Karmanirnaya: Difference between revisions

Line 6:

</div>

ॐ॥ य इज्यते विधीशानशक्रपूर्वैस्सदा मखैः ।~~~~

ॐ॥ य इज्यते विधीशानशक्रपूर्वैस्सदा मखैः । रमाप्रणयिने तस्मै सर्वयज्ञभुजे नमः ॥

~~~~रमाप्रणयिने तस्मै सर्वयज्ञभुजे नमः ॥

</div>

Line 27:

Line 26:

तथाहि श्रुतिः -~~~~

तथाहि श्रुतिः - ‘सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म’(तै.उ.२.१,ब्रह्मवल्लि.२)। ‘विज्ञानमानन्दं ब्रह्म’(बृह. ३,९.३५) । ‘यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः। तस्मादेतद् ब्रह्म नामरूपमन्नं च जायते॥’(मुण्डक.उ.१.१.९) ‘दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः स बाह्याभ्यन्तरो ह्यजः । अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो ह्यक्षरात्परतः परः॥’(मुण्डक.उ.३.२(२.१.२)) । ‘एतावानस्य महिमाऽतो ज्यायांश्च पुरुषः।’(ऋ.सं.१०.९०.३), ‘यो नः पिता जनिता यो विधाता धामानि वेद भुवनानि विश्वा।’(ऋ.सं.१०.८२.३), ‘पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते । पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते॥’, ‘सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यात्तोऽवाक्यनादरः।’(छां.उ.३.१४.२,४), ‘विष्णोर्नु कं वीर्याणि प्रवोचं यः पार्थिवानि विममे रजांसि।’(ऋ.सं.१.१५४.१), ‘परो मात्रया तन्वा वृधान न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति।’(ऋ.सं.७.९९.१), ‘न ते विष्णो जायमानो न जातो देव महिम्नः परमन्तमाप।’(ऋ.सं.७.९९.२) इत्यादिका ।

‘सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म’(तै.उ.२.१,ब्रह्मवल्लि.२)। ‘विज्ञानमानन्दं ब्रह्म’(बृह. ३,९.३५) । ‘यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः। तस्मादेतद् ब्रह्म नामरूपमन्नं च जायते॥’(मुण्डक.उ.१.१.९)

‘दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः स बाह्याभ्यन्तरो ह्यजः । अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो ह्यक्षरात्परतः परः॥’(मुण्डक.उ.३.२(२.१.२)) ।

‘एतावानस्य महिमाऽतो ज्यायांश्च पुरुषः।’(ऋ.सं.१०.९०.३),

‘यो नः पिता जनिता यो विधाता धामानि वेद भुवनानि विश्वा।’(ऋ.सं.१०.८२.३),

‘पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते ।

~~~~पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते॥’,~~~~

‘सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यात्तोऽवाक्यनादरः।’(छां.उ.३.१४.२,४),

‘विष्णोर्नु कं वीर्याणि प्रवोचं यः पार्थिवानि विममे रजांसि।’(ऋ.सं.१.१५४.१),

‘परो मात्रया तन्वा वृधान न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति।’(ऋ.सं.७.९९.१),

‘न ते विष्णो जायमानो न जातो देव महिम्नः परमन्तमाप।’(ऋ.सं.७.९९.२) इत्यादिका ।

</div>

Line 45:

Line 34:

न च-~~~~

न च- ‘एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा । कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च’(श्वे.उ.६.११) इत्यादिविरोधः । सत्वादिगुणाभावोक्तेस्तत्र । अन्यथा ‘एको देवस्सर्वभूतेषु गूढः’ इत्यादीनामपि गुणत्वात् स्वोक्तिविरोधः ॥

‘एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा । कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च’(श्वे.उ.६.११)

~~~~इत्यादिविरोधः । सत्वादिगुणाभावोक्तेस्तत्र । अन्यथा ‘एको देवस्सर्वभूतेषु गूढः’ इत्यादीनामपि गुणत्वात् स्वोक्तिविरोधः ॥

</div>

Line 243:

Line 230:

‘समीपे दूरतोऽभिज्ञं(दूरतो ज्ञं) त्वामुद्दिश्यैव मद्गतम् ।

‘समीपे दूरतोऽभिज्ञं(दूरतो ज्ञं) त्वामुद्दिश्यैव मद्गतम् । एहि विष्णो न मे शक्तिस्त्वदाह्वाने हि मामुप ॥ इति ब्रह्माऽस्तुवद्विष्णुं तन्नाभ्युत्थितपद्मगः’ इति पाद्मे ।

एहि विष्णो न मे शक्तिस्त्वदाह्वाने हि मामुप ॥

इति ब्रह्माऽस्तुवद्विष्णुं तन्नाभ्युत्थितपद्मगः’ इति पाद्मे ।

</div>

‘समीपे दूरतश्चैव ध्यायन्तं त्वा सदा (प्र)विभो ।

‘समीपे दूरतश्चैव ध्यायन्तं त्वा सदा (प्र)विभो । मामेहि ज्ञानदानायेत्याह गाधिसुतो हरिम्॥’ इति स्कान्दे ।

मामेहि ज्ञानदानायेत्याह गाधिसुतो हरिम्॥’ इति स्कान्दे ।

</div>

‘ओतमस्मिन् जगद्यस्मादोमित्युक्तो हरिसः सदा ।

‘ओतमस्मिन् जगद्यस्मादोमित्युक्तो हरिसः सदा । तमेव जगदाधारं यतयः समुपासते॥’ इति मान्यसंहितायाम् ॥ ११ ॥

तमेव जगदाधारं यतयः समुपासते॥’ इति मान्यसंहितायाम् ॥ ११ ॥

</div>

Line 263:

Line 246:

‘यस्तद्वेद स पितुष्पितासत्’ इति (च) श्रुतिः । ‘त्रीणि पदा निहिता गुहासु यस्तद्वेद स पितुष्पितासत्(यस्तद्वेद सवितुः पिता सत् )’(महानारायणोपनिषत्.१.१५),

‘यस्तद्वेद स पितुष्पितासत्’ इति (च) श्रुतिः । ‘त्रीणि पदा निहिता गुहासु यस्तद्वेद स पितुष्पितासत्(यस्तद्वेद सवितुः पिता सत् )’(महानारायणोपनिषत्.१.१५), ‘स्त्रियः सतीस्ताँ उ मे पुंस आहुः पश्यदक्षण्वान् न विचेतदन्धः । कविर्यः पुत्रः स इमा चिकेत यस्ता विजानात् (सवितुः पिता सत्)स पितुष्पितासत्।’(तैत्तिरीयारण्यकम्.१.११) इत्यादिश्रुतिभ्यो विज्ञानमेव तन्निर्माणम् । ‘इन्द्र एकं सूर्य एकं जजान वेनादेकं स्वधया निष्टतक्षुः’(ऋ.सं.४.५८.४) इत्यादेर्विज्ञापनं वा ॥

‘स्त्रियः सतीस्ताँ उ मे पुंस आहुः पश्यदक्षण्वान् न विचेतदन्धः । कविर्यः पुत्रः स इमा चिकेत यस्ता विजानात् (सवितुः पिता सत्)स पितुष्पितासत्।’(तैत्तिरीयारण्यकम्.१.११)

इत्यादिश्रुतिभ्यो विज्ञानमेव तन्निर्माणम् । ‘इन्द्र एकं सूर्य एकं जजान वेनादेकं स्वधया निष्टतक्षुः’(ऋ.सं.४.५८.४) इत्यादेर्विज्ञापनं वा ॥

</div>

Line 273:

Line 254:

‘अन्तर्गतं बहिर्गञ्च(र्गतञ्च) द्विधा स्यादुपसर्जनम् ।

‘अन्तर्गतं बहिर्गञ्च(र्गतञ्च) द्विधा स्यादुपसर्जनम् । हस्तवद्धेतिवच्चैव पदानां चोपसर्गवत्’ इति शब्दनिर्णये ।

हस्तवद्धेतिवच्चैव पदानां चोपसर्गवत्’ इति शब्दनिर्णये ।

</div>

‘अधत्तान्यञ्जठरे प्रेम रिच्यत 'प्रचेतन'’ ॥ १ ॥~~~~

‘अधत्तान्यञ्जठरे प्रेम रिच्यत 'प्रचेतन'’ ॥ १ ॥ ‘दाता राधस्तुवते काम्यं वसु 'प्रचेतय'’(सामवेद.३.६) ॥ २ ॥ ‘अस्माकं बोधि चोदिता ‍‌'आ याहि पिब मत्स्व'’ ॥ ३ ॥ ‘तं त्वा परिष्वजामहे ‍'क्रतुश्छन्द ऋतं बृहत्'’ ॥ ४ ॥ ‘या ते रातिर्ददिर्वसु 'सुम्न आधेहि नो वसो'’ ॥ ५ ॥ इत्युपसृजति ॥ ‘अशेषमहानाम्न्यर्थसंस्मरणपरिज्ञानपूर्वकमुपसर्गसंयोजनं कर्तव्यम्’ इत्येदर्थत्वेन महानाम्नीप्रशंसा क्रियते । अन्यथा तावन्मात्रप्रशंसामृते अशेषमहानाम्नीप्रशंसाया व्यर्थत्वात् । (त्र्युच)तृचविभागेन ‘विदा मघवन्’(ऐ.आ.(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१) ‘तमूतये’(ऐ.आ(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१) ‘नूनम्’(ऐ.आ.(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१) इति वा तिस्त्रो महानाम्न्यः ।

‘दाता राधस्तुवते काम्यं वसु 'प्रचेतय'’(सामवेद.३.६) ॥ २ ॥

~~~~‘अस्माकं बोधि चोदिता ‍‌'आ याहि पिब मत्स्व'’ ॥ ३ ॥~~~~

~~~~‘तं त्वा परिष्वजामहे ‍'क्रतुश्छन्द ऋतं बृहत्'’ ॥ ४ ॥~~~~

