Karmanirnaya: Difference between revisions

Line 17:

</div>

<span class="gr-moola">महानाम्नीनाम्</span> ऋचाम् उपसर्गा ये उपसर्जनभूतास्तान् <span class="gr-moola">उपसृजति</span> संयोजयति । महन्नाम यास्वृक्षु विद्यते ता महानाम्न्यः । परस्य ब्रह्मणो यन्नामेन्द्रादिकं तन्महार्थत्वान्महत् । महद्धि तत्परं ब्रह्म । अशेषगुणपूर्तेः ।

Line 79:

Line 80:

</div>

Line 90:

Line 93:

</div>

Line 100:

Line 104:

<span class="gr-moola">गातुं</span> त्वां स्तोतुम् । <span class="gr-moola">विद</span> वेदय इति सामान्यतोऽपेक्षिताशेषवेदनमुक्त्वा तात्कालिकापेक्षितार्थं प्रार्थयति- <span class="gr-prateeka">गातुं विदेति ॥</span> त्वमेव <span class="gr-moola">अनुशं(शा)सिषो दिशः</span> मार्गान् । आत्मनः स्तुतिप्रकारांस्त्वमेवोपदिशेत्यर्थः(रान् स्वयमेवोपदिशेत्यर्थः) । <span class="gr-moola">पूर्वीणां</span> भगवत्सम्प्रदायागतानां परमविद्यानामर्थे <span class="gr-moola">शिक्ष(क्षा)</span>। <span class="gr-moola">शचीनां</span> विद्यानां <span class="gr-moola">पते</span>, वाचां पते इति वा । <span class="gr-moola">पुरूवसो</span> बहुवित्त बहुज्ञानेति वा। बहुषु वसति बहूनामावास इति वा ॥

</div>

Line 111:

Line 117:

</div>

<p>आभिरभिष्टिभिः एवम्भूतैस्त्वत्पर्येषणैस्त्वत्प्रार्थनैः त्वं किञ्चिन्मदादिकं <span class="gr-moola">प्रचेतय</span> प्रबोधय । प्रकृष्टचेतन सर्वज्ञ, परमात्मन् । <span class="gr-moola">द्युम्नाय</span> ज्ञानाय वित्ताय यशसे वा । <span class="gr-moola">इषे</span> अन्नाय (च) नः प्रबोधय । एतादृशो हि <span class="gr-moola">शक्रः</span> । शक्र एवेति वा । शक्तिरतिरूपत्वाच्छक्रः ॥ २ ॥</p>

</div>

Line 124:

Line 133:

</div>

<span class="gr-moola">राये</span> वित्ताय <span class="gr-moola">वाजाय</span> अन्नाय, वज्रिणम् इन्द्रं वर्तयतीति वज्रिवाः, नियामकत्वेन गच्छतीति वा। <span class="gr-moola">शविष्ठ</span> बलवत्तम सुखवत्तमेति वा। <span class="gr-moola">ऋञ्जसे</span> प्रेरयसि सर्वान् । ‘मंहिष्ठ वज्रिन्नृञ्जस’ इत्यभ्यासस्तात्पर्यार्थः । <span class="gr-moola">मत्स्व</span> मदं कुरु ॥ ३ ॥

</div>

Line 137:

Line 149:

</div>

<span class="gr-moola">विदा</span> वेदय लम्भय <span class="gr-moola">रायः सुवीर्यं</span> च ।<span class="gr-moola">वाजानां</span> प्रजानां <span class="gr-moola">पतिः</span> <span class="gr-moola">भुवः</span> अभवः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘प्रजा वै वाजः’</span></span> इति श्रुतेः । <span class="gr-moola">वशान् अनु</span> यथावशम् । ‘वश= इच्छायाम्’ इति धातोः यथावशं यथेच्छम् । <span class="gr-moola">शूराणां</span> सकाशाद्बलवत्तमः ॥ ४ ॥

</div>

Line 150:

Line 165:

</div>

<span class="gr-moola">मघोनां</span> यशस्विनां महत्तमः । <span class="gr-moola">चिकित्वः</span> ज्ञातः कर्तरिति वा। <span class="gr-moola">नः</span> अभितः सर्वतो <span class="gr-moola">नय</span> । <span class="gr-moola">इन्द्रो विदे</span> समस्तं व्यजानात् । तमेव <span class="gr-moola">स्तुषे</span> ॥ ५ ॥

</div>

Line 163:

Line 181:

</div>

<span class="gr-moola">ऊतये</span> रक्षायै, अभिप्रायसिद्धये वा । <span class="gr-moola">स नो द्विषः</span> शत्रूनतिपारयतु, पापानि तमांसि वा । <span class="gr-moola">क्रतुः</span> ज्ञानरूपः । <span class="gr-moola">छन्दः</span> इच्छारूपः । छन्द्यत्वाच्छादनत्वाद्वा । <span class="gr-moola">ऋतम्</span> अशेषशास्त्रावगतम् ॥ ६ ॥

</div>

Line 176:

Line 197:

</div>

<span class="gr-moola">सातये</span> लब्धये । <span class="gr-moola">स्रिधो</span> विनाशात्(न्) ॥ ७ ॥

</div>

Line 189:

Line 213:

</div>

<span class="gr-moola">पूर्वस्य</span> अनादेः सतस्ते(अनादेः ते) सकाशात् यत् <span class="gr-moola">सुम्नं</span> सुखं तस्मिन् <span class="gr-moola">न आधेहि</span> । तव <span class="gr-moola">पूर्तिः</span> शस्यते ॥ ८ ॥

</div>

Line 201:

Line 228:

</div>

<span class="gr-moola">तन्नव्यं</span> स्तुत्यं ब्रह्म । तत्सम्यक् हृदि न्यसे(सन्यसे) <span class="gr-moola">जनस्य</span> उपदेशेन । त्वत्स्वरूपेषु त्वं चाहं च सम्ब्रवावहै ।<span class="gr-moola">गोषु</span> ज्ञानेषु <span class="gr-moola">गच्छति</span> ज्ञानविषयो भवति । <span class="gr-moola">सुशेवः</span> सुसुखः समाधिकरहितोऽद्वयः(तः अद्वयः) ॥ ९ ॥

</div>

Line 213:

Line 243:

</div>

<p>‘एवाह्येवैवाहि’ इत्यग्न्यादिदेवतानां संवादरूपेणोक्तमर्थमतिशयेनावधारयति । अभ्यासो हि तात्पर्यार्थः । एवं हि(एवा हि) एवमेव हीत्यर्थः । ‘विनिश्चिते तु संवादे विभागो रङ्ग एव च’ इति शब्दनिर्णये । अतो ‘अग्नाइ’ इत्यादि । एवमेव <span class="gr-moola">हि शक्रः वशाननु</span> यथावशं स्वतन्त्रो वर्तत इत्यर्थः ॥ १० ॥</p>

</div>

Line 225:

Line 258:

</div>

<p>‘अय पय= गतौ’ इति धातोः आयो इत्यायतिः । उपो इतिवदतिशयार्थे ओकारः । ‘ओ=अतिशये’ इति च सूत्रम् । आयो जानातीत्यायोमन्यः, समीपस्थमपि जानातीत्युपोमन्यः । अन्येषामिन्द्रियाणां पराङ्मुखत्वान्न ह्यान्तरं जानन्तीति । अयं त्वान्तरमप्यापरोक्ष्येण पश्यति । अयनेन गमनेन प्राप्यं दूरस्थम् आयो इति वा । ‘मनु= अवबोधने’ इति धातोर्मन्युरिति ज्ञानी। बाह्यज्ञाय ज्ञानिने आन्तरज्ञाय ज्ञानिने इत्यभ्यासो(ऽतितात्पर्यार्थः) हि तात्पर्यार्थः। एवंविधं मद्गतं त्वामुद्दिश्यैव <span class="gr-moola">उपेहि विश्वध</span> विश्वधारक । समीपतो दूरतश्च त्वां मन्यमानाय मह्यं <span class="gr-moola">मन्यवे</span> ज्ञानाय मामुपेहीति वा ।</p>

