Tattvodyota: Difference between revisions

Line 18:

<div class="gr-inlinepara-run">न च भावाभावविलिक्षणं क्वचिदागमो वक्ति । ‘नासदासीन्नो सदासीत् तदानीं नासीद्रजो नो व्योमापरो यत्’(ऋ.१०.१२९.१) इत्यत्र च । पारिशेष्येणानिर्वचनीयत्वाङ्गीकारे ‘आनीदवातं स्वधया तदेकम्’(ऋ.१०.१२९.२) इति तदानीं परिशिष्टत्वाद् ब्रह्मण एवानिर्वचनीयत्वं स्यात् ।</div>

<div class="gr-inlinepara-run">‘मूर्तं सदिति सम्प्रोक्तम् अमूर्तमसदुच्यते ।

<div class="gr-inlinepara-run">‘मूर्तं सदिति सम्प्रोक्तम् अमूर्तमसदुच्यते । मूर्तामूर्तेतरद्ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥’ इति पैङ्गिश्रुतिः । ‘यदन्यद्वायोश्चान्तरिक्षाच्चैतत्सत्’ इति माध्यन्दिनश्रुतिः (माध्यन्दिनायनश्रुतिः)। ‘अद्भुतत्वादनिर्वाच्यं ब्रह्म चिच्चेत्यमेव च । अचिन्त्यं तत एवैतद् अतर्क्याज्ञेयमेव च ॥ ऋगतावितिधातोस्तु पूर्वावगतवत् सदा । स्थितेः, ‘ब्रह्मर्तम्’इत्युक्तमनृतं परिणामतः ॥ प्रकृतिप्राकृतं प्रोक्तम् असत्तदशुभत्वतः । असतां बुद्धिगम्यत्वाद् असत्यमिति चोच्यते ॥ नियमेन बहिश्चित्तास्तेसन्तो ब्रह्मणि स्थिताः । विश्वं सत्यं वशे विष्णोः नित्यमेव प्रवाहतः ॥ न क्वाप्यनीदृशं विश्वं तत्तत्कालानुसारतः । असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ॥ त आसुरा स्वयं नष्टा जगतः क्षयकारिणः ॥’ इत्यादि व्यासस्मृतौ । ‘असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् । अपरस्परसम्भूतं किमन्यत् कामहैतुकम् ॥ एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोल्पबुद्धयः । प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ॥’(भ.गी.१६.८,९) इत्यादि च गीतासु ।</div>

मूर्तामूर्तेतरद्ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥’ इति पैङ्गिश्रुतिः । ‘यदन्यद्वायोश्चान्तरिक्षाच्चैतत्सत्’ इति माध्यन्दिनश्रुतिः (माध्यन्दिनायनश्रुतिः)। ‘अद्भुतत्वादनिर्वाच्यं ब्रह्म चिच्चेत्यमेव च । अचिन्त्यं तत एवैतद् अतर्क्याज्ञेयमेव च ॥ ऋगतावितिधातोस्तु पूर्वावगतवत् सदा ।

स्थितेः, ‘ब्रह्मर्तम्’इत्युक्तमनृतं परिणामतः ॥

प्रकृतिप्राकृतं प्रोक्तम् असत्तदशुभत्वतः । असतां बुद्धिगम्यत्वाद् असत्यमिति चोच्यते ॥ नियमेन बहिश्चित्तास्तेसन्तो ब्रह्मणि स्थिताः । विश्वं सत्यं वशे विष्णोः नित्यमेव प्रवाहतः ॥ न क्वाप्यनीदृशं विश्वं तत्तत्कालानुसारतः । असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ॥

त आसुरा स्वयं नष्टा जगतः क्षयकारिणः ॥’ इत्यादि व्यासस्मृतौ । ‘असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ।

अपरस्परसम्भूतं किमन्यत् कामहैतुकम् ॥

एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोल्पबुद्धयः ।

प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ॥’(भ.गी.१६.८,९) इत्यादि च गीतासु ।</div>

<div class="gr-inlinepara-run">‘विश्वं सत्यं मघवाना युवोरिदापश्च न प्रमिनन्ति व्रतं वाम् ।’ (ऋ.सं.२.२४.१२) ‘प्रघान्वस्य महतो महानि सत्या सत्यस्य करणानि वोचम्’ (ऋ.सं.२.१५.१) ‘सत्यः सो अस्य महिमा गृणे शवो यज्ञेषु विप्ररातज्ये’(ऋ.सं.८.३.४) ‘कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भूर्याथातथ्यतोऽर्थान् व्यदधात् शाश्वतीभ्यः समाभ्यः’ (ईशावास्य.८) इत्यादि श्रुतिभ्यश्च ।</div>

Line 41:

Line 34:

<div class="gr-inlinepara-run">प्रत्यक्षबाधितञ्च जगन्मिथ्यात्वम् । सदिति प्रतीयमानत्वात् । न च प्रत्यक्षसिद्धमन्येन केनापि बाध्यं दृष्टम् । चन्द्रप्रादेशत्वादिविषयं तु दूरस्थत्वादिदोषयुक्तत्वात् अपटु । न च जगत्प्रत्यक्षस्यापटुत्वे किञ्चिन्मानम् । न च जगतोऽज्ञानजन्यत्वे किञ्चिन्मानम् ।</div>

<div class="gr-inlinepara-run">‘न च मायाविना माया दृश्यते विश्वमीश्वरः ।

<div class="gr-inlinepara-run">‘न च मायाविना माया दृश्यते विश्वमीश्वरः । सदा पश्यति तेनेदं न मायेत्यवधार्यताम् ॥ अपरोक्षदृशो मिथ्यादर्शनं न क्वचिद्भवेत् । सर्वापरोक्षविद्विष्णुर्विश्वदृक्तन्न तन्मृषा ॥’इति ब्रह्माण्डे ॥ ‘ईशोनीशो जगन्मिथ्या न पूज्यो गुरुरित्यपि । एक आत्मा परब्रह्मभावो मुक्तिरिति ह्यपि ॥ एवमादि विरुद्धानि वचनान्यथ युक्तयः । प्रमाणैर्बहुभिः ज्ञेया आभासा इति वैदिकैः ॥ वेदवेदानुसारेषु विरोघेन्यार्थकल्पना । इतराणि विरुद्धानि प्रलम्भभ्रमजान्यपि ॥’इति व्यासस्मृतिः ॥ ‘नासतो दृष्टत्वात्’ (ब्रह्मसूत्रम् - २.२.२६), ‘नाभाव उपलब्धेः’ (ब्रह्मसूत्रम् -२.२.२८),‘वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवत्’ (ब्रह्मसूत्रम् - २.२.२९)इत्यादि भगवद्वचनेनापि निरस्ताः ।</div>