~~~~‘या ते रातिर्ददिर्वसु 'सुम्न आधेहि नो वसो'’ ॥ ५ ॥ इत्युपसृजति ॥~~~~

~~~~‘अशेषमहानाम्न्यर्थसंस्मरणपरिज्ञानपूर्वकमुपसर्गसंयोजनं कर्तव्यम्’ इत्येदर्थत्वेन महानाम्नीप्रशंसा क्रियते । अन्यथा तावन्मात्रप्रशंसामृते अशेषमहानाम्नीप्रशंसाया व्यर्थत्वात् । (त्र्युच)तृचविभागेन ‘विदा मघवन्’(ऐ.आ.(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१) ‘तमूतये’(ऐ.आ(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१) ‘नूनम्’(ऐ.आ.(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१) इति वा तिस्त्रो महानाम्न्यः ।

</div>

‘प्रथमा या महानाम्नी तद्वाच्यः पार्थिवो हरिः ।

‘प्रथमा या महानाम्नी तद्वाच्यः पार्थिवो हरिः । द्वितीयाया आन्तरिक्ष्यस्तृतीयाया द्युगः प्रभुः’ इत्यृक्संहितायाम् ॥

द्वितीयाया आन्तरिक्ष्यस्तृतीयाया द्युगः प्रभुः’ इत्यृक्संहितायाम् ॥

</div>

‘(त्र्युचा)तृचास्तिस्त्रो महानाम्न्यः पञ्चर्चा प्रथमा परा ।

‘(त्र्युचा)तृचास्तिस्त्रो महानाम्न्यः पञ्चर्चा प्रथमा परा । (त्र्युचा)तृचा द्व्यृचा च निगदैस्तार्तीया सप्तभिर्युता । इति द्वेधा(त्रेधा) विभागः स्याज्जपध्यानादिकर्मसु’ इति च ।

(त्र्युचा)तृचा द्व्यृचा च निगदैस्तार्तीया सप्तभिर्युता ।

इति द्वेधा(त्रेधा) विभागः स्याज्जपध्यानादिकर्मसु’ इति च ।

</div>

‘त्रिलोकगेन हरिणा निर्मितः षोळशीक्रतुः ।

‘त्रिलोकगेन हरिणा निर्मितः षोळशीक्रतुः । एवं ज्ञात्वा हरिं तं च कर्म कुर्वन्न जायते’ इति प्रवृत्ते ।

एवं ज्ञात्वा हरिं तं च कर्म कुर्वन्न जायते’ इति प्रवृत्ते ।

</div>

Line 359:

Line 330:

‘न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।

‘न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् । जोषयेत् सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तस्समाचरन् ॥’(भ.गी.२.२६) इति च ।

जोषयेत् सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तस्समाचरन् ॥’(भ.गी.२.२६) इति च ।

</div>

Line 368:

Line 338:

‘प्रत्युद्गमप्रश्रयणाभिवादनं विधीयते साधु मिथस्सुमध्यमे ।

‘प्रत्युद्गमप्रश्रयणाभिवादनं विधीयते साधु मिथस्सुमध्यमे । प्राज्ञैः परस्मै पुरुषाय चेतसा गुहाशयायैव न देहमानिने ॥’(भाग.४.३.२२) इति भागवते ।

प्राज्ञैः परस्मै पुरुषाय चेतसा गुहाशयायैव न देहमानिने ॥’(भाग.४.३.२२) इति भागवते ।

</div>

‘सदेहमानिहरये प्रणमेत्केवलाय वा ।

‘सदेहमानिहरये प्रणमेत्केवलाय वा । न देहाय न तन्मानपराय च कथञ्चन ॥’ इति व्यासस्मृतौ । पुनरर्चतेति तात्पर्यार्थः(र्थे) ॥ १ ॥

न देहाय न तन्मानपराय च कथञ्चन ॥’ इति व्यासस्मृतौ ।

पुनरर्चतेति तात्पर्यार्थः(र्थे) ॥ १ ॥

</div>

Line 391:

Line 358:

‘ता वा एताः सर्वा ऋचः सर्वे वेदाः सर्वे घोषा एकैव व्याहृतिः प्राण एव(प्राण ऋच इत्येव विद्यात्)’ इति (च) श्रुतिः । ‘दध्नो मथनशब्दश्चाप्यन्तर्नादस्वरूपतः ।

‘ता वा एताः सर्वा ऋचः सर्वे वेदाः सर्वे घोषा एकैव व्याहृतिः प्राण एव(प्राण ऋच इत्येव विद्यात्)’ इति (च) श्रुतिः । ‘दध्नो मथनशब्दश्चाप्यन्तर्नादस्वरूपतः । भीषकत्वं हरेर्ब्रूयादन्तर्नादो हि भीषणे । गजबृंहितमप्येवं धिक्कारसहितं वदेत् । स्वरितेन समायोगाद् धिक्कृतौ स्वरितो यतः । महामत्रं(मन्त्रं) जलाद्यैश्च युक्तमेतादृशं वदेत् । पादभूषा च धिक्कारं तत्कृतं स्वरितं(तो) वदेत् । अद्भुतत्वं हरेर्वक्ति पिङ्गाकण्ठगशब्दवत् । तामेवाद्भुततां वक्ति गृहगोधा पराऽपि च’ इति शब्दतत्वे ॥ ३ ॥

भीषकत्वं हरेर्ब्रूयादन्तर्नादो हि भीषणे ।

गजबृंहितमप्येवं धिक्कारसहितं वदेत् ।

स्वरितेन समायोगाद् धिक्कृतौ स्वरितो यतः ।

महामत्रं(मन्त्रं) जलाद्यैश्च युक्तमेतादृशं वदेत् ।

पादभूषा च धिक्कारं तत्कृतं स्वरितं(तो) वदेत् ।

अद्भुतत्वं हरेर्वक्ति पिङ्गाकण्ठगशब्दवत् ।

तामेवाद्भुततां वक्ति गृहगोधा पराऽपि च’ इति शब्दतत्वे ॥ ३ ॥

</div>

Line 411:

Line 371:

यच्च एन्यो नद्य आपतन्ति तद्धोषश्चेन्द्रवाचकः ।~~~~

यच्च एन्यो नद्य आपतन्ति तद्धोषश्चेन्द्रवाचकः । ‘नदीसमुद्रघोषाश्च नादत्वाच्छ्रैष्ठ्यवाचकाः। नादो हि श्रैष्ठ्यवाची स्यादेवं घोषाः परेपि च’ इति च । तदर्थं च नद्य आपतन्ति । ‘भूतादिभूतोम्बुनिधानमध्ये भूत्वा हरिः सर्वहरोऽतिधाम्ना । अगाधमम्भो विदधाति भस्म यो वाडवाग्निर्नृहरिर्विचिन्त्यः॥’ इति वैहायससंहितायाम् । सुदुघाः सुष्ठु अपां दोहनकर्त्र्यः । स्फुरणापगमनमासां नास्तीति अनपस्फुरः । नित्यचलनस्वभावाः । अपगतस्फुरणत्वेन सोमं गृभायत । अचलत्वेन मनो वा ॥ ३ ॥

‘नदीसमुद्रघोषाश्च नादत्वाच्छ्रैष्ठ्यवाचकाः।

