Vishnutattvavinirnaya: Difference between revisions
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
||
| Line 1: | Line 1: | ||
<div class="gr-doc-title">विष्णुतत्त्वविनिर्णयः</div> | <div class="gr-doc-title" data-has-ullekha="1">विष्णुतत्त्वविनिर्णयः</div> | ||
__TOC__ | __TOC__ | ||
| Line 31: | Line 31: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">‘ऋगाद्या भारतं चैव पञ्चरात्रमथाखलिम् । | |||
मूलरामायणं चैव पुराणं चैतदात्मकम् ॥ | मूलरामायणं चैव पुराणं चैतदात्मकम् ॥ | ||
ये चानुयायिनस्त्वेषां सर्वे ते च सदागमाः । | ये चानुयायिनस्त्वेषां सर्वे ते च सदागमाः । | ||
| Line 37: | Line 37: | ||
ज्ञेय एतैः सदायुक्तैः भक्तिमद्भिः सुनिष्ठितैः । | ज्ञेय एतैः सदायुक्तैः भक्तिमद्भिः सुनिष्ठितैः । | ||
न च केवलतर्केण नाक्षजेन न केनचित् ॥ | न च केवलतर्केण नाक्षजेन न केनचित् ॥ | ||
केवलागमविज्ञेयो भक्तैरेव न चान्यथा ॥’ | केवलागमविज्ञेयो भक्तैरेव न चान्यथा ॥’</span> इति ब्रह्माण्डे । | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Taittariyabrahmana-id">‘नावेदविन्मनुते तं बृहन्तं सर्वानुभूमात्मानं साम्पराये’(तै.ब्रा.३.१२.९.७)</span> इति तैत्तिरीयश्रुतिः । | |||
<span class="gr-reference gr-ref-Kathakopanishat-id">‘नैषा तर्केण मतिरापनेया प्रोक्तान्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ’(कठ.१.२.९)</span> इति च कठश्रुतिः । | |||
<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘नेन्द्रियाणि नानुमानं वेदा ह्येवैनं वेदयन्ति तस्मादाहुर्वेदाः’</span> इति च पिप्पलादश्रुतिः । | |||
}} | }} | ||
| Line 64: | Line 64: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘इतिहासपुराणः पञ्चमो वेदानां वेदः’(छां.उ.७.१.४)</span> इति तद्गृहीतत्वाच्च । | |||
}} | }} | ||
| Line 145: | Line 145: | ||
न च स्वयम्प्रतिभातवेदैः दृष्टमवेदवाक्यं भवति । परम्परासिद्धवेदवाक्यनुसारित्वात् । वेदद्रष्टॄणामुक्तगुणवत्वाच्च तेषाम् । उक्तं च ब्रह्माण्डे - | न च स्वयम्प्रतिभातवेदैः दृष्टमवेदवाक्यं भवति । परम्परासिद्धवेदवाक्यनुसारित्वात् । वेदद्रष्टॄणामुक्तगुणवत्वाच्च तेषाम् । उक्तं च ब्रह्माण्डे - | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">‘विंशल्लक्षणतोनूनः तपस्वी बहुवेदवित् । | |||
वेद इत्येव यं पश्येत् स वेदो ज्ञानदर्शनात् ’ | वेद इत्येव यं पश्येत् स वेदो ज्ञानदर्शनात् ’</span> ॥इति ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 259: | Line 259: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘वाचा विरूप नित्यया’(ऋ.सं.८.७५.६)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘नित्ययानित्यया स्तौमि ब्रह्म तत्परमं पदम्’</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘श्रुतिर्वाव नित्या अनित्या वाव स्मृतयो याश्चान्याः वाचः’</span> इति पैङ्गिश्रुतिः । | |||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘विज्ञेयं परमं ब्रह्म ज्ञापिका परमा श्रुतिः । | |||
अनादिनित्या सा तच्च विना तां न स गम्यते ॥’ | अनादिनित्या सा तच्च विना तां न स गम्यते ॥’</span> इति कात्यायनश्रुतिः । | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘सहस्रधा महिमानः सहस्रं यावद् ब्रह्म विष्टितं तावती वाक् ॥ | |||
कश्छन्दसां योगमावेद धीरः को धिष्ण्यां प्रतिवाचं पपाद।’(ऋ.सं.१०.११४.९-१०) | कश्छन्दसां योगमावेद धीरः को धिष्ण्यां प्रतिवाचं पपाद।’(ऋ.सं.१०.११४.९-१०)</span> इति च । | ||
}} | }} | ||
| Line 271: | Line 271: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘नित्या वेदाः समस्ताश्च शाश्वता विष्णुबुद्धिगाः । | |||
सर्गे सर्गेऽमुनेवैत उद्गीर्यन्ते तथैव च ॥ | सर्गे सर्गेऽमुनेवैत उद्गीर्यन्ते तथैव च ॥ | ||
तत्क्रमेणैव तैर्वर्णैस्तैः स्वरैरेव नान्यथा ॥’ | तत्क्रमेणैव तैर्वर्णैस्तैः स्वरैरेव नान्यथा ॥’</span> | ||
}} | }} | ||
| Line 281: | Line 281: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अतः श्रुतित्वमेतासां श्रुता एव यतोऽखिलैः । | |||
जन्मान्तरे श्रुतास्तास्तु वासुदेवप्रसादतः ॥ | जन्मान्तरे श्रुतास्तास्तु वासुदेवप्रसादतः ॥ | ||
मुनीनां प्रतिभास्यन्ति भागेनैव न सर्वशः । | मुनीनां प्रतिभास्यन्ति भागेनैव न सर्वशः । | ||
यतस्ता हरिणा दृष्टाः श्रुता एवापरैः जनैः । | यतस्ता हरिणा दृष्टाः श्रुता एवापरैः जनैः । | ||
श्रुतयो दृष्टयश्चेति तेनोच्यन्ते पुरातनैः ॥’ | श्रुतयो दृष्टयश्चेति तेनोच्यन्ते पुरातनैः ॥’</span> | ||
}} | }} | ||
| Line 293: | Line 293: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तदुत्पत्तिवचश्चैव भवेत् व्यक्तिमपेक्ष्य तु । | |||
चेतनस्य जनिर्यद्वदुच्यते सर्वलौकिकैः ॥ | चेतनस्य जनिर्यद्वदुच्यते सर्वलौकिकैः ॥ | ||
पुराणानि तदर्थानि सर्गे सर्गेन्यथैव तु । | पुराणानि तदर्थानि सर्गे सर्गेन्यथैव तु । | ||
क्रियन्तेतस्त्वनित्यानि तदर्थाः पूर्वसर्गवत् ॥’ | क्रियन्तेतस्त्वनित्यानि तदर्थाः पूर्वसर्गवत् ॥’</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">‘वेदानां सृष्टिवाक्यानि भवेयुर्व्यक्त्यपेक्षया । | |||
अवान्तराभिमानानां देवानां वा व्यपेक्षया ॥ | अवान्तराभिमानानां देवानां वा व्यपेक्षया ॥ | ||
नानित्यत्वात् कुतस्तेषामनित्यत्वं स्थिरात्मनाम् ॥’ | नानित्यत्वात् कुतस्तेषामनित्यत्वं स्थिरात्मनाम् ॥’</span> इति ब्रह्माण्डे । | ||
}} | }} | ||
| Line 308: | Line 308: | ||
न चानित्यत्वे श्रुतिर्वेद इत्यादि विशेषशब्दो उपपद्यते(युज्यते) । | न चानित्यत्वे श्रुतिर्वेद इत्यादि विशेषशब्दो उपपद्यते(युज्यते) । | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Mahavarahapurana-id">‘वेदास्ते नित्यविन्नत्वात् श्रुतयश्चाखिलैः श्रुतेः । | |||
आम्नायोऽनन्यथापाठादीशबुद्धिस्थिताः सदा ॥’ | आम्नायोऽनन्यथापाठादीशबुद्धिस्थिताः सदा ॥’</span> इति महावाराहे । | ||
न च नित्यत्वं विना वेदानां दर्शनव्यवहारो युज्यते । | न च नित्यत्वं विना वेदानां दर्शनव्यवहारो युज्यते । | ||
}} | }} | ||
| Line 368: | Line 368: | ||
उक्तं च नारदीये- | उक्तं च नारदीये- | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Mahavarahapurana-id">‘सर्वज्ञं सर्वकर्तारं नारायणमनामयम् । | |||
सर्वोत्तमं ज्ञापयन्ति महातात्पर्यमत्र हि ॥ | सर्वोत्तमं ज्ञापयन्ति महातात्पर्यमत्र हि ॥ | ||
सर्वेषामपि वेदानाम् इतिहासपुराणयोः । | सर्वेषामपि वेदानाम् इतिहासपुराणयोः । | ||
प्रमाणानां च सर्वेषां तदर्थं चान्यदुच्यते ॥’ | प्रमाणानां च सर्वेषां तदर्थं चान्यदुच्यते ॥’</span> इति ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 435: | Line 435: | ||
| text = | | text = | ||
‘अदुष्टमिन्द्रियं त्वक्षं तर्कोऽदुष्टस्तथाऽनुमा । | ‘अदुष्टमिन्द्रियं त्वक्षं तर्कोऽदुष्टस्तथाऽनुमा । | ||
आगमोऽदुष्टवाक्यं च स्वदृक् चानुभवः स्मृतः ॥ | आगमोऽदुष्टवाक्यं च स्वदृक् चानुभवः स्मृतः ॥ | ||
बलवत्प्रमाणतश्चैव ज्ञेया दोषा न चान्यथा । | बलवत्प्रमाणतश्चैव ज्ञेया दोषा न चान्यथा । | ||
द्विविधं बलवत्त्वं च बहुत्वाच्च स्वभावतः । | द्विविधं बलवत्त्वं च बहुत्वाच्च स्वभावतः । | ||
तयोः स्वभावो बलवानुपजीव्यादिकश्च सः ॥ | तयोः स्वभावो बलवानुपजीव्यादिकश्च सः ॥ | ||
| Line 447: | Line 447: | ||
| text = | | text = | ||
याथार्थ्यमेव प्रामाण्यं तन्मुख्यं ज्ञानशब्दयोः । | याथार्थ्यमेव प्रामाण्यं तन्मुख्यं ज्ञानशब्दयोः । | ||
ज्ञानं च द्विविधं बाह्यं तथाऽनुभवरूपकम् ॥ | ज्ञानं च द्विविधं बाह्यं तथाऽनुभवरूपकम् ॥ | ||
बल्येवानुभवस्तत्र निर्दोषं त्वक्षजादिकम् । | बल्येवानुभवस्तत्र निर्दोषं त्वक्षजादिकम् । | ||
अनुप्रमाणतां याति तथाऽक्षादित्रयं ततः ॥ | अनुप्रमाणतां याति तथाऽक्षादित्रयं ततः ॥ | ||
प्राबल्यमागमस्यैव जात्या तेषु त्रिषु स्मृतम् । | प्राबल्यमागमस्यैव जात्या तेषु त्रिषु स्मृतम् । | ||
उपजीव्यविरोधे तु न प्रामाण्यममुष्य च ॥ | उपजीव्यविरोधे तु न प्रामाण्यममुष्य च ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 460: | Line 460: | ||
| text = | | text = | ||
यामाहुरनुमां केचित् (त्र्या)त्रियाद्यवयवात्मिकाम् । | यामाहुरनुमां केचित् (त्र्या)त्रियाद्यवयवात्मिकाम् । | ||
सा व्यर्था, नोपपत्त्या हि विना साऽपि प्रमाणताम् ॥ | सा व्यर्था, नोपपत्त्या हि विना साऽपि प्रमाणताम् ॥ | ||
यात्यतो युक्तिरेवैका प्रमाणमनुमात्मकम् । | यात्यतो युक्तिरेवैका प्रमाणमनुमात्मकम् । | ||
युक्तिः प्रतिज्ञारूपा च हेतुदृष्टान्तरूपिका ॥ | युक्तिः प्रतिज्ञारूपा च हेतुदृष्टान्तरूपिका ॥ | ||
तथोपनयरूपा च परा निगमनात्मिका । | तथोपनयरूपा च परा निगमनात्मिका । | ||
| Line 475: | Line 475: | ||
प्रतिज्ञा हेतुगर्भैव पृथक् प्रामाण्यमेष्यति । | प्रतिज्ञा हेतुगर्भैव पृथक् प्रामाण्यमेष्यति । | ||
सिद्धत्वेन प्रतिज्ञाया हेतुर्मानं पृथग् भवेत् ॥ | सिद्धत्वेन प्रतिज्ञाया हेतुर्मानं पृथग् भवेत् ॥ | ||
प्रतिज्ञावयवत्वात्तु स्वातन्त्र्येणैव मानताम् । | प्रतिज्ञावयवत्वात्तु स्वातन्त्र्येणैव मानताम् । | ||
दृष्टान्तो यात्युपनयो व्याप्तिमाश्रित्य केवलम् ॥ | दृष्टान्तो यात्युपनयो व्याप्तिमाश्रित्य केवलम् ॥ | ||
व्याप्तिस्तु केवलाऽपि स्यात् प्रमाणं नियमाश्रयात् । | व्याप्तिस्तु केवलाऽपि स्यात् प्रमाणं नियमाश्रयात् । | ||