सदा पश्यति तेनेदं न मायेत्यवधार्यताम् ॥ अपरोक्षदृशो मिथ्यादर्शनं न क्वचिद्भवेत् ।

सर्वापरोक्षविद्विष्णुर्विश्वदृक्तन्न तन्मृषा ॥’इति ब्रह्माण्डे ॥ ‘ईशोनीशो जगन्मिथ्या न पूज्यो गुरुरित्यपि ।

एक आत्मा परब्रह्मभावो मुक्तिरिति ह्यपि ॥ एवमादि विरुद्धानि वचनान्यथ युक्तयः ।

प्रमाणैर्बहुभिः ज्ञेया आभासा इति वैदिकैः ॥ वेदवेदानुसारेषु विरोघेन्यार्थकल्पना ।

इतराणि विरुद्धानि प्रलम्भभ्रमजान्यपि ॥’इति व्यासस्मृतिः ॥ ‘नासतो दृष्टत्वात्’ (ब्रह्मसूत्रम् - २.२.२६), ‘नाभाव उपलब्धेः’ (ब्रह्मसूत्रम् -२.२.२८),‘वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवत्’ (ब्रह्मसूत्रम् - २.२.२९)इत्यादि भगवद्वचनेनापि निरस्ताः ।</div>

<div class="gr-inlinepara-run">न च शून्यवादिसकाशात् वैलक्षण्यं मायावादिनः । व्यावहारिकसत्वस्य तेनाप्यङ्गीकारात् ।</div>

<div class="gr-inlinepara-run">‘सत्यं तु द्विविधं प्रोक्तं सांवृतं पारमार्थिकम् । सांवृतं व्यावहार्यं स्यान्निवृत्तौ पारमार्थिकम् ॥ विचार्यमाणे नो सत्त्वं सत्त्वं चापि प्रतीयते ।

<div class="gr-inlinepara-run">‘सत्यं तु द्विविधं प्रोक्तं सांवृतं पारमार्थिकम् । सांवृतं व्यावहार्यं स्यान्निवृत्तौ पारमार्थिकम् ॥ विचार्यमाणे नो सत्त्वं सत्त्वं चापि प्रतीयते । यस्य तत्सांवृतं ज्ञेयं व्यवहारपदञ्च यत् ॥’इत्यादिना ।</div>

यस्य तत्सांवृतं ज्ञेयं व्यवहारपदञ्च यत् ॥’इत्यादिना ।</div>

Line 57:

Line 44:

</div>

<div class="gr-inlinepara-run">‘निर्विशेषं स्वयं भातं निर्लेपमजरामरम् ।

<div class="gr-inlinepara-run">‘निर्विशेषं स्वयं भातं निर्लेपमजरामरम् । शून्यं तत्त्वम् अविज्ञेयं मनोवाचामगोचरम् ॥ जाड्यसंवृतिदुःखान्तपूर्वदोषविरोधि यत् । नित्यभावनया भातं तद्भावं योगिनं नयेत् ॥ भावार्थप्रतियोगित्वं भावत्वं वा न तत्त्वतः । विश्वाकारं च संवृत्त्या यस्य तत्पदमक्षयम् ॥’ इत्यादि तद्वचः । ‘अनृतजडविरोधिरूपमन्तत्रयमलबन्धनदुःखताविरुद्धम्’ इति च मायावादी</div>

शून्यं तत्त्वम् अविज्ञेयं मनोवाचामगोचरम् ॥ जाड्यसंवृतिदुःखान्तपूर्वदोषविरोधि यत् । नित्यभावनया भातं तद्भावं योगिनं नयेत् ॥ भावार्थप्रतियोगित्वं भावत्वं वा न तत्त्वतः । विश्वाकारं च संवृत्त्या यस्य तत्पदमक्षयम् ॥’ इत्यादि तद्वचः । ‘अनृतजडविरोधिरूपमन्तत्रयमलबन्धनदुःखताविरुद्धम्’ इति च मायावादी</div>

‘नास्य सत्त्वमसत्त्वं वा न दोषो गुण एव वा ।

‘नास्य सत्त्वमसत्त्वं वा न दोषो गुण एव वा । हेयोपादेयरहितं तच्छून्यं पदमक्षयम् ॥’ इति च शून्यवादी ।

हेयोपादेयरहितं तच्छून्यं पदमक्षयम् ॥’ इति च शून्यवादी ।

</div>

Line 68:

Line 53:

‘अवाच्यं सर्वशब्दैस्तल्लक्ष्यते चाखिलैः पदैः ।

‘अवाच्यं सर्वशब्दैस्तल्लक्ष्यते चाखिलैः पदैः । अज्ञेयं ज्ञानलक्ष्यं च तच्छून्यं पदमक्षयम् ॥’ इति (च) शून्यवादी ।

अज्ञेयं ज्ञानलक्ष्यं च तच्छून्यं पदमक्षयम् ॥’ इति (च) शून्यवादी ।

</div>

Line 77:

Line 61:

‘यदखण्डपदं लक्ष्यं सर्वैरपि विशेषणैः ।

‘यदखण्डपदं लक्ष्यं सर्वैरपि विशेषणैः । सर्वैर्विशेषणैर्मुक्तं तच्छून्यं पदमक्षयम् ॥’ इति च शून्यवादी ।

सर्वैर्विशेषणैर्मुक्तं तच्छून्यं पदमक्षयम् ॥’ इति च शून्यवादी ।

</div>

<div class="gr-inlinepara-run">एवमेव मायावादिराद्धान्तः । न च मायावादिनो भावत्वं नाम धर्मः । न च शून्यवादिनः शून्यत्वं नाम धर्मः ।</div>