~~~~नादो हि श्रैष्ठ्यवाची स्यादेवं घोषाः परेपि च’ इति च ।~~~~

~~~~तदर्थं च नद्य आपतन्ति ।~~~~

‘भूतादिभूतोम्बुनिधानमध्ये भूत्वा हरिः सर्वहरोऽतिधाम्ना । अगाधमम्भो विदधाति भस्म यो वाडवाग्निर्नृहरिर्विचिन्त्यः॥’ इति वैहायससंहितायाम् ।

सुदुघाः सुष्ठु अपां दोहनकर्त्र्यः । स्फुरणापगमनमासां नास्तीति अनपस्फुरः । नित्यचलनस्वभावाः । अपगतस्फुरणत्वेन सोमं गृभायत । अचलत्वेन मनो वा ॥ ३ ॥

</div>

Line 428:

Line 383:

व्यतीन् विशेषेणाधिकान् देवान् । अफाणयत् विस्तारयामास । दाशुषे यजमानाय तत्समीपे । ‘फण= विस्तारे’ इति धातोः । सुयुक्तान् सुयोगरतान् । ‘विशेषेणाधिकत्वेन व्यतयो देवतास्स्मृताः ।

व्यतीन् विशेषेणाधिकान् देवान् । अफाणयत् विस्तारयामास । दाशुषे यजमानाय तत्समीपे । ‘फण= विस्तारे’ इति धातोः । सुयुक्तान् सुयोगरतान् । ‘विशेषेणाधिकत्वेन व्यतयो देवतास्स्मृताः । नित्ययोगरताश्चैव नारायणपरायणाः । ता एव चेन्द्रियात्मानस्तान्विस्तारयतीश्वरः । मन आदीन्द्रियाणां तु शक्तिविस्तार एव तु(हि) । विस्तारो देवतानां स्याद् भक्तेषु हरिणा कृतः’ इति प्रकाशसंहितायाम् । ‘चतुर्भिः साकं नवतिं च नामभिश्चक्रं न वृत्तं व्यतीँरवीविपत्’(ऋ.सं.१.१५५.६) इति च श्रुतिः । ‘स मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु । अमृतस्य देव धारणो भूयासम् । शरीरं मे विचर्षणम् । जिह्वा मे मधुमत्तमा । कर्णाभ्यां भूरि विश्रुवम्’(तै.उ.१.९(शिक्षावल्लि.९))इति च । ‘न देवा यष्टिमादाय रक्षन्ति पशुपालवत् । यं तु रक्षितुमिच्छन्ति बुद्ध्या संयोजयन्ति तम् ॥’(म.भा.५.३५.३३) इति भारते ।

नित्ययोगरताश्चैव नारायणपरायणाः ।

ता एव चेन्द्रियात्मानस्तान्विस्तारयतीश्वरः ।

मन आदीन्द्रियाणां तु शक्तिविस्तार एव तु(हि) ।

विस्तारो देवतानां स्याद् भक्तेषु हरिणा कृतः’ इति प्रकाशसंहितायाम् । ‘चतुर्भिः साकं नवतिं च नामभिश्चक्रं न वृत्तं व्यतीँरवीविपत्’(ऋ.सं.१.१५५.६) इति च श्रुतिः । ‘स मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु । अमृतस्य देव धारणो भूयासम् । शरीरं मे विचर्षणम् । जिह्वा मे मधुमत्तमा । कर्णाभ्यां भूरि विश्रुवम्’(तै.उ.१.९(शिक्षावल्लि.९))इति च । ‘न देवा यष्टिमादाय रक्षन्ति पशुपालवत् । यं तु रक्षितुमिच्छन्ति बुद्ध्या संयोजयन्ति तम् ॥’(म.भा.५.३५.३३) इति भारते ।

</div>

तक्वो जगत्कर्ता । ‘तक=निर्माणे’ इति धातोः ।‘न वर्तवे प्रसवः सर्गतक्तः’(ऋ.सं.३.३३.४) इति(इत्यादि) प्रयोगाच्च ।नेता (च सर्वस्य) चाशेषस्य। तदेव वपुस्सः । यत्तज्जगत्कर्तृनेतृरूपम् । ‘देहदेहिविभागश्च न क्वचित्परमेश्वरे । गुणतद्वद्विभागो वा नेह नानेति हि श्रुतिः॥’ इति पाद्मे । ‘तद्विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीरा आनन्दरूपममृतं यद्विभाति’। ‘सद्देहः सुखगन्धश्च ज्ञानभाः सत्पराक्रमः ।

तक्वो जगत्कर्ता । ‘तक=निर्माणे’ इति धातोः ।‘न वर्तवे प्रसवः सर्गतक्तः’(ऋ.सं.३.३३.४) इति(इत्यादि) प्रयोगाच्च ।नेता (च सर्वस्य) चाशेषस्य। तदेव वपुस्सः । यत्तज्जगत्कर्तृनेतृरूपम् । ‘देहदेहिविभागश्च न क्वचित्परमेश्वरे । गुणतद्वद्विभागो वा नेह नानेति हि श्रुतिः॥’ इति पाद्मे । ‘तद्विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीरा आनन्दरूपममृतं यद्विभाति’। ‘सद्देहः सुखगन्धश्च ज्ञानभाः सत्पराक्रमः । ज्ञानज्ञानः सुखसुखः स विष्णुः परमोऽक्षरः’॥ इति(इत्यादि) श्रुतेश्च ।

ज्ञानज्ञानः सुखसुखः स विष्णुः परमोऽक्षरः’॥ इति(इत्यादि) श्रुतेश्च ।

</div>

‘विशुद्धविज्ञानमरीचिमालया (वि)सचित्ररत्नप्रकरप्रकाशया ।

‘विशुद्धविज्ञानमरीचिमालया (वि)सचित्ररत्नप्रकरप्रकाशया । प्रकाशिताशेषजगत्स्वरूपया प्रभुः सदा ह्लादतनुर्विभूषितः॥’ इति पुरुषोत्तमसंहितायाम् । उपमा उपमायाम् उपमाविषये, अमुच्यत त्यक्तोऽभवत् । निरुपम इत्यर्थः । ‘अल्पाक्षरेण शक्येऽपि वक्तुं बह्वक्षरं यदि । उक्तस्याऽधिक्यमेवात्र निषेधेऽशेषतो भवेत्॥’ इति (च)शब्दनिर्णये ॥ १ ॥

प्रकाशिताशेषजगत्स्वरूपया प्रभुः सदा ह्लादतनुर्विभूषितः॥’ इति पुरुषोत्तमसंहितायाम् । उपमा उपमायाम् उपमाविषये, अमुच्यत त्यक्तोऽभवत् । निरुपम इत्यर्थः । ‘अल्पाक्षरेण शक्येऽपि वक्तुं बह्वक्षरं यदि ।

उक्तस्याऽधिक्यमेवात्र निषेधेऽशेषतो भवेत्॥’ इति (च)शब्दनिर्णये ॥ १ ॥

</div>

Line 455:

Line 403:

(विश्वा) विश्वान् द्विषो अज्ञानपापादीन् अतीत्य शक्रो (शक्तो)विष्णुः स्वभक्तान्(क्तम्)अतिवहत्येव हि । ‘यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम्’(कठ.उ.१.२.२३), ‘तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् ।

(विश्वा) विश्वान् द्विषो अज्ञानपापादीन् अतीत्य शक्रो (शक्तो)विष्णुः स्वभक्तान्(क्तम्)अतिवहत्येव हि । ‘यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम्’(कठ.उ.१.२.२३), ‘तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् । भवामि नचिरात् पार्थ मय्यावेशितचेतसाम्’(भगी.१२.७) (इत्यादिना)इत्यादिप्रसिद्धमुशब्देनाऽह । द्विषोऽतीत्यातिशयेनाऽत्मानं (प्रत्येवोहतेति)प्रत्योहतेति अतिशब्दद्वयार्थः । ओदनम् उन्दतेः कर्म बन्धनम् अभिनत्। भगवान् कानीनो बादरायणः, परः परमात्मा, गिरैव पच्यमानं परिपाककाले । ‘संश्लेषादोदनं कर्म पच्यमानं गिरैव हि । अभिनद्भगवान् व्यासः स्वभक्तानामशेषतः’ इति व्याससंहितायाम् ॥ २ ॥

भवामि नचिरात् पार्थ मय्यावेशितचेतसाम्’(भगी.१२.७) (इत्यादिना)इत्यादिप्रसिद्धमुशब्देनाऽह । द्विषोऽतीत्यातिशयेनाऽत्मानं (प्रत्येवोहतेति)प्रत्योहतेति अतिशब्दद्वयार्थः । ओदनम् उन्दतेः कर्म बन्धनम् अभिनत्। भगवान् कानीनो बादरायणः, परः परमात्मा, गिरैव पच्यमानं परिपाककाले ।

‘संश्लेषादोदनं कर्म पच्यमानं गिरैव हि । अभिनद्भगवान् व्यासः स्वभक्तानामशेषतः’ इति व्याससंहितायाम् ॥ २ ॥

</div>

Line 470:

Line 416:

अर्भक इव स्थितः । नवं रथम् अध्यतिष्ठत् । कुमारकः कुत्सितमारकः । अर्भक इव सूक्ष्मदेहः। पूर्वं पूर्वं देहं परित्यज्य नवं नवं देहमध्यतिष्ठज्जीवमादाय ।

अर्भक इव स्थितः । नवं रथम् अध्यतिष्ठत् । कुमारकः कुत्सितमारकः । अर्भक इव सूक्ष्मदेहः। पूर्वं पूर्वं देहं परित्यज्य नवं नवं देहमध्यतिष्ठज्जीवमादाय । ‘जीवदेहं परित्यज्य सह जीवेन चेश्वरः । जीवस्यान्यच्छरीरं च समुत्पाद्य विशत्यजः’ इति मान्यसंहितायाम् । कुमारक इवार्भकः सूक्ष्मदेह इति च(वा) । अर्भकः सूक्ष्मदेहोऽपि न (कुमारक) कुमार इति वा । सपक्षत् परिपक्‍वज्ञानादिगुणकमकरोत् । महिषं महान्तं ब्रह्माणम् । मृगं मृगयन्तं स्वात्मानम् । पित्रे स्वस्मै, मात्रे लक्ष्म्यै च, विभुक्रतुं पूर्णज्ञानम् । पितृमातृविषये पूर्णज्ञानम् । पुनः पूरयामासेत्यर्थः । ‘ज्ञानपूर्णं विधातारं मोक्षदानेन केशवः । स्वपुत्रं पूरयामास महिषं महतां महान्’ इति प्रवृत्ते ॥ ३ ॥

‘जीवदेहं परित्यज्य सह जीवेन चेश्वरः ।

जीवस्यान्यच्छरीरं च समुत्पाद्य विशत्यजः’ इति मान्यसंहितायाम् ।

कुमारक इवार्भकः सूक्ष्मदेह इति च(वा) । अर्भकः सूक्ष्मदेहोऽपि न (कुमारक) कुमार इति वा । सपक्षत् परिपक्‍वज्ञानादिगुणकमकरोत् । महिषं महान्तं ब्रह्माणम् । मृगं मृगयन्तं स्वात्मानम् । पित्रे स्वस्मै, मात्रे लक्ष्म्यै च, विभुक्रतुं पूर्णज्ञानम् । पितृमातृविषये पूर्णज्ञानम् । पुनः पूरयामासेत्यर्थः ।

‘ज्ञानपूर्णं विधातारं मोक्षदानेन केशवः ।

स्वपुत्रं पूरयामास महिषं महतां महान्’ इति प्रवृत्ते ॥ ३ ॥

</div>

Line 491:

Line 432:

व्याप्तो विशेषेणापन्नः । अविहृतम् असंसृष्टम् । कृच्छ्राद् अयथावस्थितशंसननिमित्ताद् दुःखादवाग्गतिं गतश्रीकतामेव न प्राप्नुयाम् । ‘विलोमः शत्रुज (क्ष)यकृत्संसर्गः पापनाशनः ।

व्याप्तो विशेषेणापन्नः । अविहृतम् असंसृष्टम् । कृच्छ्राद् अयथावस्थितशंसननिमित्ताद् दुःखादवाग्गतिं गतश्रीकतामेव न प्राप्नुयाम् । ‘विलोमः शत्रुज (क्ष)यकृत्संसर्गः पापनाशनः । यथास्थितः श्रीकरः स्यात्स्वाध्यायः शंसनेऽपि च’ इति प्रवृत्ते ‘गतश्रियः श्रियो हानिं पापहानिं परस्य च । संसर्गश्छन्दसां कुर्याच्छ्रियो वृद्धिं यथास्थितः’ इति स्वाध्यायतत्वे । ‘किञ्चित्वे चोभयत्वे च संशये सदृशे तथा । इवशब्दः प्रयुज्येत न्यक्कारेऽपि च पण्डितैः॥’ इति शब्दनिर्णये । अतो गतश्रीत्वसंशयेऽपीत्यर्थः ।इतस्ततो विशेषेण संहृतं (संयोजितं) विहृतम् ।

यथास्थितः श्रीकरः स्यात्स्वाध्यायः शंसनेऽपि च’ इति प्रवृत्ते

‘गतश्रियः श्रियो हानिं पापहानिं परस्य च ।

संसर्गश्छन्दसां कुर्याच्छ्रियो वृद्धिं यथास्थितः’ इति स्वाध्यायतत्वे ।

‘किञ्चित्वे चोभयत्वे च संशये सदृशे तथा । इवशब्दः प्रयुज्येत न्यक्कारेऽपि च पण्डितैः॥’ इति शब्दनिर्णये ।

अतो गतश्रीत्वसंशयेऽपीत्यर्थः ।इतस्ततो विशेषेण संहृतं (संयोजितं) विहृतम् ।

</div>

‘पापानां व्यतिषिक्तत्वाद्व्यतिषक्तं विनाशकम् ।

‘पापानां व्यतिषिक्तत्वाद्व्यतिषक्तं विनाशकम् । धनस्याव्यतिषङ्गेण व्यतिषङ्गोविनाशकः । सदृशं सदृशस्यैव यतः स्यात्प्रविनाशकम् । तथाप्यप्राप्तनाशस्य धनस्य बलवत्त्वतः । शक्नुयान्न विनाशाय पापस्येच्छासमेधितम् । संसृष्टं स्याद्विनाशाय नहीच्छा धनसङ्क्षये॥’ इति स्वाध्यायतत्वे । अव्यतिषक्तत्वं च मोक्षे विद्यत इत्यत्रोभयार्थ इवशब्दः । एवम्भूतेन शंसनेन पाप्मानम् अपहन्ति । शमलं रागादिकं च । पापस्य पृथगुक्तेः । ‘शमलं पापमुद्दिष्टं रागद्वेषादिकं तथा । अपराधश्च शमलं मलं च शमलं विदुः॥’ इति शब्दनिर्णये । य एवमुपास्ते सोऽपि पाप्मानमपहन्ति । ‘ऋक्षु संसृज्यमानासु प्रोच्यमानं जनार्दनम् । पुंसंसृष्टस्य पापस्य निहन्तारं विशेषतः । तत्प्रसादेन मुक्तस्य पापासंसृष्टतामपि । ध्यायन्कर्माणि कृत्वापि मुच्यते सर्वपातकैः॥’ इति प्रवृत्ते ।

धनस्याव्यतिषङ्गेण व्यतिषङ्गोविनाशकः ।

सदृशं सदृशस्यैव यतः स्यात्प्रविनाशकम् ।

तथाप्यप्राप्तनाशस्य धनस्य बलवत्त्वतः ।

शक्नुयान्न विनाशाय पापस्येच्छासमेधितम् ।

संसृष्टं स्याद्विनाशाय नहीच्छा धनसङ्क्षये॥’ इति स्वाध्यायतत्वे ।

अव्यतिषक्तत्वं च मोक्षे विद्यत इत्यत्रोभयार्थ इवशब्दः । एवम्भूतेन शंसनेन पाप्मानम् अपहन्ति । शमलं रागादिकं च । पापस्य पृथगुक्तेः ।

‘शमलं पापमुद्दिष्टं रागद्वेषादिकं तथा ।

अपराधश्च शमलं मलं च शमलं विदुः॥’ इति शब्दनिर्णये ।

य एवमुपास्ते सोऽपि पाप्मानमपहन्ति ।

‘ऋक्षु संसृज्यमानासु प्रोच्यमानं जनार्दनम् ।

पुंसंसृष्टस्य पापस्य निहन्तारं विशेषतः ।

तत्प्रसादेन मुक्तस्य पापासंसृष्टतामपि ।

ध्यायन्कर्माणि कृत्वापि मुच्यते सर्वपातकैः॥’ इति प्रवृत्ते ।

</div>

Line 533:

Line 456:

‘वानात्सूतेर्देवनाद्वासुदेवो वासाद्‍द्युतेश्छादनात्क्रीडया वा ।

‘वानात्सूतेर्देवनाद्वासुदेवो वासाद्‍द्युतेश्छादनात्क्रीडया वा । बलादसुत्वाद् दातृतो वर्तनाच्च तं वासुदेवं प्रवदन्ति वेदाः॥’ इत्यादि च सौकरायणश्रुतिः ।

बलादसुत्वाद् दातृतो वर्तनाच्च तं वासुदेवं प्रवदन्ति वेदाः॥’

इत्यादि च सौकरायणश्रुतिः ।

</div>

Line 543:

Line 464:

‘रूढियोगौ विना कश्चिन्नैवार्थो वेदगो भवेत् ।

‘रूढियोगौ विना कश्चिन्नैवार्थो वेदगो भवेत् । तत्रापि यौगिको मुख्यः सर्वत्रास्ति स वैदिके । अनवस्थानिवृत्त्यर्थं यौगिके रूढकल्पना । ज्ञाते विशेषविज्ञानं व्यवहारोऽपि रूढितः॥’ इति ब्रह्मतर्के ॥

तत्रापि यौगिको मुख्यः सर्वत्रास्ति स वैदिके ।

अनवस्थानिवृत्त्यर्थं यौगिके रूढकल्पना ।

ज्ञाते विशेषविज्ञानं व्यवहारोऽपि रूढितः॥’ इति ब्रह्मतर्के ॥

</div>

Line 554:

Line 472:

‘मुख्यार्थानां च सर्वेषां तारतम्यं (च) तु विद्यते ।

‘मुख्यार्थानां च सर्वेषां तारतम्यं (च) तु विद्यते । तत्राऽपि परमो मुख्यो वाच्योऽशेषरवैर्हरिः । (तत्र मुख्यविरोधेन)तत्तन्मुख्याविरोधेन तदन्यार्थस्य सङ्ग्रहः । स्वतो मुख्यविरोधे तु त्याज्योऽन्योऽर्थोऽखिलेष्वपि । इति सर्वत्र नियमः शब्दार्थज्ञानभूमिषु’ इति च ॥

तत्राऽपि परमो मुख्यो वाच्योऽशेषरवैर्हरिः ।

(तत्र मुख्यविरोधेन)तत्तन्मुख्याविरोधेन तदन्यार्थस्य सङ्ग्रहः ।

स्वतो मुख्यविरोधे तु त्याज्योऽन्योऽर्थोऽखिलेष्वपि ।

इति सर्वत्र नियमः शब्दार्थज्ञानभूमिषु’ इति च ॥

</div>

Line 566:

Line 480:

‘द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।

‘द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते । उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः । यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः । यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत । इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ । एतद्बुद्ध्वा बुदि्धमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत॥’(भ.गी.१५.१६-२०) इति । ‘श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप’(भ.गी.४.३३) इति च । ‘ध्यानं त्वखिलकर्मभ्यो ध्यानाच्च ज्ञानमुत्तमम् । न ज्ञानसदृशं किञ्चित् पुरुषार्थप्रसिद्धये॥’ इति (च) प्रवृत्ते । ‘दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद् धनञ्जय।’(भ.गी.२.४९) इति च ।

क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ।

उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।

यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ।

यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ।

अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ।

यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।

स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ।

इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ ।

एतद्बुद्ध्वा बुदि्धमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत॥’(भ.गी.१५.१६-२०) इति ।

‘श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप’(भ.गी.४.३३) इति च ।

‘ध्यानं त्वखिलकर्मभ्यो ध्यानाच्च ज्ञानमुत्तमम् ।

न ज्ञानसदृशं किञ्चित् पुरुषार्थप्रसिद्धये॥’ इति (च) प्रवृत्ते ।

‘दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद् धनञ्जय।’(भ.गी.२.४९) इति च ।

</div>

‘अशेषकर्मपूगोऽपि न विष्णुध्यानलेशभाक् ।

‘अशेषकर्मपूगोऽपि न विष्णुध्यानलेशभाक् । तच्च ध्यानं हरेर्ज्ञानकोट्यंशाय न पूर्यते’ इति कर्मविवेके । ‘तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्था अयनाय विद्यते’(तै.आ.३.१३) इति च श्रुतिः ॥

तच्च ध्यानं हरेर्ज्ञानकोट्यंशाय न पूर्यते’ इति कर्मविवेके ।

‘तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्था अयनाय विद्यते’(तै.आ.३.१३) इति च श्रुतिः ॥

</div>

Line 597:

Line 496:

‘कुहकञ्चेन्द्रजालं च विरुद्धाचरणानि च ।

‘कुहकञ्चेन्द्रजालं च विरुद्धाचरणानि च । दर्शयित्वा जनं सर्वं मोहयाशु महेश्वर॥’ इत्यादि वाराहे ।

दर्शयित्वा जनं सर्वं मोहयाशु महेश्वर॥’ इत्यादि वाराहे ।

</div>

Line 614:

Line 512:

‘एकविंशति दिव्यानि स्थानानि दिवि चक्रिणः ।

‘एकविंशति दिव्यानि स्थानानि दिवि चक्रिणः । वज्रिणो वाऽपि तद्भक्तैर्भुज्यन्ते तानि याज्ञिकैः॥’ इति प्रवृत्ते ।

वज्रिणो वाऽपि तद्भक्तैर्भुज्यन्ते तानि याज्ञिकैः॥’ इति प्रवृत्ते ।

</div>

Line 648:

Line 545:

भगवद्भक्तिज्ञानवैराग्यपूर्वकं च कर्म कर्तव्यम् ।‘इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठं नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढाः ।~~~~

भगवद्भक्तिज्ञानवैराग्यपूर्वकं च कर्म कर्तव्यम् ।‘इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठं नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढाः । नाकस्य पृष्ठे सुकृते तेऽनुभूत्वा इमं लोकं हीनकरं वाऽऽविशन्ति॥’((मुण्डक)आथ.२.१०) ‘नैष्कर्म्यमप्यच्युतभाववर्जितं न शोभते ज्ञानमलं निरञ्जनम् । कुतः पुनः शश्वदभद्रमीश्वरे विनार्पितं कर्म यदप्यकारणम्॥’(भाग.१२.१२.५२) ‘यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् । स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः॥’(भ.गी.१८.४६) ‘त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते । ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकमश्नन्ति दिव्यान् दिवि देवभोगान्॥’(भ.गी.१९.२०) ‘मयि सर्वाणि कर्माणि सन्न्यस्याध्यात्मचेतसा। निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः॥ ये मे मतमिदं नित्यमनुतिषष्ठन्ति मानवाः । श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥ ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् । सर्वज्ञानविमूढांस्तान्विद्धि नष्टानचेतसः॥’(भ.गी.३.३०-३२) ‘तपस्विनो दानपरा यशस्विनो मनस्विनो मन्त्रविदः सुमङ्गलाः । क्षेमं न विन्दन्ति विना यदर्पणं तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नमः॥’(भाग.२.४.१७), ‘एष उ एव दाश्वान् य (एनमेवं)एवं वेद’। ‘यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवति’(छां.उ.१.१.८(१०))। ‘परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ॥ मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः।’(भ.गी.९.११-१२) ‘सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः । इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥ मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु । मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे॥’(भ.गी.१८.६४-६५) ‘विज्ञानमानन्दं ब्रह्म रातिर्दातुः परायणम् । तिष्ठमानस्य तद्विदः’(बृ.उ.५.९.७(३.९.२८)) इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः ॥

