Chandogya: Difference between revisions

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C01_V01_B1" data-verse="CHU_C01_V01">

<p>अत्युद्रिक्तविदोषसत्सुखमहाज्ञानैकतानप्रभा</p>

<p>अस्मिन्सुनिष्ठितो नित्यं मोक्ष्येवान्योज्झकोऽपि सन् ।</p>

<p>अतस्तेषां क्रमं वक्ष्ये देवानां यः श्रुतौ श्रुतः ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C01_V02_B1" data-verse="CHU_C01_V02">

<p>पृथिवी सर्वभूतेभ्यः सदा सर्वगुणैर्वरा । सव</p>

<p>परमर्धियुतत्वाच्च परार्ध्य इति कीर्तितः ॥ इति सारनिर्णये ।</p>

<p>अतिशयं परमर्धिगुणः परमः परार्ध्यः । उत्तमेभ्योऽप्यतिपरमोत्तमोत्तमो रसानां रसतमः परमः परार्ध्यः । रसानां सकाशादपि परमपरार्ध्यरसतम इत्यर्थः । प्राणादीनां भूतादिभ्यः श्रेष्ठत्ववदस्य श्रेष्ठत्वं न भवति । किन्तु महान् विशेष इति ज्ञापयितुं रसानां रसतम इत्यादिबहुविशेषणम् । भूतेभ्यः पृथिव्या रसत्वं तेभ्यो वरुणस्य रसतरत्वं सोमस्य रसतमत्वं रुद्रस्य परमरसतमत्वं वाचः परमर्द्धरसतमत्वं प्राणस्य परमपरार्धरसतमत्वम् । अयं तु भगवान् प्राणादपि परमपरार्द्धरसतममात्रो न भवति । किन्तु प्राणस्यापि रसभूताया रमाया अपि परमपरार्ध्यरसतमः । अस्मादप्यतिशयेन परमित्यसङ्ख्यागोचरत्वेन परार्धेन ज्ञेयं हि परार्ध्यम् । ऋग्रूपाया वाचः पृथक् परत्वाङ्गीकारेऽपि भूतेभ्यः प्राणस्य परमपरार्धरसतमत्वमेव । न तु परमपरार्धिरसतमत्वम् । परस्मादप्या समन्तादृद्धं हि परार्धम् । तेनासङ्ख्यागोचरत्वेन ज्ञेयं परार्ध्यम् । परार्धोत्तमं परार्धि । तेनासङ्ख्यागोचरत्वेन ज्ञेयं परार्ध्यमित्यतः परार्धित्वं श्रियो भवति । श्रियोऽपि परार्ध्यो भगवान् । अतो रसानां रसतमः परमः परार्ध्यः ।</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C01_V03_B1" data-verse="CHU_C01_V03">

<p>पृथिव्याः सोमवरुणयोश्चौषध्यब्देवतात्वेन रुद्रस्य च लिङ्गदेवतात्वेन प्रसिद्धेः ऋगादीनामेव विमर्शः क्रियते कतमा कतमर्गित्यादिना । तज्ज्ञानस्य विशिष्टफलत्वाच्च । वाचश्च सरस्वतीत्वेन प्रसिद्धेर्वागृचोरैक्याच्च न विमर्शः कृतः ।</p>

<p>एवमत्युच्च एवासौ सर्वदैतद्धृदि स्थितः ॥</p>

<p>उद्गीयमान उद्गीथो भगवान् पुरुषोत्तमः ।</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C01_V06_B1" data-verse="CHU_C01_V06">

<p>तस्मादोमित्यनुज्ञानं कुवर्न्त्येते जनाः सदा ॥</p>

<p>मुक्तौ तु तत्प्रसादेन संसृज्यन्ते ततः परे ।</p>

<p>तद्द्वारेणैव साक्षात्तु प्राणः संसृज्यते हरौ ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C01_V08_B1" data-verse="CHU_C01_V08">

<p>तेनैव विष्णुनेयं च त्रयीविद्या प्रवर्तते ।</p>

<p>परार्धिनी श्रीरुद्दिष्टा परार्ध्यो भगवान् हरिः ॥</p>

<p>इति शब्दनिर्णये ॥ १ ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C01_V22_B1" data-verse="CHU_C01_V22">

<p>उद्गीथाख्यस्य विष्णोर्विशिष्टप्रतिमा वायुरेव । अतस्तस्य सर्वोत्तमत्वज्ञानपूर्वकं तस्मिंस्ततोऽप्युत्तमत्वेनोपासित एव भगवान् सम्यक् फलं ददातीति दर्शयति । वायौ मुख्यधिया इति च इति भगवद्वचनम् ।</p>

<p>सप्तम्यर्थाः समुद्दिष्टाः सप्तसु प्रथमा यतः ॥</p>

<p>प्राणमुद्गीथमित्याद्याः द्वितीया सप्तमी मता ॥ इति च ॥ २ ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C01_V23_B1" data-verse="CHU_C01_V23">

<p>आदित्यसंस्थितो नित्यं प्राणस्तपति नापरः ।</p>

<p>सूर्यमण्डलगो वायुरुदयास्तमयोज्झितः ।</p>

<p>अपि प्रजाभ्य उद्यंश्चैवोद्गायति जनार्दनम् ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C01_V24_B1" data-verse="CHU_C01_V24">

<p>आदित्यमण्डलस्थश्च सर्वप्राणिगतस्तथा ।</p>

<p>शरीरस्थश्च सूर्यस्थः प्रतिप्रत्या समन्ततः ॥</p>

<p>मां प्रतीत्यत एवासौ प्रत्यास्वर उदाहृतः ।</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C01_V25_B1" data-verse="CHU_C01_V25">

<p>प्राणाद्यास्त्रिविधाः पञ्चप्रधानो वायुरेव च ॥</p>

<p>योऽसौ व्यानगतो विष्णुः स वागृक्सामगः सदा ।</p>

<p>उद्गीथे च स एवैकस्तस्माद् व्यानादि्ध तत्क्रियाः ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C01_V26_B1" data-verse="CHU_C01_V26">

<p>उद्गीथनामा भगवान् स्थितो व्यानादिपञ्चके ।</p>

<p>अविशेषोऽपि भगवान् सर्वशक्तित्वहेतुतः ॥</p>

<p>विशेषहेतुकं सर्वं करोत्यविकृतः सदा ।</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C01_V28_B1" data-verse="CHU_C01_V28">