<div class="gr-inlinepara-run">‘मय्यनन्तगुणेनन्ते गुणतोनन्तविग्रहे ।

<div class="gr-inlinepara-run">‘मय्यनन्तगुणेनन्ते गुणतोनन्तविग्रहे । यदासीत् तत एवाद्यः स्वयम्भूः समभूदजः ॥’(भाग.६.४.४८) ‘उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः’ इति भगवद्राद्धान्तः ।(भ.गी.२४.१७) ‘पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च’(श्वेत.उ.६.८) इत्यादि श्रुतिः ।</div>

यदासीत् तत एवाद्यः स्वयम्भूः समभूदजः ॥’(भाग.६.४.४८) ‘उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।

यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः’ इति भगवद्राद्धान्तः ।(भ.गी.२४.१७) ‘पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च’(श्वेत.उ.६.८) इत्यादि श्रुतिः ।</div>

<div class="gr-inlinepara-run">प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्रः इत्यादिषु प्रकृष्टत्वादिविशेषणानि सन्त्येवेति न तत्साम्यम् । अनित्यदेशकालसम्बन्धित्वस्य सत्त्वात्, न ‘सोऽयं देवदत्तः’ इत्याद्युपमा च । देवदत्तादिस्वरूपमात्रस्य सिद्धत्वान्न स्वरूपमात्रे प्रश्नः । नक्षत्राऽदिव्यतिरेकमात्रस्यापि सिद्धत्वान्न व्यतिरेकमात्रे । अन्यथा प्रश्नस्यैवासम्भवात् । अतः ‘कैर्विशेषणैर्विशिष्टः?’ इति प्रश्ने ‘प्रकृष्टप्रकाशतद्देशकालादिविशिष्ट’ एव वाक्यार्थः । अङ्गीक्रियमाणत्वाद्विशिष्टादेः, अनिर्वचनीयाभावाच्च सत्यत्वञ्च सिद्धम् ।</div>

Line 99:

Line 80:

<div class="gr-inlinepara-run">‘यथा सोम्य’इत्याद्यपि सादृश्यकथनम् । न चैकनखनिकृन्तनविकारः सर्वकार्ष्ण्यायसम् । प्रधानपुरुषज्ञानाद् ‘ग्रामो ज्ञातः’ इति व्यपदेशोऽस्ति । न हि सत्यज्ञानेन मिथ्याज्ञानं भवति । मुक्तामुक्तयोर्भेदाभावे मुक्तस्य संसारः संसारिणो वा मुक्तत्वं स्यात् । यद्यज्ञानकृतो भेदस्तर्हीश्वरस्याज्ञानाभावात् संसारिणैक्यं तेनानुभूयेत । ततश्च दुःखित्वं स्यात् ।</div>

<div class="gr-inlinepara-run">‘तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप ॥’ (भ.गी ४.५) ‘सुखं दुःखं भवोभावो भयं चाभयमेव च ॥

<div class="gr-inlinepara-run">‘तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप ॥’ (भ.गी ४.५) ‘सुखं दुःखं भवोभावो भयं चाभयमेव च ॥ अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः । भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः ॥’ (भ.गी १०.४,५ ) ‘यस्माद् क्षरमतीतोहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥’ (भ.गी १५.१८ )इत्यादिनेश्वरेणापि भेदस्यैवानुभूयमानत्वाच्च ।</div>

अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः ।

भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः ॥’ (भ.गी १०.४,५ ) ‘यस्माद् क्षरमतीतोहमक्षरादपि चोत्तमः ।

अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥’ (भ.गी १५.१८ )इत्यादिनेश्वरेणापि भेदस्यैवानुभूयमानत्वाच्च ।</div>

<div class="gr-inlinepara-run">तत एवाभ्रान्तत्वान्न मुक्तस्यापि भेदनिवृत्तिः । न चोपाधिभेदमात्रेणेश्वरस्य दुःखाभावः । हस्तपादाद्युपाधिभेदेपि भोक्तुरेकत्वानुभवात् ।</div>

<div class="gr-inlinepara-run">‘उद्यतायुधदोर्दण्डाः पतितास्वशिरोक्षिभिः ।

<div class="gr-inlinepara-run">‘उद्यतायुधदोर्दण्डाः पतितास्वशिरोक्षिभिः । पश्यन्तः पातयन्ति स्म कबन्धा अप्यरीन् युधि ॥’ इति भारतवचनान्न विश्लेषाद्विशेषः । अतोऽनौपाधिकत्वादेव भेदस्य न मुक्तस्येश्वरैक्यम् ।</div>

पश्यन्तः पातयन्ति स्म कबन्धा अप्यरीन् युधि ॥’

इति भारतवचनान्न विश्लेषाद्विशेषः । अतोऽनौपाधिकत्वादेव भेदस्य न मुक्तस्येश्वरैक्यम् ।</div>

‘इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।

‘इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः । सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथयन्ति च ॥’ (भ.गी १४.२)

सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथयन्ति च ॥’ (भ.गी १४.२)

</div>

‘यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् ।

‘यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् । तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति ॥’ (आथर्वण.४.३.३) इत्यादिमुक्तभेदवचनेभ्यश्च ।

तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति ॥’ (आथर्वण.४.३.३)

इत्यादिमुक्तभेदवचनेभ्यश्च ।

</div>

Line 126:

Line 99:

‘विरुद्धवत्प्रतीयन्त आगमा यत्र वै मिथः ।

‘विरुद्धवत्प्रतीयन्त आगमा यत्र वै मिथः । तत्र दृष्टानुसारेण तेषामर्थोऽन्ववेक्ष्यते ॥’ इति ब्राह्मवचनाच्च ।

तत्र दृष्टानुसारेण तेषामर्थोऽन्ववेक्ष्यते ॥’