Line 275:

Line 309:

<p>‘एवैवाहि(एवा ह्येवैवा हि)’(इत्यस्यार्थो)इत्युपसर्गस्यार्थोऽप्युक्तावधारणरूपत्वात् पूर्वोक्तार्थज्ञानं विना न स्मर्तुं शक्यते । एवं निर्मितेन षोळशिनर्द्धो (राध्नो) भवत्येवंवित् ॥</p>

</div>

Line 286:

Line 322:

</div>

<span class="gr-moola">प्रप्र वः</span> । हे ऋत्विजः प्रजा वा वः <span class="gr-moola">त्रिष्टुभमिषं</span> त्रिष्टुभाख्यमन्नम् इन्द्रः परमेश्वरः सोमाय आ<span class="gr-moola">विवासति</span> । <span class="gr-moola">पुरन्ध्या धिया</span> अशेषप्राणिदेहाश्रयया स्वबुद्ध्या <span class="gr-moola">प्रप्र</span> प्रकर्षेण प्रकर्षेणातितरां (शं)शस्यमाना त्रिष्टुप् प्रीतिं करोति सोमपानार्थमित्यर्थः । <span class="gr-moola">मन्दद्वीराय</span> तस्य वीरस्य परमेश्वरस्य मदं प्रीतिं करोतीति मन्दद्वीरः सोमः । न त्वात्मप्रयोजनाय प्रीतिं करोति, किं तर्हि? <span class="gr-moola">वो मेधसातये</span> यज्ञसिद्ध्यर्थम् । ‘व’ इति गुरुत्वाद्, ईश्वरं प्रत्येव वा बहुवचनम् । तदा वः अन्नं त्रिष्टुभं वो मेधसातये भवद्दैवत्ययज्ञसिद्ध्यर्थं भवान् प्रप्राविवासतीत्यर्थः ॥ १ ॥

</div>

Line 299:

Line 338:

</div>

<span class="gr-moola">ओदतीनाम्</span> उन्दनकर्त्रीणां <span class="gr-moola">वः</span> अपाम्, भवदीयानां <span class="gr-moola">पतिं वः</span> पुरुषं प्राणं <span class="gr-moola">नदं</span> नदनकर्तारं प्रति <span class="gr-moola">इषुध्यसि</span> पतिर्भवसि । सृष्टौ सृष्टौ यो यः प्राणस्तं तं प्रति पतिर्भवसीति नदमिति पुनर्वचनम् । <span class="gr-moola">योयुवतीनां</span> गमनशीलानाम् आकाशे पोप्लूयमानानाम् <span class="gr-moola">अघ्न्यानां</span> धूमरूपेणादाह्यानां रेतोरूपेणाजराणां वा, <span class="gr-moola">धेनूनां</span> जगत्पोषकाणाम् । ‘धिनु=पुष्टौ’ इति धातोः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Aitareyaaranyaka-id">‘ता नदेन विहरति’(ऐ.आ.१.३.५)</span></span> इत्यादिश्रुतेः । पयसा सेचकानां देशाद्देशान्तरगमनशीलानाम् <span class="gr-moola">अघ्न्यानां</span> हन्तुमयोग्यानां <span class="gr-moola">धेनूनां</span> गवां <span class="gr-moola">पतिं</span> वायुं प्रति <span class="gr-moola">इषुध्यसि</span> इति वा । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘वायुर्वाव गवां पतिः’</span></span> इति श्रुतेः(तिः) । धेनुशब्दाच्च ।<span class="gr-moola">ओदतीनां</span> भक्त्या सेचकानाम्,<span class="gr-moola">योयुवतीनाम्</span> अतिशयेनाऽत्मतत्वावगमकानाम्, <span class="gr-moola">अघ्न्यानां</span> नित्यानां <span class="gr-moola">धेनूनां</span> धर्मार्थकामपोषकाणां वाचां <span class="gr-moola">पतिं</span> वायुं प्रति पतिर्भवसीति वा । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘वाचं धेनुमुपासीत। तस्याश्चत्वारः स्तनासः स्वाहाकारो वषट्कारो हन्तकारसः स्वधाकार(स्तस्यै) इति । तस्या द्वौ स्तनौ देवा उपजीवन्ति स्वाहाकारं च वषट्कारं च हन्तकारं मनुष्याः स्वधाकारं पितरः। तस्याः प्राण ऋषभो मनो वत्सः’(बृ.उ.७.१०)</span></span> इत्यादिश्रुतिभ्यः ॥ २ ॥

</div>

Line 312:

Line 354:

</div>

<span class="gr-moola">ताः पृश्नयः</span> आपो गावो वाचो वा, अस्य <span class="gr-moola">सूददोहसः</span> प्राणस्य वायुस्थस्य परमेश्वरस्य <span class="gr-moola">सोमं श्रीणन्ति</span> । अद्भिर्हि संसृष्टो भवति। सोमः पयआदिना च (शृ)श्रितो भवति\ मन्त्रैर्वा गृह्यते । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Aitareyaaranyaka-id">‘अथ सूददोहाः प्राणो वै सूददोहाः’(ऐ.आ.१.४.१)</span></span>इति श्रुतिश्च । शोभनमुदं कर्म ज्ञानं वा दोग्धीति सूददोहाः । उदेति उच्चो भवत्यनेन पुरुष इत्युदं ज्ञानादि । ‘मनो वाव सोमः’ तद् वाचः श्रीणन्ति स्वार्थैः । प्रश्नयोग्यत्वात् <span class="gr-moola">पृश्नयो</span> वाचः, प्रशंसनरूपत्वात् प्रशंसनीयत्वाद्वा । प्रशंसनीयत्वमेवापां गवां च ।<span class="gr-moola">देवानां</span> जन्मनि यज्ञे । तत्र हि तेषामभिव्यक्तिः पूर्वं ज्ञाने वा। विशः प्रजाश्च श्रीणन्ति । मुख्यतस्ता एव श्रीणन्तीति चशब्दवर्जनम् । <span class="gr-moola">दिवस्त्रिषु आरोचनेषु</span> आदित्यचन्द्रविद्युत्पर्यन्तं स्थितानां देवानां जन्मनि ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘यज्ञो वै देवजन्म तत्र हि देवाः प्रादुर्भवन्त्या सूर्याचन्द्रमसावा विद्युतं ते वै लोकानधिश्रिताः’</span></span> इत्यादिश्रुतेः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘द्यौर्वाव विद्युत् तत्पतिं वायुमुपगम्य तेनैव परमुपगच्छति सैषा ब्रह्मलोके विराजते’</span></span> इत्यादि श्रुतेर्द्यौरेव विद्युत् ॥ ३ ॥

</div>

Line 325:

Line 370:

</div>

<p>अर्चनं यज्ञादि, प्रार्चनं ज्ञानध्यानादि । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘श्रेयान् द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप’(भ.गी.४.३३)</span></span> इति भगवद्वचनात् । प्रिययज्ञा <span class="gr-moola">अर्चत</span> प्रियज्ञानाः <span class="gr-moola">प्रार्चत</span> । <span class="gr-moola">पुत्रका</span> अल्पज्ञाना अप्यर्चत ।</p>

Line 343:

Line 389:

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vyasasmruti-id">‘सदेहमानिहरये प्रणमेत्केवलाय वा । न देहाय न तन्मानपराय च कथञ्चन ॥’ इति व्यासस्मृतौ</span></span> । पुनरर्चतेति तात्पर्यार्थः(र्थे) ॥ १ ॥

</div>

Line 353:

Line 401:

</div>

<p>गर्गरगोधापिङ्गादीनां घोषा अपि नादमात्रव्यञ्जकत्वेन(नादव्यञ्जकत्वेन) भगवद्वाचका एवेत्याह- <span class="gr-prateeka">अव स्वराति गर्गर इत्यादिना॥</span> एतत्समस्तमिन्द्रायैवेत्यर्थः । ब्रह्म वेदो विशेषत इन्द्रायैवोद्यतः । <span class="gr-moola">गर्गर</span> इति पादभूषण-महामत्रक-दधिपात्र-हस्तिहस्तानां नाम । <span class="gr-moola">पिङ्गा</span> चकोरी । अवपरीत्यल्पाधिक्यादिविशेषोऽपि तद्वाचक एवेति ज्ञापनाय । <span class="gr-moola">चनिष्कदद्</span> इत्यनुकरण(नुकार)शब्दः । सनिष्वणदित्यतिशयार्थे ।</p>