~~~~नाकस्य पृष्ठे सुकृते तेऽनुभूत्वा इमं लोकं हीनकरं वाऽऽविशन्ति॥’((मुण्डक)आथ.२.१०)~~~~

‘नैष्कर्म्यमप्यच्युतभाववर्जितं न शोभते ज्ञानमलं निरञ्जनम् ।

~~~~कुतः पुनः शश्वदभद्रमीश्वरे विनार्पितं कर्म यदप्यकारणम्॥’(भाग.१२.१२.५२)~~~~

‘यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।

~~~~स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः॥’(भ.गी.१८.४६)~~~~

‘त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते ।

~~~~ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकमश्नन्ति दिव्यान् दिवि देवभोगान्॥’(भ.गी.१९.२०)~~~~

‘मयि सर्वाणि कर्माणि सन्न्यस्याध्यात्मचेतसा। निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः॥

~~~~ये मे मतमिदं नित्यमनुतिषष्ठन्ति मानवाः ।~~~~

~~~~श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥~~~~

~~~~ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ।~~~~

~~~~सर्वज्ञानविमूढांस्तान्विद्धि नष्टानचेतसः॥’(भ.गी.३.३०-३२)~~~~

‘तपस्विनो दानपरा यशस्विनो मनस्विनो मन्त्रविदः सुमङ्गलाः ।

~~~~क्षेमं न विन्दन्ति विना यदर्पणं तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नमः॥’(भाग.२.४.१७),~~~~

‘एष उ एव दाश्वान् य (एनमेवं)एवं वेद’।

‘यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवति’(छां.उ.१.१.८(१०))।

‘परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ॥

~~~~मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः।’(भ.गी.९.११-१२)~~~~

‘सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः ।

~~~~इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥~~~~

~~~~मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।~~~~

~~~~मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे॥’(भ.गी.१८.६४-६५)~~~~

‘विज्ञानमानन्दं ब्रह्म रातिर्दातुः परायणम् ।

~~~~तिष्ठमानस्य तद्विदः’(बृ.उ.५.९.७(३.९.२८))~~~~