इति ब्राह्मवचनाच्च ।

</div>

@@ Line 18: / Line 18: @@
 <div class="gr-inlinepara-run"><span id="TVD_C01_B010" data-block-id="TVD_C01_B010" class="gr-bhashya-anchor">न च भावाभावविलिक्षणं क्वचिदागमो वक्ति ।</span> <span id="TVD_C01_B011" data-block-id="TVD_C01_B011" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘नासदासीन्नो सदासीत् तदानीं नासीद्रजो नो व्योमापरो यत्’(ऋ.१०.१२९.१)</span></span> इत्यत्र च ।</span> <span id="TVD_C01_B012" data-block-id="TVD_C01_B012" class="gr-bhashya-anchor">पारिशेष्येणानिर्वचनीयत्वाङ्गीकारे <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘आनीदवातं स्वधया तदेकम्’(ऋ.१०.१२९.२)</span></span> इति तदानीं परिशिष्टत्वाद् ब्रह्मण एवानिर्वचनीयत्वं स्यात् ।</span></div>
-<div class="gr-inlinepara-run"><span id="TVD_C01_B013" data-block-id="TVD_C01_B013" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘मूर्तं सदिति सम्प्रोक्तम् अमूर्तमसदुच्यते ।
+<div class="gr-inlinepara-run"><span id="TVD_C01_B013" data-block-id="TVD_C01_B013" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘मूर्तं सदिति सम्प्रोक्तम् अमूर्तमसदुच्यते ।   मूर्तामूर्तेतरद्ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥’</span></span> इति पैङ्गिश्रुतिः ।</span> <span id="TVD_C01_B014" data-block-id="TVD_C01_B014" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘यदन्यद्वायोश्चान्तरिक्षाच्चैतत्सत्’</span></span> इति माध्यन्दिनश्रुतिः (माध्यन्दिनायनश्रुतिः)।</span> <span id="TVD_C01_B015" data-block-id="TVD_C01_B015" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smruti-id">‘अद्भुतत्वादनिर्वाच्यं ब्रह्म चिच्चेत्यमेव च ।</span></span></span> <span id="TVD_C01_B016" data-block-id="TVD_C01_B016" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smruti-id">अचिन्त्यं तत एवैतद्</span></span></span> <span id="TVD_C01_B017" data-block-id="TVD_C01_B017" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smruti-id">अतर्क्याज्ञेयमेव च ॥</span></span></span> <span id="TVD_C01_B018" data-block-id="TVD_C01_B018" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smruti-id">ऋगतावितिधातोस्तु पूर्वावगतवत् सदा । स्थितेः, ‘ब्रह्मर्तम्’इत्युक्तमनृतं परिणामतः ॥ प्रकृतिप्राकृतं प्रोक्तम्</span></span></span> <span id="TVD_C01_B019" data-block-id="TVD_C01_B019" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smruti-id">असत्तदशुभत्वतः ।</span></span></span> <span id="TVD_C01_B020" data-block-id="TVD_C01_B020" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smruti-id">असतां बुद्धिगम्यत्वाद् असत्यमिति चोच्यते ॥</span></span></span> <span id="TVD_C01_B021" data-block-id="TVD_C01_B021" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smruti-id">नियमेन बहिश्चित्तास्तेसन्तो ब्रह्मणि स्थिताः ।</span></span></span> <span id="TVD_C01_B022" data-block-id="TVD_C01_B022" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smruti-id">विश्वं सत्यं</span></span></span> <span id="TVD_C01_B023" data-block-id="TVD_C01_B023" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smruti-id">वशे विष्णोः</span></span></span> <span id="TVD_C01_B024" data-block-id="TVD_C01_B024" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smruti-id">नित्यमेव</span></span></span> <span id="TVD_C01_B025" data-block-id="TVD_C01_B025" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smruti-id">प्रवाहतः ॥</span></span></span> <span id="TVD_C01_B026" data-block-id="TVD_C01_B026" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smruti-id">न क्वाप्यनीदृशं विश्वं</span></span></span> <span id="TVD_C01_B027" data-block-id="TVD_C01_B027" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smruti-id">तत्तत्कालानुसारतः ।</span></span></span> <span id="TVD_C01_B028" data-block-id="TVD_C01_B028" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smruti-id">असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ॥ त आसुरा</span></span></span> <span id="TVD_C01_B029" data-block-id="TVD_C01_B029" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smruti-id">स्वयं नष्टा जगतः क्षयकारिणः ॥’</span></span> इत्यादि व्यासस्मृतौ ।</span> <span id="TVD_C01_B030" data-block-id="TVD_C01_B030" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgita-id">‘असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ।  अपरस्परसम्भूतं किमन्यत् कामहैतुकम् ॥ एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोल्पबुद्धयः ।  प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ॥’(भ.गी.१६.८,९)</span></span> इत्यादि च गीतासु ।</span></div>
- मूर्तामूर्तेतरद्ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥’</span></span> इति पैङ्गिश्रुतिः ।</span> <span id="TVD_C01_B014" data-block-id="TVD_C01_B014" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘यदन्यद्वायोश्चान्तरिक्षाच्चैतत्सत्’</span></span> इति माध्यन्दिनश्रुतिः (माध्यन्दिनायनश्रुतिः)।</span> <span id="TVD_C01_B015" data-block-id="TVD_C01_B015" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smruti-id">‘अद्भुतत्वादनिर्वाच्यं ब्रह्म चिच्चेत्यमेव च ।</span></span></span> <span id="TVD_C01_B016" data-block-id="TVD_C01_B016" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smruti-id">अचिन्त्यं तत एवैतद्</span></span></span> <span id="TVD_C01_B017" data-block-id="TVD_C01_B017" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smruti-id">अतर्क्याज्ञेयमेव च ॥</span></span></span> <span id="TVD_C01_B018" data-block-id="TVD_C01_B018" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smruti-id">ऋगतावितिधातोस्तु पूर्वावगतवत् सदा ।