Line 359:

Line 408:

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘ता वा एताः सर्वा ऋचः सर्वे वेदाः सर्वे घोषा एकैव व्याहृतिः प्राण एव(प्राण ऋच इत्येव विद्यात्)’</span></span> इति (च) श्रुतिः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdatattve-id">‘दध्नो मथनशब्दश्चाप्यन्तर्नादस्वरूपतः । भीषकत्वं हरेर्ब्रूयादन्तर्नादो हि भीषणे । गजबृंहितमप्येवं धिक्कारसहितं वदेत् । स्वरितेन समायोगाद् धिक्कृतौ स्वरितो यतः । महामत्रं(मन्त्रं) जलाद्यैश्च युक्तमेतादृशं वदेत् । पादभूषा च धिक्कारं तत्कृतं स्वरितं(तो) वदेत् । अद्भुतत्वं हरेर्वक्ति पिङ्गाकण्ठगशब्दवत् । तामेवाद्भुततां वक्ति गृहगोधा पराऽपि च’</span></span> इति शब्दतत्वे ॥ ३ ॥

</div>

Line 370:

Line 421:

</div>

<p>यच्च एन्यो नद्य आपतन्ति तद्धोषश्चेन्द्रवाचकः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘नदीसमुद्रघोषाश्च नादत्वाच्छ्रैष्ठ्यवाचकाः। नादो हि श्रैष्ठ्यवाची स्यादेवं घोषाः परेपि च’</span></span> इति च । तदर्थं च नद्य आपतन्ति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vaihayasasaamhita-id">‘भूतादिभूतोम्बुनिधानमध्ये भूत्वा हरिः सर्वहरोऽतिधाम्ना । अगाधमम्भो विदधाति भस्म यो वाडवाग्निर्नृहरिर्विचिन्त्यः॥’</span></span> इति वैहायससंहितायाम् । <span class="gr-moola">सुदुघाः</span> सुष्ठु अपां दोहनकर्त्र्यः । स्फुरणापगमनमासां नास्तीति <span class="gr-moola">अनपस्फुरः</span> । नित्यचलनस्वभावाः । अपगतस्फुरणत्वेन <span class="gr-moola">सोमं</span> <span class="gr-moola">गृभायत</span> । अचलत्वेन मनो वा ॥ ३ ॥</p>

</div>

Line 382:

Line 436:

</div>

<span class="gr-moola">व्यतीन्</span> विशेषेणाधिकान् देवान् । <span class="gr-moola">अफाणयत्</span> विस्तारयामास । <span class="gr-moola">दाशुषे</span> यजमानाय तत्समीपे । ‘फण= विस्तारे’ इति धातोः । <span class="gr-moola">सुयुक्तान्</span> सुयोगरतान् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Prakashasamhita-id">‘विशेषेणाधिकत्वेन व्यतयो देवतास्स्मृताः । नित्ययोगरताश्चैव नारायणपरायणाः । ता एव चेन्द्रियात्मानस्तान्विस्तारयतीश्वरः । मन आदीन्द्रियाणां तु शक्तिविस्तार एव तु(हि) । विस्तारो देवतानां स्याद् भक्तेषु हरिणा कृतः’</span></span> इति प्रकाशसंहितायाम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘चतुर्भिः साकं नवतिं च नामभिश्चक्रं न वृत्तं व्यतीँरवीविपत्’(ऋ.सं.१.१५५.६)</span></span> इति च श्रुतिः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id">‘स मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु । अमृतस्य देव धारणो भूयासम् । शरीरं मे विचर्षणम् । जिह्वा मे मधुमत्तमा । कर्णाभ्यां भूरि विश्रुवम्’(तै.उ.१.९(शिक्षावल्लि.९))</span></span>इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘न देवा यष्टिमादाय रक्षन्ति पशुपालवत् । यं तु रक्षितुमिच्छन्ति बुद्ध्या संयोजयन्ति तम् ॥’(म.भा.५.३५.३३)</span></span> इति भारते ।

Line 392:

Line 447:

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Purushottanasamhita-id">‘विशुद्धविज्ञानमरीचिमालया (वि)सचित्ररत्नप्रकरप्रकाशया । प्रकाशिताशेषजगत्स्वरूपया प्रभुः सदा ह्लादतनुर्विभूषितः॥’</span></span> इति पुरुषोत्तमसंहितायाम् । <span class="gr-moola">उपमा</span> उपमायाम् उपमाविषये, <span class="gr-moola">अमुच्यत</span> त्यक्तोऽभवत् । निरुपम इत्यर्थः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">‘अल्पाक्षरेण शक्येऽपि वक्तुं बह्वक्षरं यदि । उक्तस्याऽधिक्यमेवात्र निषेधेऽशेषतो भवेत्॥’</span></span> इति (च)शब्दनिर्णये ॥ १ ॥

</div>

Line 402:

Line 459:

</div>

<span class="gr-moola">(विश्वा)</span> विश्वान् <span class="gr-moola">द्विषो</span> अज्ञानपापादीन् अतीत्य <span class="gr-moola">शक्रो</span> (शक्तो)विष्णुः स्वभक्तान्(क्तम्)अतिवहत्येव हि । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम्’(कठ.उ.१.२.२३)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् । भवामि नचिरात् पार्थ मय्यावेशितचेतसाम्’(भगी.१२.७)</span></span> (इत्यादिना)इत्यादिप्रसिद्धमुशब्देनाऽह । द्विषोऽतीत्यातिशयेनाऽत्मानं (प्रत्येवोहतेति)प्रत्योहतेति <span class="gr-moola">अति</span>शब्दद्वयार्थः । <span class="gr-moola">ओदनम्</span> उन्दतेः कर्म बन्धनम् अभिनत्। भगवान् कानीनो बादरायणः, <span class="gr-moola">परः</span> परमात्मा, गिरैव पच्यमानं परिपाककाले । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vyasasamhita-id">‘संश्लेषादोदनं कर्म पच्यमानं गिरैव हि । अभिनद्भगवान् व्यासः स्वभक्तानामशेषतः’</span></span> इति व्याससंहितायाम् ॥ २ ॥

</div>

Line 415:

Line 475:

</div>

<span class="gr-moola">अर्भक</span> इव स्थितः । <span class="gr-moola">नवं</span> <span class="gr-moola">रथम्</span> अध्यतिष्ठत् । <span class="gr-moola">कुमारकः</span> कुत्सितमारकः । अर्भक इव सूक्ष्मदेहः। पूर्वं पूर्वं देहं परित्यज्य नवं नवं देहमध्यतिष्ठज्जीवमादाय । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Manyasamhitayam-id">‘जीवदेहं परित्यज्य सह जीवेन चेश्वरः । जीवस्यान्यच्छरीरं च समुत्पाद्य विशत्यजः’</span></span> इति मान्यसंहितायाम् । कुमारक इवार्भकः सूक्ष्मदेह इति च(वा) । अर्भकः सूक्ष्मदेहोऽपि न (कुमारक) कुमार इति वा । सपक्षत् परिपक्‍वज्ञानादिगुणकमकरोत् । महिषं महान्तं ब्रह्माणम् । मृगं मृगयन्तं स्वात्मानम् । पित्रे स्वस्मै, मात्रे लक्ष्म्यै च, विभुक्रतुं पूर्णज्ञानम् । पितृमातृविषये पूर्णज्ञानम् । पुनः पूरयामासेत्यर्थः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ज्ञानपूर्णं विधातारं मोक्षदानेन केशवः । स्वपुत्रं पूरयामास महिषं महतां महान्’</span></span> इति प्रवृत्ते ॥ ३ ॥

