रारब्धस्यैव कृतस्य यावज्ज्ञानं संस्थितेः ।‘ कर्माणि क्षपयेद्विष्णुरप्रारब्धानि विद्यया । प्रारब्धानि तु भोगेन क्षपयन् स्वगतिं नयेत् ॥’() इति वचनात् ॥8॥
न च ज्ञानोदयेऽशेषकर्मक्षये कृतकृत्यत्वात् तदैव मुक्तिः, न चेत् कर्माक्षय इति वाच्यम् । प्रारब्धस्यैव कृतस्य यावज्ज्ञानं संस्थितेः ।‘ कर्माणि क्षपयेद्विष्णुरप्रारब्धानि विद्यया । प्रारब्धानि तु भोगेन क्षपयन् स्वगतिं नयेत् ॥’ इति वचनात् ॥8॥
}}
}}


Line 3,312: Line 3,312:
| id      = BSNV_C04_S02_V01_B01
| id      = BSNV_C04_S02_V01_B01
| text    =
| text    =
न च ‘वाक् पूर्वरूपं मन उत्तररूपं’(), ‘मनः पूर्वरूपं वागुत्तररूपम्’() इत्युक्तेः व्यामिश्रत्वादनिर्णीतिरेव । ‘वाक् पूर्वरूपं मन उत्तररूपं’() इति वाचः पूर्ववर्णदेवतात्वनिर्देशमात्रेण ‘मनःपूर्वरूपं’() इत्यनेन साम्यम् । ‘मनसा वा अग्रे सङ्कल्पयत्यथ वाचा व्याहरति’() इति युक्तितो विशेषो मनःपूर्वकत्वस्यैव श्रुत इति प्राधान्यं मनस एव(एवेति) हि ज्ञायते ।‘सृष्टौ च विलये चैव सदा पूर्वप्रवर्तने ।नियन्तृत्वे च वचसो मनोऽधीशं(मनोऽधीशः) शिवो हि तत् ॥’() इति श्रुतेश्च ॥1॥
न च ‘वाक् पूर्वरूपं मन उत्तररूपं’, ‘मनः पूर्वरूपं वागुत्तररूपम्’ इत्युक्तेः व्यामिश्रत्वादनिर्णीतिरेव । ‘वाक् पूर्वरूपं मन उत्तररूपं’ इति वाचः पूर्ववर्णदेवतात्वनिर्देशमात्रेण ‘मनःपूर्वरूपं’ इत्यनेन साम्यम् । ‘मनसा वा अग्रे सङ्कल्पयत्यथ वाचा व्याहरति’ इति युक्तितो विशेषो मनःपूर्वकत्वस्यैव श्रुत इति प्राधान्यं मनस एव(एवेति) हि ज्ञायते ।‘सृष्टौ च विलये चैव सदा पूर्वप्रवर्तने ।नियन्तृत्वे च वचसो मनोऽधीशं(मनोऽधीशः) शिवो हि तत् ॥’ इति श्रुतेश्च ॥1॥
}}
}}


Line 3,380: Line 3,380:
| id      = BSNV_C04_S02_V06_B01
| id      = BSNV_C04_S02_V06_B01
| text    =
| text    =
न च प्रकृतेः (असंसारादिना)संसाराभावादिनेशेनाप्यन्यथाकर्तुमशक्यत्वेन सुदृढत्वात् सर्वसाम्यमेवेश्वरेण, न चेत् संसारित्वमिति युक्तम् । ईश्वरस्य महामहिमत्वात् । नित्यमसंसारित्वस्य(नित्यासंसारित्वस्य) नित्यं तदनुग्रहेणैवोपपत्तेः ।‘ सदाऽनित्यतयाऽनित्यं नित्यं नित्यात्मना यतः । नित्ययैव स्वशक्त्यैशो नियामयति नित्यदा ॥’()‘ द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावश्चेतना धृतिः । प्रकृतिः पुरुषश्चैव न सन्ति यदुपेक्षया ॥’() इत्यादिश्रुतेश्च ॥6॥
न च प्रकृतेः (असंसारादिना)संसाराभावादिनेशेनाप्यन्यथाकर्तुमशक्यत्वेन सुदृढत्वात् सर्वसाम्यमेवेश्वरेण, न चेत् संसारित्वमिति युक्तम् । ईश्वरस्य महामहिमत्वात् । नित्यमसंसारित्वस्य(नित्यासंसारित्वस्य) नित्यं तदनुग्रहेणैवोपपत्तेः ।‘ सदाऽनित्यतयाऽनित्यं नित्यं नित्यात्मना यतः । नित्ययैव स्वशक्त्यैशो नियामयति नित्यदा ॥’‘ द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावश्चेतना धृतिः । प्रकृतिः पुरुषश्चैव न सन्ति यदुपेक्षया ॥’ इत्यादिश्रुतेश्च ॥6॥
}}
}}