<p>उद्गीथाक्षरगं चैव प्राणादिषु च संस्थितम् ॥</p>

<p>अन्नाद्यास्थमिति प्रोक्तास्तेषूद्गीथो हरिः स्थितः ॥ इति च ।</p>

<p>आत्मानं परमात्मानमन्ततः सर्वोत्तमत्वेन सर्वत्रोपसृत्य ॥ ३ ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C01_V29_B1" data-verse="CHU_C01_V29">

<p>स्वरतेस्तु स्वरो विष्णुस्तद्रतेर्वायुरुच्यते ।</p>

<p>ओमित्युपास्य तं विष्णुं परमामृतमापिरे ॥ इति सन्ध्याने ।</p>

<p>ऊर्ध्वा उत्तमाः ॥ ४ ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C01_V34_B1" data-verse="CHU_C01_V34">

<p>आदित्यसंस्थितो वायुः प्रणवस्तद्गतो हरिः ।</p>

<p>अपाकरोति तस्मात् तं ध्यायेदेवाग्निगं सदा ॥</p>

<p>इति त्रैविद्ये ॥ ५ ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C01_V39_B1" data-verse="CHU_C01_V39">

<p>अग्नीरसूर्यनीलेषु वायुस्थः सामदेवता ।</p>

<p>एवं तौ सामनामानावुभावेवाप्युदाहृतौ ॥</p>

<p>अतो हि सामवेदोयं ऋक्सामात्मक ईरितः ।</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C01_V42_B1" data-verse="CHU_C01_V42">

<p>वागादिष्वेवमेवैतौ वाक्प्राणौ सर्वदा स्थितौ ॥</p>

<p>मोक्षदो यदि वायुः स्यान्मुख्योद्गाता ततोऽनिलः ॥ इति च ।</p>

<p>तस्मादुद्गीथ उच्चोऽसौ गीयते च इति ।</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C01_V44_B1" data-verse="CHU_C01_V44">

<p>आत्मा जीवः ।</p>

<p>सरस्वती हि चक्षुःस्था जीवस्थो वायुरीरितः ।</p>

<p>विदित्वा तावुभौ देवी तद्गं ध्यायेद्धरिं सदा ॥ इति मानसे ।</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C01_V47_B1" data-verse="CHU_C01_V47">

<p>दृश्यते ज्ञानदृष्ट्या यः सूर्ये चक्षुषि चैकराट् ।</p>

<p>उक्थमुत्थापकत्वाच्च यजुर्याज्यस्वरूपतः ।</p>

<p>ब्रह्मासौ पूर्णरूपत्वादेवं सर्वाभिधानवान् ॥ इति च ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C01_V51_B1" data-verse="CHU_C01_V51">

<p>यथा बदरिकानाथो द्वारकानाथ इत्यपि ।</p>

<p>अर्वाङ्ग्नाथः पराङ्ग्नाथ इति तद्वहिहोच्यते ॥</p>

<p>सर्वनाथोऽपि भगवान् सन्निधानविशेषतः ॥ इति च ॥ ६९ ॥ ७ ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C01_V56_B1" data-verse="CHU_C01_V56">

<p>अग्निः सामाभिमानी स्याद् वरुणस्तु स्वरात्मकः ।</p>

<p>स्वर्गाभिमानिरुद्रं प्रति सामाभिसंस्थापयामः । तत्स्तावकं हि साम । मूर्धा ते विपतेदिति यः कश्चिद् ब्रूयाच्चेत् विपतिष्यति ।</p>

<p>ब्रह्मैव हि पृथिव्यात्मा ....... ...... ।</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C01_V58_B1" data-verse="CHU_C01_V58">

<p>........ ..... विष्णुराकाशनामकः ।</p>

<p>लोको ज्ञानस्वरूपत्वादेतेषां परमो हरिः ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</p>

<p>आपालनादाप इन्द्रः । अधिकं वरीयान् परोवरीयान् । तत्परोवरीयोऽस्य रक्षकं भवति । यावत्तः द्वापरादिपर्यन्तम् ॥ ८ ॥ ९ ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C01_V59_B1" data-verse="CHU_C01_V59">

<p>उपला इष्टकाः स्थूला मटचीति प्रकीर्तिताः । इति शब्दनिर्णये ।</p>

<p>आसन्नयौवना योषिदाटकीत्यभिधीयते । इति च ।</p>

<p>प्रद्रवन्नन्नपानार्थं प्रद्राणक इतीरितः । इति च ॥ १० ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C01_V68_B1" data-verse="CHU_C01_V68">

<p>प्राणस्थविष्णुना सर्वे प्रसूयन्ते यतस्ततः ।</p>

<p>प्रतिहारदेवताऽतः स प्रतिहारो हि भोजनम् ॥ इति च ।</p>

<p>उच्चैः सन्तमुत्तमं सन्तम् ॥ ११ ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C01_V70_B1" data-verse="CHU_C01_V70">

<p>दल्भपुत्रो बको मित्रया पुत्रार्थे स्वीकृतो ग्लाववत् तूष्णीं स्थितत्वात् तया ग्लावेत्युक्तो ग्लावनामको जातः । अत उभयथाऽस्य निर्देशो भवतीत्यर्थः ।</p>

<p>वरुणौ वरणीयत्वात् सवितारौ प्रसूतितः ॥</p>

<p>प्रजानां च पती तद्वत् क्रमादेव प्रकीर्तितौ ॥ इति च ॥ १२ ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C01_V71_B1" data-verse="CHU_C01_V71">

<p>हूयतेऽत्राग्निहोत्रादिर्हावुकारस्त्वियं ततः ।</p>

<p>अनिरुक्तस्त्ववाच्यत्वात् परमः पुरुषो हरिः ॥ इति माहात्म्ये ।</p>

<p>सम्यक् चरतीति स एव सञ्चरः ॥ १३ ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C02_V01_B01" data-verse="CHU_C02_V04">

<p>समस्तस्य पूर्णस्य साधुत्वात् सामनाम्नो विष्णोरुपासनं साधु । सारत्वेन मेयं साम । सारत्वेन धार्यं साध्वित्येक एवार्थः ।</p>

<p>सर्वसाम्नां देवतेति स मुक्तः साधुधर्मभाग् ॥</p>

<p>इति सामसंहितायाम् ॥ १ ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C02_V02_B01" data-verse="CHU_C02_V07">

