Tattvaviveka/Vyakhya/Tatvaviveka-tika: Difference between revisions
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
||
| Line 2: | Line 2: | ||
__NOTOC__ | __NOTOC__ | ||
<div class="gr-page-nav">[[Tattvaviveka|Tattvaviveka]]</div> | <div class="gr-page-nav">[[Tattvaviveka|Tattvaviveka]]</div> | ||
<div class="gr-teeka-page" data-primary="Tattvaviveka" data-slug="Tatvaviveka-tika"> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B01"> | |||
<div class="teeka-block"> | <div class="teeka-block"> | ||
<div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div> | <div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div> | ||
<div class="teeka-body"> | <div class="teeka-body"> | ||
{{Bhashyam | {{Bhashyam | ||
| verse_id = TV_C01_B01 | | verse_id = TV_C01_B01 | ||
| Line 16: | Line 14: | ||
<div class="gr-vyakhya-gadya">मङ्गलाचरणम्</div> | <div class="gr-vyakhya-gadya">मङ्गलाचरणम्</div> | ||
<div class="shloka-block"> | |||
<span class="shloka-line">प्रणम्य रमणं लक्ष्म्याः पूर्णबोधान्गुरूनपि।</span> | |||
<span class="shloka-line">व्याख्यां तत्वविवेकस्य करिष्यामो यथामति ॥ 1 ॥</span> | |||
</div> | |||
ननु परमपुरुषादितत्वानां विवेकः शास्त्र एव कृतः। तत्किमनेन प्रकरणेन। विक्षिप्तसङ्ग्रहार्थमिति चेन्न॥ सङ्ग्रहस्यापि तत्वसङ्ख्याने कृतत्वात्। सत्यं। तथापि तत्वसङ्ख्यानोक्तार्थे साक्षित्वेन भगवत्प्रणीततत्वविवेकगतवाक्यान्येवाचार्यैरुदाहृतानीत्यदोषः। | ननु परमपुरुषादितत्वानां विवेकः शास्त्र एव कृतः। तत्किमनेन प्रकरणेन। विक्षिप्तसङ्ग्रहार्थमिति चेन्न॥ सङ्ग्रहस्यापि तत्वसङ्ख्याने कृतत्वात्। सत्यं। तथापि तत्वसङ्ख्यानोक्तार्थे साक्षित्वेन भगवत्प्रणीततत्वविवेकगतवाक्यान्येवाचार्यैरुदाहृतानीत्यदोषः। | ||
| Line 65: | Line 68: | ||
इति स्वातन्त्र्योपपादनाय। यस्य तु द्वयमप्यसिद्धं तं प्रत्यागमो दर्शनीयः। अनेन स्वतन्त्रपरतन्त्रभेदमङ्गीकृत्यापि स्वातन्त्र्यं शिवशक्त्यादीनामङ्गीकुर्वाणा निरस्ता भवन्ति। विष्णोरन्यत्परतन्त्रमिति वाक्यशेषः। द्विविधमित्युक्त्या स्वतन्त्रपरतन्त्रप्रमेययोरवान्तरभेदोऽस्तीति सूचितं। अन्यथा द्वे प्रमेये इत्येव ब्रूयात् ॥ तत्र स्वतन्त्रप्रमेयमेकमेवेत्युक्तं। | इति स्वातन्त्र्योपपादनाय। यस्य तु द्वयमप्यसिद्धं तं प्रत्यागमो दर्शनीयः। अनेन स्वतन्त्रपरतन्त्रभेदमङ्गीकृत्यापि स्वातन्त्र्यं शिवशक्त्यादीनामङ्गीकुर्वाणा निरस्ता भवन्ति। विष्णोरन्यत्परतन्त्रमिति वाक्यशेषः। द्विविधमित्युक्त्या स्वतन्त्रपरतन्त्रप्रमेययोरवान्तरभेदोऽस्तीति सूचितं। अन्यथा द्वे प्रमेये इत्येव ब्रूयात् ॥ तत्र स्वतन्त्रप्रमेयमेकमेवेत्युक्तं। | ||
}} | }} | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B02"> | |||
<div class="teeka-block"> | <div class="teeka-block"> | ||
<div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div> | <div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div> | ||
| Line 106: | Line 111: | ||
एतेन ये सर्वोप्ययं संसर्गाभाव एव एवेति मन्यन्ते तन्मतमपास्तं भवति। यथा न च कार्यकारणयोः संसर्गस्तथा वक्ष्यते। अत्यन्तासत्प्रतियोगिकस्य तथात्वानुपपत्तेरिति। | एतेन ये सर्वोप्ययं संसर्गाभाव एव एवेति मन्यन्ते तन्मतमपास्तं भवति। यथा न च कार्यकारणयोः संसर्गस्तथा वक्ष्यते। अत्यन्तासत्प्रतियोगिकस्य तथात्वानुपपत्तेरिति। | ||
}} | }} | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B03"> | |||
<div class="teeka-block"> | <div class="teeka-block"> | ||
<div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div> | <div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div> | ||
| Line 138: | Line 145: | ||