-स्थितेः, ‘ब्रह्मर्तम्’इत्युक्तमनृतं परिणामतः ॥
-प्रकृतिप्राकृतं प्रोक्तम्</span></span></span> <span id="TVD_C01_B019" data-block-id="TVD_C01_B019" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smruti-id">असत्तदशुभत्वतः ।</span></span></span> <span id="TVD_C01_B020" data-block-id="TVD_C01_B020" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smruti-id">असतां बुद्धिगम्यत्वाद् असत्यमिति चोच्यते ॥</span></span></span> <span id="TVD_C01_B021" data-block-id="TVD_C01_B021" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smruti-id">नियमेन बहिश्चित्तास्तेसन्तो ब्रह्मणि स्थिताः ।</span></span></span> <span id="TVD_C01_B022" data-block-id="TVD_C01_B022" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smruti-id">विश्वं सत्यं</span></span></span> <span id="TVD_C01_B023" data-block-id="TVD_C01_B023" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smruti-id">वशे विष्णोः</span></span></span> <span id="TVD_C01_B024" data-block-id="TVD_C01_B024" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smruti-id">नित्यमेव</span></span></span> <span id="TVD_C01_B025" data-block-id="TVD_C01_B025" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smruti-id">प्रवाहतः ॥</span></span></span> <span id="TVD_C01_B026" data-block-id="TVD_C01_B026" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smruti-id">न क्वाप्यनीदृशं विश्वं</span></span></span> <span id="TVD_C01_B027" data-block-id="TVD_C01_B027" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smruti-id">तत्तत्कालानुसारतः ।</span></span></span> <span id="TVD_C01_B028" data-block-id="TVD_C01_B028" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smruti-id">असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ॥
-त आसुरा</span></span></span> <span id="TVD_C01_B029" data-block-id="TVD_C01_B029" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smruti-id">स्वयं नष्टा जगतः क्षयकारिणः ॥’</span></span> इत्यादि व्यासस्मृतौ ।</span> <span id="TVD_C01_B030" data-block-id="TVD_C01_B030" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgita-id">‘असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ।
-  अपरस्परसम्भूतं किमन्यत् कामहैतुकम् ॥
-एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोल्पबुद्धयः ।
-  प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ॥’(भ.गी.१६.८,९)</span></span> इत्यादि च गीतासु ।</span></div>
 <div class="gr-inlinepara-run"><span id="TVD_C01_B031" data-block-id="TVD_C01_B031" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘विश्वं सत्यं मघवाना युवोरिदापश्च न प्रमिनन्ति व्रतं वाम् ।’ (ऋ.सं.२.२४.१२)</span></span></span> <span id="TVD_C01_B032" data-block-id="TVD_C01_B032" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘प्रघान्वस्य महतो महानि सत्या सत्यस्य करणानि वोचम्’ (ऋ.सं.२.१५.१)</span></span></span> <span id="TVD_C01_B033" data-block-id="TVD_C01_B033" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘सत्यः सो अस्य महिमा गृणे शवो यज्ञेषु विप्ररातज्ये’(ऋ.सं.८.३.४)</span></span></span> <span id="TVD_C01_B034" data-block-id="TVD_C01_B034" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Ishavasyopanishat-id">‘कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भूर्याथातथ्यतोऽर्थान् व्यदधात् शाश्वतीभ्यः समाभ्यः’ (ईशावास्य.८)</span></span> इत्यादि श्रुतिभ्यश्च ।</span></div>
@@ Line 41: / Line 34: @@
 <div class="gr-inlinepara-run"><span id="TVD_C01_B074" data-block-id="TVD_C01_B074" class="gr-bhashya-anchor">प्रत्यक्षबाधितञ्च जगन्मिथ्यात्वम् ।</span> <span id="TVD_C01_B075" data-block-id="TVD_C01_B075" class="gr-bhashya-anchor">सदिति प्रतीयमानत्वात् ।</span> <span id="TVD_C01_B076" data-block-id="TVD_C01_B076" class="gr-bhashya-anchor">न च प्रत्यक्षसिद्धमन्येन केनापि बाध्यं दृष्टम् ।</span> <span id="TVD_C01_B077" data-block-id="TVD_C01_B077" class="gr-bhashya-anchor">चन्द्रप्रादेशत्वादिविषयं तु दूरस्थत्वादिदोषयुक्तत्वात् अपटु ।</span> <span id="TVD_C01_B078" data-block-id="TVD_C01_B078" class="gr-bhashya-anchor">न च जगत्प्रत्यक्षस्यापटुत्वे किञ्चिन्मानम् ।</span> <span id="TVD_C01_B079" data-block-id="TVD_C01_B079" class="gr-bhashya-anchor">न च जगतोऽज्ञानजन्यत्वे किञ्चिन्मानम् ।</span></div>
-<div class="gr-inlinepara-run"><span id="TVD_C01_B080" data-block-id="TVD_C01_B080" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brhmanda-id">‘न च मायाविना माया दृश्यते विश्वमीश्वरः ।
+<div class="gr-inlinepara-run"><span id="TVD_C01_B080" data-block-id="TVD_C01_B080" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brhmanda-id">‘न च मायाविना माया दृश्यते विश्वमीश्वरः । सदा पश्यति तेनेदं न मायेत्यवधार्यताम् ॥</span></span></span> <span id="TVD_C01_B081" data-block-id="TVD_C01_B081" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brhmanda-id">अपरोक्षदृशो मिथ्यादर्शनं न क्वचिद्भवेत् । सर्वापरोक्षविद्विष्णुर्विश्वदृक्तन्न तन्मृषा ॥’</span></span>इति ब्रह्माण्डे ॥</span> <span id="TVD_C01_B082" data-block-id="TVD_C01_B082" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smriti-id">‘ईशोनीशो जगन्मिथ्या न पूज्यो गुरुरित्यपि । एक आत्मा परब्रह्मभावो मुक्तिरिति ह्यपि ॥</span></span></span> <span id="TVD_C01_B083" data-block-id="TVD_C01_B083" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smriti-id">एवमादि विरुद्धानि वचनान्यथ युक्तयः । प्रमाणैर्बहुभिः ज्ञेया आभासा इति वैदिकैः ॥</span></span></span> <span id="TVD_C01_B084" data-block-id="TVD_C01_B084" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smriti-id">वेदवेदानुसारेषु विरोघेन्यार्थकल्पना । इतराणि विरुद्धानि प्रलम्भभ्रमजान्यपि ॥’</span></span>इति व्यासस्मृतिः ॥</span> <span id="TVD_C01_B085" data-block-id="TVD_C01_B085" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘नासतो दृष्टत्वात्’ (ब्रह्मसूत्रम् - २.२.२६)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘नाभाव उपलब्धेः’ (ब्रह्मसूत्रम् -२.२.२८)</span></span>,<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवत्’ (ब्रह्मसूत्रम् - २.२.२९)</span></span>इत्यादि भगवद्वचनेनापि निरस्ताः ।</span></div>