<p>नारायणाख्य उद्गीथ उद्गेयः प्रणवेन यत् ।</p>

<p>ऊर्ध्वाधःसंस्थितास्तस्य पञ्चैव दशमूर्तयः ॥</p>

<p>मोक्षादिकमभीष्टं यत्कल्पन्तेऽस्य सदैव हि ॥ इति च ॥ २ ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C02_V03_B01" data-verse="CHU_C02_V09">

<p>पञ्चरूपं तु यो विष्णुं पुरोवातादिषु स्थितम् ।</p>

<p>उपास्ते वृष्टिरस्मै स्याद्वर्षयत्यस्य मुक्तिगान् ॥</p>

<p>सर्वभोगांश्च भगवान् पञ्चरूपी जनार्दनः ॥ इति च ॥ ३ ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C02_V04_B01" data-verse="CHU_C02_V11">

<p>अप्सु पञ्चविधोपासी यो नारायणवान् भवेत् ।</p>

<p>अप्सु स्थितनारायणवान् मुक्तो भवतीत्यर्थः ।</p>

<p>अपः सूत इत्यप्सूर्भगवान् । दीर्घलोपेनाप्सुमानिति वा ॥ ४ ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C02_V05_B01" data-verse="CHU_C02_V13">

<p>हेमन्तशिशिरयोरैक्येन पञ्चत्वम् ।</p>

<p>नीरादेर्गरणाद् ग्रीष्मो वर्षणाद्वर्ष उच्यते ॥</p>

<p>शं रातीति शरत्प्रोक्तो हेमन्तो हिमकारणात् ॥ इति च ॥ ५ ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C02_V06_B01" data-verse="CHU_C02_V14">

<p>पालनात् सुखरूपत्वात् पशुनामा जनार्दनः ।</p>

<p>अश्वश्चैवाशुगन्तृत्वात् पुुरुषः पूर्तिहेतुतः ॥ इति च ।</p>

<p>भवन्ति हास्य पशव इति प्रसिद्धपशव एव । अजा इत्यादिबहुवचनं बहुरूपत्वाद्भगवतः ॥ ६ ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C02_V07_B01" data-verse="CHU_C02_V15">

<p>परस्मादुत्तमं प्रोक्तं परो इति ततः परम् ।</p>

<p>मनो मन्तृत्वतश्चास्य ह्येक एव तु पञ्चधा ॥ इति च ।</p>

<p>परोवरीयो ब्रह्मास्य भवति सर्वापेक्षितदातृत्वात् ॥ ७ ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C02_V08_B01" data-verse="CHU_C02_V16">

<p>आदिः कल्पादिहेतुत्वात् क्रोडात्मा केशवः स्वयम् ।</p>

<p>एवं सप्तविधं विष्णुं य उपास्ते परं विभुम् ॥</p>

<p>वाङ्ग्नामा भगवांस्तस्य भवेत् सर्वार्थदोहकृत् ॥ इति च ॥ ८ ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C02_V09_B01" data-verse="CHU_C02_V17">

<p>आदित्यस्थं परं विष्णुं ध्यायेदादित्यनामकम् ।</p>

<p>दृष्टिसाम्यं मण्डलस्य विष्णुस्तस्य च कारणम् ॥</p>

<p>तस्मिन्निमानि भूतानि सर्वाण्येवाश्रितानि हि ।</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C02_V10_B01" data-verse="CHU_C02_V24">

<p>उदयात् पूर्वमेवासौ भवेत् प्रद्युम्ननामकः ॥</p>

<p>नाम्नो नारायणाख्यस्य गुणैः पूर्तिं हि देवताः ।</p>

<p>विज्ञायार्थमुपास्यैव सर्वाधिक्यमथापिरे ॥ इति च ॥ ९ ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C02_V11_B01" data-verse="CHU_C02_V28">

<p>यस्यान्यः सदृशो नास्ति स्वरूपाणि समानि च ।</p>

<p>व्यञ्जनस्वरसर्गैस्तु सोऽपि ज्ञानादिवाचकः ।</p>

<p>त्रिवर्णत्वात् समः सोऽपि ज्ञानाद्यैः पुरुषोत्तमः ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C02_V12_B01" data-verse="CHU_C02_V29">

<p>वःकारार्थपरिज्ञानात् प्राप्योऽब्धिशयनः प्रभुः ।</p>

<p>पूर्णानन्दस्वरूपत्वाद्विशोकं शोकनाशनात् ॥</p>

<p>इति सामसंहितायाम् ।</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C02_V13_B01" data-verse="CHU_C02_V30">

<p>प्राप्नोतीहादित्यस्य जयम् । इह पृथिव्यादिषु स्थितभगवत्प्राप्तावप्यादित्यस्थ एव प्राप्यते । ऐक्यात् । परो हास्यादित्यजयाज्जयो भवति । आदित्यस्थस्यादित्यनाम्नो भगवतः प्राप्त्या परो जयः रूपान्तर प्राप्तिरपि भवति ।</p>

<p>चित्रादियोगदातृत्वान्मासनामा स्वयं हरिः ।</p>

<p>लोकः प्रकाशरूपत्वादादित्यश्चादनादपाम् ॥ इति च ॥ १० ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C02_V14_B01" data-verse="CHU_C02_V31">

<p>प्राणसंस्थे हरौ प्रोतं गायत्रं साम सर्वदा ।</p>

<p>मोक्षस्तु सर्वमायुस्तु स्यान्नित्यत्वाज्ज्योक्समस्तवित् ॥</p>

<p>इति च ॥ ११ ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C02_V15_B01" data-verse="CHU_C02_V32">

<p>मन्थनादिस्थितं यस्तु तन्नामानं हरिं परम् ।</p>

<p>तत्तत्क्रियैकहेतुत्वाद्योऽग्नौ ध्यायेज्जनार्दनम् ॥</p>

<p>रथन्तराश्रयं पञ्चरूपं स च विमुच्यते ॥ इति च ॥ १२ ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C02_V16_B01" data-verse="CHU_C02_V34">

<p>मिथुनस्थं पञ्चरूपं ध्यात्वैव पुरुषोत्तमम् ।</p>

<p>अत्यागी च स्वभार्याणां मुच्यते नात्र संशयः ॥ इति च ।</p>

<p>मिथो नयतीति मिथुनं भगवान् ॥ १३ ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C02_V17_B01" data-verse="CHU_C02_V43">