| Line 501: | Line 501: | ||
अर्थतः प्राप्तिरेवार्थापत्तिरित्यभिधीयते । | अर्थतः प्राप्तिरेवार्थापत्तिरित्यभिधीयते । | ||
दृष्ट्वा सदृशमेवान्यं पूर्वदृष्टे तु वस्तुनि ॥ | दृष्ट्वा सदृशमेवान्यं पूर्वदृष्टे तु वस्तुनि ॥ | ||
एतत्सदृशताज्ञानमुमानं प्रकीर्तितम् । | एतत्सदृशताज्ञानमुमानं प्रकीर्तितम् । | ||
अभावस्य परिज्ञानं द्विविधं समुदाहृतम् ॥ | अभावस्य परिज्ञानं द्विविधं समुदाहृतम् ॥ | ||
एकं तत्रानुभवतो योग्यस्यानुपलब्धितः । | एकं तत्रानुभवतो योग्यस्यानुपलब्धितः । | ||
द्वितीयमपि विज्ञेयमं सुखाद्ये च घटादिके ॥ | द्वितीयमपि विज्ञेयमं सुखाद्ये च घटादिके ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 512: | Line 512: | ||
| text = | | text = | ||
एकं प्रत्यक्षरूपं स्यात् द्वितीयमनुमात्मकम् । | एकं प्रत्यक्षरूपं स्यात् द्वितीयमनुमात्मकम् । | ||
क्वचिद् घटाद्यभावोऽपि प्रत्यक्षेणावगम्यते ॥ | क्वचिद् घटाद्यभावोऽपि प्रत्यक्षेणावगम्यते ॥ | ||
झटित्येव परिज्ञानान्न लिङ्गोद्भवता मता । | झटित्येव परिज्ञानान्न लिङ्गोद्भवता मता । | ||
अर्थापत्तिश्चोपमा च ह्यनुमाभेद एव तु ॥ | अर्थापत्तिश्चोपमा च ह्यनुमाभेद एव तु ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 531: | Line 531: | ||
| text = | | text = | ||
प्रत्यक्षं त्रिविधं ज्ञेयमैश्वरं यौगिकं तथा । | प्रत्यक्षं त्रिविधं ज्ञेयमैश्वरं यौगिकं तथा । | ||
अयोगिकं चेति तथा सर्वमक्षात्मकं मतम् ॥ | अयोगिकं चेति तथा सर्वमक्षात्मकं मतम् ॥ | ||
अक्षाणि च स्वरूपाणि नित्यज्ञानात्मकानि च । | अक्षाणि च स्वरूपाणि नित्यज्ञानात्मकानि च । | ||
विष्णोः श्रियस्तथैवोक्तान्यन्येषां द्विविधानि तु ॥ | |||
स्वरूपाणि च भिन्नानि भिन्नानि त्रिविधानि च । | स्वरूपाणि च भिन्नानि भिन्नानि त्रिविधानि च । | ||
दैवासुराणि मध्यानीत्येतत्प्रत्यक्षमीरितम् । | दैवासुराणि मध्यानीत्येतत्प्रत्यक्षमीरितम् । | ||
विषयान् प्रति स्थितं ह्यक्षं प्रत्यक्षमिति कीर्तितम् । | विषयान् प्रति स्थितं ह्यक्षं प्रत्यक्षमिति कीर्तितम् । | ||
अक्षयं पुरुषस्याक्षं स्वरूपे मुख्यमेव तु (तत्)। | अक्षयं पुरुषस्याक्षं स्वरूपे मुख्यमेव तु (तत्)। | ||
उपचारस्तदन्यत्र सृष्टावुपचयो यतः । | उपचारस्तदन्यत्र सृष्टावुपचयो यतः । | ||
उपपत्तिस्वरूपत्वादनुमा सम्भवादिकम् ॥ | उपपत्तिस्वरूपत्वादनुमा सम्भवादिकम् ॥ | ||
प्रत्यक्षागममाहात्म्यादनुमानं प्रमाणताम् । | प्रत्यक्षागममाहात्म्यादनुमानं प्रमाणताम् । | ||
याति, नैवान्यथा, तस्य नियतत्वं क्वचिद्भवेत् ॥’ इति ब्रह्मतर्के । | याति, नैवान्यथा, तस्य नियतत्वं क्वचिद्भवेत् ॥’ इति ब्रह्मतर्के । | ||
॥ इति ब्रह्मतर्कव्याख्या ॥ | ॥ इति ब्रह्मतर्कव्याख्या ॥ | ||
| Line 577: | Line 577: | ||
तथा चोक्तं भगवता- | तथा चोक्तं भगवता- | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । | |||
क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ | क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । | |||
यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥ | यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘यस्मात् क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । | |||
अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥ | अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । | |||
स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥ | स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ । | |||
एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत ॥’(भा.गी.१५.१६-२०) | एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत ॥’(भा.गी.१५.१६-२०)</span> इति । | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘सर्वोत्कर्षे देवदेवस्य विष्णोर्महातात्पर्यं नैव चान्यत्र सत्यम् । | |||
अवान्तरं तत्परत्वं तदन्यत् सर्वागमानां पुरुषार्थस्ततोतः ॥’ | अवान्तरं तत्परत्वं तदन्यत् सर्वागमानां पुरुषार्थस्ततोतः ॥’</span> इति पैङ्गिश्रुतिः । | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Mahavaraha-id">‘मुख्यं च सर्ववेदानां तात्पर्यं श्रीपतेः परम् । | |||
उत्कर्षे तु तदन्यत्र तात्पर्यं स्यादवान्तरम् ॥’ | उत्कर्षे तु तदन्यत्र तात्पर्यं स्यादवान्तरम् ॥’</span> इति महावाराहे । | ||
}} | }} | ||
| Line 599: | Line 599: | ||
युक्तं च विष्णोः सर्वोत्तमत्त्व(त्कर्षे) एव महातात्पर्यं सर्वागमानाम् । मोक्षो हि सर्वपुरुषार्थोत्तमः । | युक्तं च विष्णोः सर्वोत्तमत्त्व(त्कर्षे) एव महातात्पर्यं सर्वागमानाम् । मोक्षो हि सर्वपुरुषार्थोत्तमः । | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘धर्मार्थकामाः सर्वेऽपि न नित्या मोक्ष एव हि । | |||
नित्यस्तस्मात् तदर्थाय यतेत मतिमान् नरः ॥’ | नित्यस्तस्मात् तदर्थाय यतेत मतिमान् नरः ॥’</span> इति भाल्लवेयश्रुतिः । | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Mahabaharata-id">‘अनित्यत्वात् सदुःखत्वान्न धर्माद्याः परं सुखम् । | |||
मोक्ष एव परानन्दः संसारे परिवर्तताम् ॥’ | मोक्ष एव परानन्दः संसारे परिवर्तताम् ॥’</span> इति च भारते । | ||
मोक्षश्च विष्णुप्रसादेन विना न लभ्यते । | मोक्षश्च विष्णुप्रसादेन विना न लभ्यते । | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘यस्य प्रसादात् परमार्तिरूपादस्मात् संसारान्मुच्यते नापरेण । | |||
नारायणोऽसौ परमो विचिन्त्यो मुमुक्षुभिः कर्मपाशादमुष्मात् ॥’ | नारायणोऽसौ परमो विचिन्त्यो मुमुक्षुभिः कर्मपाशादमुष्मात् ॥’</span> इति नारायणश्रुतिः । | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुधा श्रुतेन । | |||
यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम् ॥’(कठ.१.२.२३) | यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम् ॥’(कठ.१.२.२३)</span> इति कठश्रुतिः । | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् । | |||
भवामि नचिरात् पार्थ मय्यावेशितचेतसाम् ॥’(भ.गी.१२.७) | भवामि नचिरात् पार्थ मय्यावेशितचेतसाम् ॥’(भ.गी.१२.७)</span> इति भगवद्वचनम् । | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘उत्पत्तिस्थितिसंहारा नियतिज्ञानमावृतिः । | |||
बन्धमोक्षौ च पुरुषाद्यस्मात् स हरिरेकराट् ॥’ | बन्धमोक्षौ च पुरुषाद्यस्मात् स हरिरेकराट् ॥’</span> इति स्कान्दे । | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अज्ञानां ज्ञानदो विष्णुः ज्ञानिनां मोक्षदश्च सः । | |||
आनन्दश्च मुक्तानां स एवैको जनार्दनः ॥’ | आनन्दश्च मुक्तानां स एवैको जनार्दनः ॥’</span> इति च । | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘बन्धको भवपाशेन भवपाशाच्च मोचकः । | |||
कैवल्यदः परं ब्रह्म विष्णुरेव न संशयः ॥’ | कैवल्यदः परं ब्रह्म विष्णुरेव न संशयः ॥’</span> इति च । | ||
}} | }} | ||
| Line 624: | Line 624: | ||
प्रीतिश्च गुणोत्कर्षज्ञानादेव विशेषतो दृष्टा ; नाभेदज्ञानात् । अभेदज्ञानादप्रीतिरेवोत्तमानां भवति । घातयन्ति हि राजानो राजाऽहमिति वदन्तम् । ददाति च सर्वमभिप्रेतं गुणोत्कर्षं वदतः । | प्रीतिश्च गुणोत्कर्षज्ञानादेव विशेषतो दृष्टा ; नाभेदज्ञानात् । अभेदज्ञानादप्रीतिरेवोत्तमानां भवति । घातयन्ति हि राजानो राजाऽहमिति वदन्तम् । ददाति च सर्वमभिप्रेतं गुणोत्कर्षं वदतः । | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘न तादृशी प्रीतिरीड्यस्य विष्णोर्गुणोत्कर्षज्ञातरि यादृशी स्यात् । | |||
तत्प्रीणनान्मोक्षमाप्नोति सर्वस्ततो वेदास्तत्पराः सर्व एव ॥’ | तत्प्रीणनान्मोक्षमाप्नोति सर्वस्ततो वेदास्तत्पराः सर्व एव ॥’</span> इति सौपर्णश्रुतिः । | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । | |||
स सर्वविद् भजति मां सर्वभावेन भारत ॥(भ.गी.१५.१९) | स सर्वविद् भजति मां सर्वभावेन भारत ॥(भ.गी.१५.१९)</span> | ||
इति गुणोत्कर्षज्ञानादेव परमा प्रीतिर्भगवता स्वयमेवाभिहिता । अतो विष्णोः गुणोत्कर्ष एव सर्वश्रुतिस्मृतीनां महातात्पर्यम् । न चाभेदे तात्पर्यमित्यत्र किञ्चिन्मानम् । | इति गुणोत्कर्षज्ञानादेव परमा प्रीतिर्भगवता स्वयमेवाभिहिता । अतो विष्णोः गुणोत्कर्ष एव सर्वश्रुतिस्मृतीनां महातात्पर्यम् । न चाभेदे तात्पर्यमित्यत्र किञ्चिन्मानम् । | ||
}} | }} | ||
| Line 717: | Line 717: | ||
| text = | | text = | ||
न चाभेदे कश्चिदागमः । सन्ति च भेदे सर्वागमाः । तथाहि - ‘अतत्त्वमसि’ इति नवकृत्व उपदेशः सदृष्टान्तकः । न चायमम् अभेदोपदेशः । | न चाभेदे कश्चिदागमः । सन्ति च भेदे सर्वागमाः । तथाहि - ‘अतत्त्वमसि’ इति नवकृत्व उपदेशः सदृष्टान्तकः । न चायमम् अभेदोपदेशः । <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स यथा शकुनिः सूत्रेण प्रबद्धः दिशं दिशं पतित्वान्यत्रायतनमलब्ध्वा बन्धनमेवोपाश्रयते ।’(छां.उ.६.८.२)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वा प्रजा सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः’ (छां.उ.६.८.४)</span> ॥1॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 725: | Line 725: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘यथा सोम्य मधु मधुकृतो निस्तिष्ठन्ति नानात्ययानां वृक्षाणां रसानां समवहारमेकतां गमयन्ति । ते यथा तत्र न विवेकं लभन्तेऽमुष्याहं वृक्षस्य रसोऽस्म्यमुष्याहं वृक्षस्य रसोऽस्मीत्येवमेव खलु सोम्येमाः सर्वा प्रजाः सति सम्पद्य न विदुः सति सम्पत्स्यामह इति । त इह व्याघ्रो वा सिंहो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा पतङ्गो वा दंशो वा मशको वा यद्यत् भवन्ति तत्तदा भवन्ति।’(छां.उ.६.९.१-३)</span> ॥2॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 733: | Line 733: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘इमाः सोम्य नद्यः पुरस्तात् प्राच्यः स्यन्दन्ते पश्चात् प्रतीच्यस्ताः समुद्रात् समुद्रमेवापियन्ति । स समुद्र एव भवति । ता यथा तत्र (न विवेकं लभन्ते) न विदुरियमहमस्मीयमहमस्मीति । एवमेव खलु सोम्येमाः सर्वाः प्रजा सत आगम्य न विदुः सत आगच्छामहे इति । त इह व्याघ्रो वा सिंहो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा दंशो वा मशको वा यद्यद्भवन्ति तत्तदा भवन्ति।’ (छां.उ.६.१०.१-२)</span> ॥3॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 741: | Line 741: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘...स एष जीवेनात्मनानुप्रभूतः पेपीयमानो मोदमानस्तिष्ठति । अस्य यदैकां शाखां जीवो जहाति अथ सा शुष्यति...’ (छां.उ.६.११.१-२)</span> ॥4॥ | |||