-सदा पश्यति तेनेदं न मायेत्यवधार्यताम् ॥</span></span></span> <span id="TVD_C01_B081" data-block-id="TVD_C01_B081" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brhmanda-id">अपरोक्षदृशो मिथ्यादर्शनं न क्वचिद्भवेत् ।
-सर्वापरोक्षविद्विष्णुर्विश्वदृक्तन्न तन्मृषा ॥’</span></span>इति ब्रह्माण्डे ॥</span> <span id="TVD_C01_B082" data-block-id="TVD_C01_B082" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smriti-id">‘ईशोनीशो जगन्मिथ्या न पूज्यो गुरुरित्यपि ।
-एक आत्मा परब्रह्मभावो मुक्तिरिति ह्यपि ॥</span></span></span> <span id="TVD_C01_B083" data-block-id="TVD_C01_B083" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smriti-id">एवमादि विरुद्धानि वचनान्यथ युक्तयः ।
-प्रमाणैर्बहुभिः ज्ञेया आभासा इति वैदिकैः ॥</span></span></span> <span id="TVD_C01_B084" data-block-id="TVD_C01_B084" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smriti-id">वेदवेदानुसारेषु विरोघेन्यार्थकल्पना ।
-इतराणि विरुद्धानि प्रलम्भभ्रमजान्यपि ॥’</span></span>इति व्यासस्मृतिः ॥</span> <span id="TVD_C01_B085" data-block-id="TVD_C01_B085" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘नासतो दृष्टत्वात्’ (ब्रह्मसूत्रम् - २.२.२६)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘नाभाव उपलब्धेः’ (ब्रह्मसूत्रम् -२.२.२८)</span></span>,<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवत्’ (ब्रह्मसूत्रम् - २.२.२९)</span></span>इत्यादि भगवद्वचनेनापि निरस्ताः ।</span></div>
 <div class="gr-inlinepara-run"><span id="TVD_C01_B086" data-block-id="TVD_C01_B086" class="gr-bhashya-anchor">न च शून्यवादिसकाशात् वैलक्षण्यं मायावादिनः ।</span> <span id="TVD_C01_B087" data-block-id="TVD_C01_B087" class="gr-bhashya-anchor">व्यावहारिकसत्वस्य तेनाप्यङ्गीकारात् ।</span></div>
-<div class="gr-inlinepara-run"><span id="TVD_C01_B087" data-block-id="TVD_C01_B087" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सत्यं तु द्विविधं प्रोक्तं सांवृतं पारमार्थिकम् ।</span></span></span> <span id="TVD_C01_B088" data-block-id="TVD_C01_B088" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">सांवृतं व्यावहार्यं स्यान्निवृत्तौ पारमार्थिकम् ॥</span></span></span> <span id="TVD_C01_B089" data-block-id="TVD_C01_B089" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">विचार्यमाणे नो सत्त्वं सत्त्वं चापि प्रतीयते ।
+<div class="gr-inlinepara-run"><span id="TVD_C01_B087" data-block-id="TVD_C01_B087" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सत्यं तु द्विविधं प्रोक्तं सांवृतं पारमार्थिकम् ।</span></span></span> <span id="TVD_C01_B088" data-block-id="TVD_C01_B088" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">सांवृतं व्यावहार्यं स्यान्निवृत्तौ पारमार्थिकम् ॥</span></span></span> <span id="TVD_C01_B089" data-block-id="TVD_C01_B089" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">विचार्यमाणे नो सत्त्वं सत्त्वं चापि प्रतीयते ।  यस्य तत्सांवृतं ज्ञेयं</span></span></span> <span id="TVD_C01_B090" data-block-id="TVD_C01_B090" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">व्यवहारपदञ्च यत् ॥’</span></span>इत्यादिना ।</span></div>
-यस्य तत्सांवृतं ज्ञेयं</span></span></span> <span id="TVD_C01_B090" data-block-id="TVD_C01_B090" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">व्यवहारपदञ्च यत् ॥’</span></span>इत्यादिना ।</span></div>
 <div class="bhashya" id="TVD_C01_B091" data-verse="TVD_C01">
@@ Line 57: / Line 44: @@
 </div>
-<div class="gr-inlinepara-run"><span id="TVD_C01_B092" data-block-id="TVD_C01_B092" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘निर्विशेषं स्वयं भातं निर्लेपमजरामरम् ।
+<div class="gr-inlinepara-run"><span id="TVD_C01_B092" data-block-id="TVD_C01_B092" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘निर्विशेषं स्वयं भातं निर्लेपमजरामरम् ।  शून्यं तत्त्वम्</span></span></span> <span id="TVD_C01_B093" data-block-id="TVD_C01_B093" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">अविज्ञेयं</span></span></span> <span id="TVD_C01_B094" data-block-id="TVD_C01_B094" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">मनोवाचामगोचरम् ॥</span></span></span> <span id="TVD_C01_B095" data-block-id="TVD_C01_B095" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">जाड्यसंवृतिदुःखान्तपूर्वदोषविरोधि यत् ।</span></span></span> <span id="TVD_C01_B096" data-block-id="TVD_C01_B096" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">नित्यभावनया भातं तद्भावं योगिनं नयेत् ॥</span></span></span> <span id="TVD_C01_B097" data-block-id="TVD_C01_B097" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">भावार्थप्रतियोगित्वं भावत्वं वा न तत्त्वतः ।</span></span></span> <span id="TVD_C01_B098" data-block-id="TVD_C01_B098" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">विश्वाकारं च संवृत्त्या यस्य तत्पदमक्षयम् ॥’</span></span> इत्यादि तद्वचः ।</span> <span id="TVD_C01_B099" data-block-id="TVD_C01_B099" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अनृतजडविरोधिरूपमन्तत्रयमलबन्धनदुःखताविरुद्धम्’</span></span> इति च मायावादी</span></div>
