Brahmasutra: Difference between revisions
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
||
| Line 1: | Line 1: | ||
<div class="gr-doc-title">ब्रह्मसूत्रभाष्यम्</div> | <div class="gr-doc-title" data-has-ullekha="1">ब्रह्मसूत्रभाष्यम्</div> | ||
__TOC__ | __TOC__ | ||
| Line 33: | Line 33: | ||
तच्चोक्तं स्कान्दे – | तच्चोक्तं स्कान्दे – | ||
<span class="gr-reference gr-ref-skanda-id">नारायणाद्विनिष्पन्नं ज्ञानं कृतयुगे स्थितम् । | |||
किञ्चित् तदन्यथा जातं त्रेतायां द्वापरेऽखिलम् ॥ | किञ्चित् तदन्यथा जातं त्रेतायां द्वापरेऽखिलम् ॥ | ||
गौतमस्य ऋषेः शापार्ज्ज्ञाने त्वज्ञानतां गते । | गौतमस्य ऋषेः शापार्ज्ज्ञाने त्वज्ञानतां गते । | ||
| Line 44: | Line 44: | ||
शतधा चैकधा चैव तथैव च सहस्रधा ॥ | शतधा चैकधा चैव तथैव च सहस्रधा ॥ | ||
कृष्णो द्वादशधा चैव पुनस्तस्यार्थवित्तये । | कृष्णो द्वादशधा चैव पुनस्तस्यार्थवित्तये । | ||
चकार ब्रह्मसूत्राणि येषां सूत्रत्वमञ्जसा ॥ | चकार ब्रह्मसूत्राणि येषां सूत्रत्वमञ्जसा ॥</span> | ||
}} | }} | ||
| Line 80: | Line 80: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">जिज्ञासाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 105: | Line 105: | ||
उक्तं च गारुडे – | उक्तं च गारुडे – | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">अथातः शब्दपूर्वाणि सूत्राणि निखिलान्यपि । | |||
प्रारभन्ते नियत्यैव तत् किमत्र नियामकम् ॥ | प्रारभन्ते नियत्यैव तत् किमत्र नियामकम् ॥ | ||
कश्चार्थस्तु तयोर्विद्वन् कथमुत्तमता तयोः । | कश्चार्थस्तु तयोर्विद्वन् कथमुत्तमता तयोः । | ||
एतदाख्याहि मे ब्रह्मन् यथा ज्ञास्यामि तत्त्वतः ॥ | एतदाख्याहि मे ब्रह्मन् यथा ज्ञास्यामि तत्त्वतः ॥</span> | ||
}} | }} | ||
| Line 116: | Line 116: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">एवमुक्तो नारदेन ब्रह्मा प्रोवाच सत्तमः । | |||
आनन्तर्येऽधिकारस्य मङ्गलार्थे तथैव च ॥ | आनन्तर्येऽधिकारस्य मङ्गलार्थे तथैव च ॥ | ||
अतशब्दस्त्वतः शब्दो हेत्वर्थे समुदीरितः । | अतशब्दस्त्वतः शब्दो हेत्वर्थे समुदीरितः । | ||
| Line 123: | Line 123: | ||
सिसृक्षोः परमाद्विष्णोः प्रथमं द्वौ विनिःसृतौ ॥ | सिसृक्षोः परमाद्विष्णोः प्रथमं द्वौ विनिःसृतौ ॥ | ||
ओङ्कारश्चाथशब्दश्च तस्मात् प्राथमिकौ क्रमात् । | ओङ्कारश्चाथशब्दश्च तस्मात् प्राथमिकौ क्रमात् । | ||
तद्धेतुत्वं वदंश्चापि तृतीयोऽत उदाहृतः॥ | तद्धेतुत्वं वदंश्चापि तृतीयोऽत उदाहृतः॥</span> | ||
}} | }} | ||
| Line 131: | Line 131: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">अकारः सर्ववागात्मा परब्रह्माभिधायकः । | |||
तथौ प्राणात्मकौ प्रोक्तौ व्याप्तिस्थितिविधायकौ ॥ | तथौ प्राणात्मकौ प्रोक्तौ व्याप्तिस्थितिविधायकौ ॥ | ||
अतश्च पूर्वमुच्चार्याः सर्व एते सतां मताः । | अतश्च पूर्वमुच्चार्याः सर्व एते सतां मताः । | ||
अथातःशब्दयोरेवं वीर्यमाज्ञाय तत्त्वतः ॥ | अथातःशब्दयोरेवं वीर्यमाज्ञाय तत्त्वतः ॥ | ||
सूत्रेषु तु महाप्राज्ञास्तावेवादौ प्रयुञ्जते ॥ इति। | सूत्रेषु तु महाप्राज्ञास्तावेवादौ प्रयुञ्जते ॥ इति।</span> | ||
}} | }} | ||
| Line 144: | Line 144: | ||
अधिकारश्चोक्तो भागवततन्त्रे – | अधिकारश्चोक्तो भागवततन्त्रे – | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavatatantra-id">मन्दमध्योत्तमत्वेन त्रिविधा ह्यधिकारिणः । | |||
तत्र मन्दा मनुष्येषु य उत्तमगणा मताः ॥ | तत्र मन्दा मनुष्येषु य उत्तमगणा मताः ॥ | ||
मध्यमा ऋषिगन्धर्वा देवास्तत्रोत्तमा मताः । | मध्यमा ऋषिगन्धर्वा देवास्तत्रोत्तमा मताः । | ||
| Line 152: | Line 152: | ||
आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तमसारं चाप्यनित्यकम् । | आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तमसारं चाप्यनित्यकम् । | ||
विज्ञाय जातवैराग्यो विष्णुपादैकसंश्रयः ॥ | विज्ञाय जातवैराग्यो विष्णुपादैकसंश्रयः ॥ | ||
स उत्तमोऽधिकारी स्यात् सन्न्यस्ताखिलकर्मवान् इति । | स उत्तमोऽधिकारी स्यात् सन्न्यस्ताखिलकर्मवान् इति ।</span> | ||
}} | }} | ||
| Line 160: | Line 160: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘अध्ययनमात्रवतः’(ब्र.सू.३.४.१२)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘नाविशेषात्’(ब्र.सू.३.४.१३)</span> इति चोपरि । | |||
}} | }} | ||
| Line 168: | Line 168: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakaupanishad-id">‘शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वाऽऽत्मन्येवाऽत्मानं पश्येत्’(बृ.उ.४.४.२३)।</span> <span class="gr-reference gr-ref-Mundakaupanishad-id">‘परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान् ब्राह्मणो निर्वेदमायात् । नास्त्यकृतः कृतेन । तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत् समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् ।”(मुण्डक.उ.१.२.१२)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishad-id">‘यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम् ।’(क.उ.२.२३)</span> | |||
}} | }} | ||
| Line 176: | Line 176: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Shwetashwataropanishad-id">“ यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । | |||
तस्यैते कथिता(तस्यैतेऽकथिता) ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः ॥”(श्वे.उ.६.२३) | तस्यैते कथिता(तस्यैतेऽकथिता) ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः ॥”(श्वे.उ.६.२३)</span> | ||
इत्यादि श्रुतिभ्यश्च ॥ | इत्यादि श्रुतिभ्यश्च ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 187: | Line 187: | ||
व्योमसंहितायां च – | व्योमसंहितायां च – | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Vyomasamhita-id">‘अन्त्यजा अपि ये भक्ता नामज्ञानाधिकारिणः । | |||
स्त्रीशूद्रब्रह्मबन्धूनां तन्त्रज्ञानेऽधिकारिता ॥ | स्त्रीशूद्रब्रह्मबन्धूनां तन्त्रज्ञानेऽधिकारिता ॥</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Vyomasamhita-id">एकदेशे परोक्ते तु न तु ग्रन्थपुरस्सरे । | |||
त्रैवर्णिकानां वेदोक्ते सम्यग्भक्तिमतां हरौ ॥ | त्रैवर्णिकानां वेदोक्ते सम्यग्भक्तिमतां हरौ ॥</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Vyomasamhita-id">आहुरप्युत्तमस्त्रीणामधिकारं तु वैदिके । | |||
यथोर्वशी यमी चैव शच्याद्याश्च तथाऽपरा ॥’ इति ॥ | यथोर्वशी यमी चैव शच्याद्याश्च तथाऽपरा ॥’ इति ॥ | ||
तथाऽऽपराः मुनिस्त्रियः नरादिकुलजाश्च । | तथाऽऽपराः मुनिस्त्रियः नरादिकुलजाश्च ।</span> | ||
}} | }} | ||
| Line 218: | Line 218: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyaaranyaka-id">‘तमेवं विद्वानमृत इह भवति । नान्यः पन्था अयनाय विद्यते ॥’(तै.आ.३.१२)</span> | |||
}} | }} | ||
| Line 226: | Line 226: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः ।’(भ.गी.७.१७)</span> | |||
}} | }} | ||
| Line 234: | Line 234: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishad-id">‘यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः ।’(क.उ.२.२३)</span> | |||
}} | }} | ||
| Line 242: | Line 242: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishad-id">‘आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निधिध्यासितव्यः।’(बृ.उ.६.५.६)</span> | |||
इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः । | इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः । | ||
}} | }} | ||
| Line 251: | Line 251: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘कर्मणात्वधमः प्रोक्तः प्रसादः, श्रवणादिभिः । | |||
मध्यमो, ज्ञानसम्पत्त्या प्रसादस्तूत्तमो मतः ॥ | मध्यमो, ज्ञानसम्पत्त्या प्रसादस्तूत्तमो मतः ॥ | ||
प्रसादात्त्वधमाद्विष्णोः स्वर्गलोकः प्रकीर्तितः । | प्रसादात्त्वधमाद्विष्णोः स्वर्गलोकः प्रकीर्तितः । | ||
मध्यमाज्जनलोकादिः, उत्तमस्त्वेव मुक्तिदः ॥ | मध्यमाज्जनलोकादिः, उत्तमस्त्वेव मुक्तिदः ॥</span> | ||
}} | }} | ||
| Line 262: | Line 262: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">श्रवणं मननं चैव ध्यानं भक्तिस्तथैव च । | |||
साधनं ज्ञानसम्पत्तौ प्रधानं नान्यदिष्यते ॥ | साधनं ज्ञानसम्पत्तौ प्रधानं नान्यदिष्यते ॥ | ||
न चैतानि विना कश्चिज्ज्ञानमाप कुतश्चन’। | न चैतानि विना कश्चिज्ज्ञानमाप कुतश्चन’।</span> | ||
इति नारदीये । | |||
}} | }} | ||
| Line 309: | Line 309: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘यो देवानां नामधा एक एव तं सम्प्रश्नं भुवना यन्त्यन्या’(ऋ.सं.१०.८२.३)</span> इत्येवशब्दान्नान्येषां सर्वनामता । | |||
}} | }} | ||
| Line 383: | Line 383: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Varaha-id">‘एषं मोहं सृजाम्याशु यो जनान् मोहयिष्यति । | |||
त्वं च रुद्र महाबाहो मोहशास्त्राणि कारय ॥ | त्वं च रुद्र महाबाहो मोहशास्त्राणि कारय ॥ | ||
अतथ्यानि वितथ्यानि दर्शयस्व महाभुज । | अतथ्यानि वितथ्यानि दर्शयस्व महाभुज । | ||
प्रकाशं कुरु चात्मानामप्रकाशं च मां कुरु’ | प्रकाशं कुरु चात्मानामप्रकाशं च मां कुरु’</span> इति वाराह वचनात् ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 395: | Line 395: | ||
शैव च स्कान्दे – | शैव च स्कान्दे – | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘श्वपचादपि कष्टत्वं ब्रह्मेशानादयः सुराः । | |||
तदैवाच्युत यान्त्येव यदैव त्वं पराङ्मुखः॥’ | तदैवाच्युत यान्त्येव यदैव त्वं पराङ्मुखः॥’</span> इति ॥ | ||
ब्राह्मे च ब्रह्मवैवर्ते – | ब्राह्मे च ब्रह्मवैवर्ते – | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarta-id">‘नाहं न च शिवोऽन्ये च तच्छक्त्येकांशभागिनः । | |||
बालः क्रीडनकैर्यद्वत् क्रीडतेऽस्माभिरच्युतः’ | बालः क्रीडनकैर्यद्वत् क्रीडतेऽस्माभिरच्युतः’</span> इति ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 411: | Line 411: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">जन्माधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 496: | Line 496: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">शास्त्रयोनित्वाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 520: | Line 520: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyabrahmana-id">‘नावेदविन्मनुते तं बृहन्तं सर्वानुभूमात्मानं साम्पराये’ ॥(तै.ब्रा.३.१२.९)</span> | |||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘औपनिषदः पुरुषः’</span> इत्यादिश्रुतिभ्यः ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 537: | Line 537: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Koorma-id">‘श्रुतिसाहाय्यरहितमनुमानं न कुत्रचित् । | |||
निश्चयात् साधयेदर्थं प्रमाणान्तरमेव च ॥ | निश्चयात् साधयेदर्थं प्रमाणान्तरमेव च ॥</span> | ||
}} | }} | ||
| Line 546: | Line 546: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Koorma-id">श्रुतिस्मृतिसहायं यत् प्रमाणान्तरमुत्तमम् । | |||
प्रमाणपदवीं गच्छेन्नात्र कार्याविचारणा ॥ | प्रमाणपदवीं गच्छेन्नात्र कार्याविचारणा ॥</span> | ||
}} | }} | ||