Line 3,397: Line 3,397:
| id      = BSNV_C04_S02_V07_B01
| id      = BSNV_C04_S02_V07_B01
| text    =
| text    =
न चान्यदेवादीनां प्राणाधीनत्वात् तत्प्राप्तिनियमात् परप्राप्तिर्नास्त्येव ।‘प्राणं प्राप्य परं देवास्तदन्ये चैव तद्गताः । प्राप्नुवन्ति परं देवं वसन्ति च यथासुखम् ॥’() इति विशेषश्रुतेः ॥7॥
न चान्यदेवादीनां प्राणाधीनत्वात् तत्प्राप्तिनियमात् परप्राप्तिर्नास्त्येव ।‘प्राणं प्राप्य परं देवास्तदन्ये चैव तद्गताः । प्राप्नुवन्ति परं देवं वसन्ति च यथासुखम् ॥’ इति विशेषश्रुतेः ॥7॥
}}
}}


Line 3,414: Line 3,414:
| id      = BSNV_C04_S02_V08_B01
| id      = BSNV_C04_S02_V08_B01
| text    =
| text    =
न च सत्यसङ्कल्पत्वादेरीश्वरसङ्कल्पाद्यनुसारित्वनियमे संसारसमानधर्मत्वं मुक्तेरिति वाच्यम् । कृतार्थत्वेनैव विशेषोपपत्तेः ।‘अपूर्णतादिभावो वा दुःखं वा नास्ति किञ्चन ।मुक्तस्य पारतन्त्र्येऽपि तारतम्येऽप्यतः सुखी ॥’() इति च श्रुतिः ॥8॥
न च सत्यसङ्कल्पत्वादेरीश्वरसङ्कल्पाद्यनुसारित्वनियमे संसारसमानधर्मत्वं मुक्तेरिति वाच्यम् । कृतार्थत्वेनैव विशेषोपपत्तेः ।‘अपूर्णतादिभावो वा दुःखं वा नास्ति किञ्चन ।मुक्तस्य पारतन्त्र्येऽपि तारतम्येऽप्यतः सुखी ॥’ इति च श्रुतिः ॥8॥
}}
}}


Line 3,431: Line 3,431:
| id      = BSNV_C04_S02_V09_B01
| id      = BSNV_C04_S02_V09_B01
| text    =
| text    =
न च प्रारब्धकर्मशेषत्वात्(प्रारब्धकर्मशेषवत्वात्) उत्क्रान्तावविशेषो ज्ञानिनः । ज्ञानोदयानन्तरं सर्वदा ज्ञानफलस्यानुवृत्तेः(ज्ञानफलस्यानुप्रवृत्तेः) ।‘प्रारब्धकर्मशेषस्तु विरजातरणावधिः । स्वोदयात् फलदं ज्ञानमादेहं कर्म वाऽऽरवेः(चारवेः) ।तथापि प्रकृतेर्बन्धो ब्रह्मणा सह भिद्यते ॥’() इति हि श्रुतिः(इति श्रुतिः) । ‘शरीरे पाप्मनो हित्वा सर्वान् कामान् समश्नुते । स तेजसि सूर्ये सम्पन्नो यथा पादोदरस्त्वचा विनिर्मुच्यत एवं हैव स पाप्मना विनिर्मुक्तः स सम्प्राप्नोति(स प्राप्नोति) विरजां नदीं तत्सुकृतदुष्कृते विधूनुते’() ‘ते ब्रह्मलोके तु परान्तकाले परामृतात् परिमुच्यन्ति सर्वे’() इति च । ‘अन्यथाभावनियमोऽनृतता कार्यकारणे’ इति च ॥9॥
न च प्रारब्धकर्मशेषत्वात्(प्रारब्धकर्मशेषवत्वात्) उत्क्रान्तावविशेषो ज्ञानिनः । ज्ञानोदयानन्तरं सर्वदा ज्ञानफलस्यानुवृत्तेः(ज्ञानफलस्यानुप्रवृत्तेः) ।‘प्रारब्धकर्मशेषस्तु विरजातरणावधिः । स्वोदयात् फलदं ज्ञानमादेहं कर्म वाऽऽरवेः(चारवेः) ।तथापि प्रकृतेर्बन्धो ब्रह्मणा सह भिद्यते ॥’ इति हि श्रुतिः(इति श्रुतिः) । ‘शरीरे पाप्मनो हित्वा सर्वान् कामान् समश्नुते । स तेजसि सूर्ये सम्पन्नो यथा पादोदरस्त्वचा विनिर्मुच्यत एवं हैव स पाप्मना विनिर्मुक्तः स सम्प्राप्नोति(स प्राप्नोति) विरजां नदीं तत्सुकृतदुष्कृते विधूनुते’ ‘ते ब्रह्मलोके तु परान्तकाले परामृतात् परिमुच्यन्ति सर्वे’ इति च । ‘अन्यथाभावनियमोऽनृतता कार्यकारणे’ इति च ॥9॥
}}
}}


