Anandamakaranda

Tattvasankhyanam/Vyakhya/Tattvasankhyanam-tika: Difference between revisions

← Older editNewer edit →
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Line 1: Line 1:
= तत्वसङ्ख्यानविवरणम् =
= तत्वसङ्ख्यानविवरणम् =
__NOTOC__
<div class="gr-page-nav">[[Tattvasankhyanam|Tattvasankhyanam]]</div>
<div class="gr-page-nav">[[Tattvasankhyanam|Tattvasankhyanam]]</div>
<div class="gr-teeka-page" data-primary="Tattvasankhyanam" data-slug="Tattvasankhyanam-tika">
<div class="gr-teeka-page" data-primary="Tattvasankhyanam" data-slug="Tattvasankhyanam-tika">
Line 12: Line 11:
<span class="shloka-line">स्वतन्त्रो भगवान् विष्णुः भावाभावौ द्विधेतरत् ॥1॥</span>
<span class="shloka-line">स्वतन्त्रो भगवान् विष्णुः भावाभावौ द्विधेतरत् ॥1॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<div class="bhashya" id="TSK_C01_V01_Tattvasankhyanam-tika" data-verse="TSK_C01_V01">
| verse_id = TSK_C01_V01
| id = TSK_C01_V01_Tattvasankhyanam-tika
| text =
 
<p class="gr-vyakhya-para">लक्ष्मीपतेः पदाम्भोजयुगं नत्वा गुरोरपि ।
<p class="gr-vyakhya-para">लक्ष्मीपतेः पदाम्भोजयुगं नत्वा गुरोरपि ।


Line 81: Line 76:


इत्युक्त्या भावाभावतयोरवान्तरभेदोऽस्तीति सूचितम् ।</p>
इत्युक्त्या भावाभावतयोरवान्तरभेदोऽस्तीति सूचितम् ।</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
</div>
Line 94: Line 89:
<span class="shloka-line">चेतनाचेतनत्वेन भावोऽपि द्विविधो मतः ॥2॥</span>
<span class="shloka-line">चेतनाचेतनत्वेन भावोऽपि द्विविधो मतः ॥2॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<div class="bhashya" id="TSK_C01_V02_Tattvasankhyanam-tika" data-verse="TSK_C01_V02">
| verse_id = TSK_C01_V02
| id = TSK_C01_V02_Tattvasankhyanam-tika
| text =
 
<div class="gr-avataranika">तत्र भावनिरूपणात् अभावनिरूपणस्य अल्पत्वात् सूचीकटाहन्यायेन पश्चादुद्दिष्टमप्यभावम् आदौ विभागेन उद्दिशति
<div class="gr-avataranika">तत्र भावनिरूपणात् अभावनिरूपणस्य अल्पत्वात् सूचीकटाहन्यायेन पश्चादुद्दिष्टमप्यभावम् आदौ विभागेन उद्दिशति


Line 127: Line 118:
शब्दः । चेतयत इति चेतनः । अनेवंविध अचेतनः । तेन विष्णोः चेतनत्वम्, अभवस्य अचेतनत्वञ्च ज्ञातव्यम् ॥</p>
शब्दः । चेतयत इति चेतनः । अनेवंविध अचेतनः । तेन विष्णोः चेतनत्वम्, अभवस्य अचेतनत्वञ्च ज्ञातव्यम् ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वमचेतनं चेतनार्थम् इति चेतनस्य प्राधान्यात् पूर्वमुद्देशः । ‘ मृदब्रवीत्’ इत्यादिवचनात् सर्वं चेतनमेव’ इति मतनिरासाय मत  इत्युक्तम् । तच्च अभिमान्यधिकरणे निरस्तम् ॥ चेतनादिविभागस्य नित्यादिविभागात् अभ्यर्हितत्वात् स एव आदौ उदाहृतः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वमचेतनं चेतनार्थम् इति चेतनस्य प्राधान्यात् पूर्वमुद्देशः । ‘ मृदब्रवीत्’ इत्यादिवचनात् सर्वं चेतनमेव’ इति मतनिरासाय मत  इत्युक्तम् । तच्च अभिमान्यधिकरणे निरस्तम् ॥ चेतनादिविभागस्य नित्यादिविभागात् अभ्यर्हितत्वात् स एव आदौ उदाहृतः ।</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
</div>
Line 140: Line 131:
<span class="shloka-line">नित्यादुःखा रमाऽन्ये तु स्पृष्टदुःखास्समस्तशः ॥3॥</span>
<span class="shloka-line">नित्यादुःखा रमाऽन्ये तु स्पृष्टदुःखास्समस्तशः ॥3॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<div class="bhashya" id="TSK_C01_V03_Tattvasankhyanam-tika" data-verse="TSK_C01_V03">
| verse_id = TSK_C01_V03
| id = TSK_C01_V03_Tattvasankhyanam-tika
| text =
 