Line 421:

Line 482:

<p>यथास्थिताः प्रज्ञाताः । इतस्ततः संयोजनं विना यथास्थितशंसनं पथः(थिः) प्राप्तिः ॥</p>

</div>

Line 431:

Line 494:

</div>

<span class="gr-moola">व्याप्तो</span> विशेषेणापन्नः । <span class="gr-moola">अविहृतम्</span> असंसृष्टम् । <span class="gr-moola">कृच्छ्राद्</span> अयथावस्थितशंसननिमित्ताद् दुःखादवाग्गतिं गतश्रीकतामेव न प्राप्नुयाम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘विलोमः शत्रुज (क्ष)यकृत्संसर्गः पापनाशनः । यथास्थितः श्रीकरः स्यात्स्वाध्यायः शंसनेऽपि च’</span></span> इति प्रवृत्ते <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Svadhyayatattva-id">‘गतश्रियः श्रियो हानिं पापहानिं परस्य च । संसर्गश्छन्दसां कुर्याच्छ्रियो वृद्धिं यथास्थितः’</span></span> इति स्वाध्यायतत्वे । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">‘किञ्चित्वे चोभयत्वे च संशये सदृशे तथा । इवशब्दः प्रयुज्येत न्यक्कारेऽपि च पण्डितैः॥’</span></span> इति शब्दनिर्णये । अतो गतश्रीत्वसंशयेऽपीत्यर्थः ।इतस्ततो विशेषेण संहृतं (संयोजितं) <span class="gr-moola">विहृतम्</span> ।

Line 497:

Line 561:

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Varahapurana-id">‘कुहकञ्चेन्द्रजालं च विरुद्धाचरणानि च । दर्शयित्वा जनं सर्वं मोहयाशु महेश्वर॥’</span></span> इत्यादि वाराहे ।

</div>

Line 507:

Line 573:

</div>

<span class="gr-moola">ब्रध्नस्य</span> सूर्यस्य <span class="gr-moola">विष्टपं</span> स्वर्गम् उद्<span class="gr-moola">गन्वहि</span> इन्द्रोऽहं च। यत्तदिन्द्रगृहं (ब्रध्नं)ब्रध्नविष्टपं <span class="gr-moola">मध्वः</span> <span class="gr-moola">पीत्वा</span> तत्र <span class="gr-moola">सचेवहि</span> सुखमनुभवाव । सख्युरिन्द्रस्य त्रिस्सप्तस्थानेषु ।

Line 513:

Line 580:

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘एकविंशति दिव्यानि स्थानानि दिवि चक्रिणः । वज्रिणो वाऽपि तद्भक्तैर्भुज्यन्ते तानि याज्ञिकैः॥’</span></span> इति प्रवृत्ते ।

</div>

Line 524:

Line 593:

</div>

<p>पूर्वान् (सुतान्) प्रातस्सवनगान् सोमानपाः । हरीनिन्द्रियाणि वर्तयतीति (हरिवः) हरिभिर्वर्तत इति वा । इदं माध्यन्दिनं <span class="gr-moola">सवनं</span> <span class="gr-moola">ते</span><span class="gr-moola">केवलम्</span> । <span class="gr-moola">अथो</span>इत्यर्थान्तरम् । <span class="gr-moola">मधुमन्तं</span> <span class="gr-moola">सोमं</span> <span class="gr-moola">जठरे</span> <span class="gr-moola">आवृषस्व</span> (आ)सिञ्च, <span class="gr-moola">ममद्धि</span> च। <span class="gr-moola">सत्रा</span> अस्मत्त्राणेन सह । पीतशब्दवत् । अपूर्वपानत्वात्तदेव पानं मुख्यमिति पीतशब्दः । इन्द्रस्य केवलत्वात्केवलं माध्यन्दिनं सवनम् । ‘ममद्धि’ इति तृतीयसवनम् । तत्र हि मदो विशेषतो भवति पूर्तेः । इति सवनत्रयरूपता षोळशिनः । वृषण्वत् वृष्णः इन्द्रस्य विशेषतः प्रियत्वात् । एवं चतूरूपता षोळशिनः । राध्नोति ऋद्धो भवति ॥</p>

Line 530:

Line 600:

<p>विहृतपक्षे तु–<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Ashvalayanashroutasutra-id">‘पादान्व्यवधायार्धर्चशः शंसेत् । पूर्वासां पूर्वाणि पदानि । गायत्र्यः पङ्क्तिभिः। पङ्क्तीनां तु द्वे द्वे पदे शिष्येते ताभ्यां प्रणुयात् । उष्णिहो बृहतीभिः । उष्णिहान्तूत्तमान्पादान् द्वौ कुर्यात्। चतुरक्षरमाद्यम् । द्विपदाश्चतुर्धा कृत्वा प्रथमां त्रिष्टुभोत्तरा जगतीभिः । उत्तमायाश्चतुर्थमक्षरमन्त्यं पूर्वस्याऽऽद्यमुत्तरस्य । अनुष्टुभमतिच्छन्दःस्वव(द)दध्यात् । द्वितीयतृतीययोस्तृतीययोः पादयोरवसानत उपदध्यात् प्रचेतनेति पूर्वस्यां प्रचेतयेत्युत्तरस्याम् । उत्तरास्वितरान् पादान् षष्ठान्कृत्वाऽनुष्टुप्कारं शंसेत् ॥’ (आ.श्रौ.सू.६.३.३-१३)</span></span></p>

</div>

Line 540:

Line 612:

</div>

<p>महानाम्नीनां पञ्चाक्षरानुपसर्गानुपसृजत्येकादशाक्षरेषु पादेषु ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Ashvalayanashroutasutra-id">‘एवाह्येवा(वैव) अपाः पूर्वेषां हरिवः सुतानाम् (एवै)एवाहीन्द्रम् अथो इदं सवनं केवलं ते । एवा हि शक्रो ममद्धि सोमं मधुमन्तमिन्द्र वशीहि शक्रः सत्रा वृषं जठर आवृषस्वेति’(आ.श्रौ.सू.६.३.१७)</span></span> ॥</p>

Line 550:

Line 623:

<p>नमो नारायणायाजभवशक्रोष्णरुङ्मुखैः । सदा वन्दितपादाय (श्रि)श्रीपाय प्रेयसेऽधिकम् ॥</p>