Line 3,448: Line 3,448:
| id      = BSNV_C04_S02_V10_B01
| id      = BSNV_C04_S02_V10_B01
| text    =
| text    =
न च कृष्यादिलौकिकसाधनस्य फलस्मरणानपेक्षत्वात् स्वर्गमोक्षयोरपि तथात्वमिति वाच्यम् । ‘क्रियानुवृत्तिर्लौकिके साधने तु मनोनुवृत्तिर्वैदिके साधने स्यात् ।भवेत् फलं सर्वथेत्येव तस्मात् स्मरेत् सदा निश्चितत्वेन विद्वान् ॥’() इति श्रुतेस्तदनुसार्यनुवृत्तेः लौकिकवैदिकयोः साम्यात् । अतोऽत्र फलानुस्मरणं लवनादिकृष्यनुवृत्तिवद्द्रष्टव्यम् । वचनप्रामाण्यात् ॥10॥
न च कृष्यादिलौकिकसाधनस्य फलस्मरणानपेक्षत्वात् स्वर्गमोक्षयोरपि तथात्वमिति वाच्यम् । ‘क्रियानुवृत्तिर्लौकिके साधने तु मनोनुवृत्तिर्वैदिके साधने स्यात् ।भवेत् फलं सर्वथेत्येव तस्मात् स्मरेत् सदा निश्चितत्वेन विद्वान् ॥’ इति श्रुतेस्तदनुसार्यनुवृत्तेः लौकिकवैदिकयोः साम्यात् । अतोऽत्र फलानुस्मरणं लवनादिकृष्यनुवृत्तिवद्द्रष्टव्यम् । वचनप्रामाण्यात् ॥10॥
}}
}}