| Line 589: | Line 589: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘रेतो धातुर्वटकणिका घृतधूमाधिवासनम् । | |||
जातिस्मृतिरयस्कान्तः सूर्यकान्तोऽम्बुभक्षणम् ॥ | जातिस्मृतिरयस्कान्तः सूर्यकान्तोऽम्बुभक्षणम् ॥</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">प्रेत्य भूताप्ययश्चैव देवताभ्युपयाचनम् । | |||
मृते कर्मनिवृत्तिश्च प्रमाणमिति निश्चयः ॥’(म.भा.१२.२२०.३०-३१) | मृते कर्मनिवृत्तिश्च प्रमाणमिति निश्चयः ॥’(म.भा.१२.२२०.३०-३१)</span> | ||
इति मोक्षधर्मवचनान्न नास्तिक्यवादो युज्यते । | इति मोक्षधर्मवचनान्न नास्तिक्यवादो युज्यते । | ||
}} | }} | ||
| Line 624: | Line 624: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">समन्वयाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 656: | Line 656: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bruhatsamhita-id">‘उपक्रमोपसंहारावभ्यासोऽपूर्वता फलम् । | |||
अर्थवादोपपत्ती च लिङ्गं तात्पर्यनिर्णये॥’ | अर्थवादोपपत्ती च लिङ्गं तात्पर्यनिर्णये॥’</span> इति ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 678: | Line 678: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">ईक्षत्यधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 694: | Line 694: | ||
| text = | | text = | ||
ननु | ननु <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id">‘यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह’(तै.उ.२.४.२२)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धवच्च यत्’(क.उ.१.३.१५)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bashkalashruti-id">‘अवचनेनैव प्रोवाच’(बाष्कलश्रुति)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘यद्वाचाऽनभ्युदितम् । येन वागभ्युद्यते । यच्छ्रोत्रेण न शृणोति येन श्रोत्रमिदं श्रुतम्’(क.उ.१)</span> इत्यादिभिर्न तच्छब्दगोचरम् । | ||
नेत्याह – | |||
}} | }} | ||
| Line 703: | Line 703: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Shatprashnopanishat-id">‘स एतस्मात् जीवघनात् परात् परं पुरिशयं पुरुषमीक्षते’(प्र.उ.५.५)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘आत्मन्येवात्मनं पश्येत्’(बृ.उ.६.४.२३)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत’(बृ.उ.६.४.२१)</span> इत्यादिवचनैः ईक्षणीयत्वाद् वाच्यमेव । औपनिषदत्वात् न अवचनेनेक्षणम् ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 807: | Line 807: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘यस्यानुवित्तः प्रतिबुद्ध आत्माऽस्मिन् सन्दोहे गहने प्रविष्टः । | |||
स विश्वकृत् स हि सर्वस्य कर्ता तस्य लोकः स उ लोक एव’(बृ.उ.६.४.१३) | स विश्वकृत् स हि सर्वस्य कर्ता तस्य लोकः स उ लोक एव’(बृ.उ.६.४.१३)</span> | ||
इत्यात्मनिष्ठस्य मोक्ष उपदिश्यते । | इत्यात्मनिष्ठस्य मोक्ष उपदिश्यते । | ||
}} | }} | ||
| Line 817: | Line 817: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘अयमात्मा ब्रह्म॥’(बृ.उ.४.५.१९,माण्डूक्य.उ.१.२)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘ब्रह्मेति परमात्मेति भगवानिति शब्द्यते’(भाग.१.२.११)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘दत्तं दूर्वाससं सोममात्मेशब्रह्मसम्भवान्’(भाग.३.१.१५)</span> ॥ | |||
‘चेतनस्तु द्विधा प्रोक्तो जीव आत्मेति च प्रभो । | ‘चेतनस्तु द्विधा प्रोक्तो जीव आत्मेति च प्रभो । | ||
जीवा ब्रह्मादयः प्रोक्ता आत्मैकस्तु जनार्दनः ॥ | जीवा ब्रह्मादयः प्रोक्ता आत्मैकस्तु जनार्दनः ॥ | ||
| Line 847: | Line 847: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘तमेवैकं जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुञ्चथ । अमृतस्यैष सेतुः’(मुण्डक.उ.२.२.५)</span> इति अन्येषां हेयत्ववचनात्, अस्य अहेयत्ववचनात् न गौण आत्मा ॥ 08 ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 864: | Line 864: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते । | |||
पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते॥’(बृ.उ.५.१.१) | पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते॥’(बृ.उ.५.१.१)</span> | ||
}} | }} | ||
| Line 934: | Line 934: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Shwetashvataropanishat-id">‘एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा । | |||
कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च॥’(श्वे.उ१.१) | कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च॥’(श्वे.उ१.१)</span> इति ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 1,002: | Line 1,002: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">आनन्दमयाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 1,042: | Line 1,042: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Mahanarayanopanishat-id">‘तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम्’(म.ना.उ.१.६)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Aitareyopanishat-id">‘एतमेव ब्रह्मेत्याचक्षते’(ऐ.आ.३.२.३.१२)</span> , | |||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ब्रह्मशब्दः परे विष्णौ नान्यत्र क्वचिदिष्यते । | |||
असम्पूर्णाः परे यस्माद् उपचारेण वा भवेत्॥’ | असम्पूर्णाः परे यस्माद् उपचारेण वा भवेत्॥’</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘ब्रह्मेति परमात्मेति भगवानिति शब्द्यते’(भाग.१.२.११)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Vyasasmriti-id">‘वासुदेवात्मकं ब्रह्म मूलमन्त्रेण वा यतिः’(व्या.स्मृ.)</span> इत्यादिषु तस्मिन्नेव प्रसिद्धब्रह्मशब्दाभ्यासात् ॥ 12 ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 1,153: | Line 1,153: | ||
| text = | | text = | ||
न चावयवत्वविरोधः । | न चावयवत्वविरोधः । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘स शिरः स दक्षिणः पक्षः स उत्तरः पक्षः स आत्मा स पुच्छम्’</span> | ||
इति तस्यैवावयवत्वोक्तेश्चतुर्वेदशिखायाम् | इति तस्यैवावयवत्वोक्तेश्चतुर्वेदशिखायाम् | ||
}} | }} | ||
| Line 1,162: | Line 1,162: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bruhathsamhita-id">‘शिरो नारायणः पक्षो दक्षिणः सव्य एव च । | |||
प्रद्युम्नश्चानिरुद्धश्च सन्दोहो वासुदेवकः ॥ | प्रद्युम्नश्चानिरुद्धश्च सन्दोहो वासुदेवकः ॥ | ||
नारायणोऽथ सन्दोहो वासुदेवः शिरोऽपि वा । | नारायणोऽथ सन्दोहो वासुदेवः शिरोऽपि वा । | ||
| Line 1,168: | Line 1,168: | ||
अङ्गाङ्गित्वेन भगवान् क्रीडते पुरुषोत्तमः । | अङ्गाङ्गित्वेन भगवान् क्रीडते पुरुषोत्तमः । | ||
ऐश्वर्यान्न विरोधश्च चिन्त्यस्तस्मिन् जनार्दने ॥ | ऐश्वर्यान्न विरोधश्च चिन्त्यस्तस्मिन् जनार्दने ॥ | ||
अतर्क्ये हि कुतस्तर्कस्त्वप्रमेये कुतः प्रमा’ | अतर्क्ये हि कुतस्तर्कस्त्वप्रमेये कुतः प्रमा’</span> इति बृहत्संहितायाम् ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 1,192: | Line 1,192: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">‘अनन्योऽप्यन्यशब्देन तथैको बहुरूपवान् । | |||
प्रोच्यते भगवान् विष्णुरैश्वर्यात् पुरुषोत्तमः॥’ | प्रोच्यते भगवान् विष्णुरैश्वर्यात् पुरुषोत्तमः॥’</span> इति ब्रह्माण्डे । | ||
}} | }} | ||
| Line 1,243: | Line 1,243: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishad-id">‘ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः’(तै.उ.२.२०(२८))</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishad-id">‘अदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते अथ सोऽभयं गतो भवति’(तै.आ.२.१६)</span> | |||
<span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishad-id">‘स यश्चायं पुरुषे’(तै.उ.२.२१(२७))</span> इत्यादिभेदव्यपदेशात् । | |||
}} | }} | ||
| Line 1,260: | Line 1,260: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘इदं हि विश्वं भगवानिवेतरो यतो जगत्स्थाननिरोधसम्भवः’(भाग.१.५.२०)</span> | |||
<span class="gr-reference gr-ref-Turashruti-id">‘असर्वः सर्व इत्यपि’</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘विद्याऽऽत्मनि भिदाभोधः’(भाग.११.१९.३९)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘भेददृष्ट्वाऽभिमानेन निस्सङ्गेनापि कर्मणा’(भाग.३.३.१२)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishad-id">‘जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः ।’(मु.उ.३.१.२)</span> | |||
}} | }} | ||
| Line 1,277: | Line 1,277: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सर्वान्तर्यामको विष्णुः सर्वनाम्नाऽभिधीयते । | |||
एषोऽहं त्वमसौ चेति न तु सर्वस्वरूपतः’ | एषोऽहं त्वमसौ चेति न तु सर्वस्वरूपतः’</span> ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 1,377: | Line 1,377: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishad-id">‘सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता’(तै.उ.२.१)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishad-id">‘अनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते’(तै.उ.२.७)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishad-id">‘एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रामति’(तै.उ.२.८)</span> इत्यादि ॥19॥ | |||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">अन्तःस्थत्वाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 1,460: | Line 1,460: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Vyasasmruti-id">‘सोऽभिध्याय शरीरात् स्वात् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । | |||
अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यमवासृजत् ॥ | अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यमवासृजत् ॥ | ||
तदण्डमभवद्धैमं सहस्रांशुसमप्रभम् । | तदण्डमभवद्धैमं सहस्रांशुसमप्रभम् । | ||
यस्मिन् जज्ञे स्वयं ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः ॥ | यस्मिन् जज्ञे स्वयं ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः ॥ | ||
आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । | आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । | ||
अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः’ | अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः’</span> इति व्यासस्मृतौ । | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Chaturvedashikha-id">‘अहं तत्तेजो रश्मीन्नारायणम् पुरुषं जातमग्रतः । पुरुषात् प्रकृतिर्जगदण्डम्’ इति चतुर्वेदशिखायाम् ॥ 20 ॥</span> | |||
}} | }} | ||
| Line 1,483: | Line 1,483: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘इन्द्रस्यात्मानिहितः पञ्च होता’</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyaaranyaka-id">‘वायोरात्मानं कवयो निचिक्युः’(तै.आ.३.११)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyaaranyaka-id">‘अन्तरादित्ये मनसा चरन्तम्’(तै.आ.३.११)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyaaranyaka-id">‘देवानां हृदयं ब्रह्मान्वविन्दत्(तै.आ.३.११)’</span> इत्यादिभेदव्यपदेशात् ॥ 21 ॥ | |||