<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘न्यग्रोधफलमत आहरेति इदं भगव इति भिन्धीति भिन्नं भगव इति किमत्र पश्यसीति अण्व्य इवेमा धाना भगव इत्यासामङ्गैकां भिन्धीति भिन्ना भगव इति किमत्र पश्यसीति न किञ्चन भगव इति । तं होवाच यं वै सोम्यैतमणिमानं न निभालयसे एतस्य वै सोम्यैषोऽणिम्न एवं महान् न्यग्रोधस्तिष्ठति..’ (छां.उ.६.१२.१-२)</span> ॥5॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 750: | Line 750: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">लवणमेतदुदकेऽवधाय मा प्रातरुपसीदथा इति । तद्ध तथा चकार । तं होवाच यद्दोषा लवणमेतदुदकेऽवधा अङ्ग तदाहरेति । तद्धावमृश्य न विवेद । | |||
यथा विलीनमेवाङ्ग अस्यान्तादाचामेति । कथमिति । लवणमिति । मध्यादाचामेति । कथमिति । लवणमिति । अन्त्यादाचामेति । कथमिति । लवणमिति । अभिप्रास्यैतदथ मोपसीदथा इति । तद्ध तथा चकार । तच्छश्वत् संवर्तते । तं होवाच अत्र वाव किल (त)सत्सोम्य न निभालयसेऽत्रैव किलेति’ (छां.उ.६.१३.१-२)</span> | यथा विलीनमेवाङ्ग अस्यान्तादाचामेति । कथमिति । लवणमिति । मध्यादाचामेति । कथमिति । लवणमिति । अन्त्यादाचामेति । कथमिति । लवणमिति । अभिप्रास्यैतदथ मोपसीदथा इति । तद्ध तथा चकार । तच्छश्वत् संवर्तते । तं होवाच अत्र वाव किल (त)सत्सोम्य न निभालयसेऽत्रैव किलेति’ (छां.उ.६.१३.१-२)</span> ॥6॥ | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘यथा सोम्य पुरुषं गन्धारेभ्योभिनद्धाक्षमानीय तं ततोतिजने विसृजेत्....’ (छां.उ.६.१४.१)</span> ॥7॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 760: | Line 760: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘अथ यदाऽस्य वाङ् मनसि सम्पद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायां तावन्न विजानाति’ (छां.उ.६.१५.२)</span> ॥8॥ | |||
<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘पुरुषं सोम्योतं हस्तगृहीतमानयन्ति अपहार्षीत् स्तेयमकार्षीत् परशुमस्मै तपतेति । स यदि तस्य कर्ता भवति तत एवानृतमात्मानं कुरुते सोनृताभिसन्धोनृतेनात्मानमन्तर्धाय परशुं तप्तं प्रतिगृह्णाति स दह्यते अथ हन्यते अथ स यदि तस्याकर्ता भवति तत एव सत्यमात्मानं कुरुते । स सत्यभिसन्धः सत्येनात्मानमन्तर्धाय परशुं तप्तं प्रतिगृह्णाति स न दह्यते अथ मुच्यते’ (छां.उ.६.१६.१-२)</span> ॥ | |||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ एवमेव खलु सोम्य आचार्यवान् पुरुषो वेद’</span> ॥9॥ इति स्थाननवकेऽपि भेद एव दृष्टान्ताभिधानात् । | |||
}} | }} | ||
| Line 770: | Line 770: | ||
| text = | | text = | ||
नहि शकुनिसूत्रयोः, नानावृक्षरसानां, नदीसमुद्रयोः, जीववृक्षयोः, अणिम-धानयोः, लवणोदकयोः, गन्धारपुरुषयोः, अज्ञप्राणादिनियामकयोः स्तेनापहार्ययोश्चैक्यम् । | नहि शकुनिसूत्रयोः, नानावृक्षरसानां, नदीसमुद्रयोः, जीववृक्षयोः, अणिम-धानयोः, लवणोदकयोः, गन्धारपुरुषयोः, अज्ञप्राणादिनियामकयोः स्तेनापहार्ययोश्चैक्यम् । <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘सति सम्पद्य न विदुः सति सम्पत्स्यामह इति । त इह व्याघ्रो वा सिंहो वा’(छां.उ.६.९.२)</span> इति <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘सत आगम्य न विदुः सत आगच्छाम इहे इति । त इह व्याघ्रो वा सिंहो वा’(छां.उ.६.१०.२)</span> इति भेदापरिज्ञानेनानर्थवचनाच्च । न हि गृहादागतस्य गृहे प्रविष्टस्य च तदैक्यम् । | ||
}} | }} | ||
| Line 778: | Line 778: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘ताः समुद्रात् समुद्रमेवापियन्ति स समुद्र एव भवति’(छां.उ.६.१०.१)</span> इत्यत्रापि भेद एव उच्यते । अन्यथा ‘तास्समुद्र एव भवन्ति’ इति व्यपदेशः स्यात् । अतो नद्यः समुद्रादागच्छन्ति तं प्रविशन्ति च । समुद्रस्तु स एव, नैतासां समुद्रत्वं भवतीत्यर्थः । न हि भिन्नानां नदीजलपरमाणूनां समुद्राणुभिरैक्यं युज्यते । तथासति महाजनसमितौ प्रविष्टानां द्वित्राणां तदैक्यं स्यात् । न च तद्युज्यते भेदेनानुभवात् । | |||
}} | }} | ||
| Line 786: | Line 786: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स्वं ह्यपीतो भवति’(छां.उ.६.८.१)</span> इत्यत्रापि ‘स्व’ इति परमात्मनोऽभिधानम् । <span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘स्वात्मना चोत्तरयोः’(ब्र.सू.२.३.२१)</span> इति सूत्रात् । | |||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘स्वातन्त्र्यात् स्व इति प्रोक्तः आत्मायं चाततत्वतः । | |||
ब्रह्मायं गुणपूर्णत्वात् भगवान् विष्णुरव्ययः ॥’ | ब्रह्मायं गुणपूर्णत्वात् भगवान् विष्णुरव्ययः ॥’</span> | ||
इति परमोपनिषदि । ‘अपीत’ इत्यत्रापि प्रवेशमात्रम् । ‘स्वम्’इति द्वितीयानिर्देशात् । एकीभावविवक्षायां ‘स्वेन’ इति निर्देशः स्यात् । | इति परमोपनिषदि । ‘अपीत’ इत्यत्रापि प्रवेशमात्रम् । ‘स्वम्’इति द्वितीयानिर्देशात् । एकीभावविवक्षायां ‘स्वेन’ इति निर्देशः स्यात् । | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">स्वं कुलायं यथापीतः पक्षी स्यादेवमीश्वरम् । | |||
अप्येति जीवः प्रस्वापे मुक्तो चान्योपि सन् सदा ॥’ | अप्येति जीवः प्रस्वापे मुक्तो चान्योपि सन् सदा ॥’</span> इति च । ‘एवमेव खलु सोम्य एतन्मनो दिशं दिशं पतित्वा अन्यत्रायतनमलब्ध्वा प्राणमेवोपाश्रयते’ इत्यत्रापि मन इति जीवः, प्राण इति परमात्मा । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘यत्रायं पुरुषः स्वपिति नाम’</span> इति तयोरेव प्रस्तुतत्वात् । | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘मननात् मन उद्दिष्टः पुद्गलो निरयं गिरन् । | |||
कर्मानुशयनाच्चैव संसार्यनुशयी स्मृतः ॥’ | कर्मानुशयनाच्चैव संसार्यनुशयी स्मृतः ॥’</span> | ||
इति च (परमोपनिषदि) । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘प्राणः प्रणयनादेषः साधुत्वात् सन् हरिः स्मृतः ।’</span> इति च। <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘ सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वा प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः’(छां.उ.६.८.४)</span> इत्यत्रापि भेद एव प्रतीयते । | |||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘स्रष्टृत्वादाश्रयात्वाच्च मुक्तानां च प्रति प्रति । | |||
स्थापनाच्च विभुर्विष्णुरन्यः संसारिणो मतः ॥’ | स्थापनाच्च विभुर्विष्णुरन्यः संसारिणो मतः ॥’</span> इति च ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 804: | Line 804: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि’(छां.उ.६.३.२)</span> इति <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स एष जीवेनात्मनानुप्रभूतः पेपीयमानो मोदमानस्तिष्ठति’(छां.उ.६.११.१)</span> इत्यत्रापि ‘जीव’शब्देन परमात्माभिहितः । <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘जीव इति भगवतोऽनिरुद्धस्याख्या’</span> इति श्रुतेः । | |||
}} | }} | ||
| Line 812: | Line 812: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘विष्णुर्जीव इति प्रोक्तः सततं प्राणधारणात् । | |||
स प्रविश्य शरीरं च स्थावरं जङ्गमं तथा ॥ | स प्रविश्य शरीरं च स्थावरं जङ्गमं तथा ॥ | ||
महाभूतानि च विभुस्त्रिवृत्करणपूर्वकम् । | महाभूतानि च विभुस्त्रिवृत्करणपूर्वकम् । | ||
संसारिणं भ्रामयति सदैवान्यत्वलक्षणम् ॥ | संसारिणं भ्रामयति सदैवान्यत्वलक्षणम् ॥ | ||
तेनायं मोदते नित्यं वृक्षावस्थां गतोऽपि सन् ॥’ | तेनायं मोदते नित्यं वृक्षावस्थां गतोऽपि सन् ॥’</span> इति च । | ||
}} | }} | ||
| Line 824: | Line 824: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘तत्तेज ऐक्षत’(छां.उ.६.२.३)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘ता आप ऐक्षन्त’ (छां.उ.६.२.४)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘इमास्तिस्रो देवता’ (छां.उ.६.३.२)</span> इति पूर्वमेव चेतनत्वसिद्धेः <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘अनेन जीवेनात्मना’ (छां.उ.६.३.२)</span> इति संसारिणः पुनः प्रवेशो न युक्तः । अतस्तत्र जीवशब्देन परमात्मैवाभिहितः । | |||
}} | }} | ||
| Line 832: | Line 832: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘जीवेनात्मनानुप्रभूतः पेपीयमानो मोदमानस्तिष्ठति’(छां.उ.६.११.१)</span> इत्यत्रापि जीवशब्दोदितः स एव । पेपीयमानो मोदमानस्तु संसारी । न हि चेतनादन्यस्य मोदभोगादिकं युज्यते । | |||