Line 3,479: Line 3,479:
| id      = BSNV_C04_S03_V04_B01
| id      = BSNV_C04_S03_V04_B01
| text    =
| text    =
न च तत्र तत्र मार्गस्यान्यथोक्तेरधिकारिभेदेन पृथङ्‍(पृथक् पृथक्)मार्गसुक्रमोपपत्तिरिति वाच्यम् । ‘सर्वे वा एत उत्क्रामन्ति तेऽर्चिषमेवाभियन्ति(.....वाभिसम्यन्ति) ततो वायुं ततोऽहः पूर्वपक्षमित्येष उ एव(एव उ एव) ब्रह्मपथः । द्वे स्रुती अशृणवं पितॄणामहं देवानामुत मर्त्यानाम् । ताभ्यामिदं विश्वमेजत्समेति यदन्तरा पितरं मातरं च’() इति विशेषश्रुतितो ज्ञानिनामेकमार्गस्यैव प्राप्तत्वात्(प्राप्तेः) । ‘एष एव ब्रह्मपथः’() इत्यवधारणविरोधोऽन्यथा(विरोधादन्यथा) । एजदिति वैदिकानुष्ठानवत उक्तेर्नाधोगतिविरोधः ।‘पुनरावर्तिनो ये तु तेषां धूम्रपथो ध्रुवः । अन्येषामर्चिरादिश्च तद्भेदो मध्यसंस्थितिः ।धूमार्चिरादिदेवेभ्यः प्राप्यानुज्ञां तु मध्यगाः ।विहृत्य स्वेष्टदेशेषु तदूर्ध्वं याति वाघरम्(चाघरम्) । अत्यल्पानामविज्ञाताऽप्यनुज्ञावर्तिनां भवेत् । पुंद्वारेण स्वदृष्ट्या वा यथायोग्यं विमुच्यताम् ।अतो न मार्गभेदोऽस्ति न हि मार्गोऽत्र सम्भवः ।प्रेतत्वं चाधरो(वाऽधरो) मार्गः पापजत्वात् तयोः(द्वयोः) पृथक् ॥’ इति स्मृतेश्च ॥1-4॥
न च तत्र तत्र मार्गस्यान्यथोक्तेरधिकारिभेदेन पृथङ्‍(पृथक् पृथक्)मार्गसुक्रमोपपत्तिरिति वाच्यम् । ‘सर्वे वा एत उत्क्रामन्ति तेऽर्चिषमेवाभियन्ति(.....वाभिसम्यन्ति) ततो वायुं ततोऽहः पूर्वपक्षमित्येष उ एव(एव उ एव) ब्रह्मपथः । द्वे स्रुती अशृणवं पितॄणामहं देवानामुत मर्त्यानाम् । ताभ्यामिदं विश्वमेजत्समेति यदन्तरा पितरं मातरं च’ इति विशेषश्रुतितो ज्ञानिनामेकमार्गस्यैव प्राप्तत्वात्(प्राप्तेः) । ‘एष एव ब्रह्मपथः’ इत्यवधारणविरोधोऽन्यथा(विरोधादन्यथा) । एजदिति वैदिकानुष्ठानवत उक्तेर्नाधोगतिविरोधः ।‘पुनरावर्तिनो ये तु तेषां धूम्रपथो ध्रुवः । अन्येषामर्चिरादिश्च तद्भेदो मध्यसंस्थितिः ।धूमार्चिरादिदेवेभ्यः प्राप्यानुज्ञां तु मध्यगाः ।विहृत्य स्वेष्टदेशेषु तदूर्ध्वं याति वाघरम्(चाघरम्) । अत्यल्पानामविज्ञाताऽप्यनुज्ञावर्तिनां भवेत् । पुंद्वारेण स्वदृष्ट्या वा यथायोग्यं विमुच्यताम् ।अतो न मार्गभेदोऽस्ति न हि मार्गोऽत्र सम्भवः ।प्रेतत्वं चाधरो(वाऽधरो) मार्गः पापजत्वात् तयोः(द्वयोः) पृथक् ॥’ इति स्मृतेश्च ॥1-4॥
}}
}}


Line 3,496: Line 3,496:
| id      = BSNV_C04_S03_V05_B01
| id      = BSNV_C04_S03_V05_B01
| text    =
| text    =
न च सोमादग्निमग्नेरिन्द्रमिति सोमादग्नेरवरस्यापि(खमस्यापि) प्राप्तेः प्रधानवायोरप्यवरोऽन्यः प्राप्योऽस्त्विति वाच्यम् । उत्तमत्वात् तस्यैव ब्रह्मप्रापयितृत्वशक्तेः । ‘वायुरेव ब्रह्म गमयति तस्य ह्येषा(हैषा) शक्तिः । न ह्यन्यो ब्रह्म गमयति प्रियो ह्येनद्गमयति । न ह्यन्यः प्रियो ब्रह्मणः’() इति श्रुतेः । मार्गे त्ववरस्यापि यथामार्गं पश्चात् प्राप्तिर्भवति लोकवत् । न हि राजानं यः कश्चित् प्रापयति क्लृप्तमतिप्रियं चातिहाय(चापहाय) ॥5॥
न च सोमादग्निमग्नेरिन्द्रमिति सोमादग्नेरवरस्यापि(खमस्यापि) प्राप्तेः प्रधानवायोरप्यवरोऽन्यः प्राप्योऽस्त्विति वाच्यम् । उत्तमत्वात् तस्यैव ब्रह्मप्रापयितृत्वशक्तेः । ‘वायुरेव ब्रह्म गमयति तस्य ह्येषा(हैषा) शक्तिः । न ह्यन्यो ब्रह्म गमयति प्रियो ह्येनद्गमयति । न ह्यन्यः प्रियो ब्रह्मणः’ इति श्रुतेः । मार्गे त्ववरस्यापि यथामार्गं पश्चात् प्राप्तिर्भवति लोकवत् । न हि राजानं यः कश्चित् प्रापयति क्लृप्तमतिप्रियं चातिहाय(चापहाय) ॥5॥
}}
}}