-शून्यं तत्त्वम्</span></span></span> <span id="TVD_C01_B093" data-block-id="TVD_C01_B093" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">अविज्ञेयं</span></span></span> <span id="TVD_C01_B094" data-block-id="TVD_C01_B094" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">मनोवाचामगोचरम् ॥</span></span></span> <span id="TVD_C01_B095" data-block-id="TVD_C01_B095" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">जाड्यसंवृतिदुःखान्तपूर्वदोषविरोधि यत् ।</span></span></span> <span id="TVD_C01_B096" data-block-id="TVD_C01_B096" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">नित्यभावनया भातं तद्भावं योगिनं नयेत् ॥</span></span></span> <span id="TVD_C01_B097" data-block-id="TVD_C01_B097" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">भावार्थप्रतियोगित्वं भावत्वं वा न तत्त्वतः ।</span></span></span> <span id="TVD_C01_B098" data-block-id="TVD_C01_B098" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">विश्वाकारं च संवृत्त्या यस्य तत्पदमक्षयम् ॥’</span></span> इत्यादि तद्वचः ।</span> <span id="TVD_C01_B099" data-block-id="TVD_C01_B099" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अनृतजडविरोधिरूपमन्तत्रयमलबन्धनदुःखताविरुद्धम्’</span></span> इति च मायावादी</span></div>
 <div class="bhashya" id="TVD_C01_B100" data-verse="TVD_C01">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘नास्य सत्त्वमसत्त्वं वा न दोषो गुण एव वा ।
+<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘नास्य सत्त्वमसत्त्वं वा न दोषो गुण एव वा ।   हेयोपादेयरहितं तच्छून्यं पदमक्षयम् ॥’</span></span> इति च शून्यवादी ।
- हेयोपादेयरहितं तच्छून्यं पदमक्षयम् ॥’</span></span> इति च शून्यवादी ।
 </div>
@@ Line 68: / Line 53: @@
 <div class="bhashya" id="TVD_C01_B103" data-verse="TVD_C01">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अवाच्यं सर्वशब्दैस्तल्लक्ष्यते चाखिलैः पदैः ।
+<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अवाच्यं सर्वशब्दैस्तल्लक्ष्यते चाखिलैः पदैः ।  अज्ञेयं ज्ञानलक्ष्यं च तच्छून्यं पदमक्षयम् ॥’</span></span> इति (च) शून्यवादी ।
-अज्ञेयं ज्ञानलक्ष्यं च तच्छून्यं पदमक्षयम् ॥’</span></span> इति (च) शून्यवादी ।
 </div>
@@ Line 77: / Line 61: @@
 <div class="bhashya" id="TVD_C01_B105" data-verse="TVD_C01">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘यदखण्डपदं लक्ष्यं सर्वैरपि विशेषणैः ।
+<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘यदखण्डपदं लक्ष्यं सर्वैरपि विशेषणैः ।  सर्वैर्विशेषणैर्मुक्तं तच्छून्यं पदमक्षयम् ॥’</span></span> इति च शून्यवादी ।
-सर्वैर्विशेषणैर्मुक्तं तच्छून्यं पदमक्षयम् ॥’</span></span> इति च शून्यवादी ।
 </div>
 <div class="gr-inlinepara-run"><span id="TVD_C01_B106" data-block-id="TVD_C01_B106" class="gr-bhashya-anchor">एवमेव मायावादिराद्धान्तः ।</span> <span id="TVD_C01_B107" data-block-id="TVD_C01_B107" class="gr-bhashya-anchor">न च मायावादिनो भावत्वं नाम धर्मः । न च शून्यवादिनः शून्यत्वं नाम धर्मः ।</span></div>
-<div class="gr-inlinepara-run"><span id="TVD_C01_B108" data-block-id="TVD_C01_B108" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘मय्यनन्तगुणेनन्ते गुणतोनन्तविग्रहे ।
+<div class="gr-inlinepara-run"><span id="TVD_C01_B108" data-block-id="TVD_C01_B108" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘मय्यनन्तगुणेनन्ते गुणतोनन्तविग्रहे ।    यदासीत् तत एवाद्यः स्वयम्भूः समभूदजः ॥’(भाग.६.४.४८)</span></span></span> <span id="TVD_C01_B109" data-block-id="TVD_C01_B109" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।   यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः’ इति भगवद्राद्धान्तः ।(भ.गी.२४.१७)</span></span></span> <span id="TVD_C01_B110" data-block-id="TVD_C01_B110" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shwetashwataropanishat-id">‘पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च’(श्वेत.उ.६.८)</span></span> इत्यादि श्रुतिः ।</span></div>
- यदासीत् तत एवाद्यः स्वयम्भूः समभूदजः ॥’(भाग.६.४.४८)</span></span></span> <span id="TVD_C01_B109" data-block-id="TVD_C01_B109" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।
-यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः’ इति भगवद्राद्धान्तः ।(भ.गी.२४.१७)</span></span></span> <span id="TVD_C01_B110" data-block-id="TVD_C01_B110" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shwetashwataropanishat-id">‘पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च’(श्वेत.उ.६.८)</span></span> इत्यादि श्रुतिः ।</span></div>
 <div class="gr-inlinepara-run"><span id="TVD_C01_B111" data-block-id="TVD_C01_B111" class="gr-bhashya-anchor">प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्रः इत्यादिषु प्रकृष्टत्वादिविशेषणानि सन्त्येवेति न तत्साम्यम् ।</span> <span id="TVD_C01_B112" data-block-id="TVD_C01_B112" class="gr-bhashya-anchor">अनित्यदेशकालसम्बन्धित्वस्य सत्त्वात्, न ‘सोऽयं देवदत्तः’ इत्याद्युपमा च ।</span> <span id="TVD_C01_B113" data-block-id="TVD_C01_B113" class="gr-bhashya-anchor">देवदत्तादिस्वरूपमात्रस्य सिद्धत्वान्न स्वरूपमात्रे प्रश्नः ।</span> <span id="TVD_C01_B114" data-block-id="TVD_C01_B114" class="gr-bhashya-anchor">नक्षत्राऽदिव्यतिरेकमात्रस्यापि सिद्धत्वान्न व्यतिरेकमात्रे ।</span> <span id="TVD_C01_B115" data-block-id="TVD_C01_B115" class="gr-bhashya-anchor">अन्यथा प्रश्नस्यैवासम्भवात् ।</span> <span id="TVD_C01_B116" data-block-id="TVD_C01_B116" class="gr-bhashya-anchor">अतः ‘कैर्विशेषणैर्विशिष्टः?’ इति प्रश्ने ‘प्रकृष्टप्रकाशतद्देशकालादिविशिष्ट’ एव वाक्यार्थः ।</span> <span id="TVD_C01_B117" data-block-id="TVD_C01_B117" class="gr-bhashya-anchor">अङ्गीक्रियमाणत्वाद्विशिष्टादेः, अनिर्वचनीयाभावाच्च सत्यत्वञ्च सिद्धम् ।</span></div>