<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">(शरीरमेवायतनं सुखस्य दुःखस्य चाप्यायतनं शरीरम् ॥म.भा.१२.१९४.१८)‘सुखस्य चाप्यायतनं शरीरं दुःखस्य चाप्यायतनं शरीरम् । | |||
अचेतनं प्राकृतमेतदाहुर्भोक्ता तयोश्चेतनकः शरीरी ॥’ | अचेतनं प्राकृतमेतदाहुर्भोक्ता तयोश्चेतनकः शरीरी ॥’</span> इति च भारते । | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘जीवापेतं वाव किलेदं म्रियते न जीवो म्रियते’(छां.उ.६.११.३)</span> इत्यत्रापि जीवशब्दः परे । न हि संसारिणो मुख्यतः प्राणधारकत्वं युज्यते । <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘ब्रह्मणा त्यक्तदेहस्तु मृत इत्युच्यते नरः’</span> इति च । | |||
}} | }} | ||
| Line 843: | Line 843: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘यं वै सोम्य एतमणिमानं न निभालयस एतस्य वै सोम्यैषोऽणिम्न (अस्य सोम्यैषोणिम्न) एवं महान् न्यग्रोधस्तिष्ठति’(छां.उ.६.१२.२)</span> इत्यत्रापि अणिमशब्देन पर एवाभिहितः । <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदं सर्वं तत्सत्यं स आत्माऽतत्त्वमसि श्वेतकेतो’(छां.उ.६.१२.३)</span> इत्युक्तत्वात् । धानासु तु <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘अण्व्य इवेमा धाना’(छां.उ.६.१२.१)</span> इति स्त्रीलिङ्गप्रयोगात् इवशब्दाच्च नाणिमात्वम् । न च ता ‘न निभालयसे’ । ‘ऐतदात्म्यम्’ इत्येतदीयम् । ‘स आत्मा’ इत्यात्मशब्दश्च पर एव । <span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘द्युभ्वाद्यायतनं स्वशब्दात्’(ब्र.सू.१.३.१)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘नानुमानमतच्छब्दात्’(ब्र.सू.१.३.३)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘प्राणभृच्च’(ब्र.सू.१.३.४)</span> इत्यत्र <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘तमेवैकं जानथ आत्मानम्’(मु.उ.२.२.५)</span> इति स्वशब्दपर्यायात्मशब्दात् न प्रकृतिजीवावभिधीयेते । किन्तु पर एवेति भगवता व्यासेनाभिहितम् । अत आत्मशब्दस्तस्मिन्नेव मुख्यः । | |||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘आततत्वाच्च मातृत्वादात्मेति परमो हरिः । | |||
आत्माभासास्तदन्ये ये न ह्येतेषां तता गुणाः ॥’ | आत्माभासास्तदन्ये ये न ह्येतेषां तता गुणाः ॥’</span> इति परमोपनिषदि । | ||
}} | }} | ||
| Line 853: | Line 853: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘तेजः परस्यां देवतायां तावन्न जानाति’</span> इत्यत्र च <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘यदास्य प्राणादीन् परो ग्रसति तदा न जानाति, यदा ददाति तदा जानाति’</span> इति तद्वशत्वमेवोक्तम् । | |||
‘यदा प्राणान् ददतीशस्तदा चेतनकोखलिम् । | ‘यदा प्राणान् ददतीशस्तदा चेतनकोखलिम् । | ||
जानाति ग्रस्तकरणस्तेन वेत्ति न किञ्चन ॥’ इति । | |||
‘अपहार्षीत् स्तेयमकार्षीत्’ इत्यत्र च अन्याभिमतस्यैव वस्तुनोऽपहार्यत्वात् भेद एवायं दृष्टान्तः । अन्यं सन्तं परमात्मानं स्वयमिति मन्यमानः स्तेन एवेति । न हि स्वकीयं परित्यजन् स्तेनो भवति । | ‘अपहार्षीत् स्तेयमकार्षीत्’ इत्यत्र च अन्याभिमतस्यैव वस्तुनोऽपहार्यत्वात् भेद एवायं दृष्टान्तः । अन्यं सन्तं परमात्मानं स्वयमिति मन्यमानः स्तेन एवेति । न हि स्वकीयं परित्यजन् स्तेनो भवति । | ||
}} | }} | ||
| Line 864: | Line 864: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘ऐकात्म्यं नाम यदिदं केचिद् ब्रूयुरनैपुणाः । | |||
शास्त्रतत्त्वमविज्ञाय तथा वादबलाज्जनाः ॥ | शास्त्रतत्त्वमविज्ञाय तथा वादबलाज्जनाः ॥ | ||
कामक्रोधाभिभूतत्वादहङ्कारवशं गताः । | कामक्रोधाभिभूतत्वादहङ्कारवशं गताः । | ||
| Line 872: | Line 872: | ||
तेषां तमःशरीराणां तम एव परायणम् । | तेषां तमःशरीराणां तम एव परायणम् । | ||
यतः स्वरूपतश्चान्यो जातितः श्रुतितोर्थतः ॥ | यतः स्वरूपतश्चान्यो जातितः श्रुतितोर्थतः ॥ | ||
कथमस्मि स इत्येव सम्बन्धः स्यादसंहितः ॥’ | कथमस्मि स इत्येव सम्बन्धः स्यादसंहितः ॥’</span> इति मोक्षधर्मे । | ||
}} | }} | ||
| Line 880: | Line 880: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘यथा पक्षी च सूत्रं च नानावृक्षरसा यथा । | |||
यथा नद्यः समुद्रश्च शुद्धोदलवणे यथा ॥ | यथा नद्यः समुद्रश्च शुद्धोदलवणे यथा ॥ | ||
यथा चोरापहार्यौ च यथा पुंविषयावपि । | यथा चोरापहार्यौ च यथा पुंविषयावपि । | ||
| Line 886: | Line 886: | ||
तथापि सूक्ष्मरूपत्वान्न जीवात् परमो हरिः । | तथापि सूक्ष्मरूपत्वान्न जीवात् परमो हरिः । | ||
भेदेन मन्ददृष्टीनां दृश्यते प्रेरकोपि सन् ॥ | भेदेन मन्ददृष्टीनां दृश्यते प्रेरकोपि सन् ॥ | ||
वैलक्षण्यं तयोर्ज्ञात्वा मुच्यते बद्ध्यतेन्यथा ॥’ | वैलक्षण्यं तयोर्ज्ञात्वा मुच्यते बद्ध्यतेन्यथा ॥’</span> इति च परमोपनिषदि । | ||
}} | }} | ||
| Line 894: | Line 894: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘प्रेरकः सर्व(भूतानां)जीवानां प्राणधीचोदिता च सः । | |||
विष्णुः संसारिणोऽन्यो यस्तमविज्ञाय मूढधीः ॥ | विष्णुः संसारिणोऽन्यो यस्तमविज्ञाय मूढधीः ॥ | ||
देहेन्द्रियप्राणबुद्धिनेतृत्वं मन्यतेत्मनः । | देहेन्द्रियप्राणबुद्धिनेतृत्वं मन्यतेत्मनः । | ||
अतः संसारपदवीं याति जीवेशयोः सदा ॥ | अतः संसारपदवीं याति जीवेशयोः सदा ॥ | ||
वैलक्षण्यं परं ज्ञात्वा मुच्यते बद्ध्यतेऽन्यथा ॥’ | वैलक्षण्यं परं ज्ञात्वा मुच्यते बद्ध्यतेऽन्यथा ॥’</span> इति च । | ||
}} | }} | ||
| Line 906: | Line 906: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘सर्वान् वेदानधीत्य महामना अनूचानमानी स्तब्ध एयाय’(छां.६.१.२)</span> इति, आत्मनोऽन्यमनूचानत्वादिगुणप्रदं परमविज्ञाय स्तब्धस्य पराधीनत्वज्ञापनेन स्तब्धतां निरस्य तन्निष्ठा ह्यत्रोपदिश्यते । | |||
<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘तद्धैक आहुरसदेवेदमग्र आसीत्’(छां.उ.६.२.१)</span> इत्यादिवादिप्रसिद्धमपि निराक्रियते । <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठं नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढाः’(मु.उ.१.२.१०)</span> इत्यादिवत् श्रुतितात्पर्यापरिज्ञानप्राप्तं च । | |||
}} | }} | ||
| Line 915: | Line 915: | ||
| text = | | text = | ||
दर्शितं च ‘ऐकात्म्यं नाम यदिदं केचित् ब्रूयुरनैपुणाः’ इति । तद्वशत्वज्ञापनार्थं च | दर्शितं च ‘ऐकात्म्यं नाम यदिदं केचित् ब्रूयुरनैपुणाः’ इति । तद्वशत्वज्ञापनार्थं च <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘सदेव सोम्येदमग्र आसीत्’(छां.उ.६.२.१)</span> इत्यादिसृष्टिकथनम् । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं च प्राधान्यात् किञ्चित् सादृश्यात् कारणत्वाच्च । न तु तदन्यस्य मिथ्यात्वात् । न हि सत्यज्ञानेन मिथ्याज्ञानं भवति । | ||
}} | }} | ||
| Line 939: | Line 939: | ||
| text = | | text = | ||
तदेव सादृश्यमत्रापि विवक्षितं | तदेव सादृश्यमत्रापि विवक्षितं <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृण्मयं विज्ञातं स्यात्’ (छां.उ.६.१.४)</span> इत्यादिना । अन्यथा ‘एक’शब्दः ‘पिण्ड’शब्दश्च व्यर्थः स्यात् । ‘मृदा विज्ञातया’ इत्येतावता पूर्णत्वात् । न हि एकमृत्पिण्डात्मकान्यन्यमृण्मयानि । सादृश्यमेव हि तेषाम् । <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘यथा सोम्यैकेन लोहमणिना सर्वं लोहमयं विज्ञातं स्यात्’(छां.उ.६.१.५)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘यथा सोम्यैकेन नखनिकृन्तनेन सर्वं कार्ष्णायसं विज्ञातं स्यात्’(छां.उ.६.१.६)</span> इत्यादिकमपि व्यर्थं स्यात् । न हि एकमण्यात्मकमन्यल्लोहमयम् । न चैकनखनिकृन्तनात्मकं सर्वं कार्ष्णायसम् । | ||
}} | }} | ||
| Line 947: | Line 947: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘वाचाऽऽरम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्’(छां.उ.६.१.४)</span> इत्यत्र च, वाच नाम्नामारम्भणं विकारः, अविकृतं नित्यं नामधेयं मृत्तिकेत्येवेत्येतद्वचनं(त्यादिवैदिकमेव एतद्वचनं) सत्यमिति श्रुत्यर्थः । न च वाचारम्भणशब्दोऽपि मिथ्यात्वे प्रसिद्धः । वाचारम्भणमात्रमिति चाश्रुतकल्पना । तस्मिन् पक्षे ‘नामधेय’शब्द ‘इतिशब्दश्च व्यर्थः स्यात् । अतो न कुत्रापि जगतो मिथ्यात्वमुच्यते । | |||
}} | }} | ||
| Line 955: | Line 955: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भूः याथातथ्यतोऽर्थान् व्यदधात् शाश्वतीभ्यः समाभ्यः’(ई.उ.८),</span> | |||
<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘यच्चिकेत सत्यमित् तन्न मोघं वसुस्पार्हमुत जेतोत दाता ।’(ऋ.सं.१०.५५.६),</span> | |||
<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘विश्वं सत्यं मघवाना युवोरिदापश्चन प्रमिनन्ति व्रतं वाम् ।’(ऋ.सं.०२.२४.१२),</span> | |||
<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘प्र घान्वस्य महतो महानि सत्या सत्यस्य करणानि वोचम्’,(ऋ.सं.२.१५.१)</span> | |||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अनाद्यनन्तं जगदेतदीदृक् प्रवर्तते नात्र विचार्यमस्ति । | |||
न चान्यथा क्वापि च कस्य चेदमभूत् पुरा नापि तथाभविष्यत् ॥’, | न चान्यथा क्वापि च कस्य चेदमभूत् पुरा नापि तथाभविष्यत् ॥’,</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘असत्यमाहुर्जगदेतदज्ञः शक्तिं हरेर्ये न विदुः परां हि । | |||