Line 3,513: Line 3,513:
| id      = BSNV_C04_S03_V06_B01
| id      = BSNV_C04_S03_V06_B01
| text    =
| text    =
न च चतुर्मुखस्य प्राप्तिपर्यन्तं(मुक्तिपर्यन्तं) सन्ततत्वनियमात् बन्धस्य तावद्भगवत्प्राप्तिर्नास्तीति नियमः ।‘यान्ति देवं परं केचित् पूर्वं केचिल्लये विभुम् ।योग्यतातारतम्येन विशेषोऽथमपीष्यते ॥’() इति श्रुतेस्तथाप्राप्तत्वात् । न च परब्रह्मणः एव ब्रह्मशब्दमुख्यार्थत्वेन प्रथमप्राप्तत्वादपोहायुक्तेस्तस्यैव प्राप्तिनियमः । ‘यान्ति देवं परं केचित्’ इति प्रमाणप्राप्तत्वादेव । न च परप्राप्तिर्यस्याभीष्टा तस्य तत्प्राप्तिरिति नियमः ।‘क्रमानुरागी भगवान् क्रमात् पुम्भिरवाप्यते ।अतः क्रमात् समृद्धे तु ज्ञाने ब्रह्मलये नरैः ।प्राप्यते नियमेनैव कैश्चिदेवाप्यते मृतौ ॥’() इति भगवतः क्रमानुरागित्वश्रुतेः । न च बहुधाश्रुतेर्यथासौकर्यं चतुर्मुखस्य परस्य वा प्राप्तिरिति वाच्यम् । श्रुत्युक्तानुवृत्तेरेव न्याय्यत्वात् । ‘सप्रतीकाश्चतुर्मुखमप्रतीकाः परममु हैते गच्छन्त्यागच्छन्ति च चतुर्मुखात् परमं परमाच्चतुर्मुखं(पराच्चतुर्मुखं) यावद्विलयमथ सह चतुर्मुखेन विमुच्यन्ते आनन्दी(आनन्दिनो)भवन्ति’ इति हि श्रुतिः । अन्तर्भेदाधिकरणत्वात् समुदायोक्तिः ॥6॥
न च चतुर्मुखस्य प्राप्तिपर्यन्तं(मुक्तिपर्यन्तं) सन्ततत्वनियमात् बन्धस्य तावद्भगवत्प्राप्तिर्नास्तीति नियमः ।‘यान्ति देवं परं केचित् पूर्वं केचिल्लये विभुम् ।योग्यतातारतम्येन विशेषोऽथमपीष्यते ॥’ इति श्रुतेस्तथाप्राप्तत्वात् । न च परब्रह्मणः एव ब्रह्मशब्दमुख्यार्थत्वेन प्रथमप्राप्तत्वादपोहायुक्तेस्तस्यैव प्राप्तिनियमः । ‘यान्ति देवं परं केचित्’ इति प्रमाणप्राप्तत्वादेव । न च परप्राप्तिर्यस्याभीष्टा तस्य तत्प्राप्तिरिति नियमः ।‘क्रमानुरागी भगवान् क्रमात् पुम्भिरवाप्यते ।अतः क्रमात् समृद्धे तु ज्ञाने ब्रह्मलये नरैः ।प्राप्यते नियमेनैव कैश्चिदेवाप्यते मृतौ ॥’ इति भगवतः क्रमानुरागित्वश्रुतेः । न च बहुधाश्रुतेर्यथासौकर्यं चतुर्मुखस्य परस्य वा प्राप्तिरिति वाच्यम् । श्रुत्युक्तानुवृत्तेरेव न्याय्यत्वात् । ‘सप्रतीकाश्चतुर्मुखमप्रतीकाः परममु हैते गच्छन्त्यागच्छन्ति च चतुर्मुखात् परमं परमाच्चतुर्मुखं(पराच्चतुर्मुखं) यावद्विलयमथ सह चतुर्मुखेन विमुच्यन्ते आनन्दी(आनन्दिनो)भवन्ति’ इति हि श्रुतिः । अन्तर्भेदाधिकरणत्वात् समुदायोक्तिः ॥6॥
}}
}}