<div class="gr-avataranika">यथोद्देशं चेतनाविभागमाह
<div class="gr-avataranika">यथोद्देशं चेतनाविभागमाह


Line 163: Line 150:


चेतनाः । एके तु व्यष्टिसमष्टिभेदेन जीवान् परिकल्प्य गरुडानन्तविष्वक्सेनादीन् समष्टिजीवानपि नित्यादुःखान् आचक्षते । तन्निरासाय समस्तश इत्युक्तम् । अत्र च आगमानां प्रामाण्यम्। अत एव दुःखास्पृष्टे प्रभेदाभावात्, दुःखस्पृष्टापेक्षया एव  ‘धा’ प्रत्ययः पूर्वोक्तो ज्ञातव्यः ।</p>
चेतनाः । एके तु व्यष्टिसमष्टिभेदेन जीवान् परिकल्प्य गरुडानन्तविष्वक्सेनादीन् समष्टिजीवानपि नित्यादुःखान् आचक्षते । तन्निरासाय समस्तश इत्युक्तम् । अत्र च आगमानां प्रामाण्यम्। अत एव दुःखास्पृष्टे प्रभेदाभावात्, दुःखस्पृष्टापेक्षया एव  ‘धा’ प्रत्ययः पूर्वोक्तो ज्ञातव्यः ।</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
</div>
Line 176: Line 163:
<span class="shloka-line">दुःखसंस्था मुक्तियोग्या अयोग्या इति च द्विधा ॥4॥</span>
<span class="shloka-line">दुःखसंस्था मुक्तियोग्या अयोग्या इति च द्विधा ॥4॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<div class="bhashya" id="TSK_C01_V04_Tattvasankhyanam-tika" data-verse="TSK_C01_V04">
| verse_id = TSK_C01_V04
| id = TSK_C01_V04_Tattvasankhyanam-tika
| text =
 
<div class="gr-avataranika">अत एव तद्विभागमाह
<div class="gr-avataranika">अत एव तद्विभागमाह


Line 208: Line 191:
इत्यतः परं च शब्दो ज्ञातव्यः । अत्रापि तदेव उद्देशक्रमे निमित्तम् ।</p>
इत्यतः परं च शब्दो ज्ञातव्यः । अत्रापि तदेव उद्देशक्रमे निमित्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु च प्राधान्यात् विमुक्तभेदः प्रथमं वक्तव्यः । सत्यम् । योग्यायोग्यभेदस्य दुःखसंस्थेषु एव भावात्, तदभिधानानन्तरं मुक्तियोग्यभेदकथनस्य सौकर्यात् क्रमोल्लङ्घनम्।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु च प्राधान्यात् विमुक्तभेदः प्रथमं वक्तव्यः । सत्यम् । योग्यायोग्यभेदस्य दुःखसंस्थेषु एव भावात्, तदभिधानानन्तरं मुक्तियोग्यभेदकथनस्य सौकर्यात् क्रमोल्लङ्घनम्।</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
</div>
Line 221: Line 204:
<span class="shloka-line">एवं विमुक्तियोग्याश्च तमोगाः सृतिसंस्थिताः ॥5॥</span>
<span class="shloka-line">एवं विमुक्तियोग्याश्च तमोगाः सृतिसंस्थिताः ॥5॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<div class="bhashya" id="TSK_C01_V05_Tattvasankhyanam-tika" data-verse="TSK_C01_V05">
| verse_id = TSK_C01_V05
| id = TSK_C01_V05_Tattvasankhyanam-tika
| text =
 