~~~~इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः ॥

</div>

नमो नारायणायाजभवशक्रोष्णरुङ्मुखैः ।~~~~

नमो नारायणायाजभवशक्रोष्णरुङ्मुखैः । सदा वन्दितपादाय (श्रि)श्रीपाय प्रेयसेऽधिकम् ॥

~~~~सदा वन्दितपादाय (श्रि)श्रीपाय प्रेयसेऽधिकम् ॥

</div>

@@ Line 6: / Line 6: @@
 </div>
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_001" data-verse="KNR_C01">
-<p>ॐ॥ य इज्यते विधीशानशक्रपूर्वैस्सदा मखैः ।</p>
+<p>ॐ॥ य इज्यते विधीशानशक्रपूर्वैस्सदा मखैः । रमाप्रणयिने तस्मै सर्वयज्ञभुजे नमः ॥</p>
-<p>रमाप्रणयिने तस्मै सर्वयज्ञभुजे नमः ॥</p>
 </div>
@@ Line 27: / Line 26: @@
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V01_B003" data-verse="KNR_C01_V01">
-<p>तथाहि श्रुतिः -</p>
+<p>तथाहि श्रुतिः -  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id">‘सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म’(तै.उ.२.१,ब्रह्मवल्लि.२)</span></span>। <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘विज्ञानमानन्दं ब्रह्म’(बृह. ३,९.३५)</span></span> । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः। तस्मादेतद् ब्रह्म नामरूपमन्नं च जायते॥’(मुण्डक.उ.१.१.९)</span></span>    <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः स बाह्याभ्यन्तरो ह्यजः । अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो ह्यक्षरात्परतः परः॥’(मुण्डक.उ.३.२(२.१.२))</span></span> ।  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘एतावानस्य महिमाऽतो ज्यायांश्च पुरुषः।’(ऋ.सं.१०.९०.३)</span></span>,  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘यो नः पिता जनिता यो विधाता धामानि वेद भुवनानि विश्वा।’(ऋ.सं.१०.८२.३)</span></span>,  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते ।  पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते॥’</span></span>,  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यात्तोऽवाक्यनादरः।’(छां.उ.३.१४.२,४)</span></span>,   <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘विष्णोर्नु कं वीर्याणि प्रवोचं यः पार्थिवानि विममे रजांसि।’(ऋ.सं.१.१५४.१)</span></span>,  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘परो मात्रया तन्वा वृधान न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति।’(ऋ.सं.७.९९.१)</span></span>,   <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘न ते विष्णो जायमानो न जातो देव महिम्नः परमन्तमाप।’(ऋ.सं.७.९९.२)</span></span> इत्यादिका ।</p>
-  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id">‘सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म’(तै.उ.२.१,ब्रह्मवल्लि.२)</span></span>। <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘विज्ञानमानन्दं ब्रह्म’(बृह. ३,९.३५)</span></span> । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः। तस्मादेतद् ब्रह्म नामरूपमन्नं च जायते॥’(मुण्डक.उ.१.१.९)</span></span>
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः स बाह्याभ्यन्तरो ह्यजः । अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो ह्यक्षरात्परतः परः॥’(मुण्डक.उ.३.२(२.१.२))</span></span> ।
-  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘एतावानस्य महिमाऽतो ज्यायांश्च पुरुषः।’(ऋ.सं.१०.९०.३)</span></span>,
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘यो नः पिता जनिता यो विधाता धामानि वेद भुवनानि विश्वा।’(ऋ.सं.१०.८२.३)</span></span>,
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते ।
-<p>पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते॥’</span></span>,</p>
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यात्तोऽवाक्यनादरः।’(छां.उ.३.१४.२,४)</span></span>,
- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘विष्णोर्नु कं वीर्याणि प्रवोचं यः पार्थिवानि विममे रजांसि।’(ऋ.सं.१.१५४.१)</span></span>,
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘परो मात्रया तन्वा वृधान न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति।’(ऋ.सं.७.९९.१)</span></span>,
- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘न ते विष्णो जायमानो न जातो देव महिम्नः परमन्तमाप।’(ऋ.सं.७.९९.२)</span></span> इत्यादिका ।
 </div>
@@ Line 45: / Line 34: @@
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V01_B005" data-verse="KNR_C01_V01">
-<p>न च-</p>
+<p>न च-  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shvetashvataropanishat-id">‘एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा । कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च’(श्वे.उ.६.११)</span></span>  इत्यादिविरोधः । सत्वादिगुणाभावोक्तेस्तत्र । अन्यथा ‘एको देवस्सर्वभूतेषु गूढः’ इत्यादीनामपि गुणत्वात् स्वोक्तिविरोधः ॥</p>
-  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shvetashvataropanishat-id">‘एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा । कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च’(श्वे.उ.६.११)</span></span>
-<p>इत्यादिविरोधः । सत्वादिगुणाभावोक्तेस्तत्र । अन्यथा ‘एको देवस्सर्वभूतेषु गूढः’ इत्यादीनामपि गुणत्वात् स्वोक्तिविरोधः ॥</p>
 </div>
@@ Line 243: / Line 230: @@
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V12_B002" data-verse="KNR_C01_V12">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padmapurana-id">‘समीपे दूरतोऽभिज्ञं(दूरतो ज्ञं) त्वामुद्दिश्यैव मद्गतम् ।
+<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padmapurana-id">‘समीपे दूरतोऽभिज्ञं(दूरतो ज्ञं) त्वामुद्दिश्यैव मद्गतम् । एहि विष्णो न मे शक्तिस्त्वदाह्वाने हि मामुप ॥ इति ब्रह्माऽस्तुवद्विष्णुं तन्नाभ्युत्थितपद्मगः’</span></span> इति पाद्मे ।
-एहि विष्णो न मे शक्तिस्त्वदाह्वाने हि मामुप ॥
-इति ब्रह्माऽस्तुवद्विष्णुं तन्नाभ्युत्थितपद्मगः’</span></span> इति पाद्मे ।
 </div>
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V12_B003" data-verse="KNR_C01_V12">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skandapurana-id">‘समीपे दूरतश्चैव ध्यायन्तं त्वा सदा (प्र)विभो ।
+<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skandapurana-id">‘समीपे दूरतश्चैव ध्यायन्तं त्वा सदा (प्र)विभो । मामेहि ज्ञानदानायेत्याह गाधिसुतो हरिम्॥’</span></span> इति स्कान्दे ।
-मामेहि ज्ञानदानायेत्याह गाधिसुतो हरिम्॥’</span></span> इति स्कान्दे ।
 </div>
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V12_B004" data-verse="KNR_C01_V12">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Manyasamhita-id">‘ओतमस्मिन् जगद्यस्मादोमित्युक्तो हरिसः सदा ।
+<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Manyasamhita-id">‘ओतमस्मिन् जगद्यस्मादोमित्युक्तो हरिसः सदा । तमेव जगदाधारं यतयः समुपासते॥’</span></span> इति मान्यसंहितायाम् ॥ ११ ॥
-तमेव जगदाधारं यतयः समुपासते॥’</span></span> इति मान्यसंहितायाम् ॥ ११ ॥
 </div>
@@ Line 263: / Line 246: @@
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V12_B006" data-verse="KNR_C01_V12">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘यस्तद्वेद स पितुष्पितासत्’</span></span> इति (च) श्रुतिः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahanarayanopanishat-id">‘त्रीणि पदा निहिता गुहासु यस्तद्वेद स पितुष्पितासत्(यस्तद्वेद सवितुः पिता सत् )’(महानारायणोपनिषत्.१.१५)</span></span>,
+<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘यस्तद्वेद स पितुष्पितासत्’</span></span> इति (च) श्रुतिः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahanarayanopanishat-id">‘त्रीणि पदा निहिता गुहासु यस्तद्वेद स पितुष्पितासत्(यस्तद्वेद सवितुः पिता सत् )’(महानारायणोपनिषत्.१.१५)</span></span>,  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyaaranyaka-id">‘स्त्रियः सतीस्ताँ उ मे पुंस आहुः पश्यदक्षण्वान् न विचेतदन्धः । कविर्यः पुत्रः स इमा चिकेत यस्ता विजानात् (सवितुः पिता सत्)स पितुष्पितासत्।’(तैत्तिरीयारण्यकम्.१.११)</span></span>  इत्यादिश्रुतिभ्यो विज्ञानमेव तन्निर्माणम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘इन्द्र एकं सूर्य एकं जजान वेनादेकं स्वधया निष्टतक्षुः’(ऋ.सं.४.५८.४)</span></span> इत्यादेर्विज्ञापनं वा ॥
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyaaranyaka-id">‘स्त्रियः सतीस्ताँ उ मे पुंस आहुः पश्यदक्षण्वान् न विचेतदन्धः । कविर्यः पुत्रः स इमा चिकेत यस्ता विजानात् (सवितुः पिता सत्)स पितुष्पितासत्।’(तैत्तिरीयारण्यकम्.१.११)</span></span>
-इत्यादिश्रुतिभ्यो विज्ञानमेव तन्निर्माणम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘इन्द्र एकं सूर्य एकं जजान वेनादेकं स्वधया निष्टतक्षुः’(ऋ.सं.४.५८.४)</span></span> इत्यादेर्विज्ञापनं वा ॥
 </div>
@@ Line 273: / Line 254: @@
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V12_B008" data-verse="KNR_C01_V12">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">‘अन्तर्गतं बहिर्गञ्च(र्गतञ्च) द्विधा स्यादुपसर्जनम् ।
+<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">‘अन्तर्गतं बहिर्गञ्च(र्गतञ्च) द्विधा स्यादुपसर्जनम् ।  हस्तवद्धेतिवच्चैव पदानां चोपसर्गवत्’</span></span> इति शब्दनिर्णये ।
-हस्तवद्धेतिवच्चैव पदानां चोपसर्गवत्’</span></span> इति शब्दनिर्णये ।
 </div>
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V12_B009" data-verse="KNR_C01_V12">
-<p>‘अधत्तान्यञ्जठरे प्रेम रिच्यत 'प्रचेतन'’ ॥ १ ॥</p>
+<p>‘अधत्तान्यञ्जठरे प्रेम रिच्यत 'प्रचेतन'’ ॥ १ ॥  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘दाता राधस्तुवते काम्यं वसु 'प्रचेतय'’(सामवेद.३.६)</span></span> ॥ २ ॥  ‘अस्माकं बोधि चोदिता ‍‌'आ याहि पिब मत्स्व'’ ॥ ३ ॥  ‘तं त्वा परिष्वजामहे ‍'क्रतुश्छन्द ऋतं बृहत्'’ ॥ ४ ॥  ‘या ते रातिर्ददिर्वसु 'सुम्न आधेहि नो वसो'’ ॥ ५ ॥ इत्युपसृजति ॥  ‘अशेषमहानाम्न्यर्थसंस्मरणपरिज्ञानपूर्वकमुपसर्गसंयोजनं कर्तव्यम्’ इत्येदर्थत्वेन महानाम्नीप्रशंसा क्रियते । अन्यथा तावन्मात्रप्रशंसामृते अशेषमहानाम्नीप्रशंसाया व्यर्थत्वात् । (त्र्युच)तृचविभागेन ‘विदा मघवन्’(ऐ.आ.(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१) ‘तमूतये’(ऐ.आ(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१) ‘नूनम्’(ऐ.आ.(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१) इति वा तिस्त्रो महानाम्न्यः ।</p>
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘दाता राधस्तुवते काम्यं वसु 'प्रचेतय'’(सामवेद.३.६)</span></span> ॥ २ ॥
-<p>‘अस्माकं बोधि चोदिता ‍‌'आ याहि पिब मत्स्व'’ ॥ ३ ॥</p>
-<p>‘तं त्वा परिष्वजामहे ‍'क्रतुश्छन्द ऋतं बृहत्'’ ॥ ४ ॥</p>
-<p>‘या ते रातिर्ददिर्वसु 'सुम्न आधेहि नो वसो'’ ॥ ५ ॥ इत्युपसृजति ॥</p>
-<p>‘अशेषमहानाम्न्यर्थसंस्मरणपरिज्ञानपूर्वकमुपसर्गसंयोजनं कर्तव्यम्’ इत्येदर्थत्वेन महानाम्नीप्रशंसा क्रियते । अन्यथा तावन्मात्रप्रशंसामृते अशेषमहानाम्नीप्रशंसाया व्यर्थत्वात् । (त्र्युच)तृचविभागेन ‘विदा मघवन्’(ऐ.आ.(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१) ‘तमूतये’(ऐ.आ(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१) ‘नूनम्’(ऐ.आ.(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१) इति वा तिस्त्रो महानाम्न्यः ।</p>
 </div>