<p>आदित्यनामि्न पञ्चात्मन्यभिध्याते जनार्दने ।</p>

<p>विद्यात्मनि भिदाबोधः जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य इत्यादिभेदज्ञानस्य प्रशंसनाच्च । अतोऽसनान्मितत्वाच्चास्मीति भगवान्नामैवैतत्</p>

<p>॥ २१ ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C02_V18_B01" data-verse="CHU_C02_V44">

<p>सर्वदा समत्वात् साम भगवान् । तस्योद्गानप्रकारो विनर्दिवृषभस्वरवन्मेघनर्दनवद्वा । तदेव वृणे । सर्वोत्तमत्वात् ।</p>

<p>वायोर्विंशतिवर्षस्य ब्रह्मणस्तु तदन्तरा ॥ इति च ।</p>

<p>गायेदेतैः स्वरैस्तस्माद्यथाशक्ति न विस्वरम् ।</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C02_V19_B01" data-verse="CHU_C02_V45">

<p>अधिकारी सदौद्गात्रे मुख्यतः प्राण एव यत् ॥</p>

<p>प्राणस्याप्यमृतत्वं हि मुख्यमेव फलं यतः ॥</p>

<p>देवान्तर्भावतो विष्णोर्नामृतत्वं क्व चादिमत् ।</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C02_V20_B01" data-verse="CHU_C02_V48">

<p>इन्द्रे बलं ददानीति स्वरान् घोषबलात्मकान् ॥</p>

<p>तथेन्द्रनामा वायुश्च परेषां बोधको यदा ॥ इति च ।</p>

<p>बृंहयति, प्रजाः पाति, इदं रातीति व्युत्पत्तिभिः ॥ २२ ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C02_V21_B01" data-verse="CHU_C02_V49">

<p>सर्वधर्मैः पुण्यलोको ब्रह्मज्ञानाद्विमुच्यते</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C02_V22_B01" data-verse="CHU_C02_V50">

<p>ओङ्कारो ब्रह्मणो नाम सर्ववागात्मकश्च सः ॥</p>

<p>ज्ञानद्वारो यतो न्यासो विशेषेण भविष्यति ॥ इति च ।</p>

<p>वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः सन्यासयोगाद्यतयः शुद्धसत्त्वाः । इति च ॥ २३ ॥</p>

</div>

<div class="gr-author-note">॥  इति श्रीमच्छान्दोग्योपनिषदि द्वितीयोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C02_V23_B01" data-verse="CHU_C02_V54">

<p>वसुरुद्रादितेयेषु विश्वेषु स्थितमीश्वरम् ।</p>

<p>तमेवं वेत्ति यो भक्तो याति स्वर्मुक्तिमेव वा ॥</p>

<p>इति च ॥ २४ ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C03_V01_B01" data-verse="CHU_C03_V01">

<p>य आदित्यगतो विष्णुः स एव मधुनामकः ।</p>

<p>वंशस्तिरश्चीनोऽन्योऽपि यस्मिन्नाप्यमुपस्थितम् ।</p>

<p>सोऽपूप आप्यो भगवान् मध्वाज्यादिप्रसिद्धगम् ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C03_V02_B01" data-verse="CHU_C03_V04">

<p>प्राच्यरश्मिषु संस्थस्तु रतिशंमानरूपतः ।</p>

<p>ऋग्वेदमानिनश्चैव वह्न्याद्या वसवस्त्वृचः ।</p>

<p>अर्च्यत्वात् प्रथमं चैव विशेषाद्यज्ञदेवताः ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C03_V03_B01" data-verse="CHU_C03_V07">

<p>इन्द्राद्या यजुरुद्दिष्टा रुद्रा इन्द्रसहायतः ।</p>

<p>इन्द्रशब्दोदितो वायुः स याज्यः सोमभुक्पुरः ॥</p>

<p>स हि शङ्करपूर्वाणां रुद्राणां मुख्य एव च ।</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C03_V04_B01" data-verse="CHU_C03_V10">

<p>सामनामान आदित्या मासशः समभोगतः ॥</p>

<p>आदित्यानामधिपतिः स हि विष्णुनियोजितः ॥</p>

<p>विष्णुस्तूपास्यरूपत्वान्नोपासकगणे युतः ।</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C03_V05_B01" data-verse="CHU_C03_V13">

<p>इतिहासपुराणानां सोमाद्या अभिमानिनः ॥</p>

<p>अधरं वर्तयेयुस्ते वृष्टिमङ्गरसास्तथा ॥</p>

<p>मानस्त्वात् प्राणरूपत्वादथर्वाङ्गिरसस्ततः ।</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C03_V06_B01" data-verse="CHU_C03_V17">