Line 3,544: Line 3,544:
| id      = BSNV_C04_S04_V01_B01
| id      = BSNV_C04_S04_V01_B01
| text    =
| text    =
न च ‘एतं सेतुं तीर्त्वा’() इत्यत्रातिक्रमोक्ते र्मुक्तो ब्रह्म तीत्वा गच्छतीति(गच्छति) । तरतीति सामान्य प्रतीतेः(सामान्यरूपप्रतीतेः) ब्रह्म तीर्त्वेदं गच्छतीति विशेषानुक्तेः । ‘इमां घोरामशिवां नदीं तीर्त्वा ब्रह्म सम्पद्यत’() इति विशेषोक्तेश्चैतं सेतुं प्रत्यन्यत् तीर्त्वेत्यन्यथोपपत्तेः(.....त्यर्थोपपत्तेः) ॥1॥
न च ‘एतं सेतुं तीर्त्वा’ इत्यत्रातिक्रमोक्ते र्मुक्तो ब्रह्म तीत्वा गच्छतीति(गच्छति) । तरतीति सामान्य प्रतीतेः(सामान्यरूपप्रतीतेः) ब्रह्म तीर्त्वेदं गच्छतीति विशेषानुक्तेः । ‘इमां घोरामशिवां नदीं तीर्त्वा ब्रह्म सम्पद्यत’ इति विशेषोक्तेश्चैतं सेतुं प्रत्यन्यत् तीर्त्वेत्यन्यथोपपत्तेः(.....त्यर्थोपपत्तेः) ॥1॥
}}
}}


Line 3,561: Line 3,561:
| id      = BSNV_C04_S04_V02_B01
| id      = BSNV_C04_S04_V02_B01
| text    =
| text    =
न च कृतिमत्त्वादमुक्त एवोच्यते । ‘स तत्र पर्येति’() इत्यादौ ‘स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते’() इति मुक्तस्य स्पष्टं प्रतिभातत्वाच्छ्रुतौ । स तत्र पर्येतीति श्रुत्यैक्यप्रतीतेश्च । एवम्भूतस्यापि प्रकरणत्वं परिकल्प्य(प्रकल्प्य) श्रुतिबाधाङ्गीकारे सा श्रुतिरप्येवं विभज्य ‘किं योजयितुं न(न योजयितुं) शक्या’() इति(शक्यते इति) श्रुतेरेवाभावप्रसङ्गः । ‘सत्यं ज्ञानम्’() इत्यादावपि सत्यमित्यस्यान्यमित्यनेननान्वय इत्यादिप्रसङ्गात् ॥2॥
न च कृतिमत्त्वादमुक्त एवोच्यते । ‘स तत्र पर्येति’ इत्यादौ ‘स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते’ इति मुक्तस्य स्पष्टं प्रतिभातत्वाच्छ्रुतौ । स तत्र पर्येतीति श्रुत्यैक्यप्रतीतेश्च । एवम्भूतस्यापि प्रकरणत्वं परिकल्प्य(प्रकल्प्य) श्रुतिबाधाङ्गीकारे सा श्रुतिरप्येवं विभज्य ‘किं योजयितुं न(न योजयितुं) शक्या’ इति(शक्यते इति) श्रुतेरेवाभावप्रसङ्गः । ‘सत्यं ज्ञानम्’ इत्यादावपि सत्यमित्यस्यान्यमित्यनेननान्वय इत्यादिप्रसङ्गात् ॥2॥
}}
}}