<div class="gr-avataranika">इदानीं मुक्तानां प्रभेदमाह
<div class="gr-avataranika">इदानीं मुक्तानां प्रभेदमाह


Line 261: Line 240:


नित्यसंसारिणः । अयोग्यताऽतिशयानुसारेणोद्देशः ।</p>
नित्यसंसारिणः । अयोग्यताऽतिशयानुसारेणोद्देशः ।</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
</div>
Line 274: Line 253:
<span class="shloka-line">मर्त्याधमाश्चतुर्धैव तमोयोग्याः प्रकीर्तिताः ॥6॥</span>
<span class="shloka-line">मर्त्याधमाश्चतुर्धैव तमोयोग्याः प्रकीर्तिताः ॥6॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<div class="bhashya" id="TSK_C01_V06_Tattvasankhyanam-tika" data-verse="TSK_C01_V06">
| verse_id = TSK_C01_V06
| id = TSK_C01_V06_Tattvasankhyanam-tika
| text =
 
<div class="gr-avataranika">तमोयोग्यानां प्रभेदमाह
<div class="gr-avataranika">तमोयोग्यानां प्रभेदमाह


Line 294: Line 269:


इत्यत्र आगमसम्मतिमाचष्टे। स च अन्यत्रोदाहृतः द्रष्टव्यः ।</p>
इत्यत्र आगमसम्मतिमाचष्टे। स च अन्यत्रोदाहृतः द्रष्टव्यः ।</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
</div>
Line 307: Line 282:
<span class="shloka-line">नित्यानित्यविभागेन त्रिधैवाचेतनं मतम् ॥7॥</span>
<span class="shloka-line">नित्यानित्यविभागेन त्रिधैवाचेतनं मतम् ॥7॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<div class="bhashya" id="TSK_C01_V07_Tattvasankhyanam-tika" data-verse="TSK_C01_V07">
| verse_id = TSK_C01_V07
| id = TSK_C01_V07_Tattvasankhyanam-tika
| text =
 
<div class="gr-avataranika">चतुर्धा अपि एते प्रत्येकं द्विधा इत्याह
<div class="gr-avataranika">चतुर्धा अपि एते प्रत्येकं द्विधा इत्याह


Line 336: Line 307:
तच्च लेशतो दर्शयिष्यामः ।</p>
तच्च लेशतो दर्शयिष्यामः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि नित्यं, नित्यानित्यम्, अनित्यम् इत्युद्देशः कार्यः । प्राधान्यात् । तथापि उक्तिलाघवाय क्रमोल्लङ्घनम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि नित्यं, नित्यानित्यम्, अनित्यम् इत्युद्देशः कार्यः । प्राधान्यात् । तथापि उक्तिलाघवाय क्रमोल्लङ्घनम् ।</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
</div>
Line 349: Line 320:
<span class="shloka-line">नित्यानित्यं त्रिधा प्रोक्तमनित्यं द्विविधं स्मृतम् ॥8॥</span>
<span class="shloka-line">नित्यानित्यं त्रिधा प्रोक्तमनित्यं द्विविधं स्मृतम् ॥8॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<div class="bhashya" id="TSK_C01_V08_Tattvasankhyanam-tika" data-verse="TSK_C01_V08">
| verse_id = TSK_C01_V08
| id = TSK_C01_V08_Tattvasankhyanam-tika
| text =
 