<p>गुह्यादेशा ब्रह्मपदे ये योग्या ब्रह्मणा सह ॥ सर्वगुह्योपदेष्टारः सर्वेषां गुरवो हि ते । ब्रह्मेति सर्वदेवानां नामानन्तत्त्वतः स्मृतम् ॥ ऋग्वेदादींस्तु ते देवा अग्न्याद्याः संव्यचारयन् । मधु ब्रह्मव्यक्तिकृत्वात् ते वै मधुकृतः स्मृताः ॥ ज्ञानपोषकरत्वात् तु वेदाः पुष्पाभिधाः स्मृताः । अन्यत्र मधुकृत् पोषन्नित्यत्वादमृताश्च ताः ॥ वेदवाचः सुरैः पेया भोग्यत्वादाप ईरिताः । वेदपानं विचारश्च श्रवणं पाठ एव च ॥ देवैर्विचारितेभ्यश्च वेदेभ्यो व्यक्ततां गतः । ज्ञानानन्दस्वरूपत्वाद् यशस्तेजस्वरूपकः ॥ इन्द्रियं परमैश्वर्याद्वीर्यरूपश्च सर्वदा । सर्वानुग्रहशक्तित्वादन्नाद्यो बलरूपतः ॥ रसनामा च भगवान् संस्थितः सूर्यमण्डले । व्यक्षरद्धर्ममोक्षादीन् देवानां भगवान् हरिः ॥ ऋक्प्रोक्तो लोहिताकारो वासुदेवः परः पुमान् । स एव सूर्यलोहित्ये प्राच्यरश्मिषु संस्थितः ॥ सङ्कर्षणः शुक्लवर्णो यजुर्वेदोदितः प्रभुः । शुक्ले वर्णे च सूर्यस्य दक्षरश्मिषु संस्थितः ॥ प्रद्युम्नः श्यामवर्णस्तु सामवेदोदितः प्रभुः । प्रत्यग्रश्मिषु सूर्यस्य श्यामवर्णेऽपि च स्थितः ॥ अनिरुद्धः सुनीलश्च इतिहासपुराणयोः । अथर्ववेदे चोक्तस्सन्नुदग्रश्मिषु संस्थितः ॥ सुकृष्णे सूर्यरूपे च मध्ये नारायणः प्रभुः । ऊर्ध्वरश्मिषु संस्थश्च प्रोद्यदादित्यसप्रभः ॥ महामरीचिपुञ्जेन चलतीवाचलोऽपि सन् । स वाच्यः सर्ववेदानामेवं पञ्चात्मको हरिः ॥ वेदानां सारभूतोऽसौ वेदानां नित्यताप्रदः । अतोऽमृतानाममृतो रसानां रस एव च ॥ इति सामसंहितायाम् ॥ न चाचेतनमात्रमुपासितं पुरुषार्थप्रदानशक्तम् । ज्येष्ठाय पुत्राय पिता ब्रह्म प्रब्रूयात् इति वाक्यशेषाच्चैतदवगम्यते । य एतामेवं ब्रह्मोपनिषदं वेद इति च । कथं चाचेतनोपासनं ब्रह्मादिपदप्रदं भवति । न वै तत्र न निम्लोचः नोदियाय कदाचन । सकृदिव हैवास्मै भवति इत्यादि च मुक्तस्यैव मुख्यतो युज्यते । यशस्तेजइन्द्रियवीर्यान्नाद्यरसत्वं च भगवन्तं विना कस्य मुख्यतो युज्यते । तस्य नाम महद्यशः । ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव षण्णां भग इतीरणा ॥ रसो वै रसः सुखात्मकं षड्गुणविग्रहं परं हृदि स्थितं ब्रह्म निरञ्चनं स्वरुक् । ऐश्वर्यवैराग्ययशोविबोधवीर्यश्रिया पूर्णमहं प्रपद्ये ॥ अहं तत्तेजोरश्मीन्नारायणं पुरुषम् इत्यादेश्च । ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्यवर्ती नारायणः इति च । न चाचेतनस्यैश्वर्यादिरूपत्वं युज्यते । ज्ञानात्मको भगवानैश्वर्यात्मको भगवान् शक्त्यात्मको भगवान् इति च श्रुतिः । सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेषात् इति सर्ववेदप्रतिपाद्यत्वं भगवत उक्तं भगवता । स सर्वनामा स च विश्वरूपः प्रसीदतां ब्रह्म महाविभूतिः इति च । सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति ता वा एताः सर्वा ऋचः सर्वे वेदा सर्वे घोषा एकैव व्याहृतिः प्राण एव । वेदे रामायणे चैव पुराणे भारते तथा । आदावन्ते च मध्ये च विष्णुः सर्वत्र गीयते ॥ नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति तं वै विष्णुं परममुदाहरन्ति इत्यादेश्च । उपनिषत्वाच्च विशेषतो न यत्किञ्चिदुच्यत इति वक्तुं युक्तम् । विष्णुरुक्तः सर्ववेदैर्मन्त्रेषु च विशेषतः । आरण्यके विशेषेण नैवान्यत् किञ्चिदुच्यते ॥ कर्मार्थं च ब्राह्मणं स्यादमुख्यार्थविवक्षया । मुख्यतो विष्णुरेवैको ब्राह्मणेष्वपि कथ्यते ॥ आरण्यकेष्वृते विष्णुं नैवान्यत् किञ्चिदुच्यते । सूत्रात्मा तूच्यते विष्णोस्तद्विशिष्टत्ववित्तये ॥ कुत्रचित् तदुपास्तिश्च तस्याध्यर्धतनुत्वतः । तस्मिन् विष्णोरुपास्त्यर्थं नान्यथा किञ्चिदुच्यते ॥ इति ब्रह्माण्डे । यस्यां न मे पावनमङ्ग कर्म स्थित्युद्भवत्राणनिरोधमस्य । लीलावतारैधितकर्म वा स्याद्वन्ध्यां गिरं तां बिभृयान्न धीरः ॥ वित्तं त्वतीर्थीकृतमङ्ग वाचं हीनां मया रक्षति दुःखदुःखी ॥ यन्न व्रजन्त्यघभिदो रचनानुवादाः शृण्वन्ति येऽन्यविषयाः कुकथा मतिघ्नीः । यास्तु श्रुता हतभगैर्नृभिरात्तवीर्यास्तांस्तान् क्षिपन्त्यशरणेषु तमस्सु हन्त ॥</p>

<p>इत्यादिभगवद्वचनाच्च । सर्वासु शाखास्वारणमावर्तयेदारणकमावर्तयेदुपनिषदमावर्तयेद् उपनिषदमावर्तयेत् इत्युपनिषदभ्यासस्य सतात्पर्यं विहितत्वादभगवद्विषयस्य निन्दितत्वाच्च नोपनिषत्स्वन्यदुच्यते । अभ्यसेदधियज्ञं चाप्यधिदैवं विशेषतः । अध्यात्मं तु विशेषेण यस्माद् विष्णुस्त्रिषूदितः ॥ इति स्कान्दे । मां विधत्तेऽभिधत्ते मां विकल्प्योऽपोह्य इत्यहम् । इत्यस्या हृदयं साक्षान्नान्यो मद्वेद कश्चन ॥ इत्यादेश्च भगवदुपासना एव सर्वत्रोक्ताः ॥ ५ ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C03_V07_B01" data-verse="CHU_C03_V21">

<p>प्रथमामृतस्य द्रष्टारो वसवस्त्वग्निपूर्वकाः ।</p>

<p>एतदेव विशन्त्यद्धा मोक्षे ते तत एव च ।</p>

<p>स्वेच्छयैव समुद्यन्ति मुक्ताः सन्तो बहिस्तथा ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C03_V08_B01" data-verse="CHU_C03_V25">

<p>एवं द्वितीयरूपं तु शिवाद्या वायुसंश्रिताः ।</p>

<p>वायोरेव विचारः स्याद् ब्रह्मणोऽपि विशेषतः ।</p>

<p>उभयाश्रयः स मोक्षोऽपि वायुरेव हि सर्वदा ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C03_V09_B01" data-verse="CHU_C03_V29">