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V12_B010" data-verse="KNR_C01_V12">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘प्रथमा या महानाम्नी तद्वाच्यः पार्थिवो हरिः ।
+<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘प्रथमा या महानाम्नी तद्वाच्यः पार्थिवो हरिः । द्वितीयाया आन्तरिक्ष्यस्तृतीयाया द्युगः प्रभुः’</span></span> इत्यृक्संहितायाम् ॥
-द्वितीयाया आन्तरिक्ष्यस्तृतीयाया द्युगः प्रभुः’</span></span> इत्यृक्संहितायाम् ॥
 </div>
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V12_B011" data-verse="KNR_C01_V12">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘(त्र्युचा)तृचास्तिस्त्रो महानाम्न्यः पञ्चर्चा प्रथमा परा ।
+<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘(त्र्युचा)तृचास्तिस्त्रो महानाम्न्यः पञ्चर्चा प्रथमा परा । (त्र्युचा)तृचा द्व्यृचा च निगदैस्तार्तीया सप्तभिर्युता । इति द्वेधा(त्रेधा) विभागः स्याज्जपध्यानादिकर्मसु’</span></span> इति च ।
-(त्र्युचा)तृचा द्व्यृचा च निगदैस्तार्तीया सप्तभिर्युता ।
-इति द्वेधा(त्रेधा) विभागः स्याज्जपध्यानादिकर्मसु’</span></span> इति च ।
 </div>
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V12_B012" data-verse="KNR_C01_V12">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘त्रिलोकगेन हरिणा निर्मितः षोळशीक्रतुः ।
+<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘त्रिलोकगेन हरिणा निर्मितः षोळशीक्रतुः । एवं ज्ञात्वा हरिं तं च कर्म कुर्वन्न जायते’</span></span> इति प्रवृत्ते ।
-एवं ज्ञात्वा हरिं तं च कर्म कुर्वन्न जायते’</span></span> इति प्रवृत्ते ।
 </div>
@@ Line 359: / Line 330: @@
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V16_B002" data-verse="KNR_C01_V16">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।
+<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् । जोषयेत् सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तस्समाचरन् ॥’(भ.गी.२.२६)</span></span> इति च ।
-जोषयेत् सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तस्समाचरन् ॥’(भ.गी.२.२६)</span></span> इति च ।
 </div>
@@ Line 368: / Line 338: @@
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V16_B004" data-verse="KNR_C01_V16">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘प्रत्युद्गमप्रश्रयणाभिवादनं विधीयते साधु मिथस्सुमध्यमे ।
+<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘प्रत्युद्गमप्रश्रयणाभिवादनं विधीयते साधु मिथस्सुमध्यमे । प्राज्ञैः परस्मै पुरुषाय चेतसा गुहाशयायैव न देहमानिने ॥’(भाग.४.३.२२)</span></span> इति भागवते ।
-प्राज्ञैः परस्मै पुरुषाय चेतसा गुहाशयायैव न देहमानिने ॥’(भाग.४.३.२२)</span></span> इति भागवते ।
 </div>
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V16_B005" data-verse="KNR_C01_V16">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vyasasmruti-id">‘सदेहमानिहरये प्रणमेत्केवलाय वा ।
+<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vyasasmruti-id">‘सदेहमानिहरये प्रणमेत्केवलाय वा ।  न देहाय न तन्मानपराय च कथञ्चन ॥’ इति व्यासस्मृतौ</span></span> ।  पुनरर्चतेति तात्पर्यार्थः(र्थे) ॥ १ ॥
-न देहाय न तन्मानपराय च कथञ्चन ॥’ इति व्यासस्मृतौ</span></span> ।
-पुनरर्चतेति तात्पर्यार्थः(र्थे) ॥ १ ॥
 </div>
@@ Line 391: / Line 358: @@
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V17_B002" data-verse="KNR_C01_V17">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘ता वा एताः सर्वा ऋचः सर्वे वेदाः सर्वे घोषा एकैव व्याहृतिः प्राण एव(प्राण ऋच इत्येव विद्यात्)’</span></span> इति (च) श्रुतिः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdatattve-id">‘दध्नो मथनशब्दश्चाप्यन्तर्नादस्वरूपतः ।
+<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘ता वा एताः सर्वा ऋचः सर्वे वेदाः सर्वे घोषा एकैव व्याहृतिः प्राण एव(प्राण ऋच इत्येव विद्यात्)’</span></span> इति (च) श्रुतिः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdatattve-id">‘दध्नो मथनशब्दश्चाप्यन्तर्नादस्वरूपतः ।  भीषकत्वं हरेर्ब्रूयादन्तर्नादो हि भीषणे ।  गजबृंहितमप्येवं धिक्कारसहितं वदेत् ।  स्वरितेन समायोगाद् धिक्कृतौ स्वरितो यतः ।  महामत्रं(मन्त्रं) जलाद्यैश्च युक्तमेतादृशं वदेत् ।  पादभूषा च धिक्कारं तत्कृतं स्वरितं(तो) वदेत् ।  अद्भुतत्वं हरेर्वक्ति पिङ्गाकण्ठगशब्दवत् ।  तामेवाद्भुततां वक्ति गृहगोधा पराऽपि च’</span></span> इति शब्दतत्वे ॥ ३ ॥
-  भीषकत्वं हरेर्ब्रूयादन्तर्नादो हि भीषणे ।
-  गजबृंहितमप्येवं धिक्कारसहितं वदेत् ।
-स्वरितेन समायोगाद् धिक्कृतौ स्वरितो यतः ।
-  महामत्रं(मन्त्रं) जलाद्यैश्च युक्तमेतादृशं वदेत् ।
-  पादभूषा च धिक्कारं तत्कृतं स्वरितं(तो) वदेत् ।
-  अद्भुतत्वं हरेर्वक्ति पिङ्गाकण्ठगशब्दवत् ।
-  तामेवाद्भुततां वक्ति गृहगोधा पराऽपि च’</span></span> इति शब्दतत्वे ॥ ३ ॥
 </div>
@@ Line 411: / Line 371: @@
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V18_B001" data-verse="KNR_C01_V18">
-<p>यच्च एन्यो नद्य आपतन्ति तद्धोषश्चेन्द्रवाचकः ।</p>
+<p>यच्च एन्यो नद्य आपतन्ति तद्धोषश्चेन्द्रवाचकः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘नदीसमुद्रघोषाश्च नादत्वाच्छ्रैष्ठ्यवाचकाः।  नादो हि श्रैष्ठ्यवाची स्यादेवं घोषाः परेपि च’</span></span> इति च ।  तदर्थं च नद्य आपतन्ति ।  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vaihayasasaamhita-id">‘भूतादिभूतोम्बुनिधानमध्ये भूत्वा हरिः सर्वहरोऽतिधाम्ना । अगाधमम्भो विदधाति भस्म यो वाडवाग्निर्नृहरिर्विचिन्त्यः॥’</span></span> इति वैहायससंहितायाम् ।   <span class="gr-moola">सुदुघाः</span> सुष्ठु अपां दोहनकर्त्र्यः । स्फुरणापगमनमासां नास्तीति  <span class="gr-moola">अनपस्फुरः</span> । नित्यचलनस्वभावाः । अपगतस्फुरणत्वेन <span class="gr-moola">सोमं</span>  <span class="gr-moola">गृभायत</span>  । अचलत्वेन मनो वा ॥ ३ ॥</p>
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘नदीसमुद्रघोषाश्च नादत्वाच्छ्रैष्ठ्यवाचकाः।
-<p>नादो हि श्रैष्ठ्यवाची स्यादेवं घोषाः परेपि च’</span></span> इति च ।</p>
-<p>तदर्थं च नद्य आपतन्ति ।</p>
-  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vaihayasasaamhita-id">‘भूतादिभूतोम्बुनिधानमध्ये भूत्वा हरिः सर्वहरोऽतिधाम्ना । अगाधमम्भो विदधाति भस्म यो वाडवाग्निर्नृहरिर्विचिन्त्यः॥’</span></span> इति वैहायससंहितायाम् ।
-   <span class="gr-moola">सुदुघाः</span> सुष्ठु अपां दोहनकर्त्र्यः । स्फुरणापगमनमासां नास्तीति  <span class="gr-moola">अनपस्फुरः</span> । नित्यचलनस्वभावाः । अपगतस्फुरणत्वेन <span class="gr-moola">सोमं</span>  <span class="gr-moola">गृभायत</span>  । अचलत्वेन मनो वा ॥ ३ ॥
 </div>
@@ Line 428: / Line 383: @@
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V19_B001" data-verse="KNR_C01_V19">
-<span class="gr-moola">व्यतीन्</span> विशेषेणाधिकान् देवान् ।  <span class="gr-moola">अफाणयत्</span> विस्तारयामास ।  <span class="gr-moola">दाशुषे</span> यजमानाय तत्समीपे । ‘फण= विस्तारे’ इति धातोः ।  <span class="gr-moola">सुयुक्तान्</span> सुयोगरतान् ।  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Prakashasamhita-id">‘विशेषेणाधिकत्वेन व्यतयो देवतास्स्मृताः ।
+<span class="gr-moola">व्यतीन्</span> विशेषेणाधिकान् देवान् ।  <span class="gr-moola">अफाणयत्</span> विस्तारयामास ।  <span class="gr-moola">दाशुषे</span> यजमानाय तत्समीपे । ‘फण= विस्तारे’ इति धातोः ।  <span class="gr-moola">सुयुक्तान्</span> सुयोगरतान् ।  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Prakashasamhita-id">‘विशेषेणाधिकत्वेन व्यतयो देवतास्स्मृताः ।  नित्ययोगरताश्चैव नारायणपरायणाः ।  ता एव चेन्द्रियात्मानस्तान्विस्तारयतीश्वरः ।  मन आदीन्द्रियाणां तु शक्तिविस्तार एव तु(हि) ।  विस्तारो देवतानां स्याद् भक्तेषु हरिणा कृतः’</span></span> इति प्रकाशसंहितायाम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘चतुर्भिः साकं नवतिं च नामभिश्चक्रं न वृत्तं व्यतीँरवीविपत्’(ऋ.सं.१.१५५.६)</span></span> इति च श्रुतिः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id">‘स मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु । अमृतस्य देव धारणो भूयासम् । शरीरं मे विचर्षणम् । जिह्वा मे मधुमत्तमा । कर्णाभ्यां भूरि विश्रुवम्’(तै.उ.१.९(शिक्षावल्लि.९))</span></span>इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘न देवा यष्टिमादाय रक्षन्ति पशुपालवत् । यं तु रक्षितुमिच्छन्ति बुद्ध्या संयोजयन्ति तम् ॥’(म.भा.५.३५.३३)</span></span> इति भारते ।
-  नित्ययोगरताश्चैव नारायणपरायणाः ।
-  ता एव चेन्द्रियात्मानस्तान्विस्तारयतीश्वरः ।
-  मन आदीन्द्रियाणां तु शक्तिविस्तार एव तु(हि) ।
-  विस्तारो देवतानां स्याद् भक्तेषु हरिणा कृतः’</span></span> इति प्रकाशसंहितायाम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘चतुर्भिः साकं नवतिं च नामभिश्चक्रं न वृत्तं व्यतीँरवीविपत्’(ऋ.सं.१.१५५.६)</span></span> इति च श्रुतिः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id">‘स मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु । अमृतस्य देव धारणो भूयासम् । शरीरं मे विचर्षणम् । जिह्वा मे मधुमत्तमा । कर्णाभ्यां भूरि विश्रुवम्’(तै.उ.१.९(शिक्षावल्लि.९))</span></span>इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘न देवा यष्टिमादाय रक्षन्ति पशुपालवत् । यं तु रक्षितुमिच्छन्ति बुद्ध्या संयोजयन्ति तम् ॥’(म.भा.५.३५.३३)</span></span> इति भारते ।
 </div>
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V19_B002" data-verse="KNR_C01_V19">
-<span class="gr-moola">तक्वो</span> जगत्कर्ता । ‘तक=निर्माणे’ इति धातोः ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘न वर्तवे प्रसवः सर्गतक्तः’(ऋ.सं.३.३३.४)</span></span> इति(इत्यादि) प्रयोगाच्च ।<span class="gr-moola">नेता</span> (च सर्वस्य) चाशेषस्य। तदेव वपुस्सः । यत्तज्जगत्कर्तृनेतृरूपम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘देहदेहिविभागश्च न क्वचित्परमेश्वरे । गुणतद्वद्विभागो वा नेह नानेति हि श्रुतिः॥’</span></span>  इति पाद्मे । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तद्विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीरा आनन्दरूपममृतं यद्विभाति’</span></span>। <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘सद्देहः सुखगन्धश्च ज्ञानभाः सत्पराक्रमः ।
+<span class="gr-moola">तक्वो</span> जगत्कर्ता । ‘तक=निर्माणे’ इति धातोः ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘न वर्तवे प्रसवः सर्गतक्तः’(ऋ.सं.३.३३.४)</span></span> इति(इत्यादि) प्रयोगाच्च ।<span class="gr-moola">नेता</span> (च सर्वस्य) चाशेषस्य। तदेव वपुस्सः । यत्तज्जगत्कर्तृनेतृरूपम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘देहदेहिविभागश्च न क्वचित्परमेश्वरे । गुणतद्वद्विभागो वा नेह नानेति हि श्रुतिः॥’</span></span>  इति पाद्मे । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तद्विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीरा आनन्दरूपममृतं यद्विभाति’</span></span>। <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘सद्देहः सुखगन्धश्च ज्ञानभाः सत्पराक्रमः ।  ज्ञानज्ञानः सुखसुखः स विष्णुः परमोऽक्षरः’॥</span></span> इति(इत्यादि) श्रुतेश्च ।
-  ज्ञानज्ञानः सुखसुखः स विष्णुः परमोऽक्षरः’॥</span></span> इति(इत्यादि) श्रुतेश्च ।