</div>

@@ Line 17: / Line 17: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KNR_C01_V01">
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V01_B001" data-verse="KNR_C01_V01">
 <span class="gr-moola">महानाम्नीनाम्</span> ऋचाम् उपसर्गा ये उपसर्जनभूतास्तान् <span class="gr-moola">उपसृजति</span> संयोजयति । महन्नाम यास्वृक्षु विद्यते ता महानाम्न्यः । परस्य ब्रह्मणो यन्नामेन्द्रादिकं तन्महार्थत्वान्महत् । महद्धि तत्परं ब्रह्म । अशेषगुणपूर्तेः ।
@@ Line 79: / Line 80: @@
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V01_B016" data-verse="KNR_C01_V01">
 <p>ताश्च विदा मघवन् इत्याद्याः ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 90: / Line 93: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KNR_C01_V02">
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V02_B001" data-verse="KNR_C01_V02">
 <p>हे <span class="gr-moola">मघवन्</span> धनवन् यशस्विन् मखपत इति वा ।</p>
@@ Line 100: / Line 104: @@
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V02_B003" data-verse="KNR_C01_V02">
 <span class="gr-moola">गातुं</span> त्वां स्तोतुम् । <span class="gr-moola">विद</span> वेदय इति सामान्यतोऽपेक्षिताशेषवेदनमुक्त्वा तात्कालिकापेक्षितार्थं प्रार्थयति- <span class="gr-prateeka">गातुं विदेति ॥</span> त्वमेव <span class="gr-moola">अनुशं(शा)सिषो दिशः</span> मार्गान् । आत्मनः स्तुतिप्रकारांस्त्वमेवोपदिशेत्यर्थः(रान् स्वयमेवोपदिशेत्यर्थः) । <span class="gr-moola">पूर्वीणां</span> भगवत्सम्प्रदायागतानां परमविद्यानामर्थे <span class="gr-moola">शिक्ष(क्षा)</span>। <span class="gr-moola">शचीनां</span> विद्यानां <span class="gr-moola">पते</span>, वाचां पते इति वा । <span class="gr-moola">पुरूवसो</span> बहुवित्त बहुज्ञानेति वा। बहुषु वसति बहूनामावास इति वा ॥
+</div>
 </div>
@@ Line 111: / Line 117: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KNR_C01_V03">
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V03_B001" data-verse="KNR_C01_V03">
 <p>आभिरभिष्टिभिः एवम्भूतैस्त्वत्पर्येषणैस्त्वत्प्रार्थनैः त्वं किञ्चिन्मदादिकं <span class="gr-moola">प्रचेतय</span> प्रबोधय । प्रकृष्टचेतन सर्वज्ञ, परमात्मन् । <span class="gr-moola">द्युम्नाय</span> ज्ञानाय वित्ताय यशसे वा । <span class="gr-moola">इषे</span> अन्नाय (च) नः प्रबोधय । एतादृशो हि <span class="gr-moola">शक्रः</span> । शक्र एवेति वा । शक्तिरतिरूपत्वाच्छक्रः ॥ २ ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 124: / Line 133: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KNR_C01_V04">
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V04_B001" data-verse="KNR_C01_V04">
 <span class="gr-moola">राये</span> वित्ताय <span class="gr-moola">वाजाय</span> अन्नाय, वज्रिणम् इन्द्रं वर्तयतीति वज्रिवाः, नियामकत्वेन गच्छतीति वा। <span class="gr-moola">शविष्ठ</span> बलवत्तम सुखवत्तमेति वा। <span class="gr-moola">ऋञ्जसे</span> प्रेरयसि सर्वान् । ‘मंहिष्ठ वज्रिन्नृञ्जस’ इत्यभ्यासस्तात्पर्यार्थः । <span class="gr-moola">मत्स्व</span> मदं कुरु ॥ ३ ॥
+</div>
 </div>
@@ Line 137: / Line 149: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KNR_C01_V05">
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V05_B001" data-verse="KNR_C01_V05">
 <span class="gr-moola">विदा</span> वेदय लम्भय <span class="gr-moola">रायः सुवीर्यं</span> च ।<span class="gr-moola">वाजानां</span> प्रजानां <span class="gr-moola">पतिः</span> <span class="gr-moola">भुवः</span> अभवः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘प्रजा वै वाजः’</span></span> इति श्रुतेः । <span class="gr-moola">वशान् अनु</span> यथावशम् । ‘वश= इच्छायाम्’ इति धातोः यथावशं यथेच्छम् । <span class="gr-moola">शूराणां</span> सकाशाद्बलवत्तमः ॥ ४ ॥
+</div>
 </div>
@@ Line 150: / Line 165: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KNR_C01_V06">
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V06_001" data-verse="KNR_C01_V06">
 <span class="gr-moola">मघोनां</span> यशस्विनां महत्तमः । <span class="gr-moola">चिकित्वः</span> ज्ञातः कर्तरिति वा। <span class="gr-moola">नः</span> अभितः सर्वतो <span class="gr-moola">नय</span> । <span class="gr-moola">इन्द्रो विदे</span> समस्तं व्यजानात् । तमेव <span class="gr-moola">स्तुषे</span> ॥ ५ ॥
+</div>
 </div>
@@ Line 163: / Line 181: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KNR_C01_V07">
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V07_B001" data-verse="KNR_C01_V07">
 <span class="gr-moola">ऊतये</span> रक्षायै, अभिप्रायसिद्धये वा । <span class="gr-moola">स नो द्विषः</span> शत्रूनतिपारयतु, पापानि तमांसि वा । <span class="gr-moola">क्रतुः</span> ज्ञानरूपः । <span class="gr-moola">छन्दः</span> इच्छारूपः । छन्द्यत्वाच्छादनत्वाद्वा । <span class="gr-moola">ऋतम्</span> अशेषशास्त्रावगतम् ॥ ६ ॥
+</div>
 </div>
@@ Line 176: / Line 197: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KNR_C01_V08">
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V08_B001" data-verse="KNR_C01_V08">
 <span class="gr-moola">सातये</span> लब्धये । <span class="gr-moola">स्रिधो</span> विनाशात्(न्) ॥ ७ ॥
+</div>
 </div>
@@ Line 189: / Line 213: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KNR_C01_V09">
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V09_B001" data-verse="KNR_C01_V09">
 <span class="gr-moola">पूर्वस्य</span> अनादेः सतस्ते(अनादेः ते) सकाशात् यत् <span class="gr-moola">सुम्नं</span> सुखं तस्मिन् <span class="gr-moola">न आधेहि</span> । तव <span class="gr-moola">पूर्तिः</span> शस्यते ॥ ८ ॥
+</div>
 </div>
@@ Line 201: / Line 228: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KNR_C01_V10">
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V10_B001" data-verse="KNR_C01_V10">
 <span class="gr-moola">तन्नव्यं</span> स्तुत्यं ब्रह्म । तत्सम्यक् हृदि न्यसे(सन्यसे) <span class="gr-moola">जनस्य</span> उपदेशेन । त्वत्स्वरूपेषु त्वं चाहं च सम्ब्रवावहै ।<span class="gr-moola">गोषु</span> ज्ञानेषु <span class="gr-moola">गच्छति</span> ज्ञानविषयो भवति । <span class="gr-moola">सुशेवः</span> सुसुखः समाधिकरहितोऽद्वयः(तः अद्वयः) ॥ ९ ॥
+</div>
 </div>
@@ Line 213: / Line 243: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KNR_C01_V11">
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V11_B001" data-verse="KNR_C01_V11">