॥इति अन्तस्थत्वाधिकरणम् ॥ 07 ॥ | ॥इति अन्तस्थत्वाधिकरणम् ॥ 07 ॥ | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">आकाशाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 1,527: | Line 1,527: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘विष्णोर्नु कं वीर्याणि प्रोवोचं यः पार्थिवानि विममे रजांसि’(ऋ.सं.१.१५४.१)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">परो मात्रया तन्वा वृधान’(ऋ.सं.७.९९.१)</span> इत्यादिना तस्यैव(तस्य) तल्लिङ्गम् । | |||
}} | }} | ||
| Line 1,548: | Line 1,548: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">प्राणाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 1,564: | Line 1,564: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyaaranyaka-id">‘‘तद्वैत्वं प्राणो अभवः महान् भोगः प्रजापतेः । | |||
भुजः करिष्यमाणः यद्देवान् प्राणयो न व ॥’(तै.आ.३.१४) | भुजः करिष्यमाणः यद्देवान् प्राणयो न व ॥’(तै.आ.३.१४)</span> | ||
इति महाभोगशब्देन परमानन्दत्वं प्राणस्योक्तम् । स च प्राणः प्रसिद्धेर्वायुरित्यापतति । न चैवं यतो विष्णुरेव प्राणः । | इति महाभोगशब्देन परमानन्दत्वं प्राणस्योक्तम् । स च प्राणः प्रसिद्धेर्वायुरित्यापतति । न चैवं यतो विष्णुरेव प्राणः । | ||
अत एव | अत एव <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyaaranyaka-id">‘श्रीश्च ते लक्ष्मीश्च पत्न्यौ अहोरात्रे पार्श्वे’(तै.आ.३.१३)</span> इत्यादि तल्लिङ्गादेव ॥ 23 ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 1,578: | Line 1,578: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">ज्योतिरधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 1,606: | Line 1,606: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">गायत्र्यधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 1,701: | Line 1,701: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishad-id">‘त्रिपादस्यामृतं दिवि’(छा.उ.३.१२.६)</span> इति पूर्वोपदेशः । | |||
<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishad-id">‘परो दिवः’(छा.उ.३.१३.७)</span> इति पञ्चम्यन्तः पश्चिमः । तस्मान्नैकं वस्त्वत्रोच्यत इति चेन्न । त्रिसप्तलोकापेक्षयोभयस्मिन्नप्यविरोधात् ॥ 27 ॥ | |||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">अन्तिमप्राणाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 1,814: | Line 1,814: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Aitareyaaranyaka-id">‘स एतमेव सीमानं विदार्यैतया द्वारा प्रापद्यत’(ऐ.आ.२.४.३)</span> | |||
<span class="gr-reference gr-ref-Aitareyaaranyaka-id">‘स एतमेव पुरुषं ब्रह्म ततममपश्यत्’(ऐ.आ.२.४.३)</span> | |||
<span class="gr-reference gr-ref-Aitareyaaranyaka-id">‘एतद्धस्म वै तद्विद् विद्वानाह महिदास ऐतरेयः’(ऐ.आ.२.१.८)</span> इत्यादिना । | |||
}} | }} | ||
| Line 1,863: | Line 1,863: | ||
लिङ्गात्मकानां शब्दानां विष्णौ प्रवृत्तिं दर्शयति अस्मिन् पादे प्राधान्येन । | लिङ्गात्मकानां शब्दानां विष्णौ प्रवृत्तिं दर्शयति अस्मिन् पादे प्राधान्येन । | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Aitareyaaranyaka-id">‘ब्रह्म ततमम्’(ऐ.आ.२.४.३)</span> इति सर्वगतत्वमुक्तं विष्णोः । | |||
तच्च | तच्च <span class="gr-reference gr-ref-Aitareyaaranyaka-id">‘तस्यैतस्यासावादित्यो रसः’(ऐ.आ.३.२.३)</span> इत्यादिनाऽऽदित्यस्य प्रतीयत इत्यतोऽब्रवीत् । | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">सर्वगतत्वाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 2,072: | Line 2,072: | ||
उक्तं च गारुडे | उक्तं च गारुडे | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘सर्वज्ञाल्पज्ञताभेदात् सर्वशक्त्यल्पशक्तितः । | |||
स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्याभ्यां सम्भोगो नेशजीवयोः’ | स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्याभ्यां सम्भोगो नेशजीवयोः’</span> इति च ॥08॥ | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">अत्तृत्वाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 2,153: | Line 2,153: | ||
अप्संवत्सरसृष्ट्यादिना तत्प्रकरणाच्च(प्रकरणत्वाच्च) । | अप्संवत्सरसृष्ट्यादिना तत्प्रकरणाच्च(प्रकरणत्वाच्च) । | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘नेहाऽसीत् किञ्चनाप्यादौ मृत्युरासीद्धरिस्तदा । | |||
सोऽत्मनो मनसाऽस्राक्षीद् अप एव जनार्दनः’ ॥ | सोऽत्मनो मनसाऽस्राक्षीद् अप एव जनार्दनः’ ॥</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">शयानस्तासु भगवान् निर्ममेऽण्डं महत्तरम् । | |||
तत्र संवत्सरं नाम ब्रह्माणमसृजत् प्रभुः ॥ | तत्र संवत्सरं नाम ब्रह्माणमसृजत् प्रभुः ॥ | ||
तमत्तुं व्याददादास्यं तदाऽसौ विरुराव ह ॥ | तमत्तुं व्याददादास्यं तदाऽसौ विरुराव ह ॥</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">अथ तं(तत्) कृपया विष्णुः सृष्टिकर्मण्ययोजयत् । | |||
सोऽसृजद्भुवनं विश्वमद्यार्थं हरये विभुः | सोऽसृजद्भुवनं विश्वमद्यार्थं हरये विभुः</span> इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ 10 ॥ | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">गुहाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 2,257: | Line 2,257: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘पृथग् वक्तुं गुणास्तस्य न शक्यन्तेऽमितत्वतः । | |||
यतोऽतो ब्रह्मशब्देन सर्वेषां ग्रहणं भवेत्’ ॥ | यतोऽतो ब्रह्मशब्देन सर्वेषां ग्रहणं भवेत्’ ॥</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahmapurana-id">एतस्माद्ब्रह्मशब्दोऽयं विष्णोरेव विशेषणम् । | |||
अमिता हि गुणा यस्मान्नान्येषां तमृते विभुम्’(प्रभुम्) ॥ | अमिता हि गुणा यस्मान्नान्येषां तमृते विभुम्’(प्रभुम्) ॥</span> इति ब्राह्मे । | ||
}} | }} | ||
| Line 2,285: | Line 2,285: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘यथेश्वरस्य जीवस्य भेदः सत्यो विनिश्चयात् । | |||
एवमेव हि मे वाचं सत्यां कर्तुमिहार्हसि’ ॥ | एवमेव हि मे वाचं सत्यां कर्तुमिहार्हसि’ ॥</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘यथेश्वरश्च जीवश्च सत्यभेदौ परस्परम् । | |||
तेन सत्येन मां देवास्त्रायन्तु सहकेशवाः ॥’ | तेन सत्येन मां देवास्त्रायन्तु सहकेशवाः ॥’</span> | ||
इत्यदेर्नासत्यो भेदः ॥ 12 ॥ | इत्यदेर्नासत्यो भेदः ॥ 12 ॥ | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">इत्यन्तराधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 2,400: | Line 2,400: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishad-id">‘प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्म’(छां.उ.४.१०.५)</span> इति, <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishad-id">‘विज्ञानमानन्दं ब्रह्म’(बृ.उ.५.९.२८)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishad-id">‘आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्’(तै.उ.३.६)</span> इत्यादेस्तस्यैव हि लक्षणम् । | |||
}} | }} | ||
| Line 2,463: | Line 2,463: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">इत्यन्तर्याम्यधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 2,511: | Line 2,511: | ||
| text = | | text = | ||
स हि | स हि <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘न ते विष्णो चायमानो न जातः’(ऋ.सं.७.९९.२)</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Aitareyaaranyaka-id">‘स योऽतोऽश्रुतोऽगतोऽमतोऽनतोऽदृष्टोऽविज्ञातोऽनादिष्टः सर्वेषां भूतामन्तरपुरुष’(ऐ.आ.३.२.४)</span> इत्यादिनाऽविदितोऽन्तरश्च ॥ 18 ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 2,566: | Line 2,566: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘शीर्यते नित्यमेवास्माद्विष्णोस्तु जगदीदृशम् । | |||
रमते च परो ह्यस्मिन् शरीरं तस्य तज्जगत्’ ॥ | रमते च परो ह्यस्मिन् शरीरं तस्य तज्जगत्’ ॥</span> | ||
इति वचनान्न शरीरत्वविरोधः ॥20॥ | इति वचनान्न शरीरत्वविरोधः ॥20॥ | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">अदृश्यत्वाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 2,644: | Line 2,644: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishad-id">‘अथ द्वे वाव विद्ये वेदितव्ये परा चैवापरा च। तत्र यो वेदा यान्यङ्गानि यान्युपाङ्गानि यानि प्रत्यङ्गानि साऽपरा । अथ परा यया स हरिर्वेदितव्यो योऽसावदृश्यो निर्गुणः परः परमात्मा’(मु.उ.१.१.४-५)</span> इत्यादिना तद्धर्मत्वेनावगतपरविद्याविषयत्वोक्तेर्विष्णुरेवादृश्यत्वादि गुणकः ॥ 21 ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 2,681: | Line 2,681: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishad-id">‘जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः’(मु.उ.३.१.२)</span> इति भेदव्यपदेशादीशपदप्राप्तोऽपि न रुद्रः ॥ 22 ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 2,726: | Line 2,726: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">वैश्वानराधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 2,824: | Line 2,824: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अथ हेममात्मानमणोरणीयांसं परतः परं विश्वं हरिमुपासीत’</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सर्वनामा सर्वकर्मा सर्वलिङ्गः सर्वगुणः सर्वकामः सर्व धर्मः सर्वरूप’</span> इति। <span class="gr-reference gr-ref-Mahopanishad-id">‘स य एतमेवमात्मानं विश्वं हरिमारादरमुपास्ते तस्य सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेषु देवेषु सर्वषुवेदेषु कामचारो भवति’</span> इति तत्तन्नामलिङ्गादिना तस्यैव दृष्ट्युपदेशान्महोपनिषदि ॥ | |||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अनात्तत्वादनात्मान ऊनत्वाद्गुणराशितः । | |||
अब्रह्माणः परे सर्वे ब्रह्मात्म विष्णुरेव हि’ | अब्रह्माणः परे सर्वे ब्रह्मात्म विष्णुरेव हि’</span> ॥ | ||
इत्यादिना | इत्यादिना <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishad-id">‘को न आत्मा, किं ब्रह्म’(छां.उ.५.११.१)</span> इत्यारम्भाच्च अन्येषामसम्भवाद्विष्णुरेव वैश्वानरः । | ||
}} | }} | ||
| Line 2,835: | Line 2,835: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyaaranyaka-id">‘चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत’(तै.आ.३.१२,ऋ.सं.१०.९०.१३)</span> इत्यादिना यः पुरुषाख्यो विष्णुरभहितस्तद्विधमेवात्र <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishad-id">‘मूर्धैव सुतेजाः, चक्षुर्विश्वरूपः प्राणः पृथग्वर्त्मा’(छां.उ.५.१८.२)</span> इत्यादिनैनं वैश्वानरमधीयते । ‘च’शब्देन सकलवेदतन्त्रपुराणादिषु विष्णुपरत्वं पुरुषसूक्तस्य दर्शयति । तथा च ब्राह्मे – | |||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahmapurana-id">‘यथैव पौरुषं सूक्तं नित्यं विष्णुपरायणम् । | |||
तथैव मे मनो नित्यं भूयाद्विष्णुपरायणम्’ | तथैव मे मनो नित्यं भूयाद्विष्णुपरायणम्’</span> इति ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 2,846: | Line 2,846: | ||
चतुर्वेदशिखायां च | चतुर्वेदशिखायां च | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात्’(ऋ.सं.१०.९०.१)</span> इति । | |||