 </div>
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V19_B003" data-verse="KNR_C01_V19">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Purushottanasamhita-id">‘विशुद्धविज्ञानमरीचिमालया (वि)सचित्ररत्नप्रकरप्रकाशया ।
+<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Purushottanasamhita-id">‘विशुद्धविज्ञानमरीचिमालया (वि)सचित्ररत्नप्रकरप्रकाशया ।  प्रकाशिताशेषजगत्स्वरूपया प्रभुः सदा ह्लादतनुर्विभूषितः॥’</span></span> इति पुरुषोत्तमसंहितायाम् । <span class="gr-moola">उपमा</span> उपमायाम् उपमाविषये, <span class="gr-moola">अमुच्यत</span> त्यक्तोऽभवत् । निरुपम इत्यर्थः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">‘अल्पाक्षरेण शक्येऽपि वक्तुं बह्वक्षरं यदि ।  उक्तस्याऽधिक्यमेवात्र निषेधेऽशेषतो भवेत्॥’</span></span> इति (च)शब्दनिर्णये ॥ १ ॥
-  प्रकाशिताशेषजगत्स्वरूपया प्रभुः सदा ह्लादतनुर्विभूषितः॥’</span></span> इति पुरुषोत्तमसंहितायाम् । <span class="gr-moola">उपमा</span> उपमायाम् उपमाविषये, <span class="gr-moola">अमुच्यत</span> त्यक्तोऽभवत् । निरुपम इत्यर्थः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">‘अल्पाक्षरेण शक्येऽपि वक्तुं बह्वक्षरं यदि ।
-  उक्तस्याऽधिक्यमेवात्र निषेधेऽशेषतो भवेत्॥’</span></span> इति (च)शब्दनिर्णये ॥ १ ॥
 </div>
@@ Line 455: / Line 403: @@
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V20_B001" data-verse="KNR_C01_V20">
-<span class="gr-moola">(विश्वा)</span> विश्वान्  <span class="gr-moola">द्विषो</span> अज्ञानपापादीन् अतीत्य  <span class="gr-moola">शक्रो</span> (शक्तो)विष्णुः स्वभक्तान्(क्तम्)अतिवहत्येव हि । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम्’(कठ.उ.१.२.२३)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् ।
+<span class="gr-moola">(विश्वा)</span> विश्वान्  <span class="gr-moola">द्विषो</span> अज्ञानपापादीन् अतीत्य  <span class="gr-moola">शक्रो</span> (शक्तो)विष्णुः स्वभक्तान्(क्तम्)अतिवहत्येव हि । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम्’(कठ.उ.१.२.२३)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् ।  भवामि नचिरात् पार्थ मय्यावेशितचेतसाम्’(भगी.१२.७)</span></span> (इत्यादिना)इत्यादिप्रसिद्धमुशब्देनाऽह । द्विषोऽतीत्यातिशयेनाऽत्मानं (प्रत्येवोहतेति)प्रत्योहतेति <span class="gr-moola">अति</span>शब्दद्वयार्थः । <span class="gr-moola">ओदनम्</span> उन्दतेः कर्म बन्धनम् अभिनत्। भगवान् कानीनो बादरायणः, <span class="gr-moola">परः</span> परमात्मा, गिरैव पच्यमानं परिपाककाले ।   <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vyasasamhita-id">‘संश्लेषादोदनं कर्म पच्यमानं गिरैव हि । अभिनद्भगवान् व्यासः स्वभक्तानामशेषतः’</span></span> इति व्याससंहितायाम् ॥ २ ॥
-  भवामि नचिरात् पार्थ मय्यावेशितचेतसाम्’(भगी.१२.७)</span></span> (इत्यादिना)इत्यादिप्रसिद्धमुशब्देनाऽह । द्विषोऽतीत्यातिशयेनाऽत्मानं (प्रत्येवोहतेति)प्रत्योहतेति <span class="gr-moola">अति</span>शब्दद्वयार्थः । <span class="gr-moola">ओदनम्</span> उन्दतेः कर्म बन्धनम् अभिनत्। भगवान् कानीनो बादरायणः, <span class="gr-moola">परः</span> परमात्मा, गिरैव पच्यमानं परिपाककाले ।
- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vyasasamhita-id">‘संश्लेषादोदनं कर्म पच्यमानं गिरैव हि । अभिनद्भगवान् व्यासः स्वभक्तानामशेषतः’</span></span> इति व्याससंहितायाम् ॥ २ ॥
 </div>
@@ Line 470: / Line 416: @@
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V21_B001" data-verse="KNR_C01_V21">
-<span class="gr-moola">अर्भक</span> इव स्थितः । <span class="gr-moola">नवं</span> <span class="gr-moola">रथम्</span> अध्यतिष्ठत् । <span class="gr-moola">कुमारकः</span> कुत्सितमारकः । अर्भक इव सूक्ष्मदेहः। पूर्वं पूर्वं देहं परित्यज्य नवं नवं देहमध्यतिष्ठज्जीवमादाय ।
+<span class="gr-moola">अर्भक</span> इव स्थितः । <span class="gr-moola">नवं</span> <span class="gr-moola">रथम्</span> अध्यतिष्ठत् । <span class="gr-moola">कुमारकः</span> कुत्सितमारकः । अर्भक इव सूक्ष्मदेहः। पूर्वं पूर्वं देहं परित्यज्य नवं नवं देहमध्यतिष्ठज्जीवमादाय ।  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Manyasamhitayam-id">‘जीवदेहं परित्यज्य सह जीवेन चेश्वरः ।  जीवस्यान्यच्छरीरं च समुत्पाद्य विशत्यजः’</span></span> इति मान्यसंहितायाम् ।  कुमारक इवार्भकः सूक्ष्मदेह इति च(वा) । अर्भकः सूक्ष्मदेहोऽपि न (कुमारक) कुमार इति वा । सपक्षत् परिपक्‍वज्ञानादिगुणकमकरोत् । महिषं महान्तं ब्रह्माणम् । मृगं मृगयन्तं स्वात्मानम् । पित्रे स्वस्मै, मात्रे लक्ष्म्यै च, विभुक्रतुं पूर्णज्ञानम् । पितृमातृविषये पूर्णज्ञानम् । पुनः पूरयामासेत्यर्थः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ज्ञानपूर्णं विधातारं मोक्षदानेन केशवः ।  स्वपुत्रं पूरयामास महिषं महतां महान्’</span></span> इति प्रवृत्ते ॥ ३ ॥
-  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Manyasamhitayam-id">‘जीवदेहं परित्यज्य सह जीवेन चेश्वरः ।
-  जीवस्यान्यच्छरीरं च समुत्पाद्य विशत्यजः’</span></span> इति मान्यसंहितायाम् ।
-  कुमारक इवार्भकः सूक्ष्मदेह इति च(वा) । अर्भकः सूक्ष्मदेहोऽपि न (कुमारक) कुमार इति वा । सपक्षत् परिपक्‍वज्ञानादिगुणकमकरोत् । महिषं महान्तं ब्रह्माणम् । मृगं मृगयन्तं स्वात्मानम् । पित्रे स्वस्मै, मात्रे लक्ष्म्यै च, विभुक्रतुं पूर्णज्ञानम् । पितृमातृविषये पूर्णज्ञानम् । पुनः पूरयामासेत्यर्थः ।
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ज्ञानपूर्णं विधातारं मोक्षदानेन केशवः ।
-  स्वपुत्रं पूरयामास महिषं महतां महान्’</span></span> इति प्रवृत्ते ॥ ३ ॥
 </div>
@@ Line 491: / Line 432: @@
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V22_B001" data-verse="KNR_C01_V22">
-<span class="gr-moola">व्याप्तो</span> विशेषेणापन्नः । <span class="gr-moola">अविहृतम्</span> असंसृष्टम् । <span class="gr-moola">कृच्छ्राद्</span> अयथावस्थितशंसननिमित्ताद् दुःखादवाग्गतिं गतश्रीकतामेव न प्राप्नुयाम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘विलोमः शत्रुज (क्ष)यकृत्संसर्गः पापनाशनः ।
+<span class="gr-moola">व्याप्तो</span> विशेषेणापन्नः । <span class="gr-moola">अविहृतम्</span> असंसृष्टम् । <span class="gr-moola">कृच्छ्राद्</span> अयथावस्थितशंसननिमित्ताद् दुःखादवाग्गतिं गतश्रीकतामेव न प्राप्नुयाम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘विलोमः शत्रुज (क्ष)यकृत्संसर्गः पापनाशनः ।   यथास्थितः श्रीकरः स्यात्स्वाध्यायः शंसनेऽपि च’</span></span> इति प्रवृत्ते  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Svadhyayatattva-id">‘गतश्रियः श्रियो हानिं पापहानिं परस्य च ।   संसर्गश्छन्दसां कुर्याच्छ्रियो वृद्धिं यथास्थितः’</span></span> इति स्वाध्यायतत्वे । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">‘किञ्चित्वे चोभयत्वे च संशये सदृशे तथा । इवशब्दः प्रयुज्येत न्यक्कारेऽपि च पण्डितैः॥’</span></span>  इति शब्दनिर्णये ।   अतो गतश्रीत्वसंशयेऽपीत्यर्थः ।इतस्ततो विशेषेण संहृतं (संयोजितं) <span class="gr-moola">विहृतम्</span> ।
-   यथास्थितः श्रीकरः स्यात्स्वाध्यायः शंसनेऽपि च’</span></span> इति प्रवृत्ते
-  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Svadhyayatattva-id">‘गतश्रियः श्रियो हानिं पापहानिं परस्य च ।
-   संसर्गश्छन्दसां कुर्याच्छ्रियो वृद्धिं यथास्थितः’</span></span> इति स्वाध्यायतत्वे ।
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">‘किञ्चित्वे चोभयत्वे च संशये सदृशे तथा । इवशब्दः प्रयुज्येत न्यक्कारेऽपि च पण्डितैः॥’</span></span>  इति शब्दनिर्णये ।
-   अतो गतश्रीत्वसंशयेऽपीत्यर्थः ।इतस्ततो विशेषेण संहृतं (संयोजितं) <span class="gr-moola">विहृतम्</span> ।
 </div>
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V22_B002" data-verse="KNR_C01_V22">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Svadhyayatattve-id">‘पापानां व्यतिषिक्तत्वाद्व्यतिषक्तं विनाशकम् ।
+<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Svadhyayatattve-id">‘पापानां व्यतिषिक्तत्वाद्व्यतिषक्तं विनाशकम् ।  धनस्याव्यतिषङ्गेण व्यतिषङ्गोविनाशकः ।  सदृशं सदृशस्यैव यतः स्यात्प्रविनाशकम् ।  तथाप्यप्राप्तनाशस्य धनस्य बलवत्त्वतः ।  शक्नुयान्न विनाशाय पापस्येच्छासमेधितम् ।  संसृष्टं स्याद्विनाशाय नहीच्छा धनसङ्क्षये॥’</span></span> इति स्वाध्यायतत्वे ।   अव्यतिषक्तत्वं च मोक्षे विद्यत इत्यत्रोभयार्थ इवशब्दः । एवम्भूतेन शंसनेन <span class="gr-moola">पाप्मानम्</span> अपहन्ति । <span class="gr-moola">शमलं</span> रागादिकं च । पापस्य पृथगुक्तेः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">‘शमलं पापमुद्दिष्टं रागद्वेषादिकं तथा ।  अपराधश्च शमलं मलं च शमलं विदुः॥’</span></span> इति शब्दनिर्णये ।  य एवमुपास्ते सोऽपि पाप्मानमपहन्ति ।  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ऋक्षु संसृज्यमानासु प्रोच्यमानं जनार्दनम् ।  पुंसंसृष्टस्य पापस्य निहन्तारं विशेषतः ।  तत्प्रसादेन मुक्तस्य पापासंसृष्टतामपि ।  ध्यायन्कर्माणि कृत्वापि मुच्यते सर्वपातकैः॥’</span></span> इति प्रवृत्ते ।
-धनस्याव्यतिषङ्गेण व्यतिषङ्गोविनाशकः ।
-  सदृशं सदृशस्यैव यतः स्यात्प्रविनाशकम् ।
-  तथाप्यप्राप्तनाशस्य धनस्य बलवत्त्वतः ।
-  शक्नुयान्न विनाशाय पापस्येच्छासमेधितम् ।
-  संसृष्टं स्याद्विनाशाय नहीच्छा धनसङ्क्षये॥’</span></span> इति स्वाध्यायतत्वे ।
- अव्यतिषक्तत्वं च मोक्षे विद्यत इत्यत्रोभयार्थ इवशब्दः । एवम्भूतेन शंसनेन <span class="gr-moola">पाप्मानम्</span> अपहन्ति । <span class="gr-moola">शमलं</span> रागादिकं च । पापस्य पृथगुक्तेः ।
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">‘शमलं पापमुद्दिष्टं रागद्वेषादिकं तथा ।
-  अपराधश्च शमलं मलं च शमलं विदुः॥’</span></span> इति शब्दनिर्णये ।
-  य एवमुपास्ते सोऽपि पाप्मानमपहन्ति ।
-  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ऋक्षु संसृज्यमानासु प्रोच्यमानं जनार्दनम् ।
-  पुंसंसृष्टस्य पापस्य निहन्तारं विशेषतः ।
-  तत्प्रसादेन मुक्तस्य पापासंसृष्टतामपि ।
-  ध्यायन्कर्माणि कृत्वापि मुच्यते सर्वपातकैः॥’</span></span> इति प्रवृत्ते ।
 </div>
@@ Line 533: / Line 456: @@
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V22_B007" data-verse="KNR_C01_V22">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Soukarayanashruti-id">‘वानात्सूतेर्देवनाद्वासुदेवो वासाद्‍द्युतेश्छादनात्क्रीडया वा ।
+<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Soukarayanashruti-id">‘वानात्सूतेर्देवनाद्वासुदेवो वासाद्‍द्युतेश्छादनात्क्रीडया वा ।   बलादसुत्वाद् दातृतो वर्तनाच्च तं वासुदेवं प्रवदन्ति वेदाः॥’</span></span>   इत्यादि च सौकरायणश्रुतिः ।
- बलादसुत्वाद् दातृतो वर्तनाच्च तं वासुदेवं प्रवदन्ति वेदाः॥’</span></span>
- इत्यादि च सौकरायणश्रुतिः ।
 </div>
@@ Line 543: / Line 464: @@
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V22_B009" data-verse="KNR_C01_V22">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmatarka-id">‘रूढियोगौ विना कश्चिन्नैवार्थो वेदगो भवेत् ।
+<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmatarka-id">‘रूढियोगौ विना कश्चिन्नैवार्थो वेदगो भवेत् ।  तत्रापि यौगिको मुख्यः सर्वत्रास्ति स वैदिके ।  अनवस्थानिवृत्त्यर्थं यौगिके रूढकल्पना ।  ज्ञाते विशेषविज्ञानं व्यवहारोऽपि रूढितः॥’</span></span> इति ब्रह्मतर्के ॥