चेतयतीति चेतनः। अनेवंविधोऽचेतनः। स्मृत इति सर्वं चैतन्यमेवेति मतमपवदति। | चेतयतीति चेतनः। अनेवंविधोऽचेतनः। स्मृत इति सर्वं चैतन्यमेवेति मतमपवदति। | ||
}} | }} | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B04"> | |||
<div class="teeka-block"> | <div class="teeka-block"> | ||
<div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div> | <div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div> | ||
| Line 181: | Line 190: | ||
<div class="gr-mulaprateeka-block">सृतियुक् च द्विधा मतः ॥ 4 ॥मुक्तोऽमुक्त इति....</div> | <div class="gr-mulaprateeka-block">सृतियुक् च द्विधा मतः ॥ 4 ॥मुक्तोऽमुक्त इति....</div> | ||
}} | }} | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B05"> | |||
<div class="teeka-block"> | <div class="teeka-block"> | ||
<div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div> | <div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div> | ||
| Line 217: | Line 228: | ||
गुणशब्दो गणनार्थः। | गुणशब्दो गणनार्थः। | ||
}} | }} | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B06"> | |||
<div class="teeka-block"> | <div class="teeka-block"> | ||
<div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div> | <div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div> | ||
| Line 247: | Line 260: | ||
मुक्तामुक्तयोः। | मुक्तामुक्तयोः। | ||
}} | }} | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B07"> | |||
<div class="teeka-block"> | <div class="teeka-block"> | ||
<div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div> | <div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div> | ||
| Line 282: | Line 297: | ||
नित्यानित्यत्वं नाम विधान्तरं तत्वसङ्ख्याने कथितं॥ तत्कथं द्विविधमेवाचेतनमुच्यत इति। नैष दोषः। पुराणादि येनांशेन नित्यं तमशं नित्यवर्गे निधाय येनांशेनानित्यं तमंशमनित्यवर्गे निधायायं विभाग इत्यङ्गीकारात्। तर्हि नित्यानित्यं क्वास्तीति चेन्न। अंशांश्यादेरत्यन्तभेदाभावेन तृतीयराशिसम्भवात्। अत्र तु बुद्ध्यैव विवेक इत्यविरोधः। अत एव संसृष्टासंसृष्टविभागोऽत्र नोक्तः। सूक्ष्मभागस्य नित्येषूपचयभागस्यानित्येष्वन्तर्भावादिति। | नित्यानित्यत्वं नाम विधान्तरं तत्वसङ्ख्याने कथितं॥ तत्कथं द्विविधमेवाचेतनमुच्यत इति। नैष दोषः। पुराणादि येनांशेन नित्यं तमशं नित्यवर्गे निधाय येनांशेनानित्यं तमंशमनित्यवर्गे निधायायं विभाग इत्यङ्गीकारात्। तर्हि नित्यानित्यं क्वास्तीति चेन्न। अंशांश्यादेरत्यन्तभेदाभावेन तृतीयराशिसम्भवात्। अत्र तु बुद्ध्यैव विवेक इत्यविरोधः। अत एव संसृष्टासंसृष्टविभागोऽत्र नोक्तः। सूक्ष्मभागस्य नित्येषूपचयभागस्यानित्येष्वन्तर्भावादिति। | ||
}} | }} | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B08"> | |||
<div class="teeka-block"> | <div class="teeka-block"> | ||
<div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div> | <div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div> | ||
| Line 331: | Line 348: | ||
सत्वादयो मात्राश्च। उपलक्षणं चैतत्। महदहङ्काराद्यपि ग्राह्यम्। | सत्वादयो मात्राश्च। उपलक्षणं चैतत्। महदहङ्काराद्यपि ग्राह्यम्। | ||
}} | }} | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B09"> | |||
<div class="teeka-block"> | <div class="teeka-block"> | ||
<div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div> | <div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div> | ||
| Line 389: | Line 408: | ||
द्रव्यस्य। सत्यं, सन्ति गुणादयः। किं नाम। यथा भावादयोऽत्यन्तभिन्नाः न तथा गुणादयः। अपि तु स्वाश्रयद्रव्यस्वरूपभूता एव। अतो न ते पृथक्कथ्यन्ते। यदा तु बुद्ध्या विविच्यन्ते तदा विवेकोऽपि कर्तव्य इति। | द्रव्यस्य। सत्यं, सन्ति गुणादयः। किं नाम। यथा भावादयोऽत्यन्तभिन्नाः न तथा गुणादयः। अपि तु स्वाश्रयद्रव्यस्वरूपभूता एव। अतो न ते पृथक्कथ्यन्ते। यदा तु बुद्ध्या विविच्यन्ते तदा विवेकोऽपि कर्तव्य इति। | ||