<span class="gr-reference gr-ref-Chaturvedashikha-id">‘एष ह्येवाचिन्त्यः परः परमो हरिरादिरनादिरनन्तोऽनन्तशीर्षोऽनन्ताक्षोऽनन्तबाहुरनन्त गुणोऽनन्तरूपः’</span> इति । | |||
बृहत्संहितायां च- | |||
<span class="gr-reference gr-ref-Bruhathsamhita-id">‘यथा हि पौरुषं सूक्तं विष्णोरेवाभिधायकम् । | |||
न तथा सर्ववेदाश्च वेदाङ्गानि च नारद’ | न तथा सर्ववेदाश्च वेदाङ्गानि च नारद’</span> इत्यादि ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 2,901: | Line 2,901: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘व्यासचित्तस्थिताकाशादवच्छिन्नानि कानिचित् । | |||
अन्ये व्यवहरन्त्येतान्यूरीकृत्य गृहादिवत्’ ॥ | अन्ये व्यवहरन्त्येतान्यूरीकृत्य गृहादिवत्’ ॥</span> | ||
इति स्कान्दवचनान्न मतानां परस्परविरोधः ॥ 28 ॥ | इति स्कान्दवचनान्न मतानां परस्परविरोधः ॥ 28 ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 3,007: | Line 3,007: | ||
| title = तृतीयः पादः | | title = तृतीयः पादः | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">द्युभ्वाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 3,108: | Line 3,108: | ||
ब्रह्माण्डे च- | ब्रह्माण्डे च- | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">‘रुजं द्रावयते यस्माद्रुद्रस्तस्माज्जनार्दनः । | |||
ईशानादेव चेशानो महैदेवो महत्त्वतः ॥ | ईशानादेव चेशानो महैदेवो महत्त्वतः ॥ | ||
पिबन्ति ये नरा नाकं मुक्ताः संसारसागरात् । | पिबन्ति ये नरा नाकं मुक्ताः संसारसागरात् । | ||
| Line 3,117: | Line 3,117: | ||
बृंहणाद्ब्रह्मनामाऽसौ ऐश्वर्यादिन्द्र उच्यते ॥ | बृंहणाद्ब्रह्मनामाऽसौ ऐश्वर्यादिन्द्र उच्यते ॥ | ||
एवं नानाविधैः शब्दैरेक एव त्रिविक्रमः । | एवं नानाविधैः शब्दैरेक एव त्रिविक्रमः । | ||
वेदेषु सपुराणेषु गीयते पुरुषोत्तमः’ | वेदेषु सपुराणेषु गीयते पुरुषोत्तमः’</span> इति । | ||
}} | }} | ||
| Line 3,229: | Line 3,229: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">भूमाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 3,308: | Line 3,308: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">अक्षराधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 3,431: | Line 3,431: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">सदधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 3,499: | Line 3,499: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">दहराधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 3,768: | Line 3,768: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">अनुकृत्यधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 3,847: | Line 3,847: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">वामनाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 3,933: | Line 3,933: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">देवताधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 4,155: | Line 4,155: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">अपशूद्राधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 4,342: | Line 4,342: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">कम्पनाधिकरणं</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 4,405: | Line 4,405: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">ज्योतिरधिकरणं</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 4,449: | Line 4,449: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">आकाशाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 4,501: | Line 4,501: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">सुषुप्त्यधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 4,545: | Line 4,545: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">ब्राह्मणाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 4,621: | Line 4,621: | ||
| title = चतुर्थः पादः | | title = चतुर्थः पादः | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">आनुमानिकाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 4,875: | Line 4,875: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">ज्योतिरुपक्रमाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 4,928: | Line 4,928: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">नसङ्ख्योपसङ्ग्रहाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 4,998: | Line 4,998: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">आकाशाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 5,034: | Line 5,034: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">समाकर्षाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 5,232: | Line 5,232: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">प्रकृत्यधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 5,409: | Line 5,409: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">‘व्यवधानेन सूतिस्तु पुंस्त्वम् विद्वद्भिरुच्यते । | |||
सूतिरव्यवधानेन स्त्रीत्वमाहुर्मनीषिणः । | सूतिरव्यवधानेन स्त्रीत्वमाहुर्मनीषिणः । | ||
उभयात्मकसूतित्वाद्वासुदेवः परः पुमान् । | उभयात्मकसूतित्वाद्वासुदेवः परः पुमान् । | ||
प्रकृतिः पुरुषश्चेति शब्दैरेकोऽभिधीयते’॥ | प्रकृतिः पुरुषश्चेति शब्दैरेकोऽभिधीयते’॥</span> इति ब्रह्माण्डे ॥ 28 ॥ | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">सर्वेव्याख्याताधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 5,474: | Line 5,474: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Mahakoorma-id">‘शमूनं कुरुते विष्णुः अदृश्यः सन् परः स्वयम् । | |||
तस्माच्छून्यमिति प्रोक्तः तोदनात् तुच्छ उच्यते ॥ | तस्माच्छून्यमिति प्रोक्तः तोदनात् तुच्छ उच्यते ॥ | ||
नैष भावयितं योग्यः केनचित् पुरुषोत्तमः । | नैष भावयितं योग्यः केनचित् पुरुषोत्तमः । | ||
अतोऽभावं वदन्त्येनं नाश्यत्वान्नाश इत्यपि ॥ | अतोऽभावं वदन्त्येनं नाश्यत्वान्नाश इत्यपि ॥ | ||
सर्वस्य तदधीनत्वात् तत्तच्छब्दाभिधेयता । | सर्वस्य तदधीनत्वात् तत्तच्छब्दाभिधेयता । | ||
अन्येषां व्यवहारार्थम् इष्यते व्यवहर्तृभिः’ | अन्येषां व्यवहारार्थम् इष्यते व्यवहर्तृभिः’</span> इति महाकौर्मे। | ||
}} | }} | ||
| Line 5,507: | Line 5,507: | ||
| title = प्रथमः पादः | | title = प्रथमः पादः | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">स्मृत्यधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 5,577: | Line 5,577: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">नविलक्षणत्वाधिकरणं</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 5,651: | Line 5,651: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bhavishyapurana-id">‘ऋग्यजुः सामाथर्वाश्च मूलरामायणं तथा। | |||
भारतं पञ्चरात्रं च वेदा इत्येव शब्दिताः ॥ | भारतं पञ्चरात्रं च वेदा इत्येव शब्दिताः ॥ | ||
पुराणानि च यानीह वैष्णवानि विदो विदुः । | पुराणानि च यानीह वैष्णवानि विदो विदुः । | ||
| Line 5,658: | Line 5,658: | ||
नाप्रामाण्यं भवेदेषां दृश्यते ह्यधिकारतः॥ | नाप्रामाण्यं भवेदेषां दृश्यते ह्यधिकारतः॥ | ||
इतः प्रामाण्यमन्येषां न स्वतस्तु कथञ्चन । | इतः प्रामाण्यमन्येषां न स्वतस्तु कथञ्चन । | ||
अदृश्योक्तौ ततस्तेषामप्रमाण्यं न संशयः’ | अदृश्योक्तौ ततस्तेषामप्रमाण्यं न संशयः’</span> इति ॥ 05 ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 5,670: | Line 5,670: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">अभिमान्यधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 5,719: | Line 5,719: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bhavishyapurana-id">‘पृथिव्याद्यभिमानिन्यो देवताः प्रथितौजसः। | |||
अचिन्त्याः शक्तयस्तासां दृश्यन्ते मुनिभिश्च ताः । | अचिन्त्याः शक्तयस्तासां दृश्यन्ते मुनिभिश्च ताः । | ||
ताश्च सर्वगता नित्यं वासुदेवैकसंश्रयाः’ | ताश्च सर्वगता नित्यं वासुदेवैकसंश्रयाः’</span> इति ॥ 07 ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 5,733: | Line 5,733: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">असदधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 5,923: | Line 5,923: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">भोक्त्रधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 5,988: | Line 5,988: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">आरम्भणाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 6,161: | Line 6,161: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Purushottama-id">‘शास्त्रार्थयुक्तोऽनुभवः प्रमाणं तूत्तमं मतम् । | |||
मध्यमं त्वागमो ज्ञेयः प्रत्यक्षमधमं स्मृतम् ॥ | मध्यमं त्वागमो ज्ञेयः प्रत्यक्षमधमं स्मृतम् ॥ | ||
प्रत्यक्षयोरागमयोर्विरोधे निश्चयाय तु । | प्रत्यक्षयोरागमयोर्विरोधे निश्चयाय तु । | ||
अनुमाद्या न स्वतन्त्राः प्रमाणपदवीं ययुः’ | अनुमाद्या न स्वतन्त्राः प्रमाणपदवीं ययुः’</span> इति पुरुषोत्तमतन्त्रे॥ 18 ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 6,245: | Line 6,245: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">इतरव्यपदेशाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 6,425: | Line 6,425: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">शब्दमूलत्वाधिकरणं</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 6,598: | Line 6,598: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">नप्रयोजनत्वाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 6,670: | Line 6,670: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">वैषम्यनैर्घृण्याधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 6,776: | Line 6,776: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">सर्वधर्मोपपत्त्यधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 6,845: | Line 6,845: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">रचनानुपपत्त्यधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 6,932: | Line 6,932: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">अन्यत्राभावाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 6,995: | Line 6,995: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">अभ्युपगमाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 7,031: | Line 7,031: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">पुरुषाश्माधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 7,092: | Line 7,092: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">अन्यथानुमित्यधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 7,154: | Line 7,154: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">वैशेषिकाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 7,308: | Line 7,308: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">समुदायाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 7,479: | Line 7,479: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">असदधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 7,574: | Line 7,574: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">अनुपलब्ध्यधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 7,644: | Line 7,644: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">नैकस्मिन्नधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 7,731: | Line 7,731: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">पत्युरधिकरणम्(पशुपत्यधिकरणम्)</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 7,879: | Line 7,879: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">उत्पत्त्य(शक्त्य)धिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 7,990: | Line 7,990: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">वियदधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 8,164: | Line 8,164: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bruhathsamhita-id">‘एकोऽविभक्तः परमः पुरुषो विष्णुरुच्यते । | |||