Line 3,578: Line 3,578:
| id      = BSNV_C04_S04_V03_B01
| id      = BSNV_C04_S04_V03_B01
| text    =
| text    =
न च परञ्ज्योतिःशब्देनादित्यज्योतिरङ्गीकारे ‘स तेजसि सूर्ये सम्पन्नो यथा पादोदरस्त्वचा विनिर्मुच्यत एवं हैव स पाप्मना विनिर्मुक्त’() इत्यादिनैकार्थतेति प्रयोजनम् । ‘अथ किमुच्यते परं ज्योतिरित्यात्मैव परञ्ज्योतिः स हि परमो द्योतते जीवाच्चाजीवाच्च तस्मादाहुः परञ्ज्योतिरिति । तमेष(तमेवैष) जीवोऽभिसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते’ इति तस्यैव परञ्ज्योतिष्ट्वोक्तेः । सावकाशलिङ्गान्निरवकाशश्रुतेरेव बलवत्वात्(सावकाशश्रुतेर्निरवकाशश्रुतेरेवातिबलवत्वात्) ॥3॥
न च परञ्ज्योतिःशब्देनादित्यज्योतिरङ्गीकारे ‘स तेजसि सूर्ये सम्पन्नो यथा पादोदरस्त्वचा विनिर्मुच्यत एवं हैव स पाप्मना विनिर्मुक्त’ इत्यादिनैकार्थतेति प्रयोजनम् । ‘अथ किमुच्यते परं ज्योतिरित्यात्मैव परञ्ज्योतिः स हि परमो द्योतते जीवाच्चाजीवाच्च तस्मादाहुः परञ्ज्योतिरिति । तमेष(तमेवैष) जीवोऽभिसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते’ इति तस्यैव परञ्ज्योतिष्ट्वोक्तेः । सावकाशलिङ्गान्निरवकाशश्रुतेरेव बलवत्वात्(सावकाशश्रुतेर्निरवकाशश्रुतेरेवातिबलवत्वात्) ॥3॥
}}
}}


Line 3,595: Line 3,595:
| id      = BSNV_C04_S04_V04_B01
| id      = BSNV_C04_S04_V04_B01
| text    =
| text    =
न च परमगतित्वादीश्वराभुक्ता अपि भोगा मुक्तौ भवन्ति । ईश्वरस्य स्वत एव पूर्णानन्दत्वादभोगस्यापि सम्भवादिति वाच्यम् । पूर्णानन्दः पूर्णभुक् पूर्णकर्ता पूर्णज्ञानः पूर्णभाः पूर्णशक्तिः । ‘आश्चर्यत्वात्(पूर्णैश्वर्याद्) भगवान् वासुदेवो विरुद्धशक्तिर्न च दोषस्पृगीशः’() इत्याश्चर्यतयैव ब्रह्मण उभयोक्तेः । सावकाशोपपत्तिमात्रान्निरवकाशश्रुतियुक्तोपपत्तेरेव बलवत्वात् ॥4॥
न च परमगतित्वादीश्वराभुक्ता अपि भोगा मुक्तौ भवन्ति । ईश्वरस्य स्वत एव पूर्णानन्दत्वादभोगस्यापि सम्भवादिति वाच्यम् । पूर्णानन्दः पूर्णभुक् पूर्णकर्ता पूर्णज्ञानः पूर्णभाः पूर्णशक्तिः । ‘आश्चर्यत्वात्(पूर्णैश्वर्याद्) भगवान् वासुदेवो विरुद्धशक्तिर्न च दोषस्पृगीशः’ इत्याश्चर्यतयैव ब्रह्मण उभयोक्तेः । सावकाशोपपत्तिमात्रान्निरवकाशश्रुतियुक्तोपपत्तेरेव बलवत्वात् ॥4॥
}}
}}


Line 3,646: Line 3,646:
| id      = BSNV_C04_S04_V07_B01
| id      = BSNV_C04_S04_V07_B01
| text    =
| text    =
न च परगृहगतत्वादस्य राजगृहगतस्यैव स्वाधमा अपि कदाचिदीशते । निर्दोषत्वादेव मुक्तस्येश्वरस्य तत्रस्थानां मुक्तान्तराणां च राजदोषवद्दोषासम्भवाद्यथायोग्यमेव स्वीकारोपपत्तेः । ‘मुक्तानां पतयो देवा देवानां च प्रजापतिः ।तस्य विष्णुर्न चैवेदं पारावर्यं विनश्यति ॥’() इति च श्रुतिः ॥7॥
न च परगृहगतत्वादस्य राजगृहगतस्यैव स्वाधमा अपि कदाचिदीशते । निर्दोषत्वादेव मुक्तस्येश्वरस्य तत्रस्थानां मुक्तान्तराणां च राजदोषवद्दोषासम्भवाद्यथायोग्यमेव स्वीकारोपपत्तेः । ‘मुक्तानां पतयो देवा देवानां च प्रजापतिः ।तस्य विष्णुर्न चैवेदं पारावर्यं विनश्यति ॥’ इति च श्रुतिः ॥7॥
}}
}}


Retrieved from "https://dev.anandamakaranda.in/Nyayavivaranam"