<p>द्रष्टारोऽथ तृतीयस्य शक्रमुख्यादितेः सुताः ।</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C03_V10_B01" data-verse="CHU_C03_V33">

<p>चतुर्थस्य तु सोमाद्या मरुतः .................</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C03_V11_B01" data-verse="CHU_C03_V36">

<p>....... ...... .......... पञ्चमस्य च ॥</p>

<p>इत्युक्त्वा तु जगामेन्द्रो दिवमैरावतस्थितः ॥</p>

<p>इति च ॥ ६१० ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C03_V12_B01" data-verse="CHU_C03_V38">

<p>अथ सूर्यस्थितो विष्णुरादित्यस्त्वादिमूलतः ।</p>

<p>तेन सत्येन न व्यृदि्धमाप्नुयां ब्रह्मणा क्वचित् ।</p>

<p>इत्युवाच पुरा ब्रह्मा देवेभ्यः स चतुर्मुखः ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C03_V13_B01" data-verse="CHU_C03_V39">

<p>एतां विद्यां तु यो वेद नित्यमस्य दिवा भवेत् ।</p>

<p>वैकुण्ठधामसंस्थस्य मुक्तस्यानुदयास्तकम् ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C03_V14_B01" data-verse="CHU_C03_V42">

<p>तदेतद्भगवान् विष्णुः प्रादाज्ज्ञानं विरिञ्चये ।</p>

<p>उपासने नैव योग्यास्तद्योग्या हि सुरा यतः ॥ इति देवश्रुतौ ।</p>

<p>ब्रह्मणा परेण मा विराधिषि । भगवत्प्रसादादवृदि्धं न प्राप्नुयामित्यर्थः ॥ ११ ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C03_V15_B01" data-verse="CHU_C03_V43">

<p>यदिदं किञ्च भूतं प्रभूतं परिपूर्णं तत्सर्वं गायत्री भगवानेव । भू बहाविति धातोः । बहुः पूर्णतायामिति च ।</p>

<p>स एव भगवान् विष्णुर्वाङ्ग्नामा वाचि संस्थितः ॥</p>

<p>वचनाद्धयशीर्षाख्यो गायत्र्यां च स आस्थितः ।</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C03_V16_B01" data-verse="CHU_C03_V44">

<p>स एव पृथिवीनामा पृथिव्यामपि संस्थितः ॥</p>

<p>नातिशेते च तं कश्चित् स हि सर्वाधिको हरिः ॥</p>

<p>पृथुत्वात् पृथिवीनामा ........ ..........</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C03_V17_B01" data-verse="CHU_C03_V45">

<p>........ .......... स एवान्तःशरीरगः ।</p>

<p>शरित्वादीरणाच्चैव शरीरं भगवानजः ॥</p>

<p>पुरुषो जीव उद्दिष्टस्तस्मिन्नेव स्थितो विभुः ।</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C03_V18_B01" data-verse="CHU_C03_V46">

<p>योऽसौ जीवे स्थितो विष्णुः शरीरमिति नामकः ॥</p>

<p>जीवचैतन्यरूपस्य हृदयेऽपि व्यवस्थितः ॥</p>

<p>अयनाद्धृदि विष्णुः स हृदयं कीर्तितो बुधैः ।</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C03_V19_B01" data-verse="CHU_C03_V47">

<p>गायत्र्यां संस्थितो विष्णुः स्त्रीरूपः सूर्यसप्रभः ॥</p>

<p>त्रिभिः स्वरूपपादैश्च भिन्नेनैकेन चैव हि ।</p>

<p>गायत्रीनामको विष्णुश्चतुष्पात् सम्प्रकीर्तितः ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C03_V20_B01" data-verse="CHU_C03_V48">

<p>भिन्नपादः सर्वजीवास्तस्य सादृश्यमात्रतः ।</p>

<p>सर्वं द्यौरिति विज्ञेयं ततस्ते दिविसंस्थिताः ॥</p>

<p>दिवः परश्च भगवान् सप्तलोकविवक्षया ।</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C03_V21_B01" data-verse="CHU_C03_V51">

<p>परम्ब्रह्मेति भगवान् सर्वगः सम्प्रकीर्तितः ॥</p>

<p>सुवर्चला यथा सूर्यपत्न््नयंशः समुदाहृता ।</p>

<p>एवं जीवा भगवतो वस्तुभेदेऽपि सर्वदा ॥ इति च ॥ १२ ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C03_V22_B01" data-verse="CHU_C03_V58">

<p>प्राणाभिमानी चक्षुश्च सूर्य एव ह्युदाहृतः ।</p>

<p>एवमेतानुपास्यैव तद्गुणांशांशभाग् भवेत् ।</p>

<p>विष्णुलोकं तथा गच्छेद् भवेदपि सुसन्ततिः ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C03_V23_B01" data-verse="CHU_C03_V60">

<p>योऽसौ वैकुण्ठगो विष्णुः सप्तलोकोपरिस्थितः ।</p>

<p>निनदः समुद्रघोषः स्यान्नदथुर्मेघसम्भवः इति सत्तत्वे ।</p>

<p>चक्षुष्यश्चक्षुषि ब्रह्मण्येष यातीत्युपासकः इति च ॥ १३ ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C03_V24_B01" data-verse="CHU_C03_V62">

<p>इदं ब्रह्मातिसामीप्यात् सर्वं पूर्णगुणत्वतः ।</p>

<p>सर्वगन्धादिरूपश्च भोक्ता चैषां सदैव हि ।</p>

<p>इति निश्चयकृद्याति तमेव पुरुषोत्तमम् ॥ इति सद्गुणे ।</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C03_V25_B01" data-verse="CHU_C03_V64">

<p>एकत्र सर्वगन्धादिना चिदानन्दात्मकसर्वगन्धादिरूपत्वमुच्यते । अन्यत्र तद्भोक्तृत्वम् ॥ १४ ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C03_V26_B01" data-verse="CHU_C03_V65">

<p>क इत्यानन्द उद्दिष्ट उश इच्छा प्रकीर्तिता ।</p>

<p>अजरोऽयं महाविष्णुर्वसवो देवतागणाः ।</p>

<p>तेषां निधानं भगवांस्तस्मिन् सर्वमिदं श्रितम् ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C03_V27_B01" data-verse="CHU_C03_V66">

<p>प्राचीदिक्संस्थितस्तस्य बाहुर्दक्षिण ऊर्ध्वगः ।</p>

<p>हरेः प्रसादसामर्थ्यादजरा चामरा ह्यहम् ।</p>

<p>अनादिकालसम्बन्धादित्युवाच परा रमा ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C03_V28_B01" data-verse="CHU_C03_V71">