यः सत्यरूपं जगदेतदीदृक् सृष्ट्वा त्वभूत् सत्यकर्मा महात्मा ॥’, | यः सत्यरूपं जगदेतदीदृक् सृष्ट्वा त्वभूत् सत्यकर्मा महात्मा ॥’,</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् । | |||
अपरस्परसम्भूतं किमन्यत् कामहैतुकम् ॥(भ.गी.१६.८) | अपरस्परसम्भूतं किमन्यत् कामहैतुकम् ॥(भ.गी.१६.८)</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः । | |||
प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ॥’(भ.गी.१६.९) | प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ॥’(भ.गी.१६.९)</span> इत्यादेश्च । | ||
}} | }} | ||
| Line 974: | Line 974: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अनित्यत्वविकारित्वपारतन्त्र्यादिरूपतः । | |||
स्वप्नादिसाम्यं जगतो न तु बोधनिवर्त्यता ॥ | स्वप्नादिसाम्यं जगतो न तु बोधनिवर्त्यता ॥ | ||
सर्वज्ञस्य यतो विष्णोः सर्वदैतत् प्रतीयते । | सर्वज्ञस्य यतो विष्णोः सर्वदैतत् प्रतीयते । | ||
बोधासहं ततो नैतत् किन्त्वाज्ञावशमस्य हि ॥’ | बोधासहं ततो नैतत् किन्त्वाज्ञावशमस्य हि ॥’</span> इति परमोपनिषदि । | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘प्रज्ञाविनिर्मितं यस्मादतो मायामयं जगत् । | |||
अनेनानुगतं यस्मादनृतं तेन कथ्यते ॥ | अनेनानुगतं यस्मादनृतं तेन कथ्यते ॥ | ||
बोधानिवर्त्यमपि तु नित्यमेव प्रवाहतः । | बोधानिवर्त्यमपि तु नित्यमेव प्रवाहतः । | ||
‘अ’ इत्युक्तः परो देवस्तेन सत्यमिदं जगत् ॥ | ‘अ’ इत्युक्तः परो देवस्तेन सत्यमिदं जगत् ॥ | ||
तदधीनस्वरूपत्वादसत्यं तेन कथ्यते । | तदधीनस्वरूपत्वादसत्यं तेन कथ्यते । | ||
सत्यस्य सत्यं स विभुरिन्द्रचापस्य सूर्यवत् ॥’ | सत्यस्य सत्यं स विभुरिन्द्रचापस्य सूर्यवत् ॥’</span> इति च । | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘तस्योपनिषत् सत्यस्य सत्यमिति । प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्यम् ।’(बृ.उ.४.१.२० )</span> इति च । | |||
}} | }} | ||
| Line 992: | Line 992: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘महामायेत्यविद्येति नियतिर्मोहिनीति च । | |||
प्रकृतिर्वासनेत्येवं तवेच्छाऽनन्त कथ्यते ॥ | प्रकृतिर्वासनेत्येवं तवेच्छाऽनन्त कथ्यते ॥ | ||
प्रकृतिः प्रकृष्टकरणात् वासना वासयेत् यतः । | प्रकृतिः प्रकृष्टकरणात् वासना वासयेत् यतः । | ||
| Line 998: | Line 998: | ||
मायेत्युक्त्वा प्रकृष्टत्वात् प्रकृष्टं हि मयाभिधम् । | मायेत्युक्त्वा प्रकृष्टत्वात् प्रकृष्टं हि मयाभिधम् । | ||
विष्णोः प्रज्ञप्तिरेवेका शब्दैरेतैरुदीर्यते ॥ | विष्णोः प्रज्ञप्तिरेवेका शब्दैरेतैरुदीर्यते ॥ | ||
प्रज्ञप्तिरूपो हि हरिः सा च स्वानन्दलक्षणा ॥’ इति च । | प्रज्ञप्तिरूपो हि हरिः सा च स्वानन्दलक्षणा ॥’ इति च ।</span> | ||
}} | }} | ||
| Line 1,006: | Line 1,006: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सर्वे वेदा हरेर्भेदं सर्वस्माज्ज्ञापयन्ति हि । | |||
भेदः स्वातन्त्र्यसार्वज्ञ्यसर्वैश्वर्यादिकश्च सः ॥ | भेदः स्वातन्त्र्यसार्वज्ञ्यसर्वैश्वर्यादिकश्च सः ॥ | ||
स्वरूपमेव भेदोऽयं व्यावृत्तिश्च स्वरूपता । | स्वरूपमेव भेदोऽयं व्यावृत्तिश्च स्वरूपता । | ||
सर्वव्यावृत्तये यस्मात् स्वशब्दोऽयं प्रयुज्यते ॥ | सर्वव्यावृत्तये यस्मात् स्वशब्दोऽयं प्रयुज्यते ॥ | ||
सर्वव्यावृत्ततामेव नेति नेत्यादिका श्रुतिः । | सर्वव्यावृत्ततामेव नेति नेत्यादिका श्रुतिः । | ||
विष्णोरतो वदेदन्या अपि सर्वा न संशयः ॥’ | विष्णोरतो वदेदन्या अपि सर्वा न संशयः ॥’</span> इति च नारायणश्रुतिः । | ||
}} | }} | ||
| Line 1,019: | Line 1,019: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘अहं ब्रह्मास्मि’(बृ.उ.३.५.४ )</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Aitareyabrahmana-id">‘तद्योहं सोसौ योसौ सोहम्’(ऐ.ब्रा.आ-२,अ-२,ख-४.१२)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘योसावादित्ये(य एव आदित्ये) पुरुषः(पुरुषो दृष्यते) सोऽहमस्मि स एवाहमस्मि’(छां.४.११.१)</span> इत्यादौ तु अन्तर्याम्यपेक्षया । | |||
<span class="gr-reference gr-ref-Taitattiriyaopanishat-id">‘स यश्चायं पुरुषे यश्चासावादित्ये स एकः’(ब्रह्मवल्लि.२७)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Aitareyabrahmana-id">‘अः इति ब्रह्म तत्रागतमहमिति’(ऐ.ब्रा.२.३.८)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakabrahmana-id">‘तस्योपनिषदहमिति’(बृ.ब्रा.५)</span> | |||
}} | }} | ||
| Line 1,028: | Line 1,028: | ||
| text = | | text = | ||
‘अहंनामा हरिर्नित्यमहेयत्वात् प्रकीर्तितः । | ‘अहंनामा हरिर्नित्यमहेयत्वात् प्रकीर्तितः । | ||
त्वं चासौ प्रतियोगित्वात् परोक्षत्वात् स इत्यपि ॥ | त्वं चासौ प्रतियोगित्वात् परोक्षत्वात् स इत्यपि ॥ | ||
सर्वान्तर्यामिणि हरावस्मच्छब्दविभक्तयः । | सर्वान्तर्यामिणि हरावस्मच्छब्दविभक्तयः । | ||
युष्मच्छब्दगताश्चैव सर्वास्तच्छब्दगा अपि ॥ | |||
सर्वशब्दगताश्चैव वचनान्यखिलान्यपि । | सर्वशब्दगताश्चैव वचनान्यखिलान्यपि । | ||
स्वतन्त्रत्वात् प्रवर्तन्ते व्यावृत्तेप्यखिलात् सदा ॥ | स्वतन्त्रत्वात् प्रवर्तन्ते व्यावृत्तेप्यखिलात् सदा ॥ | ||
तत्सम्बन्धात्तु जीवेषु तत्सम्बन्धादचित्स्वपि । | तत्सम्बन्धात्तु जीवेषु तत्सम्बन्धादचित्स्वपि । | ||
वर्तन्त उपचारेण तिङ्पदान्यखिलान्यपि । | वर्तन्त उपचारेण तिङ्पदान्यखिलान्यपि । | ||
तस्मात् सर्वगतो विष्णुरेको भिच्च ततो बहुः ॥’ इति नारायणश्रुतिः । | तस्मात् सर्वगतो विष्णुरेको भिच्च ततो बहुः ॥’ इति नारायणश्रुतिः । | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते । | |||
अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥’(भ.गी.१८.२०) | अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥’(भ.गी.१८.२०)</span> इति भगवद्वचनम् । | ||
}} | }} | ||
| Line 1,046: | Line 1,046: | ||
| text = | | text = | ||
न चासत्यो भेदः । | न चासत्यो भेदः । <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘सत्यमेनमनु विश्वे मदन्ति रातिं देवस्य गृणतो मघोनः’(ऋ.सं.४.१७.५)</span> । <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘सत्यः सो अस्य महिमा गृणे शवो यज्ञेषु विप्रराज्ये’(ऋ.सं.८.३.४)</span> । <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘सत्य आत्मा सत्यो जीवः सत्यं भिदा सत्यं भिदा सत्यं भिदा । मैवारुवण्यो मैवारुवण्यो मैवारुवण्यः’।</span> <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘आत्मा हि परमस्वतन्त्रः सर्ववित् सर्वशक्तिः परमसुखः परमो जीवस्तु तद्वशोल्पज्ञोल्पशक्तिः आर्तो अल्पकः’</span> इत्यादिश्रुतिभ्यः । | ||
}} | }} | ||
| Line 1,054: | Line 1,054: | ||
| text = | | text = | ||
न चावान्तरसत्यत्वमिदम् । | न चावान्तरसत्यत्वमिदम् । <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyaranyaka-id">‘यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । सोश्नुुते सर्वान् कामान् सह । ब्रह्मणा विपश्चिता ।’(तै.आ.८.१)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id">‘एतमानन्दमयामात्मानमुपसङ्क्रम्य इमान् लोकान् कामान्नी कामरूप्यनुसञ्चरन् । एतत् सामगायन्नास्ते ।’(भृगुवल्ली.१४)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्मान् गायत्रं त्वो गायति शक्वरीषु । ब्रह्मा त्वो वदति जातविद्यां यज्ञस्य मात्रां वि मिमीत उत्वः ॥’(ऋ.सं.१०.७१.११)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘परं ज्योतिरूपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते ।’(छां.उ.८.३.४)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स तत्र पर्येति जक्षन् क्रीडन् रममाणः स्त्रीभिर्वा यानैर्वा ज्ञातिभिर्वाज्ञातिभिर्वा’(छां.उ.८.१२.३)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Brihadaranyakopanishat-id">‘यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत् केन कं पश्येत् तत् केन कं जिघ्रेत् तत् केन कं विजानीयात् येनेदं सर्वं विजानाति तं च केन विजानीयात् विज्ञातारमरे केन विजानीयात्’(बृ.उ.४(२).४.१४)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति’(कठ.उ.२.१.१५)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति’(मुण्डक.उ.४.६(२.२.५))</span> <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘अमृतस्यैष सेतुः’(मुण्डक.उ.५.३(३.१.३))</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः । आदघ्नासः उपकक्षास उ त्वे हृदा इव स्नात्वा उ त्वे ददृश्रे ॥(ऋ.सं.१०.७१.७)’</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ईशमाश्रित्य तिष्ठन्ति मुक्ताः संसारसागरात् । | |||
यथेष्टभोगभोक्तारो ब्रह्मान्ता उत्तरोत्तरम् ॥’ | यथेष्टभोगभोक्तारो ब्रह्मान्ता उत्तरोत्तरम् ॥’</span> इत्यादि मोक्षानन्तरं भेदश्रुतिभ्यः ॥ | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः । | |||
सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥’(भ.गी.१४.२) | सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥’(भ.गी.१४.२)</span> इति भगवद्वचनम् । | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘ओं जगद्य्वापारवर्जम् ओं’(ब्र.सू.४.४.१७)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘ओं प्रकरणादसन्निहितत्वाच्च ओं’(ब्र.सू.४.४.१८)</span> इत्यादि च । | |||