प्रकृतिः पुरुषः कालस्त्रय एते विभागतः ॥ | प्रकृतिः पुरुषः कालस्त्रय एते विभागतः ॥ | ||
चतुर्थस्तु महान् प्रोक्तः पञ्चमाऽहङ्कृतिर्मता । | चतुर्थस्तु महान् प्रोक्तः पञ्चमाऽहङ्कृतिर्मता । | ||
| Line 8,170: | Line 8,170: | ||
यो विभागी विकारः स सोऽविकारः परो हरिः । | यो विभागी विकारः स सोऽविकारः परो हरिः । | ||
अविभागात् परानन्दो नित्यो नित्यगुणात्मकः । | अविभागात् परानन्दो नित्यो नित्यगुणात्मकः । | ||
विभागो ह्यल्पशक्तित्वं नहि तत् परमात्मनः’। | विभागो ह्यल्पशक्तित्वं नहि तत् परमात्मनः’।</span> इति बृहत्संहितायाम् ॥ 07 ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 8,182: | Line 8,182: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">मातरिश्वाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 8,271: | Line 8,271: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">असम्भवाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 8,340: | Line 8,340: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavatha-id">‘अविकारोऽपि भगवान् सर्वशक्तित्वहेतुतः । | |||
विकारहेतुकं सर्वं कुरुते निर्विकारवान् ॥ | विकारहेतुकं सर्वं कुरुते निर्विकारवान् ॥ | ||
‘शक्तिशक्तिमतोश्चापि न विभागः कथञ्चन । | ‘शक्तिशक्तिमतोश्चापि न विभागः कथञ्चन । | ||
अविभिन्नाऽपि सेच्छादिभेदैरपि विभाव्यते’ | अविभिन्नाऽपि सेच्छादिभेदैरपि विभाव्यते’</span> इति भागवततन्त्रे ॥ 09 ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 8,355: | Line 8,355: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">तेजोऽधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 8,383: | Line 8,383: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">अबधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 8,447: | Line 8,447: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">पृथिव्यधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 8,512: | Line 8,512: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">तदभिध्यानाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 8,585: | Line 8,585: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">विपर्ययाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 8,667: | Line 8,667: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">अन्तराधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 8,725: | Line 8,725: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">आत्माधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 8,769: | Line 8,769: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">ज्ञाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 8,831: | Line 8,831: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">उत्क्रान्त्यधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 9,072: | Line 9,072: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">व्यतिरेकाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 9,133: | Line 9,133: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">पृथगुपदेशाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 9,196: | Line 9,196: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">यावदधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 9,249: | Line 9,249: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">पुंस्त्वाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 9,333: | Line 9,333: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">कर्तृत्वाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 9,573: | Line 9,573: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">अंशाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 9,920: | Line 9,920: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">अदृष्टाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 10,047: | Line 10,047: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">प्राणाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 10,119: | Line 10,119: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">मनोधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 10,152: | Line 10,152: | ||
‘पूर्वं मनः समुत्पन्नं ततोऽन्येषां समुद्भवः । | ‘पूर्वं मनः समुत्पन्नं ततोऽन्येषां समुद्भवः । | ||
तदनुत्पत्तिवचनमल्पोपचयकारणात्’॥ | |||
इति वायुप्रोक्तवचनं चशब्देन गृहीतम् ॥ 04 ॥ | इति वायुप्रोक्तवचनं चशब्देन गृहीतम् ॥ 04 ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 10,165: | Line 10,165: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">वागधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 10,210: | Line 10,210: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">सप्तगत्यधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 10,292: | Line 10,292: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">अण्व(णुत्वा)धिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 10,336: | Line 10,336: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">मुख्यप्राणाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 10,403: | Line 10,403: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">चक्षुराद्यधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 10,447: | Line 10,447: | ||
‘सर्वकर्ताऽपि सन् प्राणः परमाधारतः स्थितः । | ‘सर्वकर्ताऽपि सन् प्राणः परमाधारतः स्थितः । | ||
कथमेवान्यथा न स्याद्यतो नैवेश्वरद्वयम् | कथमेवान्यथा न स्याद्यतो नैवेश्वरद्वयम् । अनन्येश्वरता प्राणे तदन्येश्वरवर्जनात् । अवान्तरेश्वरत्वेन तस्येश्वरवचो भवेत् । | ||
अतो मध्यमतामाहुस्तस्य वेदेषु वेदिनः । | अतो मध्यमतामाहुस्तस्य वेदेषु वेदिनः । | ||
अनन्येश्वरता प्राणे तदन्येश्वरवर्जनम्(वर्जना) | अनन्येश्वरता प्राणे तदन्येश्वरवर्जनम्(वर्जना) । अनन्येश्वरता प्राणे तदन्येश्वरवर्जनात् । यतो विशेषवाक्येन ह्रियते समतावचः।’ | ||
}} | }} | ||
| Line 10,495: | Line 10,495: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">पञ्चवृत्त्यधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 10,557: | Line 10,557: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">अण्वधिकरणम् (प्राणाणुत्वाधिकरणम्)</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 10,575: | Line 10,575: | ||
‘प्राण एवाधस्तात् प्राण उपरिष्ठात् प्राणो मध्यतः प्राणः सर्वतः प्राण एवेदं सर्वम्’ इति प्राणस्य व्याप्तिः प्रतीयते । | ‘प्राण एवाधस्तात् प्राण उपरिष्ठात् प्राणो मध्यतः प्राणः सर्वतः प्राण एवेदं सर्वम्’ इति प्राणस्य व्याप्तिः प्रतीयते । | ||
‘यतः सर्वं जगद्व्याप्य तिष्ठति प्राण एव तु । | ‘यतः सर्वं जगद्व्याप्य तिष्ठति प्राण एव तु । | ||
अतो धृतं जगत् सर्वमन्यथा केन धार्यते’ इति च युक्तिर्वायुप्रोक्ते । | |||
}} | }} | ||
| Line 10,611: | Line 10,611: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">ज्योतिराद्यधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 10,741: | Line 10,741: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">इन्द्रियाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 10,782: | Line 10,782: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bruhath-id">‘श्रोत्रादीनि तु पञ्चैव तथा वागादिपञ्चकम् । | |||
मनोबुद्धिसहायानि द्वादशैवेन्द्रियाणि तु । | मनोबुद्धिसहायानि द्वादशैवेन्द्रियाणि तु । | ||
विषयद्रवणात् तेषामिन्द्रियत्वमुदाहृतम् । | विषयद्रवणात् तेषामिन्द्रियत्वमुदाहृतम् । | ||
तेषां नियामकः प्राणः स्थित एवाखिलप्रभुः’ | तेषां नियामकः प्राणः स्थित एवाखिलप्रभुः’</span> इति बृहत्संहितायाम् ॥18॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 10,831: | Line 10,831: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">सङ्ज्ञाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 10,913: | Line 10,913: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">‘त्रिवृत्क्रिया यतो विष्णो रूपं च तदपेक्षया । | |||
रूपापेक्षं तथा नाम व्यवहारस्तदात्मकः ॥ | रूपापेक्षं तथा नाम व्यवहारस्तदात्मकः ॥ | ||
अतो नाम्नश्च रूपस्य व्यवहारस्य चैकराट् । | अतो नाम्नश्च रूपस्य व्यवहारस्य चैकराट् । | ||
हरिरेव यतः कर्ता पिताऽतो भगवान् प्रभुः’ | हरिरेव यतः कर्ता पिताऽतो भगवान् प्रभुः’</span> इति च ब्रह्माण्डे ॥ 21 ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 10,928: | Line 10,928: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">मांसा(ध्य)धिकरणम् </h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 11,027: | Line 11,027: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-BrahmaSamhitha-id">‘पार्थिवानां शरीराणामर्धेन पृथिवी स्मृता। | |||
इतरेऽर्धे त्रिभागिन्य आपस्तेजस्तुभागतः ॥ | इतरेऽर्धे त्रिभागिन्य आपस्तेजस्तुभागतः ॥ | ||
इति सामान्यतो ज्ञेयं भेदश्च प्रतिपूरुषम् । | इति सामान्यतो ज्ञेयं भेदश्च प्रतिपूरुषम् । | ||