<p>अविनष्टं परानन्दकामं विष्णुं सदा ह्यहम् ।</p>

<p>इत्युवाचेन्दिरा देवी स्तुवन्ती परमं हरिम् ॥ इति च ।</p>

<p>पुल्लिङ्गेनोच्यते स्त्री च पुंवच्छक्तिमती यदि इति च ॥ १५ ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C03_V29_B01" data-verse="CHU_C03_V77">

<p>विष्णुपूजार्थयज्ञोऽहमित्युपासनमादरात् ।</p>

<p>ततोऽष्टचत्वारिंशत् तु तृतीयं सवनं स्मृतम् ॥</p>

<p>आदित्यानां प्रार्थनेन तद्गं मृत्युमपानुदेत् ॥ इति सर्वयज्ञे ।</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C03_V30_B01" data-verse="CHU_C03_V78">

<p>महिदासोऽन्यः । कृष्णश्चान्यः एव ।</p>

<p>कृतकृत्याः प्रमुमुदुस्तन्नामानश्च तेऽभवन् ॥</p>

<p>इति कालकीये ॥ १६ ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C03_V31_B01" data-verse="CHU_C03_V84">

<p>स्वरूपभूतयज्ञस्य क्षुत्पिपासाऽरतिस्तथा ।</p>

<p>भगवन्नक्षयोऽसि त्वमच्युतोऽसि गुणैः सदा ॥</p>

<p>प्राणाच्च सुखितो नित्यमाधिक्येनेति चिन्तयेत् ॥ इति सत्तत्त्वे ।</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C03_V32_B01" data-verse="CHU_C03_V88">

<p>आदित् तस्मादेव तत्प्रसादादेव । प्रत्नस्य पुरातनस्यानादेर्भगवतो रेतसः रतिरूपस्य ज्योतिः पश्यन्ति । वासेन रमयतीति वासरम् । दिवःपरतो वैकुण्ठे यदिध्यते । ऋद्धतममेव सर्वदा । अथ यदत परः इत्युक्तत्वाच्च । न चादित्यमण्डलं दिवः परतः । उत्तरं ज्योतिः पश्यन्तः स्वरानन्दरूपं परिपश्यन्तो वयं तमस उदगन्म । उत्तरं ज्योतिः पश्यन्तस्तदेवोत्तरं स्वश्च पश्यन्तः । द्विरुक्तिस्तात्पर्यार्था । उदाख्यं ज्योतिरुत्तमं तमसः सकाशादगन्म प्राप्ताः स्मेत्यर्थः । तस्योदितिनाम इति श्रुतेः । देवत्रादेवं देवविषयेऽपि देवं देवानां देवमित्यर्थः । सूरिभिः प्राप्यत्वात् सूर्यम् ।</p>

<p>प्राप्ताः स्म वासुदेवाख्यमिति मन्त्रदृगब्रवीत् ॥</p>

<p>इति नारायणीये ॥ १७ ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C03_V33_B01" data-verse="CHU_C03_V94">

<p>मनःसंस्थस्तु यो देवः साक्षान्नारायणः प्रभुः ।</p>

<p>कीर्तिं च ब्रह्मसम्प्राप्त्या वरतां मुक्तिगामपि ॥</p>

<p>प्राप्य भाति तपत्यद्धा स्वाज्ञानादिकमेव च ॥ इति च ॥ १८ ॥</p>

</div>

<div class="gr-author-note">॥  इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमच्छन्दोग्योपनिषद्भाष्ये तृतीयोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C03_V34_B01" data-verse="CHU_C03_V97">

<p>अगम्यत्वादसन्नाम ब्रह्म नारायणाभिधम् ।</p>

<p>उपतिष्ठन्त्यतो नित्यं गायत्र्यादिभिरञ्जसा ।</p>

<p>तद्विद्वान् मुक्त आवासो वेदानां सर्वदा भवेत् ॥इति च ॥ १९ ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C04_V01_B01" data-verse="CHU_C04_V02">

<p>भल्लाक्ष मन्दाक्ष ।</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C04_V02_B01" data-verse="CHU_C04_V04">

<p>यथा कृते जिते त्रेतादिजयफलं च तस्यैव भवति । एवमन्येषां पुण्यफलं प्राधान्येन तस्यैव भवति ।</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C04_V03_B01" data-verse="CHU_C04_V06">

<p>ओ अङ्ग इष्ट । सयुग्वा रैक्वो ज्ञातव्यः ।</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C04_V04_B01" data-verse="CHU_C04_V08">

<p>अहं ह्यरा३ इति प्लुतिः पामकषणभावेन ॥ १ ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C04_V05_B01" data-verse="CHU_C04_V13">

<p>शुचाऽऽद्रवणाच्छूद्रः ।</p>

<p>राजा पौत्रायणः शोकाच्छूद्रेति मुनिनोदितः ।</p>

<p>प्राणविद्यामवाप्यास्मात् परं धर्ममवाप्तवान् ॥ इति पाद्मे ॥ २ ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C04_V06_B01" data-verse="CHU_C04_V17">

<p>संवृङ्क्ते सर्वदेवान् यद्वायुः संवर्ग ईरितः ।</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C04_V07_B01" data-verse="CHU_C04_V21">

<p>महिमाऽस्य महानेष यदनाद्योऽत्ति देवताः ॥ इति प्रभञ्जने ।</p>

<p>वायुस्तु सर्वदेवात्ता वायोरत्ता जनार्दनः ।</p>

<p>न तस्य कश्चिदत्तास्ति स विराडधिराजनात् ॥ इति च ॥ ३ ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C04_V08_B01" data-verse="CHU_C04_V26">

<p>आर्जवं ब्राह्मणे साक्षाच्छूद्रोऽनार्जवलक्षणः ।</p>

<p>गौतमस्त्विति विज्ञाय सत्यकाममुपानयत् ॥इति सामसंहितायाम् ॥ ४ ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C04_V09_B01" data-verse="CHU_C04_V44">

<p>वायुर्वृषभरूपः सन्नग्निर्हंसश्चतुर्मुखः ।</p>

<p>वायोश्च भगवान् विष्णुर्न तस्मादुत्तमो गुरुः ॥</p>

<p>इत्याचार्यसंहितायाम् ।</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C04_V10_B01" data-verse="CHU_C04_V50">