}} | }} | ||
| Line 1,067: | Line 1,067: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brihadaranyakopanishat-id">‘अविनाशी वा अरेऽयमात्मानुच्छित्तिधर्मा’(बृ.उ.६.५.१३(४.५.१४))</span> इति तद्धर्माणामप्यनुच्छित्तेः प्रस्तुतत्वात् । <span class="gr-reference gr-ref-Brihadaranyakopanishat-id">‘अत्रैव मा भगवान् मोहान्तमापिबन्’(बृ.उ.६.५.१३(४.५.१४))</span> <span class="gr-reference gr-ref-Brihadaranyakopanishat-id">‘न प्रेत्य सञ्ज्ञाऽस्ति’(बृ.उ.६.५.१२(४.५.१३))</span> इति सञ्ज्ञानाशस्य दोषत्वेवोक्तत्वात् । <span class="gr-reference gr-ref-Brihadaranyakopanishat-id">‘यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत् केन कं पश्येत्’(बृ.उ.४(२).४.१४)</span> इति ह्याक्षेप एव । | |||
}} | }} | ||
| Line 1,075: | Line 1,075: | ||
| text = | | text = | ||
न हि भोगाभावो | न हि भोगाभावो <span class="gr-reference gr-ref-Brihadaranyakopanishat-id">‘विज्ञातारमरे केन विजानीयाद्’(बृ.उ.४(२).४.१४)</span> इति विज्ञातुरविज्ञानं चापेक्षितम् । | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अहमित्येव यो वेद्यः स जीव इति कीर्तितः । | |||
स दुःखी स सुखी चैव स पात्रं बन्धमोक्षयोः ॥’ | स दुःखी स सुखी चैव स पात्रं बन्धमोक्षयोः ॥’</span> इति च परमश्रुतिः । | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘मग्नस्य हि परेज्ञाने किं न दुःखतरं भवेत् ।’(म.भा.१२.३०७.८३)</span> इति मोक्षधर्मे । <span class="gr-reference gr-ref-Brihadaranyakopanishat-id">‘न तु तद् द्वितीयमस्ति’(बृ.उ.६(४).३.२३)</span> इति च । यत्तद् ब्रह्म द्वैतत्वेन न पश्यति तदेव द्वितीयं नेत्याह । <span class="gr-reference gr-ref-Brihadaranyakopanishat-id">‘ततोऽन्यद्विभक्तं यत्पश्येत् (यत्ततोऽन्यत् विभक्तत्वेनैव पश्येत्)’(बृ.उ.६(४).३.२३)</span> इति वाक्यशेषात् । ‘न हि द्रष्टुर्दृष्टेः विपरिलोपो विद्यते’ इति हेतोश्च । | |||
}} | }} | ||
| Line 1,086: | Line 1,086: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परेव्यये सर्व एकीभवन्ति’(मुण्डक.उ.६.७(३.२.७))</span> इत्यत्रापि एकीभावो मत्यैक्यं क्षीराब्ध्यादिस्थित-तद्रूपापेक्षया स्थानैक्यं वा । <span class="gr-reference gr-ref-Krishnayajurvedataittiriyaaranyaka-id">‘कामेन मे काम आगात् । हृदयात् हृदयं मृत्योः । यदमीषामदः प्रियः तदैतूप मामभि ॥’(कृ.य.तै.आ.३.१५)</span> | |||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ब्रह्ममत्यनुकूला मे मतिर्मुक्तौ भविष्यति । | |||
अतः प्रायोऽनुकूलत्वमिदानीमपि मे स्थितम् ॥’ | अतः प्रायोऽनुकूलत्वमिदानीमपि मे स्थितम् ॥’</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘येनाऽक्रमन्त्यृषयो ह्याप्तकामा यत्र तत् सत्यस्य परमं निधानम्’(मुण्डक.उ.५.६(३.१.६))</span> <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id">‘एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रामति’(ब्रह्मवल्लि.२७(८.१))</span> इत्यादिश्रुतिभ्यः । | |||
}} | }} | ||
| Line 1,097: | Line 1,097: | ||
| text = | | text = | ||
स्वरूपैक्यभिप्राये कर्माणि विज्ञानमयश्च इति न युज्यते । न हि तत्पक्षेपि कर्मणां ब्रह्मैक्यं मुक्तावस्ति । निवृत्त्यभिप्राये पञ्चदशकलानामपि समत्वात् । | स्वरूपैक्यभिप्राये कर्माणि विज्ञानमयश्च इति न युज्यते । न हि तत्पक्षेपि कर्मणां ब्रह्मैक्यं मुक्तावस्ति । निवृत्त्यभिप्राये पञ्चदशकलानामपि समत्वात् । <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘गताः कलाः पञ्चदश प्रतिष्ठा देवाश्च सर्वे प्रतिदेवतासु’(मुण्डक.उ.६.७(३.२.७))</span> इत्यन्यासां कलानां गमनमुक्त्वा कर्मणा विज्ञानात्मनश्चैकीभावकथनं व्यर्थं स्यात् । विशेषाभावात् । | ||
}} | }} | ||
| Line 1,105: | Line 1,105: | ||
| text = | | text = | ||
न च ज्ञाननिवृत्तस्य रजतस्य शुक्त्या एकीभावव्यवहारोस्ति । | न च ज्ञाननिवृत्तस्य रजतस्य शुक्त्या एकीभावव्यवहारोस्ति । <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘परेव्यये’(मुण्डक.उ.६.७(३.२.७)</span> इत्यधिकरणत्वकथनं च भेदज्ञापकम् । अन्यथा ‘पर एव भवन्ति’ इति निर्देशः स्यात् । | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘जीवस्य परमैक्यं तु बुद्धिसारूप्यमेव तु । | |||
एकस्थाननिवसो वा व्यक्तिस्थानमपेक्ष्य सः ॥ | एकस्थाननिवसो वा व्यक्तिस्थानमपेक्ष्य सः ॥ | ||
न स्वरूपैकता तस्य मुक्तस्यापि विरूपतः । | न स्वरूपैकता तस्य मुक्तस्यापि विरूपतः । | ||
स्वातन्त्र्यपूर्णतेऽल्पत्वपारतन्त्र्ये विरूपता ॥’ | स्वातन्त्र्यपूर्णतेऽल्पत्वपारतन्त्र्ये विरूपता ॥’</span> इति परमश्रुतिः । | ||
}} | }} | ||
| Line 1,117: | Line 1,117: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति’(मुण्डक.उ.६.९(३.२.९)</span> इत्यादि च <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सम्पूज्य ब्राह्मणं भक्त्या शूद्रोऽपि ब्राह्मणो भवेत्’</span> इतिवत् बृंहितो भवतीत्यर्थः । न हि ब्राह्मणपूजकः स एव ब्राह्मणो भवति । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ब्रह्माणि जीवा सर्वेऽपि परब्रह्माणि मुक्तिगाः । | |||
प्रकृतिः परमं ब्रह्म परमं महदच्युतः ॥ | प्रकृतिः परमं ब्रह्म परमं महदच्युतः ॥ | ||
तस्मान्न मुक्ता न च सा न क्वचिद् विष्णुवैभवम् । | तस्मान्न मुक्ता न च सा न क्वचिद् विष्णुवैभवम् । | ||
आप्नुवन्ति स एवैकः स्वतन्त्रः पूर्णसद्गुणः ॥’ | आप्नुवन्ति स एवैकः स्वतन्त्रः पूर्णसद्गुणः ॥’</span> इति परमश्रुतिः । | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘परो मात्रया तन्वा वृधान न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति ।’(ऋ.सं.७.९९.१)</span> | |||
<span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘ब्रह्मेशानादिभिर्देवैर्यत्प्राप्तुं नैव शक्यते । | |||
तद्यत् स्वभावः कैवल्यं स भवान् केवलो हरे ॥’ | तद्यत् स्वभावः कैवल्यं स भवान् केवलो हरे ॥’</span> इति च । | ||
}} | }} | ||
| Line 1,131: | Line 1,131: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘यथाऽपियन्ति तेजांसि महातेजसि भास्करे । | |||
पृथक् पृथक् स्थितान्यह्नि स्वरूपैरपि सर्वशः ॥ | पृथक् पृथक् स्थितान्यह्नि स्वरूपैरपि सर्वशः ॥ | ||
परे ब्रह्मणि जीवाख्यब्रह्माण्यप्यपियन्ति हि । | परे ब्रह्मणि जीवाख्यब्रह्माण्यप्यपियन्ति हि । | ||
मुक्तौ पृथक् स्थितान्येव तदन्येषामदर्शनम् । | मुक्तौ पृथक् स्थितान्येव तदन्येषामदर्शनम् । | ||
अप्ययोऽयं समुद्दिष्टो न स्वरूपैकता क्वचित् ॥’ इति नारायणश्रुतौ । | अप्ययोऽयं समुद्दिष्टो न स्वरूपैकता क्वचित् ॥’ इति नारायणश्रुतौ ।</span> | ||
अतः सर्वागमविरुद्धमेव जीवपरमैक्यम् । | अतः सर्वागमविरुद्धमेव जीवपरमैक्यम् । | ||
}} | }} | ||
| Line 1,170: | Line 1,170: | ||
न च एकजीवाज्ञानपरिकल्पितं समस्तमित्यत्र किञ्चिन्मानमस्ति । | न च एकजीवाज्ञानपरिकल्पितं समस्तमित्यत्र किञ्चिन्मानमस्ति । | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः । | |||
मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः ॥’(माण्डूक्य.उ.२.९) | मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः ॥’(माण्डूक्य.उ.२.९)</span> | ||
इत्यस्य च अयमर्थः- ‘प्रपञ्चो यदि विद्येत = भवेत = उत्पद्येत, तर्हि निवर्तेत। न च निवर्तते, तस्मादनादिरेवायम् । प्रकृष्टः पञ्चविधो भेदः प्रपञ्चः । न चाविद्यमानोऽयम्, मायामात्रत्वात् । ‘माया’ इति भगवत्प्रज्ञा, सैव मानत्राणकर्त्री यस्य तन्मायामात्रम् । परमेश्वरेण ज्ञातत्वात्, रक्षितत्वाच्च न द्वैतं भ्रान्तिकल्पितम्’ इत्यर्थः । | इत्यस्य च अयमर्थः- ‘प्रपञ्चो यदि विद्येत = भवेत = उत्पद्येत, तर्हि निवर्तेत। न च निवर्तते, तस्मादनादिरेवायम् । प्रकृष्टः पञ्चविधो भेदः प्रपञ्चः । न चाविद्यमानोऽयम्, मायामात्रत्वात् । ‘माया’ इति भगवत्प्रज्ञा, सैव मानत्राणकर्त्री यस्य तन्मायामात्रम् । परमेश्वरेण ज्ञातत्वात्, रक्षितत्वाच्च न द्वैतं भ्रान्तिकल्पितम्’ इत्यर्थः । | ||
न हीश्वरस्य भ्रान्तिः । तर्हि | न हीश्वरस्य भ्रान्तिः । तर्हि <span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘अद्वैतः सर्वभावानाम्’(माण्डूक्य.उ.२.२)</span> इति व्यपदेशः कथम्? इत्यत आह- <span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘अद्वैतं परमार्थतः’(माण्डूक्य.उ.२.९)</span> इति । परमार्थापेक्षया हि अद्वैतम् । सर्वस्मादुत्तमः अर्थः स एक एवेत्यर्थः । | ||
}} | }} | ||
| Line 1,181: | Line 1,181: | ||
| text = | | text = | ||
अन्यथा हि | अन्यथा हि <span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘अद्वैतः सर्वभावानाम्’(माण्डूक्य.उ.२.२)</span> इति व्यर्थं स्यात् । सर्वभावानां मध्ये तस्य एकस्याद्वैतत्वमित्युक्ते समाधिकराहित्यमेवोक्तं स्यात् । अन्येषां सर्वभावानां च समाधिकभावः । <span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित्’ (माण्डूक्य.उ.२.१०)</span> इति वाक्यशेषाच्च न कल्पितत्वमस्येति ज्ञायते । निवर्तते इत्यङ्गीकारे ‘निवर्तेत, विद्येत’ इति च प्रसङ्गरूपेण कथनं ‘यदि’शब्दौ च न युज्यते । ‘विद्येत’ इत्यस्य च उत्पत्त्यर्थानङ्गीकारे ‘यद्यदस्ति तत्तन्निवर्तते’ इति व्याप्त्यभावात् ‘निवर्तेत’ इति न युज्यते । अतः प्रपञ्चस्य अनादिनित्यत्वपरमिदं वाक्यम् । अत <span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘उपदेशादयं वादोऽज्ञाते द्वैतं न विद्यते’(माण्डूक्य.उ.२.१०)</span> इत्याह । अज्ञात एव द्वैतं न विद्यते । अज्ञानिनां पक्ष एव द्वैतं न विद्यत इत्यर्थः । | ||