-  तत्रापि यौगिको मुख्यः सर्वत्रास्ति स वैदिके ।
-  अनवस्थानिवृत्त्यर्थं यौगिके रूढकल्पना ।
-  ज्ञाते विशेषविज्ञानं व्यवहारोऽपि रूढितः॥’</span></span> इति ब्रह्मतर्के ॥
 </div>
@@ Line 554: / Line 472: @@
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V22_B011" data-verse="KNR_C01_V22">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘मुख्यार्थानां च सर्वेषां तारतम्यं (च) तु विद्यते ।
+<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘मुख्यार्थानां च सर्वेषां तारतम्यं (च) तु विद्यते ।  तत्राऽपि परमो मुख्यो वाच्योऽशेषरवैर्हरिः ।  (तत्र मुख्यविरोधेन)तत्तन्मुख्याविरोधेन तदन्यार्थस्य सङ्ग्रहः ।  स्वतो मुख्यविरोधे तु त्याज्योऽन्योऽर्थोऽखिलेष्वपि ।   इति सर्वत्र नियमः शब्दार्थज्ञानभूमिषु’</span></span>  इति च ॥
-  तत्राऽपि परमो मुख्यो वाच्योऽशेषरवैर्हरिः ।
-  (तत्र मुख्यविरोधेन)तत्तन्मुख्याविरोधेन तदन्यार्थस्य सङ्ग्रहः ।
-  स्वतो मुख्यविरोधे तु त्याज्योऽन्योऽर्थोऽखिलेष्वपि ।
-   इति सर्वत्र नियमः शब्दार्थज्ञानभूमिषु’</span></span>  इति च ॥
 </div>
@@ Line 566: / Line 480: @@
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V22_B013" data-verse="KNR_C01_V22">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।
+<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।  क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ।  उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।  यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ।  यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ।  अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ।  यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।  स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ।  इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ ।  एतद्बुद्ध्वा बुदि्धमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत॥’(भ.गी.१५.१६-२०)</span></span>  इति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप’(भ.गी.४.३३)</span></span>  इति च ।   <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Praman-id">‘ध्यानं त्वखिलकर्मभ्यो ध्यानाच्च ज्ञानमुत्तमम् ।  न ज्ञानसदृशं किञ्चित् पुरुषार्थप्रसिद्धये॥’</span></span> इति (च) प्रवृत्ते ।  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद् धनञ्जय।’(भ.गी.२.४९)</span></span> इति च ।
-  क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ।
-  उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।
-  यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ।
-  यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ।
-  अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ।
-  यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।
-  स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ।
-  इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ ।
-  एतद्बुद्ध्वा बुदि्धमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत॥’(भ.गी.१५.१६-२०)</span></span>  इति ।
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप’(भ.गी.४.३३)</span></span>  इति च ।
- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Praman-id">‘ध्यानं त्वखिलकर्मभ्यो ध्यानाच्च ज्ञानमुत्तमम् ।
-  न ज्ञानसदृशं किञ्चित् पुरुषार्थप्रसिद्धये॥’</span></span> इति (च) प्रवृत्ते ।
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद् धनञ्जय।’(भ.गी.२.४९)</span></span> इति च ।
 </div>
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V22_B014" data-verse="KNR_C01_V22">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Karmaviveka-id">‘अशेषकर्मपूगोऽपि न विष्णुध्यानलेशभाक् ।
+<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Karmaviveka-id">‘अशेषकर्मपूगोऽपि न विष्णुध्यानलेशभाक् ।  तच्च ध्यानं हरेर्ज्ञानकोट्यंशाय न पूर्यते’</span></span> इति कर्मविवेके ।   <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyaranyaka-id">‘तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्था अयनाय विद्यते’(तै.आ.३.१३)</span></span> इति च श्रुतिः ॥
-  तच्च ध्यानं हरेर्ज्ञानकोट्यंशाय न पूर्यते’</span></span> इति कर्मविवेके ।
- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyaranyaka-id">‘तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्था अयनाय विद्यते’(तै.आ.३.१३)</span></span> इति च श्रुतिः ॥
 </div>
@@ Line 597: / Line 496: @@
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V22_B017" data-verse="KNR_C01_V22">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Varahapurana-id">‘कुहकञ्चेन्द्रजालं च विरुद्धाचरणानि च ।
+<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Varahapurana-id">‘कुहकञ्चेन्द्रजालं च विरुद्धाचरणानि च ।  दर्शयित्वा जनं सर्वं मोहयाशु महेश्वर॥’</span></span> इत्यादि वाराहे ।
-  दर्शयित्वा जनं सर्वं मोहयाशु महेश्वर॥’</span></span> इत्यादि वाराहे ।
 </div>
@@ Line 614: / Line 512: @@
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V23_B002" data-verse="KNR_C01_V23">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘एकविंशति दिव्यानि स्थानानि दिवि चक्रिणः ।
+<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘एकविंशति दिव्यानि स्थानानि दिवि चक्रिणः ।  वज्रिणो वाऽपि तद्भक्तैर्भुज्यन्ते तानि याज्ञिकैः॥’</span></span> इति प्रवृत्ते ।
-  वज्रिणो वाऽपि तद्भक्तैर्भुज्यन्ते तानि याज्ञिकैः॥’</span></span> इति प्रवृत्ते ।
 </div>
@@ Line 648: / Line 545: @@
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V25_B002" data-verse="KNR_C01_V25">
-<p>भगवद्भक्तिज्ञानवैराग्यपूर्वकं च कर्म कर्तव्यम् ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Atharvanopanishat-id">‘इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठं नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढाः ।</p>
+<p>भगवद्भक्तिज्ञानवैराग्यपूर्वकं च कर्म कर्तव्यम् ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Atharvanopanishat-id">‘इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठं नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढाः ।   नाकस्य पृष्ठे सुकृते तेऽनुभूत्वा इमं लोकं हीनकरं वाऽऽविशन्ति॥’((मुण्डक)आथ.२.१०)</span></span> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘नैष्कर्म्यमप्यच्युतभाववर्जितं न शोभते ज्ञानमलं निरञ्जनम् ।  कुतः पुनः शश्वदभद्रमीश्वरे विनार्पितं कर्म यदप्यकारणम्॥’(भाग.१२.१२.५२)</span></span> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।   स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः॥’(भ.गी.१८.४६)</span></span>   <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते ।   ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकमश्नन्ति दिव्यान् दिवि देवभोगान्॥’(भ.गी.१९.२०)</span></span>   <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘मयि सर्वाणि कर्माणि सन्न्यस्याध्यात्मचेतसा। निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः॥  ये मे मतमिदं नित्यमनुतिषष्ठन्ति मानवाः ।  श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥   ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ।  सर्वज्ञानविमूढांस्तान्विद्धि नष्टानचेतसः॥’(भ.गी.३.३०-३२)</span></span>  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘तपस्विनो दानपरा यशस्विनो मनस्विनो मन्त्रविदः सुमङ्गलाः ।   क्षेमं न विन्दन्ति विना यदर्पणं तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नमः॥’(भाग.२.४.१७)</span></span>,  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘एष उ एव दाश्वान् य (एनमेवं)एवं वेद’</span></span>।  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवति’(छां.उ.१.१.८(१०))</span></span>। <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ॥  मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः।’(भ.गी.९.११-१२)</span></span>  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः ।  इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥  मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।  मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे॥’(भ.गी.१८.६४-६५)</span></span>  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘विज्ञानमानन्दं ब्रह्म रातिर्दातुः परायणम् ।  तिष्ठमानस्य तद्विदः’(बृ.उ.५.९.७(३.९.२८))</span></span>   इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः ॥</p>
-<p>नाकस्य पृष्ठे सुकृते तेऽनुभूत्वा इमं लोकं हीनकरं वाऽऽविशन्ति॥’((मुण्डक)आथ.२.१०)</span></span></p>
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘नैष्कर्म्यमप्यच्युतभाववर्जितं न शोभते ज्ञानमलं निरञ्जनम् ।
-<p>कुतः पुनः शश्वदभद्रमीश्वरे विनार्पितं कर्म यदप्यकारणम्॥’(भाग.१२.१२.५२)</span></span></p>
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।
-<p>स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः॥’(भ.गी.१८.४६)</span></span></p>
- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते ।
-<p>ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकमश्नन्ति दिव्यान् दिवि देवभोगान्॥’(भ.गी.१९.२०)</span></span></p>
- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘मयि सर्वाणि कर्माणि सन्न्यस्याध्यात्मचेतसा। निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः॥
-<p>ये मे मतमिदं नित्यमनुतिषष्ठन्ति मानवाः ।</p>
-<p>श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥</p>
-<p>ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ।</p>
-<p>सर्वज्ञानविमूढांस्तान्विद्धि नष्टानचेतसः॥’(भ.गी.३.३०-३२)</span></span></p>
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘तपस्विनो दानपरा यशस्विनो मनस्विनो मन्त्रविदः सुमङ्गलाः ।
-<p>क्षेमं न विन्दन्ति विना यदर्पणं तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नमः॥’(भाग.२.४.१७)</span></span>,</p>
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘एष उ एव दाश्वान् य (एनमेवं)एवं वेद’</span></span>।
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवति’(छां.उ.१.१.८(१०))</span></span>।
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ॥
-<p>मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः।’(भ.गी.९.११-१२)</span></span></p>
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः ।
-<p>इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥</p>
-<p>मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।</p>
-<p>मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे॥’(भ.गी.१८.६४-६५)</span></span></p>
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘विज्ञानमानन्दं ब्रह्म रातिर्दातुः परायणम् ।
-<p>तिष्ठमानस्य तद्विदः’(बृ.उ.५.९.७(३.९.२८))</span></span></p>
-<p>इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः ॥</p>
 </div>
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V25_B03" data-verse="KNR_C01_V25">
-<p>नमो नारायणायाजभवशक्रोष्णरुङ्मुखैः ।</p>
+<p>नमो नारायणायाजभवशक्रोष्णरुङ्मुखैः ।  सदा वन्दितपादाय (श्रि)श्रीपाय प्रेयसेऽधिकम् ॥</p>
-<p>सदा वन्दितपादाय (श्रि)श्रीपाय प्रेयसेऽधिकम् ॥</p>
 </div>