<div class="gr-avataranika">क्रमेण त्रयं दर्शयिष्यन् नित्यं तावत् दर्शयिष्यति
<div class="gr-avataranika">क्रमेण त्रयं दर्शयिष्यन् नित्यं तावत् दर्शयिष्यति


Line 403: Line 370:


इत्युक्तम् । तद्वक्ष्यामः ।</p>
इत्युक्तम् । तद्वक्ष्यामः ।</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
</div>
Line 416: Line 383:
<span class="shloka-line">बुद्धिर्मनःखानि दश मात्रा भूतानि पञ्च च ॥9॥</span>
<span class="shloka-line">बुद्धिर्मनःखानि दश मात्रा भूतानि पञ्च च ॥9॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<div class="bhashya" id="TSK_C01_V09_Tattvasankhyanam-tika" data-verse="TSK_C01_V09">
| verse_id = TSK_C01_V09
| id = TSK_C01_V09_Tattvasankhyanam-tika
| text =
 
<div class="gr-avataranika">तत्र असंसृष्टं निर्दिशति
<div class="gr-avataranika">तत्र असंसृष्टं निर्दिशति


Line 427: Line 390:
।</div>
।</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">असंसृष्टं  महानहम् ।बुद्धिर्मनः खानि दशमात्रा भूतानि पञ्च च ॥ ९ ॥</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">असंसृष्टं  महानहम् ।बुद्धिर्मनः खानि दशमात्रा भूतानि पञ्च च ॥ ९ ॥</div>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
</div>
Line 440: Line 403:
<span class="shloka-line">सृष्टिः स्थितिः संहृतिश्च नियमोऽज्ञानबोधने ॥10॥</span>
<span class="shloka-line">सृष्टिः स्थितिः संहृतिश्च नियमोऽज्ञानबोधने ॥10॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<div class="bhashya" id="TSK_C01_V10_Tattvasankhyanam-tika" data-verse="TSK_C01_V10">
| verse_id = TSK_C01_V10
| id = TSK_C01_V10_Tattvasankhyanam-tika
| text =
 
<div class="gr-avataranika">संसृष्टं निर्दिशति
<div class="gr-avataranika">संसृष्टं निर्दिशति


Line 465: Line 424:


व्यापारेषु प्रेरणम् ।</p>
व्यापारेषु प्रेरणम् ।</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
</div>
Line 478: Line 437:
<span class="shloka-line">विष्णुनास्य समस्तस्य समासव्यासयोगतः ॥11॥</span>
<span class="shloka-line">विष्णुनास्य समस्तस्य समासव्यासयोगतः ॥11॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<div class="bhashya" id="TSK_C01_V11_Tattvasankhyanam-tika" data-verse="TSK_C01_V11">
| verse_id = TSK_C01_V11
| id = TSK_C01_V11_Tattvasankhyanam-tika
| text =
 
<div class="gr-mulaprateeka-block">बन्धो मोक्षः सुखं दुःखमावृतिर्ज्योतिरेव च ।विष्णुनाऽस्य समस्तस्य................... ।</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">बन्धो मोक्षः सुखं दुःखमावृतिर्ज्योतिरेव च ।विष्णुनाऽस्य समस्तस्य................... ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">बन्धः
<p class="gr-vyakhya-para">बन्धः
Line 526: Line 481:
सत्तादि लभते देवः प्रीयतां श्रीपतिस्स मे॥</div>
सत्तादि लभते देवः प्रीयतां श्रीपतिस्स मे॥</div>
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिततत्वसङ्ख्यानप्रकरणविवरणं श्रीजयतीर्थभिक्षुरचितं समाप्तम् ॥</div>
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिततत्वसङ्ख्यानप्रकरणविवरणं श्रीजयतीर्थभिक्षुरचितं समाप्तम् ॥</div>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
</div>
Retrieved from "https://dev.anandamakaranda.in/Tattvasankhyanam/Vyakhya/Tattvasankhyanam-tika"