}} | }} | ||
| Line 1,189: | Line 1,189: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘जीवेश्वरभिदाचैव जडेश्वरभिदा तथा । | |||
जीवभेदो मिथश्चैव जडजीवभिदा तथा ॥ | जीवभेदो मिथश्चैव जडजीवभिदा तथा ॥</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">मिथश्च जडभेदोऽयं प्रपञ्चो भेदपञ्चकः । | |||
सोऽयं सत्यो ह्यनादिश्च सादिश्चेन्नाशमाप्नुयात् ॥ | सोऽयं सत्यो ह्यनादिश्च सादिश्चेन्नाशमाप्नुयात् ॥</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">न च नाशं प्रयात्येष न चासौ भ्रान्तिकल्पितः । | |||
कल्पिताश्चेन्निवर्तेत न चासौ विनिवर्तते ॥ | कल्पिताश्चेन्निवर्तेत न चासौ विनिवर्तते ॥</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">द्वैतं न विद्यत इति तस्मादज्ञानिनां मतम् । | |||
मतं हि ज्ञानिनामेतन्मितं त्रारातं च विष्णुना ॥ | मतं हि ज्ञानिनामेतन्मितं त्रारातं च विष्णुना ॥ | ||
तस्मात् सत्यमिति प्रोक्तं परमो हरिरेव तु ॥’</span> | तस्मात् सत्यमिति प्रोक्तं परमो हरिरेव तु ॥’</span> इति परमश्रुतिः । | ||
}} | }} | ||
| Line 1,206: | Line 1,206: | ||
मैत्रेयीशाखायां च ‘अथ ज्ञानोपसर्गाः’ इत्युक्त्वा ‘अथ ये चान्ये मिथ्यातर्कैः दृष्टान्तैः कुहकेन्द्रजालैः वैदिकेषु परिस्थातुमिच्छन्ति तैः सह न संवसेत् प्राकाश्या ह्येते तस्करा अस्वर्ग्या’ इति ह्याह- | मैत्रेयीशाखायां च ‘अथ ज्ञानोपसर्गाः’ इत्युक्त्वा ‘अथ ये चान्ये मिथ्यातर्कैः दृष्टान्तैः कुहकेन्द्रजालैः वैदिकेषु परिस्थातुमिच्छन्ति तैः सह न संवसेत् प्राकाश्या ह्येते तस्करा अस्वर्ग्या’ इति ह्याह- | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Maitrayanyupanishat-id">‘नैरात्म्यवादकुहकैर्मिथ्यादृष्टान्तहेतुभिः । | |||
भ्राम्यन् लोको न जानाति वेदविद्यान्तरं तु यत् ॥’(मैत्रायण्युपनिषत्.७.८) | भ्राम्यन् लोको न जानाति वेदविद्यान्तरं तु यत् ॥’(मैत्रायण्युपनिषत्.७.८)</span> इति । | ||
आत्मसम्बन्धि किमपि नास्तीति वादो नैरात्म्यवादः । | आत्मसम्बन्धि किमपि नास्तीति वादो नैरात्म्यवादः । | ||
}} | }} | ||
| Line 1,296: | Line 1,296: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अधिष्टानं च सदृशं तथ्य(सत्य)वस्तुद्वयं विना । | |||
न भ्रान्तिर्भवति क्वपि स्वप्नमायादिकेष्वपि ॥ | न भ्रान्तिर्भवति क्वपि स्वप्नमायादिकेष्वपि ॥</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘मानस्यां वासनया तु बहिर्वस्तुत्वकल्पनम् । | |||
स्वाप्नो भ्रमश्च मायायां कर्तृदेहादिवस्तुषु ॥ | स्वाप्नो भ्रमश्च मायायां कर्तृदेहादिवस्तुषु ॥</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘चतुरङ्गबलत्वादिकल्पनं भ्रम इष्यते । | |||
न भ्रान्तिकल्पितं विश्वमतो विष्णुबलाश्रितम् ॥’ | न भ्रान्तिकल्पितं विश्वमतो विष्णुबलाश्रितम् ॥’</span> इति ब्रह्मवैवर्ते । | ||
}} | }} | ||
| Line 1,309: | Line 1,309: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">न च मायाविना माया दृश्यते विश्वमीश्वरः । | |||
सदा पश्यति तेनेदं न मायेत्यवधार्यताम् ॥’ | सदा पश्यति तेनेदं न मायेत्यवधार्यताम् ॥’</span> इति च । | ||
}} | }} | ||
| Line 1,318: | Line 1,318: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">अपरोक्षदृशो मिथ्यादर्शनं न क्वचित् भवेत् । | |||
सर्वापरोक्षविद्विष्णुः विश्वदृक् तन्न तन्मृषा ॥’ | सर्वापरोक्षविद्विष्णुः विश्वदृक् तन्न तन्मृषा ॥’</span> इति च । | ||
}} | }} | ||
| Line 1,359: | Line 1,359: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">अनागता अतीताश्च यावन्तः सहिताः क्षणाः । | |||
अतीतानागताश्चैव यावन्तः परमाणवः ॥ | अतीतानागताश्चैव यावन्तः परमाणवः ॥ | ||
ततोऽप्यनन्तगुणिता जीवानां राशयः पृथक् ॥’ | ततोऽप्यनन्तगुणिता जीवानां राशयः पृथक् ॥’</span> इति वत्सश्रुतेः | ||
}} | }} | ||
| Line 1,377: | Line 1,377: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Skandapurana-id">परमाणुप्रदेशेऽपि ह्यनन्ताः प्राणिराशयः । | |||
सूक्ष्मत्वादीशशक्त्यैव स्थूला अपि हि संस्थिताः ॥ | सूक्ष्मत्वादीशशक्त्यैव स्थूला अपि हि संस्थिताः ॥</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Skandapurana-id">सहस्रयोजनसभां प्रभावाद्विश्वकर्मणः । | |||
अनन्ता राशयोऽनन्ताः प्रजानामधिसंस्थिताः ॥’</span> | अनन्ता राशयोऽनन्ताः प्रजानामधिसंस्थिताः ॥’</span> इति स्कान्दे । | ||
}} | }} | ||
| Line 1,428: | Line 1,428: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">उद्यतायुधदोर्दण्डाः पतितास्वशिरोक्षिभिः । | |||
पश्यन्तः पातयन्ति स्म कबन्धा अप्यरीन् युधि ॥’ | पश्यन्तः पातयन्ति स्म कबन्धा अप्यरीन् युधि ॥’</span> इति भारतवचनान्न विश्लेषाद्विशेषः । | ||
}} | }} | ||
| Line 1,487: | Line 1,487: | ||
अप्राप्ताच्चेश्वरभेदस्य नाभेदे श्रुतितात्पर्यं युज्यते । | अप्राप्ताच्चेश्वरभेदस्य नाभेदे श्रुतितात्पर्यं युज्यते । | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Mahopanishat-id">‘सर्वोत्तमं सर्वदोषव्यपेतं गुणैरशेषैः पूर्णमन्यं समस्तात् । | |||
वैलक्षण्याज्ज्ञापयितुं प्रवृत्ताः सर्वे वेदा मुख्यतो नैव चान्यत् ॥’ | वैलक्षण्याज्ज्ञापयितुं प्रवृत्ताः सर्वे वेदा मुख्यतो नैव चान्यत् ॥’</span> इति महोपनिषदि । | ||
अतः सर्वागमैरेव सर्वस्मात् भिन्नत्वेन सर्वस्माद्विशिष्टत्वेन च विज्ञेयो भगवान् नारायण इति सिद्धम् ॥ | अतः सर्वागमैरेव सर्वस्मात् भिन्नत्वेन सर्वस्माद्विशिष्टत्वेन च विज्ञेयो भगवान् नारायण इति सिद्धम् ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 1,512: | Line 1,512: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Paramashruti-id">ब्रह्मा शिवः सुराद्याश्च शरीरक्षरणात् क्षराः । | |||
लक्ष्मीरक्षरदेहत्वादक्षरा तत्परो हरिः ॥ | लक्ष्मीरक्षरदेहत्वादक्षरा तत्परो हरिः ॥</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Paramashruti-id">स्वातन्त्र्यशक्तिविज्ञानसुखाद्यैरखिलैर्गुणैः । | |||
निस्सीमत्वेन ते सर्वे तद्वशाः सर्वदैव च ॥ | निस्सीमत्वेन ते सर्वे तद्वशाः सर्वदैव च ॥</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Paramashruti-id">सर्गस्थितिक्षययतिप्रकाशावृतिबन्धनम् । | |||
सर्वक्षराणामेकः स कुर्यात् सात्विकमोक्षणम् ॥ | सर्वक्षराणामेकः स कुर्यात् सात्विकमोक्षणम् ॥</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Paramashruti-id">सर्गस्थितियतिज्योतिर्नित्यानन्दप्रदोक्षरे । | |||
चेष्टाप्रदश्च सर्वेषामेक एव परो हरिः ॥ | चेष्टाप्रदश्च सर्वेषामेक एव परो हरिः ॥ | ||
तस्य नान्योस्ति सर्गादिकर्ता निर्दोषकश्च सः ॥’ | तस्य नान्योस्ति सर्गादिकर्ता निर्दोषकश्च सः ॥’</span> इति परमश्रुतिः । | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Skandapurana-id">‘ब्रह्मशेषसुपर्णेशशक्रसूर्यगुहादयः । | |||
सर्वे क्षरा अक्षरा तु श्रीरेका तत्परो हरिः ॥’ | सर्वे क्षरा अक्षरा तु श्रीरेका तत्परो हरिः ॥’</span> इति स्कान्दे । | ||
}} | }} | ||
| Line 1,530: | Line 1,530: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘यं कामये तं तमुग्रं कृणोमि तं ब्रह्माणं तमृषिं तं सुमेधाम् ॥(ऋ.सं.१०.१२५.५)</span> | |||
<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">अहं रुद्राय धनुरातनोमि ब्रह्मद्विषे शरवे हन्त वा उ । | |||
अहं जनाय समदं कृणोम्यहं द्यावापृथिवी आविवेश ॥(ऋ.सं.१०.१२५.६) | अहं जनाय समदं कृणोम्यहं द्यावापृथिवी आविवेश ॥(ऋ.सं.१०.१२५.६)</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">अहं सुवे पितरमस्य मूर्धन् मम योनिरप्स्वन्तस्समुद्रे ॥’(ऋ.सं.१०.१२५.७)</span> | |||
<span class="gr-reference gr-ref-Mahanarayanopanishat-id">‘यमन्तः समुद्रे कवयो वयन्ति तदक्षरे परमे प्रजाः ॥ | |||
यतः प्रसूताः जगतः प्रसूती तोयेन जीवान् व्यससर्ज भूम्याम् । | यतः प्रसूताः जगतः प्रसूती तोयेन जीवान् व्यससर्ज भूम्याम् । | ||
यदोषधीभिः पुरुषान् पशूंश्च विवेश भूतानि चराचराणि ॥ | यदोषधीभिः पुरुषान् पशूंश्च विवेश भूतानि चराचराणि ॥ | ||
अतः परं नान्यदणीयसं हि परात् परं यन्महतो महान्तम् । यदेकमव्यक्तमनन्तरूपं विश्वं पुराणं तमसः परस्तात् ॥ | अतः परं नान्यदणीयसं हि परात् परं यन्महतो महान्तम् । यदेकमव्यक्तमनन्तरूपं विश्वं पुराणं तमसः परस्तात् ॥ | ||
तदेवर्तं तदु सत्यमाहुस्तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम् ।’(म.ना.उ.१.३-६) | तदेवर्तं तदु सत्यमाहुस्तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम् ।’(म.ना.उ.१.३-६)</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘अस्य देवस्य मीळ्हुषो वया विष्णोरेषस्य प्रभृथे हविर्भिः । | |||
विदे हि रुद्रो रुद्रियं महित्वं यासिष्टं वर्तिरश्विनाविरावत् ॥’(ऋ.सं.७.४०.५) | विदे हि रुद्रो रुद्रियं महित्वं यासिष्टं वर्तिरश्विनाविरावत् ॥’(ऋ.सं.७.४०.५)</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत । | |||