}} | }} | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B10"> | |||
<div class="teeka-block"> | <div class="teeka-block"> | ||
<div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div> | <div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div> | ||
| Line 435: | Line 456: | ||
तत्र यत्खण्डितं गुणादिकं तत्र भेदाभेदौ प्रतिपत्तव्यौ। यत्पुनर्यावद्द्रव्यभावि तत्र भेदो नास्ति। किं तु अत्यन्ताभेद एवेति। | तत्र यत्खण्डितं गुणादिकं तत्र भेदाभेदौ प्रतिपत्तव्यौ। यत्पुनर्यावद्द्रव्यभावि तत्र भेदो नास्ति। किं तु अत्यन्ताभेद एवेति। | ||
}} | }} | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B11"> | |||
<div class="teeka-block"> | <div class="teeka-block"> | ||
<div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div> | <div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div> | ||
| Line 472: | Line 495: | ||
<div class="gr-mulaprateeka-block">कार्यकारणयोश्चैव तथैव गुणतद्वतोः ॥ 11 ॥ क्रियाक्रियावतोस्तद्वत्तथा जातिविशेषयोः। विशिष्टशुद्धयोश्चैव तथैवांशांशिनोरपि ॥ 12 ॥</div> | <div class="gr-mulaprateeka-block">कार्यकारणयोश्चैव तथैव गुणतद्वतोः ॥ 11 ॥ क्रियाक्रियावतोस्तद्वत्तथा जातिविशेषयोः। विशिष्टशुद्धयोश्चैव तथैवांशांशिनोरपि ॥ 12 ॥</div> | ||
}} | }} | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B12"> | |||
<div class="teeka-block"> | <div class="teeka-block"> | ||
<div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div> | <div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div> | ||
| Line 507: | Line 532: | ||
अनेन कार्यकारणादीनां समवायो नास्तीत्युक्तं भवति। तथा गुणादीनामवेकाश्रितत्वं जातेर्नित्यत्वं च निरस्तं भवति। अन्यथा सर्वाभेदादिप्रसङ्गात्॥ | अनेन कार्यकारणादीनां समवायो नास्तीत्युक्तं भवति। तथा गुणादीनामवेकाश्रितत्वं जातेर्नित्यत्वं च निरस्तं भवति। अन्यथा सर्वाभेदादिप्रसङ्गात्॥ | ||
}} | }} | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B13"> | |||
<div class="teeka-block"> | <div class="teeka-block"> | ||
<div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div> | <div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div> | ||
<div class="teeka-body"> | <div class="teeka-body"> | ||
{{Bhashyam | {{Bhashyam | ||
| verse_id = TV_C01_B13 | | verse_id = TV_C01_B13 | ||
| Line 527: | Line 550: | ||
यद्यपि केवलस्यास्य ज्ञानं न पुरुषार्थोपयोगि तथापि परमपुरुषाधीनतयाऽवगतं भवत्येव मोक्षसाधनमिति द्वे विद्ये वेदितव्ये' इत्यादिश्रुतिसिद्धमिति हिशब्देन सूचयति। | यद्यपि केवलस्यास्य ज्ञानं न पुरुषार्थोपयोगि तथापि परमपुरुषाधीनतयाऽवगतं भवत्येव मोक्षसाधनमिति द्वे विद्ये वेदितव्ये' इत्यादिश्रुतिसिद्धमिति हिशब्देन सूचयति। | ||
<div class="shloka-block"> | |||
<span class="shloka-line">करतलमिलितामलकप्रख्यं यस्याखिलं विश्वं।</span> | |||
<span class="shloka-line">कमलापरिवृढममलं वन्दे तं वन्द्यपादाब्जम् ॥ 1 ॥</span> | |||
</div> | |||
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिततत्वविवेकप्रकरणविवरणं श्रीजयतीर्थभिक्षुरचितं समाप्तम् ॥</div> | <div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिततत्वविवेकप्रकरणविवरणं श्रीजयतीर्थभिक्षुरचितं समाप्तम् ॥</div> | ||
}} | }} | ||
</div> | </div> | ||
</div> | |||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
[[Category:Vyakhya]] | [[Category:Vyakhya]] | ||
[[Category:Tattvaviveka]] | [[Category:Tattvaviveka]] | ||