स्वर्गस्थानां शरीराणामर्धं तेज उदाहृतम्’ | स्वर्गस्थानां शरीराणामर्धं तेज उदाहृतम्’</span> इति च ब्रह्मसंहितायाम् ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 11,129: | Line 11,129: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">तदन्तराधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 11,165: | Line 11,165: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">त्र्यात्मकत्वाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 11,201: | Line 11,201: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">प्राणागत्यधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 11,229: | Line 11,229: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">अग्न्याद्यधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 11,277: | Line 11,277: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">प्रथमेऽश्रवणाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 11,313: | Line 11,313: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">अश्रुतत्वाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 11,341: | Line 11,341: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">भाक्ताधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 11,401: | Line 11,401: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">कृतात्ययाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 11,456: | Line 11,456: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">यथेताधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 11,492: | Line 11,492: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">चरणाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 11,579: | Line 11,579: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">अनिष्टादिकार्यधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 11,662: | Line 11,662: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">सप्ताधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 11,678: | Line 11,678: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bharatha-id">‘रौरवोऽथ महांश्चैव वह्निर्वैतरणी तथा । | |||
कुम्भीपाक इति प्रोक्तान्यनित्यनरकाणि तु ॥ | कुम्भीपाक इति प्रोक्तान्यनित्यनरकाणि तु ॥ | ||
तामिस्रश्चान्धतामिस्रो द्वौ नित्यौ सम्प्रकीर्तितौ । | तामिस्रश्चान्धतामिस्रो द्वौ नित्यौ सम्प्रकीर्तितौ । | ||
इति सप्तप्रधानानि बलीयस्तूत्तरोत्तरम् । | इति सप्तप्रधानानि बलीयस्तूत्तरोत्तरम् । | ||
एतानि क्रमशो गत्वैवारोहोऽथावरोहणम्’ | एतानि क्रमशो गत्वैवारोहोऽथावरोहणम्’</span> इति च भारते ॥ 16 ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 11,694: | Line 11,694: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">तद्व्यापाराधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 11,748: | Line 11,748: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">विद्याकर्माधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 11,793: | Line 11,793: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">महातमोऽधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 11,871: | Line 11,871: | ||
‘नारायणप्रसादेन समिद्धज्ञानचक्षुषा । | ‘नारायणप्रसादेन समिद्धज्ञानचक्षुषा । | ||
अत्यन्तदुःखसल्लीनान् निश्येषसुखवर्जितान् ॥ | |||
नित्यमेव तथाभूतान् विमिश्रांश्च गणान् बहून् । | नित्यमेव तथाभूतान् विमिश्रांश्च गणान् बहून् । | ||
निरस्ताशेषदुःखांश्च नित्यानन्दैकभागिनः ॥ | निरस्ताशेषदुःखांश्च नित्यानन्दैकभागिनः ॥ | ||
| Line 11,922: | Line 11,922: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">तत्स्वाभाव्याधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 11,980: | Line 11,980: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">नातिचिरेणाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 12,025: | Line 12,025: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">अन्याधिष्ठिताधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 12,103: | Line 12,103: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">रेतोऽधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 12,147: | Line 12,147: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">योन्यधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 12,187: | Line 12,187: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">‘स्थावराणि दिवः प्राप्तः स्थावरेभ्यश्च पूरुषम् । | |||
पुरुषात् स्त्रियमापन्नस्ततो देहं यथाक्रमम् ॥ | पुरुषात् स्त्रियमापन्नस्ततो देहं यथाक्रमम् ॥</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">देहेन जायते जन्तुरिति सामान्यतो जनिः । | |||
विशेषवचनं(जननं) चापि प्रोच्यमानं निबोध मे ॥ | विशेषवचनं(जननं) चापि प्रोच्यमानं निबोध मे ॥</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">स्थास्नुष्वथापि पुरुषे प्रमादायामथापि वा । | |||
गर्भे वा बहिरेवाथ क्वचित् स्थानान्तरेषु च॥’ | गर्भे वा बहिरेवाथ क्वचित् स्थानान्तरेषु च॥’</span> इति ब्राह्मे ॥ 29 ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 12,228: | Line 12,228: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">सन्ध्याधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 12,311: | Line 12,311: | ||
ब्रह्माण्डे च – | ब्रह्माण्डे च – | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">‘मनोगतांस्तु संस्कारान् स्वेच्छया परमेश्वरः । | |||
प्रदर्शयति जीवाय स्वप्न इति गीयते ॥ | प्रदर्शयति जीवाय स्वप्न इति गीयते ॥</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">यदन्यथात्वं जाग्रत्त्वं सा भ्रान्तिस्तत्र तत्कृता । | |||
अनभिव्यक्तरूपत्वान्नान्यसाधनजं भवेत्॥’ | अनभिव्यक्तरूपत्वान्नान्यसाधनजं भवेत्॥’</span> इति ॥ 03 ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 12,363: | Line 12,363: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">पराभिध्यानाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 12,400: | Line 12,400: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">देहयोगाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 12,436: | Line 12,436: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">तदभावाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 12,472: | Line 12,472: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">प्रभोधाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 12,501: | Line 12,501: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">कर्मानुस्मृत्यधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 12,548: | Line 12,548: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">सम्पत्त्यधिकरणम्(मुग्धप्राप्त्यधिकरणम्)</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 12,603: | Line 12,603: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">स्थान(तोऽप्य)भेदाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 12,726: | Line 12,726: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">अरूपाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 12,834: | Line 12,834: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">उपमाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 12,887: | Line 12,887: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">अम्बुवदधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 12,940: | Line 12,940: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">वृद्धिह्रासाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 13,013: | Line 13,013: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">पालकत्वाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 13,059: | Line 13,059: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">अव्यक्ताधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 13,249: | Line 13,249: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">उभयव्यपदेशाधिकरणम्(अहिकुण्डलाधिकरणम्)</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 13,370: | Line 13,370: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">परानन्दा(परमता)धिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 13,452: | Line 13,452: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">स्थानविशेषाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 13,515: | Line 13,515: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">प्रतिषेधाधिकरणम् (तथान्यत्वाधिकरणम्)</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 13,556: | Line 13,556: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahmatarka-id">‘पश्यन्ति परमं ब्रह्म चित्ते यत्प्रतिबिम्बितम् । | |||
ब्रह्मैव प्रतिबिम्बे यदतस्तेषां फलप्रदम् ॥ | ब्रह्मैव प्रतिबिम्बे यदतस्तेषां फलप्रदम् ॥</span> | ||
}} | }} | ||
| Line 13,586: | Line 13,586: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">सर्वगतत्वाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 13,633: | Line 13,633: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">फलदानाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 13,744: | Line 13,744: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">सर्वेवेदाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 13,895: | Line 13,895: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">उपसंहाराधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 14,055: | Line 14,055: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">प्राप्त्यधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 14,092: | Line 14,092: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">सर्वभेदाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 14,129: | Line 14,129: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">आनन्दाद्यधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 14,174: | Line 14,174: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">प्रियशिरस्त्वाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 14,211: | Line 14,211: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">इतराधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 14,239: | Line 14,239: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">आध्यानाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 14,271: | Line 14,271: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Parasamhitayam-id">‘ज्ञानार्थमथ ध्यानार्थं गुणानां समुदीरणा । | |||
ज्ञातव्याश्चैव ध्यातव्या गुणाः सर्वेऽप्यतो हरेः ॥ | ज्ञातव्याश्चैव ध्यातव्या गुणाः सर्वेऽप्यतो हरेः ॥ | ||
नान्यत् प्रयोजनं ज्ञानात् ध्यानात् कर्मकृतेरपि । | नान्यत् प्रयोजनं ज्ञानात् ध्यानात् कर्मकृतेरपि । | ||