मुखादिन्द्राश्चाग्निश्च प्राणाद्वायुरजायत ।’(ऋ.सं.१०.९०.१३) | मुखादिन्द्राश्चाग्निश्च प्राणाद्वायुरजायत ।’(ऋ.सं.१०.९०.१३)</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Mahopanishat-id">‘एको(ह वै) नारायण आसीन्न ब्रह्मा नेशानो (नापो) नाग्नीषोमौ नेमे द्यावापृथिवी।’(महोपनिषत्१.२)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः ।’</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘ स मुनिर्भूत्वा समचिन्तयत् तत एते व्यजायन्त ।’</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘विश्वो हिरण्यगर्भोग्निर्यमो वरुणरुद्रेन्द्रा ’</span> इति । | |||
<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘वासुदेवो वा इदमग्र आसीन्न ब्रह्मा न चशङ्करः । | |||
नेन्द्रसूर्यौ न च गुहो न सोमो न विनायकः॥’ | नेन्द्रसूर्यौ न च गुहो न सोमो न विनायकः॥’</span> इत्यादिश्रुतिभ्यश्च । | ||
}} | }} | ||
| Line 1,553: | Line 1,553: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Shwetashvataropanishat-id">‘यस्मात् परं नापरमस्ति किञ्चित्’(३.९)</span> इत्यत्राप्यपरमस्तीत्येवार्थः । अन्यथा <span class="gr-reference gr-ref-Shwetashvataropanishat-id">‘तेनेदं पूर्णं..(पुरुषेण सर्वम्॥) ततो यदुत्तरतरं तदरूपमनामयम्।’(३.९-१०)</span> इति वाक्यशेषविरोधात् । ‘तेनेदम्’ इत्युक्तमेव ‘तत’ इति परामृश्यते । अन्यथा ‘यस्मात् परं न’ इत्युक्तिविरोधात् । | |||
}} | }} | ||
| Line 1,561: | Line 1,561: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘‘नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति तं वै विष्णुं परममुदाहरन्ति ।’</span> | |||
<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘‘तस्यैव सर्वनामानि व्यतिरिक्तस्य सर्वतः(शः) । | |||
यः स्वतन्त्रः सदैवैकः स विष्णुः परमो मतः ॥’ | यः स्वतन्त्रः सदैवैकः स विष्णुः परमो मतः ॥’</span> | ||
इत्यादि श्रुतिभ्योऽन्यनामान्यस्यैवेति नान्येषां सर्वेश्वरत्वादिकमुच्यते । सर्ववेदेष्वप्यस्यादोषवचनादादावभावावचनाच्च तद्वचनाच्चान्येषां सर्वेषां वेदेषु सर्वेषु । तेषां सर्वनामत्वानुक्तेश्च । | इत्यादि श्रुतिभ्योऽन्यनामान्यस्यैवेति नान्येषां सर्वेश्वरत्वादिकमुच्यते । सर्ववेदेष्वप्यस्यादोषवचनादादावभावावचनाच्च तद्वचनाच्चान्येषां सर्वेषां वेदेषु सर्वेषु । तेषां सर्वनामत्वानुक्तेश्च । | ||
}} | }} | ||
| Line 1,572: | Line 1,572: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Paramashruti-id">‘उत्पत्तिर्वासुदेवस्य प्रादुर्भावो न चापरः । | |||
देहोत्पत्तिस्तदन्येषां ब्रह्मादीनां तदीरणात् ॥ | देहोत्पत्तिस्तदन्येषां ब्रह्मादीनां तदीरणात् ॥</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Paramashruti-id">देहोऽनादिर्हरेर्नित्यो ब्रह्मादीनामनित्यकाः । | |||
मुख्योत्पत्तिस्तदन्येषां प्रादुर्भावो हरेर्जनिः ॥’</span> | मुख्योत्पत्तिस्तदन्येषां प्रादुर्भावो हरेर्जनिः ॥’</span> इति परमश्रुतेश्च ॥ | ||
इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितः श्रीमद्विष्णुतत्त्वविनिर्णयः द्वितीयः परिच्छेदः ॥ | इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितः श्रीमद्विष्णुतत्त्वविनिर्णयः द्वितीयः परिच्छेदः ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 1,590: | Line 1,590: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Paramopanishat-id">‘वर्जितः सर्वदोषैर्यो गुणसर्वस्वमूर्तिमान् । | |||
स्वतन्त्रो यद्वशाः सर्वे स विष्णुः परमो मतः ॥’ | स्वतन्त्रो यद्वशाः सर्वे स विष्णुः परमो मतः ॥’</span> इति परमोपनिषदि । | ||
}} | }} | ||
| Line 1,599: | Line 1,599: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">‘नित्यपूर्णाखलिगुणो विदोषः सर्वदैव यः । | |||
स्वतन्त्रः स परो (परमो) विष्णुर्जन्ममृत्यादिवर्जितः ॥’ | स्वतन्त्रः स परो (परमो) विष्णुर्जन्ममृत्यादिवर्जितः ॥’</span> | ||
नारद उवाच । | नारद उवाच । | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">‘निर्दोषश्चेत् कथं विष्णुर्मानुषेषूदपद्यत । | |||
चिन्ताश्रमव्रणाज्ञानदुःखयुग् दृश्यते कथम् ॥ | चिन्ताश्रमव्रणाज्ञानदुःखयुग् दृश्यते कथम् ॥</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">एष मे संशयो ब्रह्मन् हृदि शल्य इवार्पितः । | |||
अनुद्धार्योऽपरैर्मत्यैः सूक्तिशक्त्या तमुद्धर ॥ | अनुद्धार्योऽपरैर्मत्यैः सूक्तिशक्त्या तमुद्धर ॥</span> | ||
}} | }} | ||
| Line 1,614: | Line 1,614: | ||
ब्रह्मोवाच । | ब्रह्मोवाच । | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">स्त्रीपुंमलाभियोगात्मदेहो विष्णोर्न जायते । | |||
किन्तु निर्दोषचैतन्यसुखां नित्यां स्वकां तनुम् ॥ | किन्तु निर्दोषचैतन्यसुखां नित्यां स्वकां तनुम् ॥</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">प्रकाशयति सैवेयं जनिर्विष्णोर्न चापरा । | |||
तथाऽप्यसुरमोहाय परेषां च क्वचित् क्वचित् ॥ | तथाऽप्यसुरमोहाय परेषां च क्वचित् क्वचित् ॥</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">दुःखाज्ञानभ्रमादीन् स दर्शयेच्छुद्धसद्गुणः । | |||
क्व व्रणादि क्व चाज्ञानं स्वतन्त्राचिन्त्यसद्गुणे ॥ | क्व व्रणादि क्व चाज्ञानं स्वतन्त्राचिन्त्यसद्गुणे ॥</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">दोर्लभ्यायैव मौक्षस्य दर्शयेत् तान्यजो हरिः । | |||
मिथ्यादर्शनदोषेण तेन मुक्तिं न यान्ति च ॥ | मिथ्यादर्शनदोषेण तेन मुक्तिं न यान्ति च ॥</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">तमो यान्ति च तेनैव तस्माद्दोषविवर्जितम् । | |||
प्रादुर्भावगतं चैव जानीयाद्विष्णुमञ्जसा ॥’ | प्रादुर्भावगतं चैव जानीयाद्विष्णुमञ्जसा ॥’</span> इति ब्रह्माण्डे । | ||
}} | }} | ||
| Line 1,631: | Line 1,631: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Mahopanishat-id">गुणक्रियादयो विष्णोः स्वरूपं नान्यदिष्यते । | |||
अतो मिथोऽपि भेदो न तेषां क्वचित् कदाचन ॥ | अतो मिथोऽपि भेदो न तेषां क्वचित् कदाचन ॥</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Mahopanishat-id">स्वरूपेऽपि विशेषोऽस्ति स्वरूपत्ववदेव तु । | |||
भेदाभावेऽपि तेनैव व्यवहारश्च सर्वतः ॥’ | भेदाभावेऽपि तेनैव व्यवहारश्च सर्वतः ॥’</span> इति महो(परमो)पनिषदि । | ||
}} | }} | ||
| Line 1,642: | Line 1,642: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahmatarka-id">अभिन्नत्वमभेदश्च यथा भेदविवर्जितम् । | |||
व्यवहार्यं पृथक् च स्यादेवं सर्वे गुणाः हरेः ॥ | व्यवहार्यं पृथक् च स्यादेवं सर्वे गुणाः हरेः ॥</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahmatarka-id">अभेदाभिन्नयोर्भेदा यदि वा भेदभिन्नयोः । | |||
अनवस्थितिरेव स्यान्न विशेषणतामतिः ॥ | अनवस्थितिरेव स्यान्न विशेषणतामतिः ॥</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahmatarka-id">मूलसम्बन्धमज्ञात्वा तस्मादेकमनन्तधा । | |||
व्यवहार्यं विशेषेण दुस्तर्कबलतो हरेः ॥ | व्यवहार्यं विशेषेण दुस्तर्कबलतो हरेः ॥ | ||
विशेषोऽपि स्वरूपं स स्वनिर्वाहकताऽस्य च ॥’</span> | विशेषोऽपि स्वरूपं स स्वनिर्वाहकताऽस्य च ॥’</span> इति ब्रह्मतर्के ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 1,656: | Line 1,656: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘एकमेवाद्वितीयं तत् ’(छां.उ.६.१)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘नेह नानास्ति किञ्चन’(कठ.२.१.११)</span> | |||
<span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति।’ (कठ.२.१.१०)</span> | |||
<span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति । | |||
एवं धर्मान् पृथक् पश्यन् तानेवानु विधावति ॥(कठ.२.१.१४)’ | एवं धर्मान् पृथक् पश्यन् तानेवानु विधावति ॥(कठ.२.१.१४)’</span> इत्यादिश्रुतेश्च ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 1,667: | Line 1,667: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahmatarka-id">‘देशः सर्वत्र पुरुषः स्वतन्त्रः कालनित्यता । | |||
इत्यादिषु स्वसम्बन्धो यथैव गुणरूपिणः ॥ | इत्यादिषु स्वसम्बन्धो यथैव गुणरूपिणः ॥ | ||
गुणित्वं गुणभोक्तृत्वं स्याद् विष्णोस्तच्च स स्वयम् ॥’ | गुणित्वं गुणभोक्तृत्वं स्याद् विष्णोस्तच्च स स्वयम् ॥’</span> इति ब्रह्मतर्के । | ||
}} | }} | ||
| Line 1,677: | Line 1,677: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Paramashruti-id">विष्णुं सर्वगुणैः पूर्णं ज्ञात्वा संसारवर्जितः । | |||
निर्दुःखानन्दभुङ् नित्यं तत्समीपे स मोदते । | निर्दुःखानन्दभुङ् नित्यं तत्समीपे स मोदते । | ||
मुक्तानां चाश्रयो विष्णुरधिकोधिपतिस्तथा । | मुक्तानां चाश्रयो विष्णुरधिकोधिपतिस्तथा । | ||
तद्वशा एव ते सर्वे सर्वेदैव स ईश्वरः ॥’ | तद्वशा एव ते सर्वे सर्वेदैव स ईश्वरः ॥’</span> इति परमश्रुतिः । | ||
}} | }} | ||
| Line 1,688: | Line 1,688: | ||
| text = | | text = | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-Atharvanopanishat-id">‘अमृतस्यैष सेतुः’(मुण्डक.४.६(२.२.५))</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id">‘सोश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता’(ब्रह्मवल्लि.२(तै.उ.२.२))</span> इत्यादि च ॥ | |||
<span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘नृपाद्या शतधृत्यन्ताः मुक्तिगा उत्तरोत्तरम् । | |||
गुणैः सर्वै शतगुणा मोदन्त इति हि श्रुतिः ॥’ | गुणैः सर्वै शतगुणा मोदन्त इति हि श्रुतिः ॥’</span> इति पाद्मे । | ||
}} | }} | ||