<p>प्राणो ब्रह्म बलरूपं ब्रह्म । कमानन्दरूपं खं ज्ञानरूपम् ॥</p>

<p>एवं प्राणस्तथाऽऽकाशो ब्रह्मणी द्वे प्रकीर्तिते ॥ इति च ।</p>

<p>प्राणशब्दस्य वायुरर्थः प्रसिद्धः । कखयोर्भिन्नार्थत्वाशङ्कया कं च खं च न विजानामीत्याह । अत एवैक्याभिप्रायेण यद्वाव कं तदेव खं यदेव खं तदेव कमित्यूचुः ॥ १० ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C04_V11_B01" data-verse="CHU_C04_V56">

<p>पृथुत्वात् पृथिवी विष्णुरग्निश्चाप्यङ्गनेतृतः ।</p>

<p>इति सामसंहितायाम् ।</p>

<p>नास्यावरपुरुषाः क्षीयन्ते भृत्यवानेव भवति । लोकी भगवल्लोकी भवति ॥ १३ ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C04_V12_B12" data-verse="CHU_C04_V58">

<p>इह च अव च इहावे । इहेति मनुष्यलोकस्था उच्यन्ते अवेति पातालस्थाः । मानुषासुरौ भगवन्तं निह्नुत एव न वक्तुं समर्थौ । अतो देवा एव मामनुशासुरित्यर्थः । ईदृशा इति वर्णतो ज्वालावर्णा इति । अन्यादृशाश्च करशिरश्चरणादिमन्तः । चन्द्रादिसर्वनामवत्वात् । यो देवानां नामधा एक एव इति श्रुतेर्विष्णोरेव सर्वनामानि ॥ १४ ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C04_V13_B01" data-verse="CHU_C04_V60">

<p>असङ्गभगवत्स्थानत्वाच्चक्षुषोऽसङ्गत्वमुच्यते ।</p>

<p>यत्स्थानत्वादिदं चक्षुरसङ्गं सर्ववस्तुषु ।</p>

<p>तस्मै नमो भगवते वामनाय परात्मने ॥ इति च महाकौर्मे ।</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C04_V14_B01" data-verse="CHU_C04_V64">

<p>इमं मानवमावर्तं नावर्तन्ते । मानवा यत्रावर्तन्ते स मानवावर्तः । तं मानवावर्तं प्रति नावर्तन्ते ।</p>

<p>चक्षुस्थं वामनं वेद स पुनर्नैव जायते ।</p>

<p>मुक्तो दुस्तरसंसाराद्वामनं प्राप्नुतेऽचिरात् ॥ इति च ॥ १५ ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C04_V15_B01" data-verse="CHU_C04_V69">

<p>यज्ञाभिमानी यज्ञाख्यो वायुर्यज्ञे प्रतिष्ठितः ।</p>

<p>वाङ्मनःपादयज्ञाख्यप्रतिमो वायुरीरितः ॥</p>

<p>ध्यायन् वायुं हरिं चैव ततो ब्रह्मा मुनिर्भवेत् ॥ १६ ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C04_V16_B01" data-verse="CHU_C04_V72">

<p>अग्निर्नासिक्यवायुश्च सूर्यो लोकरसाह्वयः ।</p>

<p>सामवेदाभिमानी तु वायुः सूर्यरसः स्मृतः ॥</p>

<p>वराहसिंहकपिलास्तेषां भूरादिनामकाः ।</p>

</div>

<div class="gr-author-note">॥  इति श्रीमच्छान्दोग्योपनिषदि चतुर्थोऽध्यायः ॥</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C04_V17_B01" data-verse="CHU_C04_V79">

<p>व्याहृतीभिस्ततो जुह्वन् ब्रह्मैवंविद्विरिष्टितः ।</p>

<p>सर्वान् स ऋत्विजो रक्षेद् ब्रह्मैवंवित् ततो भवेत् ॥ इति च ।</p>

<p>उदक्प्रवण ऊर्ध्वप्रवणः ऊर्ध्वलोकानुसारी । यज्ञस्य दुरिष्ट्या यतो यतः स्थानादावर्तते तत्तत्स्थानमेवंविदा ब्रह्मणा गच्छति । तद्ब्रह्मैवैकर्त्विक् । कुरून् कर्तॄन् यजमानादीनभिरक्षति । अश्वा आशुज्ञानी । वा गतिगन्धनयोरिति धातोः । गतिशब्दश्चावगतौ भवति । दीर्घबिन्दुविसर्गादीनां लोपो वा इति सूत्रादाशुवैवाश्वा ॥ १७ ॥</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C04_V01_B01" data-verse="CHU_C05_V05">

<p>यः श्रेष्ठं ज्येष्ठमखिलदेवानां वायुमञ्जसा ।</p>

<p>एकस्थाने स्थितिस्तु स्यात् प्रतिष्ठाज्ञस्य चेच्छतः ॥</p>

<p>सम्पद्वेत्तुस्सम्पदः स्युर्गृहं चायतनं विदः ।</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C04_V02_B01" data-verse="CHU_C05_V15">

<p>ज्येष्ठः श्रेष्ठो वसिष्ठश्च सम्पदायतनं तथा ॥</p>

<p>प्राणस्य वश्यतानाम तद्भक्त्या स्यात् तत्प्रसादतः ।</p>

<p>प्राणे वश्ये मनो वश्यमिन्द्रियाणि च सर्वशः ॥ इति च ।</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C05_V03_B01" data-verse="CHU_C05_V16">

<p>अक्षेषु प्रति प्रति स्थितत्वादनः प्रत्यक्षम् ।</p>

<p>प्राणविज्ञानयोग्यस्तु रुद्रो मुख्यतया स्मृतः ।</p>

<p>तस्मात् स सर्वभोक्ता स्यात् तदन्येषां स्वयोग्यतः ॥ इति च ।</p>

</div>

</div>

<div class="bhashya" id="CHU_C05_V05_B01" data-verse="CHU_C05_V17">

<p>सिद्धमेवान्नवस्त्राद्यं विष्णोः स्वातन्त्र्यतः सदा ।</p>

<p>प्राणस्य वस्त्रबुद्ध्या तु भोजनोभयतः पिबन् ।</p>

<p>स्वर्गे मुक्तौ तथा दिव्यवस्त्रलाभी भवत्यलम् ॥ इति प्रभञ्जने ।</p>

</div>