 <p>‘एवाह्येवैवाहि’ इत्यग्न्यादिदेवतानां संवादरूपेणोक्तमर्थमतिशयेनावधारयति । अभ्यासो हि तात्पर्यार्थः । एवं हि(एवा हि) एवमेव हीत्यर्थः । ‘विनिश्चिते तु संवादे विभागो रङ्ग एव च’ इति शब्दनिर्णये । अतो ‘अग्नाइ’ इत्यादि । एवमेव <span class="gr-moola">हि शक्रः वशाननु</span> यथावशं स्वतन्त्रो वर्तत इत्यर्थः ॥ १० ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 225: / Line 258: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KNR_C01_V12">
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V12_B001" data-verse="KNR_C01_V12">
 <p>‘अय पय= गतौ’ इति धातोः आयो इत्यायतिः । उपो इतिवदतिशयार्थे ओकारः । ‘ओ=अतिशये’ इति च सूत्रम् । आयो जानातीत्यायोमन्यः, समीपस्थमपि जानातीत्युपोमन्यः । अन्येषामिन्द्रियाणां पराङ्मुखत्वान्न ह्यान्तरं जानन्तीति । अयं त्वान्तरमप्यापरोक्ष्येण पश्यति । अयनेन गमनेन प्राप्यं दूरस्थम् आयो इति वा । ‘मनु= अवबोधने’ इति धातोर्मन्युरिति ज्ञानी। बाह्यज्ञाय ज्ञानिने आन्तरज्ञाय ज्ञानिने इत्यभ्यासो(ऽतितात्पर्यार्थः) हि तात्पर्यार्थः। एवंविधं मद्गतं त्वामुद्दिश्यैव <span class="gr-moola">उपेहि विश्वध</span> विश्वधारक । समीपतो दूरतश्च त्वां मन्यमानाय मह्यं <span class="gr-moola">मन्यवे</span> ज्ञानाय मामुपेहीति वा ।</p>
@@ Line 275: / Line 309: @@
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V12_B013" data-verse="KNR_C01_V12">
 <p>‘एवैवाहि(एवा ह्येवैवा हि)’(इत्यस्यार्थो)इत्युपसर्गस्यार्थोऽप्युक्तावधारणरूपत्वात् पूर्वोक्तार्थज्ञानं विना न स्मर्तुं शक्यते । एवं निर्मितेन षोळशिनर्द्धो (राध्नो) भवत्येवंवित् ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 286: / Line 322: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KNR_C01_V13">
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V13_B001" data-verse="KNR_C01_V13">
 <span class="gr-moola">प्रप्र वः</span> । हे ऋत्विजः प्रजा वा वः <span class="gr-moola">त्रिष्टुभमिषं</span> त्रिष्टुभाख्यमन्नम् इन्द्रः परमेश्वरः सोमाय आ<span class="gr-moola">विवासति</span> । <span class="gr-moola">पुरन्ध्या धिया</span> अशेषप्राणिदेहाश्रयया स्वबुद्ध्या <span class="gr-moola">प्रप्र</span> प्रकर्षेण प्रकर्षेणातितरां (शं)शस्यमाना त्रिष्टुप् प्रीतिं करोति सोमपानार्थमित्यर्थः । <span class="gr-moola">मन्दद्वीराय</span> तस्य वीरस्य परमेश्वरस्य मदं प्रीतिं करोतीति मन्दद्वीरः सोमः । न त्वात्मप्रयोजनाय प्रीतिं करोति, किं तर्हि? <span class="gr-moola">वो मेधसातये</span> यज्ञसिद्ध्यर्थम् । ‘व’ इति गुरुत्वाद्, ईश्वरं प्रत्येव वा बहुवचनम् । तदा वः अन्नं त्रिष्टुभं वो मेधसातये भवद्दैवत्ययज्ञसिद्ध्यर्थं भवान् प्रप्राविवासतीत्यर्थः ॥ १ ॥
+</div>
 </div>
@@ Line 299: / Line 338: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KNR_C01_V14">
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V14_B001" data-verse="KNR_C01_V14">
 <span class="gr-moola">ओदतीनाम्</span> उन्दनकर्त्रीणां <span class="gr-moola">वः</span> अपाम्, भवदीयानां <span class="gr-moola">पतिं वः</span> पुरुषं प्राणं <span class="gr-moola">नदं</span> नदनकर्तारं प्रति <span class="gr-moola">इषुध्यसि</span> पतिर्भवसि । सृष्टौ सृष्टौ यो यः प्राणस्तं तं प्रति पतिर्भवसीति नदमिति पुनर्वचनम् । <span class="gr-moola">योयुवतीनां</span> गमनशीलानाम् आकाशे पोप्लूयमानानाम् <span class="gr-moola">अघ्न्यानां</span> धूमरूपेणादाह्यानां रेतोरूपेणाजराणां वा, <span class="gr-moola">धेनूनां</span> जगत्पोषकाणाम् । ‘धिनु=पुष्टौ’ इति धातोः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Aitareyaaranyaka-id">‘ता नदेन विहरति’(ऐ.आ.१.३.५)</span></span> इत्यादिश्रुतेः । पयसा सेचकानां देशाद्देशान्तरगमनशीलानाम्  <span class="gr-moola">अघ्न्यानां</span> हन्तुमयोग्यानां  <span class="gr-moola">धेनूनां</span> गवां  <span class="gr-moola">पतिं</span> वायुं प्रति  <span class="gr-moola">इषुध्यसि</span> इति वा । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘वायुर्वाव गवां पतिः’</span></span> इति श्रुतेः(तिः) । धेनुशब्दाच्च ।<span class="gr-moola">ओदतीनां</span> भक्त्या सेचकानाम्,<span class="gr-moola">योयुवतीनाम्</span> अतिशयेनाऽत्मतत्वावगमकानाम्, <span class="gr-moola">अघ्न्यानां</span> नित्यानां <span class="gr-moola">धेनूनां</span> धर्मार्थकामपोषकाणां वाचां <span class="gr-moola">पतिं</span> वायुं प्रति पतिर्भवसीति वा । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘वाचं धेनुमुपासीत। तस्याश्चत्वारः स्तनासः स्वाहाकारो वषट्कारो हन्तकारसः स्वधाकार(स्तस्यै) इति । तस्या द्वौ स्तनौ देवा उपजीवन्ति स्वाहाकारं च वषट्कारं च हन्तकारं मनुष्याः स्वधाकारं पितरः। तस्याः प्राण ऋषभो मनो वत्सः’(बृ.उ.७.१०)</span></span> इत्यादिश्रुतिभ्यः ॥ २ ॥
+</div>
 </div>
@@ Line 312: / Line 354: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KNR_C01_V15">
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V15_B001" data-verse="KNR_C01_V15">
 <span class="gr-moola">ताः पृश्नयः</span> आपो गावो वाचो वा, अस्य <span class="gr-moola">सूददोहसः</span> प्राणस्य वायुस्थस्य परमेश्वरस्य <span class="gr-moola">सोमं श्रीणन्ति</span> । अद्भिर्हि संसृष्टो भवति। सोमः पयआदिना च (शृ)श्रितो भवति\ मन्त्रैर्वा गृह्यते । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Aitareyaaranyaka-id">‘अथ सूददोहाः प्राणो वै सूददोहाः’(ऐ.आ.१.४.१)</span></span>इति श्रुतिश्च । शोभनमुदं कर्म ज्ञानं वा दोग्धीति सूददोहाः । उदेति उच्चो भवत्यनेन पुरुष इत्युदं ज्ञानादि । ‘मनो वाव सोमः’ तद् वाचः श्रीणन्ति स्वार्थैः । प्रश्नयोग्यत्वात् <span class="gr-moola">पृश्नयो</span> वाचः, प्रशंसनरूपत्वात् प्रशंसनीयत्वाद्वा । प्रशंसनीयत्वमेवापां गवां च ।<span class="gr-moola">देवानां</span> जन्मनि यज्ञे । तत्र हि तेषामभिव्यक्तिः पूर्वं ज्ञाने वा। विशः प्रजाश्च श्रीणन्ति । मुख्यतस्ता एव श्रीणन्तीति चशब्दवर्जनम् । <span class="gr-moola">दिवस्त्रिषु आरोचनेषु</span> आदित्यचन्द्रविद्युत्पर्यन्तं स्थितानां देवानां जन्मनि ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘यज्ञो वै देवजन्म तत्र हि देवाः प्रादुर्भवन्त्या सूर्याचन्द्रमसावा विद्युतं ते वै लोकानधिश्रिताः’</span></span> इत्यादिश्रुतेः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘द्यौर्वाव विद्युत् तत्पतिं वायुमुपगम्य तेनैव परमुपगच्छति सैषा ब्रह्मलोके विराजते’</span></span>  इत्यादि श्रुतेर्द्यौरेव विद्युत् ॥ ३ ॥
+</div>
 </div>
@@ Line 325: / Line 370: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KNR_C01_V16">
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V16_B001" data-verse="KNR_C01_V16">