श्रवणाच्चाथ पाठाद्वा विद्याभिः कञ्चिदिष्यते’ | श्रवणाच्चाथ पाठाद्वा विद्याभिः कञ्चिदिष्यते’</span> इति परमसंहितायाम् ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 14,321: | Line 14,321: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">आत्मगृहीत्यधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 14,358: | Line 14,358: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">अन्वयाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 14,394: | Line 14,394: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">कार्याख्यानाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 14,422: | Line 14,422: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">समानाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 14,441: | Line 14,441: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">नवाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 14,530: | Line 14,530: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">सम्भृत्यधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 14,567: | Line 14,567: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">पुरुषविद्याधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 14,612: | Line 14,612: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">वेधाद्यधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 14,642: | Line 14,642: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">(मुक्तोपासनाधिकरणम्) हान्यधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 14,723: | Line 14,723: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">छन्दाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 14,811: | Line 14,811: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">अनियमाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 14,856: | Line 14,856: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">यावदधिकाराधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 14,919: | Line 14,919: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">इयदामननाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 15,005: | Line 15,005: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">व्यतिहाराधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 15,050: | Line 15,050: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">सत्याद्यधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 15,104: | Line 15,104: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">कामाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 15,136: | Line 15,136: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘नामादयस्तु बद्धत्वान्मोचकत्वात् परोऽपि च । | |||
उभयोरप्यभावेन यथाऽव्यक्तं न तूदितम् ॥ | उभयोरप्यभावेन यथाऽव्यक्तं न तूदितम् ॥ | ||
श्रुतौ तथा जीवपरावुच्येते किञ्चिनेतरत् । | श्रुतौ तथा जीवपरावुच्येते किञ्चिनेतरत् । | ||
नोच्यते च तदा तत्त्वद्वयं वै समुदाहृतम्’ | नोच्यते च तदा तत्त्वद्वयं वै समुदाहृतम्’</span> इति ब्रह्मतर्के ॥ 40 ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 15,194: | Line 15,194: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">निर्धारणाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 15,249: | Line 15,249: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">प्रदानाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 15,277: | Line 15,277: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">गुरुप्रसादाधिकरणम् (लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणम्)</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 15,324: | Line 15,324: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">पूर्वविकल्पाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 15,367: | Line 15,367: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Mahasamhitayam-id">‘समग्रानुग्रहं कश्चित् स्वयमेव समो यदि । | |||
कुर्यात् पुनश्च गृह्णीयादविरोधेन कामतः ॥ | कुर्यात् पुनश्च गृह्णीयादविरोधेन कामतः ॥ | ||
ध्यानयोः समयोर्यद्वद्विकल्पः कामतो भवेत् । | ध्यानयोः समयोर्यद्वद्विकल्पः कामतो भवेत् । | ||
एवं गुरोर्द्वितीयस्य विकल्पो ग्रहणेऽपि च’ | एवं गुरोर्द्वितीयस्य विकल्पो ग्रहणेऽपि च’</span> इति महासंहितायाम् ॥ 46 ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 15,399: | Line 15,399: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">विद्याधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 15,460: | Line 15,460: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">अबाधाधिकरणम् (श्रुत्यधिकरणम्)</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 15,508: | Line 15,508: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">अनुबन्धाद्यधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 15,557: | Line 15,557: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">दर्शनभेधादिकरणम् (प्रज्ञान्तराधिकरणम्)</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 15,597: | Line 15,597: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">न सामान्याधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 15,633: | Line 15,633: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">ताद्विध्याधिकरणम् (परेणाधिकरणम्)</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 15,689: | Line 15,689: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">एकाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 15,752: | Line 15,752: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">अङ्गावबद्धाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 15,816: | Line 15,816: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">भूमाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 15,845: | Line 15,845: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">नानाशब्दाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 15,861: | Line 15,861: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘शब्दोऽनुमा तथैवाक्षो योग्यताभेदतः सदा । | |||
ब्रह्मादीनामेकमर्थं बहुधा दर्शयन्ति हि ॥ | ब्रह्मादीनामेकमर्थं बहुधा दर्शयन्ति हि ॥ | ||
अतः पूर्णत्वमीशस्य वानैवैषां प्रदृश्यते । | अतः पूर्णत्वमीशस्य वानैवैषां प्रदृश्यते । | ||
अतः फलस्य नानात्वं नानैवोपासनं यतः’ | अतः फलस्य नानात्वं नानैवोपासनं यतः’</span> इति ब्रह्मतर्के । | ||
}} | }} | ||
| Line 15,884: | Line 15,884: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">विकल्पाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 15,922: | Line 15,922: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">काम्याधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 15,938: | Line 15,938: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bruhath-id">‘यस्य यस्य हि यः कामस्तस्य तस्य ह्युपासनम् । | |||
तादृशानां गुणानां च समाहारं प्रकल्पयेत् ॥ | तादृशानां गुणानां च समाहारं प्रकल्पयेत् ॥ | ||
अकामत्वान्मुमुक्षूणां न वा तेषामुपासनम् । | अकामत्वान्मुमुक्षूणां न वा तेषामुपासनम् । | ||
तुष्ट्यर्थमीश्वरस्यैव न चोपास विदुष्यति’ | तुष्ट्यर्थमीश्वरस्यैव न चोपास विदुष्यति’</span> इति बृहत्तन्त्रे ॥ 62 ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 15,953: | Line 15,953: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">यथाश्रयभावाधिकरणम् (अङ्गाधिकरणम्)</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 16,034: | Line 16,034: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">नवाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 16,104: | Line 16,104: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">पुरुषार्थाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 16,292: | Line 16,292: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bhavishyath-id">‘विज्ञातमेतत् सर्वेषां मुनीनां ब्रह्मदर्शनात् । | |||
स्यादेव मोक्षो नान्यस्मादिति तत्रापि चित्रता ॥ | स्यादेव मोक्षो नान्यस्मादिति तत्रापि चित्रता ॥ | ||
स्वर्गादयः कर्मणैव नान्येनेत्यपरे विदुः । | स्वर्गादयः कर्मणैव नान्येनेत्यपरे विदुः । | ||
| Line 16,304: | Line 16,304: | ||
अनन्ताकाशवत् पश्यन् निखिलं पुरुषोत्तमः ॥ | अनन्ताकाशवत् पश्यन् निखिलं पुरुषोत्तमः ॥ | ||
ज्ञानेनैवाप्यते सर्वं कर्मणा त्वधिकं भवेत् । | ज्ञानेनैवाप्यते सर्वं कर्मणा त्वधिकं भवेत् । | ||
इति प्राह महायोगी पुमर्थानां विनिर्णयम्’ | इति प्राह महायोगी पुमर्थानां विनिर्णयम्’</span> इति भविष्यत्पर्वणि । | ||
}} | }} | ||
| Line 16,325: | Line 16,325: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">अधिकाराधिकरणम् (असार्वत्रिकाधिकरणम्)</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 16,418: | Line 16,418: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">अधिकारविशेषाधिकरणम् (अविशेषाधिकरणम्)</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 16,455: | Line 16,455: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">कामचाराधिकरणम् (स्तुत्यधिकरणम्)</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 16,987: | Line 16,987: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">उभयलिङ्गाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 17,200: | Line 17,200: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">अधिकारिकाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 17,318: | Line 17,318: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">फलश्रुत्यधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 17,402: | Line 17,402: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">कृत्स्नभावाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 17,463: | Line 17,463: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">अनाविष्काराधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 17,520: | Line 17,520: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">ऐहिकाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 17,553: | Line 17,553: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-BruhathSamhitha-id">‘अनादिजन्मसम्बन्धं निर्भेत्तुं पापपञ्जरम् । | |||
यावत्या सेवया शक्यं तावत् कार्यं न संशयः॥ | यावत्या सेवया शक्यं तावत् कार्यं न संशयः॥ | ||
यावद्दूरे स्थितो गम्यात् तावद्गन्तव्यमेव हि । | यावद्दूरे स्थितो गम्यात् तावद्गन्तव्यमेव हि । | ||
| Line 17,559: | Line 17,559: | ||
श्रवणं मननं चैव निधिध्यासनमेव च । | श्रवणं मननं चैव निधिध्यासनमेव च । | ||
परे गुरौ च या भक्तिः परिचर्यादिकं हरेः ॥ | परे गुरौ च या भक्तिः परिचर्यादिकं हरेः ॥ | ||
