Tattvasankhyanam/Vyakhya/Tattvasankhyanam-tika: Difference between revisions

<div class="gr-page-nav">[[Tattvasankhyanam|Tattvasankhyanam]]</div>

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">स्वतन्त्रमस्वतन्त्रं च द्विविधं तत्त्वमिष्यते ।</span>

<span class="shloka-line">स्वतन्त्रो भगवान् विष्णुः भावाभावौ द्विधेतरत् ॥1॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = TSK_C01_V01

इत्युक्त्या भावाभावतयोरवान्तरभेदोऽस्तीति सूचितम् ।

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">प्राक्प्रध्वंससदात्वेन त्रिविधोऽभाव इष्यते ।</span>

<span class="shloka-line">चेतनाचेतनत्वेन भावोऽपि द्विविधो मतः ॥2॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = TSK_C01_V02

सर्वमचेतनं चेतनार्थम् इति चेतनस्य प्राधान्यात् पूर्वमुद्देशः । ‘ मृदब्रवीत्’ इत्यादिवचनात् सर्वं चेतनमेव’ इति मतनिरासाय मत  इत्युक्तम् । तच्च अभिमान्यधिकरणे निरस्तम् ॥ चेतनादिविभागस्य नित्यादिविभागात् अभ्यर्हितत्वात् स एव आदौ उदाहृतः ।

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">दुःखस्पृष्टं तदस्पृष्टमिति द्वेधैव चेतनम् ।</span>

<span class="shloka-line">नित्यादुःखा रमाऽन्ये तु स्पृष्टदुःखास्समस्तशः ॥3॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = TSK_C01_V03

चेतनाः । एके तु व्यष्टिसमष्टिभेदेन जीवान् परिकल्प्य गरुडानन्तविष्वक्सेनादीन् समष्टिजीवानपि नित्यादुःखान् आचक्षते । तन्निरासाय समस्तश इत्युक्तम् । अत्र च आगमानां प्रामाण्यम्। अत एव दुःखास्पृष्टे प्रभेदाभावात्, दुःखस्पृष्टापेक्षया एव  ‘धा’ प्रत्ययः पूर्वोक्तो ज्ञातव्यः ।

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">स्पृष्टदुःखा विमुक्ताश्च दुःखसंस्था इति द्विधा ।</span>

<span class="shloka-line">दुःखसंस्था मुक्तियोग्या अयोग्या इति च द्विधा ॥4॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = TSK_C01_V04

ननु च प्राधान्यात् विमुक्तभेदः प्रथमं वक्तव्यः । सत्यम् । योग्यायोग्यभेदस्य दुःखसंस्थेषु एव भावात्, तदभिधानानन्तरं मुक्तियोग्यभेदकथनस्य सौकर्यात् क्रमोल्लङ्घनम्।

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">देवर्षिपितृपनरा इति मुक्तास्तु पञ्चधा ।</span>

<span class="shloka-line">एवं विमुक्तियोग्याश्च तमोगाः सृतिसंस्थिताः ॥5॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = TSK_C01_V05

नित्यसंसारिणः । अयोग्यताऽतिशयानुसारेणोद्देशः ।

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">इति द्विधा मुक्त्ययोग्या दैत्यरक्षपिशाचकाः ।</span>

<span class="shloka-line">मर्त्याधमाश्चतुर्धैव तमोयोग्याः प्रकीर्तिताः ॥6॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = TSK_C01_V06

इत्यत्र आगमसम्मतिमाचष्टे। स च अन्यत्रोदाहृतः द्रष्टव्यः ।

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">ते च प्राप्तान्धतमसः सृतिसंस्था इति द्विधा ।</span>

<span class="shloka-line">नित्यानित्यविभागेन त्रिधैवाचेतनं मतम् ॥7॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = TSK_C01_V07

यद्यपि नित्यं, नित्यानित्यम्, अनित्यम् इत्युद्देशः कार्यः । प्राधान्यात् । तथापि उक्तिलाघवाय क्रमोल्लङ्घनम् ।

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">नित्या वेदाः पुराणाद्याः कालः प्रकृतिरेव च ।</span>

<span class="shloka-line">नित्यानित्यं त्रिधा प्रोक्तमनित्यं द्विविधं स्मृतम् ॥8॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = TSK_C01_V08

इत्युक्तम् । तद्वक्ष्यामः ।

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">असंसृष्टं च संसृष्टमसंसृष्टं महानहम् ।</span>

<span class="shloka-line">बुद्धिर्मनःखानि दश मात्रा भूतानि पञ्च च ॥9॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = TSK_C01_V09

<div class="gr-mulaprateeka-block">असंसृष्टं  महानहम् ।बुद्धिर्मनः खानि दशमात्रा भूतानि पञ्च च ॥ ९ ॥</div>

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">संसृष्टमण्डं तद्गं च समस्तं सम्प्रकीर्तितम् ।</span>

<span class="shloka-line">सृष्टिः स्थितिः संहृतिश्च नियमोऽज्ञानबोधने ॥10॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = TSK_C01_V10

व्यापारेषु प्रेरणम् ।

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">बन्धो मोक्षः सुखं दुःखमावृत्तिर्ज्योतिरेव च ।</span>

<span class="shloka-line">विष्णुनास्य समस्तस्य समासव्यासयोगतः ॥11॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = TSK_C01_V11

<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिततत्वसङ्ख्यानप्रकरणविवरणं श्रीजयतीर्थभिक्षुरचितं समाप्तम् ॥</div>

}}

[[Category:Vyakhya]]

[[Category:Tattvasankhyanam]]