 <p>अर्चनं यज्ञादि, प्रार्चनं ज्ञानध्यानादि । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘श्रेयान् द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप’(भ.गी.४.३३)</span></span> इति भगवद्वचनात् । प्रिययज्ञा <span class="gr-moola">अर्चत</span> प्रियज्ञानाः <span class="gr-moola">प्रार्चत</span> । <span class="gr-moola">पुत्रका</span> अल्पज्ञाना अप्यर्चत ।</p>
@@ Line 343: / Line 389: @@
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V16_B005" data-verse="KNR_C01_V16">
 <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vyasasmruti-id">‘सदेहमानिहरये प्रणमेत्केवलाय वा ।  न देहाय न तन्मानपराय च कथञ्चन ॥’ इति व्यासस्मृतौ</span></span> ।  पुनरर्चतेति तात्पर्यार्थः(र्थे) ॥ १ ॥
+</div>
 </div>
@@ Line 353: / Line 401: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KNR_C01_V17">
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V17_B001" data-verse="KNR_C01_V17">
 <p>गर्गरगोधापिङ्गादीनां घोषा अपि नादमात्रव्यञ्जकत्वेन(नादव्यञ्जकत्वेन) भगवद्वाचका एवेत्याह-  <span class="gr-prateeka">अव स्वराति गर्गर इत्यादिना॥</span> एतत्समस्तमिन्द्रायैवेत्यर्थः । ब्रह्म वेदो विशेषत इन्द्रायैवोद्यतः । <span class="gr-moola">गर्गर</span> इति पादभूषण-महामत्रक-दधिपात्र-हस्तिहस्तानां नाम । <span class="gr-moola">पिङ्गा</span> चकोरी । अवपरीत्यल्पाधिक्यादिविशेषोऽपि तद्वाचक एवेति ज्ञापनाय । <span class="gr-moola">चनिष्कदद्</span> इत्यनुकरण(नुकार)शब्दः । सनिष्वणदित्यतिशयार्थे ।</p>
@@ Line 359: / Line 408: @@
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V17_B002" data-verse="KNR_C01_V17">
 <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘ता वा एताः सर्वा ऋचः सर्वे वेदाः सर्वे घोषा एकैव व्याहृतिः प्राण एव(प्राण ऋच इत्येव विद्यात्)’</span></span> इति (च) श्रुतिः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdatattve-id">‘दध्नो मथनशब्दश्चाप्यन्तर्नादस्वरूपतः ।  भीषकत्वं हरेर्ब्रूयादन्तर्नादो हि भीषणे ।  गजबृंहितमप्येवं धिक्कारसहितं वदेत् ।  स्वरितेन समायोगाद् धिक्कृतौ स्वरितो यतः ।  महामत्रं(मन्त्रं) जलाद्यैश्च युक्तमेतादृशं वदेत् ।  पादभूषा च धिक्कारं तत्कृतं स्वरितं(तो) वदेत् ।  अद्भुतत्वं हरेर्वक्ति पिङ्गाकण्ठगशब्दवत् ।  तामेवाद्भुततां वक्ति गृहगोधा पराऽपि च’</span></span> इति शब्दतत्वे ॥ ३ ॥
+</div>
 </div>
@@ Line 370: / Line 421: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KNR_C01_V18">
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V18_B001" data-verse="KNR_C01_V18">
 <p>यच्च एन्यो नद्य आपतन्ति तद्धोषश्चेन्द्रवाचकः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘नदीसमुद्रघोषाश्च नादत्वाच्छ्रैष्ठ्यवाचकाः।  नादो हि श्रैष्ठ्यवाची स्यादेवं घोषाः परेपि च’</span></span> इति च ।  तदर्थं च नद्य आपतन्ति ।  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vaihayasasaamhita-id">‘भूतादिभूतोम्बुनिधानमध्ये भूत्वा हरिः सर्वहरोऽतिधाम्ना । अगाधमम्भो विदधाति भस्म यो वाडवाग्निर्नृहरिर्विचिन्त्यः॥’</span></span> इति वैहायससंहितायाम् ।   <span class="gr-moola">सुदुघाः</span> सुष्ठु अपां दोहनकर्त्र्यः । स्फुरणापगमनमासां नास्तीति  <span class="gr-moola">अनपस्फुरः</span> । नित्यचलनस्वभावाः । अपगतस्फुरणत्वेन <span class="gr-moola">सोमं</span>  <span class="gr-moola">गृभायत</span>  । अचलत्वेन मनो वा ॥ ३ ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 382: / Line 436: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KNR_C01_V19">
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V19_B001" data-verse="KNR_C01_V19">
 <span class="gr-moola">व्यतीन्</span> विशेषेणाधिकान् देवान् ।  <span class="gr-moola">अफाणयत्</span> विस्तारयामास ।  <span class="gr-moola">दाशुषे</span> यजमानाय तत्समीपे । ‘फण= विस्तारे’ इति धातोः ।  <span class="gr-moola">सुयुक्तान्</span> सुयोगरतान् ।  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Prakashasamhita-id">‘विशेषेणाधिकत्वेन व्यतयो देवतास्स्मृताः ।  नित्ययोगरताश्चैव नारायणपरायणाः ।  ता एव चेन्द्रियात्मानस्तान्विस्तारयतीश्वरः ।  मन आदीन्द्रियाणां तु शक्तिविस्तार एव तु(हि) ।  विस्तारो देवतानां स्याद् भक्तेषु हरिणा कृतः’</span></span> इति प्रकाशसंहितायाम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘चतुर्भिः साकं नवतिं च नामभिश्चक्रं न वृत्तं व्यतीँरवीविपत्’(ऋ.सं.१.१५५.६)</span></span> इति च श्रुतिः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id">‘स मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु । अमृतस्य देव धारणो भूयासम् । शरीरं मे विचर्षणम् । जिह्वा मे मधुमत्तमा । कर्णाभ्यां भूरि विश्रुवम्’(तै.उ.१.९(शिक्षावल्लि.९))</span></span>इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘न देवा यष्टिमादाय रक्षन्ति पशुपालवत् । यं तु रक्षितुमिच्छन्ति बुद्ध्या संयोजयन्ति तम् ॥’(म.भा.५.३५.३३)</span></span> इति भारते ।
@@ Line 392: / Line 447: @@
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V19_B003" data-verse="KNR_C01_V19">
 <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Purushottanasamhita-id">‘विशुद्धविज्ञानमरीचिमालया (वि)सचित्ररत्नप्रकरप्रकाशया ।  प्रकाशिताशेषजगत्स्वरूपया प्रभुः सदा ह्लादतनुर्विभूषितः॥’</span></span> इति पुरुषोत्तमसंहितायाम् । <span class="gr-moola">उपमा</span> उपमायाम् उपमाविषये, <span class="gr-moola">अमुच्यत</span> त्यक्तोऽभवत् । निरुपम इत्यर्थः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">‘अल्पाक्षरेण शक्येऽपि वक्तुं बह्वक्षरं यदि ।  उक्तस्याऽधिक्यमेवात्र निषेधेऽशेषतो भवेत्॥’</span></span> इति (च)शब्दनिर्णये ॥ १ ॥
+</div>
 </div>
@@ Line 402: / Line 459: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KNR_C01_V20">
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V20_B001" data-verse="KNR_C01_V20">
 <span class="gr-moola">(विश्वा)</span> विश्वान्  <span class="gr-moola">द्विषो</span> अज्ञानपापादीन् अतीत्य  <span class="gr-moola">शक्रो</span> (शक्तो)विष्णुः स्वभक्तान्(क्तम्)अतिवहत्येव हि । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम्’(कठ.उ.१.२.२३)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् ।  भवामि नचिरात् पार्थ मय्यावेशितचेतसाम्’(भगी.१२.७)</span></span> (इत्यादिना)इत्यादिप्रसिद्धमुशब्देनाऽह । द्विषोऽतीत्यातिशयेनाऽत्मानं (प्रत्येवोहतेति)प्रत्योहतेति <span class="gr-moola">अति</span>शब्दद्वयार्थः । <span class="gr-moola">ओदनम्</span> उन्दतेः कर्म बन्धनम् अभिनत्। भगवान् कानीनो बादरायणः, <span class="gr-moola">परः</span> परमात्मा, गिरैव पच्यमानं परिपाककाले ।   <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vyasasamhita-id">‘संश्लेषादोदनं कर्म पच्यमानं गिरैव हि । अभिनद्भगवान् व्यासः स्वभक्तानामशेषतः’</span></span> इति व्याससंहितायाम् ॥ २ ॥
+</div>
 </div>