एषा सेवेति सम्प्रोक्ता यया तद्दर्शनं भवेत्’ | एषा सेवेति सम्प्रोक्ता यया तद्दर्शनं भवेत्’</span> इति बृहत्संहितायाम् ॥ 50 ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 17,571: | Line 17,571: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">मुक्तिफलाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 17,667: | Line 17,667: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">आवृत्यधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 17,721: | Line 17,721: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">आत्मोपगमाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 17,769: | Line 17,769: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">नप्रतीकाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 17,809: | Line 17,809: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">ब्रह्मदृष्ट्यधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 17,856: | Line 17,856: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">आदित्यादिमत्यधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 17,899: | Line 17,899: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">आसनाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 17,932: | Line 17,932: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-NarayanaTantre-id">‘स्मरणोपासनं चैव ध्यानात्मकमिति द्विधा । | |||
स्मरणं सर्वदा योग्यं ध्यानोपासनमानसे॥ | स्मरणं सर्वदा योग्यं ध्यानोपासनमानसे॥ | ||
नैरन्तर्यं मनोवृत्तेर्ध्यानमित्युच्यते बुधैः । | नैरन्तर्यं मनोवृत्तेर्ध्यानमित्युच्यते बुधैः । | ||
आसीनस्य भवेत् तत् तु न शयानस्य निद्रया ॥ | आसीनस्य भवेत् तत् तु न शयानस्य निद्रया ॥ | ||
स्थितस्य गच्छतो वाऽपि विक्षेपस्यैव सम्भवात् । | स्थितस्य गच्छतो वाऽपि विक्षेपस्यैव सम्भवात् । | ||
स्मरणात् परमं ज्ञेयं ध्यानं नास्त्यत्र संशयः’ | स्मरणात् परमं ज्ञेयं ध्यानं नास्त्यत्र संशयः’</span> इति च नारायणतन्त्रे। | ||
}} | }} | ||
| Line 18,006: | Line 18,006: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Varaha-id">‘तमेव देशं सेवेत तं कालं तामवस्थितिम् । | |||
तानेव भोगान् सेवेत मनो यत्र प्रसीदति ॥ | तानेव भोगान् सेवेत मनो यत्र प्रसीदति ॥ | ||
न हि देशादिभिः कश्चिद् विशेषः समुदीरितः । | न हि देशादिभिः कश्चिद् विशेषः समुदीरितः । | ||
मनः प्रसाधनार्थं हि देशकालादिचिन्तना’ | मनः प्रसाधनार्थं हि देशकालादिचिन्तना’</span> इति वाराहे ॥ 11 ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 18,021: | Line 18,021: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">प्रायणाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 18,061: | Line 18,061: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">‘श्रुणुयाद् यावदज्ञानं मतिर्यावदयुक्तता । | |||
ध्यानं च यावदीक्षा स्यान्नेक्षा क्वचन बाध्यते ॥ | ध्यानं च यावदीक्षा स्यान्नेक्षा क्वचन बाध्यते ॥ | ||
दृष्टतत्त्वस्य च ध्यानं यदा दृष्टिर्न विद्यते। | दृष्टतत्त्वस्य च ध्यानं यदा दृष्टिर्न विद्यते। | ||
भक्तिश्चानन्तकालीना परमे ब्रह्मणि स्फुटा । | भक्तिश्चानन्तकालीना परमे ब्रह्मणि स्फुटा । | ||
आ विमुक्तेर्विधिर्नित्यं स्वत एव ततः परम्’ | आ विमुक्तेर्विधिर्नित्यं स्वत एव ततः परम्’</span> इति ब्रह्माण्डे ॥ 12 ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 18,077: | Line 18,077: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">तदधिगमाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 18,160: | Line 18,160: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-NarayanaTantre-id">‘यदनारब्धपापं स्यात् तद् विनश्यति निश्चयात् । | |||
पश्यतो ब्रह्म निर्द्वन्द्वं हीनं च ब्रह्म पश्यतः ॥ | पश्यतो ब्रह्म निर्द्वन्द्वं हीनं च ब्रह्म पश्यतः ॥ | ||
द्विषतो वा भवेत् पुण्यनाशो नास्त्यत्र संशयः । | द्विषतो वा भवेत् पुण्यनाशो नास्त्यत्र संशयः । | ||
तस्याप्यारब्धकार्यस्य न विनाशोऽस्ति कुत्रचित् ॥ | तस्याप्यारब्धकार्यस्य न विनाशोऽस्ति कुत्रचित् ॥ | ||
आरब्धयोश्च नाशः स्यादल्पयोः पुण्यपापयोः’ | आरब्धयोश्च नाशः स्यादल्पयोः पुण्यपापयोः’</span> इति च नारायणतन्त्रे ॥ 15 ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 18,249: | Line 18,249: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishad-id">‘न हास्य कर्म क्षीयते’(बृ.उ.३.४.१५)</span> इति च । | |||
}} | }} | ||
| Line 18,329: | Line 18,329: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">वाङ्मनसाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 18,392: | Line 18,392: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">मनोऽधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 18,428: | Line 18,428: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">अध्यक्षाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 18,492: | Line 18,492: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">भूताधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 18,520: | Line 18,520: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">अनेकलयाधिकरणम् (नैकस्मिन्नधिकरणम्)</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 18,556: | Line 18,556: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">समनाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 18,648: | Line 18,648: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bhavishyath-id">‘देशतः कालतश्चैव समा प्रकृतिरीश्वरे । | |||
उभयोरप्यबद्धत्वं तदबन्धः परात्मनः । | उभयोरप्यबद्धत्वं तदबन्धः परात्मनः । | ||
स्वत एव परेशस्य सा चोपास्ते सदा हरिम् ॥ | स्वत एव परेशस्य सा चोपास्ते सदा हरिम् ॥ | ||
प्रकृतेः प्राकृतस्यापि ये गुणास्ते तु विष्णुना । | प्रकृतेः प्राकृतस्यापि ये गुणास्ते तु विष्णुना । | ||
नियता नैव केनापि नियता हि हरेर्गुणाः’ | नियता नैव केनापि नियता हि हरेर्गुणाः’</span> इति हि भविष्यत्पर्वणि ॥ 10 ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 18,749: | Line 18,749: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">परा(लया)धिकरणम् </h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 18,785: | Line 18,785: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">अविभागाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 18,830: | Line 18,830: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">हृदयाग्रज्वलना(तदोकोऽ)धिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 18,999: | Line 18,999: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-NarayanaAdhyatma-id">‘शतं पञ्चैव सूर्यस्य दक्षिणायनरश्मयः । | |||
तावन्त एव निर्दिष्टा उत्तरायणरश्मयः ॥ | तावन्त एव निर्दिष्टा उत्तरायणरश्मयः ॥ | ||
ते सर्वे देहसम्बद्धाः सर्वदा सर्वदेहिनाम् । | ते सर्वे देहसम्बद्धाः सर्वदा सर्वदेहिनाम् । | ||
| Line 19,007: | Line 19,007: | ||
न तु कालविशेषोऽस्ति ज्ञानिनां नियमात् फलम् ॥ | न तु कालविशेषोऽस्ति ज्ञानिनां नियमात् फलम् ॥ | ||
ददाति कालेऽनुगुणे फलं किञ्चिद्विशिष्यते । | ददाति कालेऽनुगुणे फलं किञ्चिद्विशिष्यते । | ||
अत्युत्तमानां केषाञ्चिन्न विशेषोऽस्ति कालतः’ | अत्युत्तमानां केषाञ्चिन्न विशेषोऽस्ति कालतः’</span> इति नारायणाध्यात्मे ॥ 21 ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 19,019: | Line 19,019: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">प्रतिस्मरणाधिकरणम् (योगिनोऽधिकरणम्/योग्यधिकरणम्)</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 19,092: | Line 19,092: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">अर्चिराद्यधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 19,147: | Line 19,147: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">वायुगत्यधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 19,183: | Line 19,183: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">तटिदधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 19,235: | Line 19,235: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">आतिवाहिकाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 19,303: | Line 19,303: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">वैद्युताधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 19,340: | Line 19,340: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">कार्याधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 19,588: | Line 19,588: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">सम्पद्याधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 19,640: | Line 19,640: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">मुक्ताधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 19,676: | Line 19,676: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">आत्माधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 19,713: | Line 19,713: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">अविभागाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 19,759: | Line 19,759: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">चितिमात्राधिकरणम् (ब्रह्माधिकरणम्)</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 19,876: | Line 19,876: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">सङ्कल्पाधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 19,904: | Line 19,904: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">अनन्याधिपत्यधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 19,928: | Line 19,928: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Varaha-id">‘परमोऽधिपतिस्तेषां विष्णुरेव न संशयः । | |||
ब्रह्मादिमानुषान्तानां सर्वेषामविशेषतः ॥ | ब्रह्मादिमानुषान्तानां सर्वेषामविशेषतः ॥ | ||
ततः प्राणादिनामान्ताः सर्वेऽपि पतयः क्रमात् । | ततः प्राणादिनामान्ताः सर्वेऽपि पतयः क्रमात् । | ||
आचार्याश्चैव सर्वेऽपि यैर्ज्ञानं सुप्रतिष्ठितम् । | आचार्याश्चैव सर्वेऽपि यैर्ज्ञानं सुप्रतिष्ठितम् । | ||
एतेभ्योऽन्यः पतिर्नैव मुक्तानां नात्र संशयः’ | एतेभ्योऽन्यः पतिर्नैव मुक्तानां नात्र संशयः’</span> इति वाराहे ॥ 09 ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 19,944: | Line 19,944: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">अभावाधिकरणम् (उभयविधभोगाधिकरणम्)</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 20,115: | Line 20,115: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">सर्वकामाधिकरणम् (जगद्व्यापाराधिकरणम्)</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 20,263: | Line 20,263: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">स्थित्य(एकरूपा)धिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| Line 20,351: | Line 20,351: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-NarayanaTantre-id">‘प्रवाहतस्तु वृद्धिर्वा ह्रासो वा नैव कुत्रचित् । | |||
नाप्रियं किञ्चिदपि तु मुक्तानां विद्यते क्वचित् ॥ | नाप्रियं किञ्चिदपि तु मुक्तानां विद्यते क्वचित् ॥ | ||
कुत एव तु दुःखं स्यात् सुखमेव सदोदितम् । भोगानां तु विशेषे तु वैचित्र्यं लभ्यते क्वचित्’ | कुत एव तु दुःखं स्यात् सुखमेव सदोदितम् । भोगानां तु विशेषे तु वैचित्र्यं लभ्यते क्वचित्’</span> |इति नारायणतन्त्रे ॥ 22 ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 20,365: | Line 20,365: | ||
}} | }} | ||
= | <h4 class="gr-section-head">अनावृत्यधिकरणम्</h4> | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||