@@ Line 99: / Line 80: @@
 <div class="gr-inlinepara-run"><span id="TVD_C01_B146" data-block-id="TVD_C01_B146" class="gr-bhashya-anchor">‘यथा सोम्य’इत्याद्यपि सादृश्यकथनम् ।</span> <span id="TVD_C01_B147" data-block-id="TVD_C01_B147" class="gr-bhashya-anchor">न चैकनखनिकृन्तनविकारः सर्वकार्ष्ण्यायसम् ।</span> <span id="TVD_C01_B148" data-block-id="TVD_C01_B148" class="gr-bhashya-anchor">प्रधानपुरुषज्ञानाद् ‘ग्रामो ज्ञातः’ इति व्यपदेशोऽस्ति ।</span> <span id="TVD_C01_B149" data-block-id="TVD_C01_B149" class="gr-bhashya-anchor">न हि सत्यज्ञानेन मिथ्याज्ञानं भवति ।</span> <span id="TVD_C01_B150" data-block-id="TVD_C01_B150" class="gr-bhashya-anchor">मुक्तामुक्तयोर्भेदाभावे मुक्तस्य संसारः संसारिणो वा मुक्तत्वं स्यात् ।</span> <span id="TVD_C01_B151" data-block-id="TVD_C01_B151" class="gr-bhashya-anchor">यद्यज्ञानकृतो भेदस्तर्हीश्वरस्याज्ञानाभावात् संसारिणैक्यं तेनानुभूयेत ।</span> <span id="TVD_C01_B152" data-block-id="TVD_C01_B152" class="gr-bhashya-anchor">ततश्च दुःखित्वं स्यात् ।</span></div>
-<div class="gr-inlinepara-run"><span id="TVD_C01_B153" data-block-id="TVD_C01_B153" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप ॥’ (भ.गी  ४.५)</span></span></span> <span id="TVD_C01_B154" data-block-id="TVD_C01_B154" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘सुखं दुःखं भवोभावो भयं चाभयमेव च ॥
+<div class="gr-inlinepara-run"><span id="TVD_C01_B153" data-block-id="TVD_C01_B153" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप ॥’ (भ.गी  ४.५)</span></span></span> <span id="TVD_C01_B154" data-block-id="TVD_C01_B154" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘सुखं दुःखं भवोभावो भयं चाभयमेव च ॥   अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः । भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः ॥’ (भ.गी १०.४,५ )</span></span></span> <span id="TVD_C01_B155" data-block-id="TVD_C01_B155" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘यस्माद् क्षरमतीतोहमक्षरादपि चोत्तमः ।  अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥’ (भ.गी १५.१८ )</span></span>इत्यादिनेश्वरेणापि भेदस्यैवानुभूयमानत्वाच्च ।</span></div>
-अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः ।
-भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः ॥’ (भ.गी १०.४,५ )</span></span></span> <span id="TVD_C01_B155" data-block-id="TVD_C01_B155" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘यस्माद् क्षरमतीतोहमक्षरादपि चोत्तमः ।
-अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥’ (भ.गी १५.१८ )</span></span>इत्यादिनेश्वरेणापि भेदस्यैवानुभूयमानत्वाच्च ।</span></div>
 <div class="gr-inlinepara-run"><span id="TVD_C01_B156" data-block-id="TVD_C01_B156" class="gr-bhashya-anchor">तत एवाभ्रान्तत्वान्न मुक्तस्यापि भेदनिवृत्तिः ।</span> <span id="TVD_C01_B157" data-block-id="TVD_C01_B157" class="gr-bhashya-anchor">न चोपाधिभेदमात्रेणेश्वरस्य दुःखाभावः ।</span> <span id="TVD_C01_B158" data-block-id="TVD_C01_B158" class="gr-bhashya-anchor">हस्तपादाद्युपाधिभेदेपि भोक्तुरेकत्वानुभवात् ।</span></div>
-<div class="gr-inlinepara-run"><span id="TVD_C01_B159" data-block-id="TVD_C01_B159" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘उद्यतायुधदोर्दण्डाः पतितास्वशिरोक्षिभिः ।
+<div class="gr-inlinepara-run"><span id="TVD_C01_B159" data-block-id="TVD_C01_B159" class="gr-bhashya-anchor"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘उद्यतायुधदोर्दण्डाः पतितास्वशिरोक्षिभिः ।   पश्यन्तः पातयन्ति स्म कबन्धा अप्यरीन् युधि ॥’</span></span>  इति भारतवचनान्न विश्लेषाद्विशेषः ।</span> <span id="TVD_C01_B160" data-block-id="TVD_C01_B160" class="gr-bhashya-anchor">अतोऽनौपाधिकत्वादेव भेदस्य न मुक्तस्येश्वरैक्यम् ।</span></div>
- पश्यन्तः पातयन्ति स्म कबन्धा अप्यरीन् युधि ॥’</span></span>
-  इति भारतवचनान्न विश्लेषाद्विशेषः ।</span> <span id="TVD_C01_B160" data-block-id="TVD_C01_B160" class="gr-bhashya-anchor">अतोऽनौपाधिकत्वादेव भेदस्य न मुक्तस्येश्वरैक्यम् ।</span></div>
 <div class="bhashya" id="TVD_C01_B161" data-verse="TVD_C01">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।
+<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।  सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथयन्ति च ॥’  (भ.गी १४.२)</span></span>
-सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथयन्ति च ॥’  (भ.गी १४.२)</span></span>
 </div>
 <div class="bhashya" id="TVD_C01_B162" data-verse="TVD_C01">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Atharvanopanishat-id">‘यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् ।
+<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Atharvanopanishat-id">‘यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् ।  तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति ॥’ (आथर्वण.४.३.३)</span></span>  इत्यादिमुक्तभेदवचनेभ्यश्च ।
-तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति ॥’ (आथर्वण.४.३.३)</span></span>
-  इत्यादिमुक्तभेदवचनेभ्यश्च ।
 </div>
@@ Line 126: / Line 99: @@
 <div class="bhashya" id="TVD_C01_B164" data-verse="TVD_C01">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘विरुद्धवत्प्रतीयन्त आगमा यत्र वै मिथः ।
+<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘विरुद्धवत्प्रतीयन्त आगमा यत्र वै मिथः ।   तत्र दृष्टानुसारेण तेषामर्थोऽन्ववेक्ष्यते ॥’</span></span> इति ब्राह्मवचनाच्च ।
-तत्र दृष्टानुसारेण तेषामर्थोऽन्ववेक्ष्यते ॥’</span></span>
-इति ब्राह्मवचनाच्च ।
 </div>