@@ Line 415: / Line 475: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KNR_C01_V21">
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V21_B001" data-verse="KNR_C01_V21">
 <span class="gr-moola">अर्भक</span> इव स्थितः । <span class="gr-moola">नवं</span> <span class="gr-moola">रथम्</span> अध्यतिष्ठत् । <span class="gr-moola">कुमारकः</span> कुत्सितमारकः । अर्भक इव सूक्ष्मदेहः। पूर्वं पूर्वं देहं परित्यज्य नवं नवं देहमध्यतिष्ठज्जीवमादाय ।  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Manyasamhitayam-id">‘जीवदेहं परित्यज्य सह जीवेन चेश्वरः ।  जीवस्यान्यच्छरीरं च समुत्पाद्य विशत्यजः’</span></span> इति मान्यसंहितायाम् ।  कुमारक इवार्भकः सूक्ष्मदेह इति च(वा) । अर्भकः सूक्ष्मदेहोऽपि न (कुमारक) कुमार इति वा । सपक्षत् परिपक्‍वज्ञानादिगुणकमकरोत् । महिषं महान्तं ब्रह्माणम् । मृगं मृगयन्तं स्वात्मानम् । पित्रे स्वस्मै, मात्रे लक्ष्म्यै च, विभुक्रतुं पूर्णज्ञानम् । पितृमातृविषये पूर्णज्ञानम् । पुनः पूरयामासेत्यर्थः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ज्ञानपूर्णं विधातारं मोक्षदानेन केशवः ।  स्वपुत्रं पूरयामास महिषं महतां महान्’</span></span> इति प्रवृत्ते ॥ ३ ॥
@@ Line 421: / Line 482: @@
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V21_B002" data-verse="KNR_C01_V21">
 <p>यथास्थिताः प्रज्ञाताः । इतस्ततः संयोजनं विना यथास्थितशंसनं पथः(थिः) प्राप्तिः ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 431: / Line 494: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KNR_C01_V22">
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V22_B001" data-verse="KNR_C01_V22">
 <span class="gr-moola">व्याप्तो</span> विशेषेणापन्नः । <span class="gr-moola">अविहृतम्</span> असंसृष्टम् । <span class="gr-moola">कृच्छ्राद्</span> अयथावस्थितशंसननिमित्ताद् दुःखादवाग्गतिं गतश्रीकतामेव न प्राप्नुयाम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘विलोमः शत्रुज (क्ष)यकृत्संसर्गः पापनाशनः ।   यथास्थितः श्रीकरः स्यात्स्वाध्यायः शंसनेऽपि च’</span></span> इति प्रवृत्ते  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Svadhyayatattva-id">‘गतश्रियः श्रियो हानिं पापहानिं परस्य च ।   संसर्गश्छन्दसां कुर्याच्छ्रियो वृद्धिं यथास्थितः’</span></span> इति स्वाध्यायतत्वे । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">‘किञ्चित्वे चोभयत्वे च संशये सदृशे तथा । इवशब्दः प्रयुज्येत न्यक्कारेऽपि च पण्डितैः॥’</span></span>  इति शब्दनिर्णये ।   अतो गतश्रीत्वसंशयेऽपीत्यर्थः ।इतस्ततो विशेषेण संहृतं (संयोजितं) <span class="gr-moola">विहृतम्</span> ।
@@ Line 497: / Line 561: @@
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V22_B017" data-verse="KNR_C01_V22">
 <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Varahapurana-id">‘कुहकञ्चेन्द्रजालं च विरुद्धाचरणानि च ।  दर्शयित्वा जनं सर्वं मोहयाशु महेश्वर॥’</span></span> इत्यादि वाराहे ।
+</div>
 </div>
@@ Line 507: / Line 573: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KNR_C01_V23">
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V23_B001" data-verse="KNR_C01_V23">
 <span class="gr-moola">ब्रध्नस्य</span> सूर्यस्य  <span class="gr-moola">विष्टपं</span> स्वर्गम् उद्<span class="gr-moola">गन्वहि</span> इन्द्रोऽहं च। यत्तदिन्द्रगृहं (ब्रध्नं)ब्रध्नविष्टपं  <span class="gr-moola">मध्वः</span>  <span class="gr-moola">पीत्वा</span> तत्र  <span class="gr-moola">सचेवहि</span> सुखमनुभवाव । सख्युरिन्द्रस्य त्रिस्सप्तस्थानेषु ।
@@ Line 513: / Line 580: @@
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V23_B002" data-verse="KNR_C01_V23">
 <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘एकविंशति दिव्यानि स्थानानि दिवि चक्रिणः ।  वज्रिणो वाऽपि तद्भक्तैर्भुज्यन्ते तानि याज्ञिकैः॥’</span></span> इति प्रवृत्ते ।
+</div>
 </div>
@@ Line 524: / Line 593: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KNR_C01_V24">
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V24_B001" data-verse="KNR_C01_V24">
 <p>पूर्वान् (सुतान्) प्रातस्सवनगान् सोमानपाः । हरीनिन्द्रियाणि वर्तयतीति (हरिवः) हरिभिर्वर्तत इति वा । इदं माध्यन्दिनं  <span class="gr-moola">सवनं</span> <span class="gr-moola">ते</span><span class="gr-moola">केवलम्</span>  ।  <span class="gr-moola">अथो</span>इत्यर्थान्तरम् ।  <span class="gr-moola">मधुमन्तं</span> <span class="gr-moola">सोमं</span> <span class="gr-moola">जठरे</span> <span class="gr-moola">आवृषस्व</span> (आ)सिञ्च,  <span class="gr-moola">ममद्धि</span> च। <span class="gr-moola">सत्रा</span> अस्मत्त्राणेन सह । पीतशब्दवत् । अपूर्वपानत्वात्तदेव पानं मुख्यमिति पीतशब्दः । इन्द्रस्य केवलत्वात्केवलं माध्यन्दिनं सवनम् । ‘ममद्धि’ इति तृतीयसवनम् । तत्र हि मदो विशेषतो भवति पूर्तेः । इति सवनत्रयरूपता षोळशिनः । वृषण्वत् वृष्णः इन्द्रस्य विशेषतः प्रियत्वात् । एवं चतूरूपता षोळशिनः । राध्नोति ऋद्धो भवति ॥</p>
@@ Line 530: / Line 600: @@
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V24_B002" data-verse="KNR_C01_V24">
 <p>विहृतपक्षे तु–<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Ashvalayanashroutasutra-id">‘पादान्व्यवधायार्धर्चशः शंसेत् । पूर्वासां पूर्वाणि पदानि । गायत्र्यः पङ्क्तिभिः। पङ्क्तीनां तु द्वे द्वे पदे शिष्येते ताभ्यां प्रणुयात् । उष्णिहो बृहतीभिः । उष्णिहान्तूत्तमान्पादान् द्वौ कुर्यात्। चतुरक्षरमाद्यम् । द्विपदाश्चतुर्धा कृत्वा प्रथमां त्रिष्टुभोत्तरा जगतीभिः । उत्तमायाश्चतुर्थमक्षरमन्त्यं पूर्वस्याऽऽद्यमुत्तरस्य । अनुष्टुभमतिच्छन्दःस्वव(द)दध्यात् । द्वितीयतृतीययोस्तृतीययोः पादयोरवसानत उपदध्यात् प्रचेतनेति पूर्वस्यां प्रचेतयेत्युत्तरस्याम् । उत्तरास्वितरान् पादान् षष्ठान्कृत्वाऽनुष्टुप्कारं शंसेत् ॥’ (आ.श्रौ.सू.६.३.३-१३)</span></span></p>
+</div>
 </div>
@@ Line 540: / Line 612: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KNR_C01_V25">
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V25_B001" data-verse="KNR_C01_V25">
 <p>महानाम्नीनां पञ्चाक्षरानुपसर्गानुपसृजत्येकादशाक्षरेषु पादेषु ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Ashvalayanashroutasutra-id">‘एवाह्येवा(वैव) अपाः पूर्वेषां हरिवः सुतानाम् (एवै)एवाहीन्द्रम् अथो इदं सवनं केवलं ते । एवा हि शक्रो ममद्धि सोमं मधुमन्तमिन्द्र वशीहि शक्रः सत्रा वृषं जठर आवृषस्वेति’(आ.श्रौ.सू.६.३.१७)</span></span> ॥</p>
@@ Line 550: / Line 623: @@
 <div class="bhashya" id="KNR_C01_V25_B03" data-verse="KNR_C01_V25">
 <p>नमो नारायणायाजभवशक्रोष्णरुङ्मुखैः ।  सदा वन्दितपादाय (श्रि)श्रीपाय प्रेयसेऽधिकम् ॥</p>
+</div>
 </div>