Vishnutattvavinirnaya: Difference between revisions

Line 5:

== प्रथमः परिच्छेदः ==

~~प्रथमः परिच्छेदः~~

</div>

Line 18:

Line 17:

‘ऋगाद्या भारतं चैव पञ्चरात्रमथाखलिम् । मूलरामायणं चैव पुराणं चैतदात्मकम् ॥ ये चानुयायिनस्त्वेषां सर्वे ते च सदागमाः । दुरागमास्तदन्ये ये तैर्न ज्ञेयो जनार्दनः ॥ ज्ञेय एतैः सदायुक्तैः भक्तिमद्भिः सुनिष्ठितैः । न च केवलतर्केण नाक्षजेन न केनचित् ॥ केवलागमविज्ञेयो भक्तैरेव न चान्यथा ॥’ इति ब्रह्माण्डे ।

‘ऋगाद्या भारतं चैव पञ्चरात्रमथाखलिम् । मूलरामायणं चैव पुराणं चैतदात्मकम् ॥ ये चानुयायिनस्त्वेषां सर्वे ते च सदागमाः । दुरागमास्तदन्ये ये तैर्न ज्ञेयो जनार्दनः ॥ ज्ञेय एतैः सदायुक्तैः भक्तिमद्भिः सुनिष्ठितैः । न च केवलतर्केण नाक्षजेन न केनचित् ॥ केवलागमविज्ञेयो भक्तैरेव न चान्यथा ॥’ इति ब्रह्माण्डे ।

‘नावेदविन्मनुते तं बृहन्तं सर्वानुभूमात्मानं साम्पराये’(तै.ब्रा.३.१२.९.७) इति तैत्तिरीयश्रुतिः ।

‘नैषा तर्केण मतिरापनेया प्रोक्तान्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ’(कठ.१.२.९) इति च कठश्रुतिः ।

Line 74:

Line 73:

न च स्वयम्प्रतिभातवेदैः दृष्टमवेदवाक्यं भवति । परम्परासिद्धवेदवाक्यनुसारित्वात् । वेदद्रष्टॄणामुक्तगुणवत्वाच्च तेषाम् । उक्तं च ब्रह्माण्डे -

‘विंशल्लक्षणतोनूनः तपस्वी बहुवेदवित् । वेद इत्येव यं पश्येत् स वेदो ज्ञानदर्शनात् ’ ॥इति ॥

‘विंशल्लक्षणतोनूनः तपस्वी बहुवेदवित् । वेद इत्येव यं पश्येत् स वेदो ज्ञानदर्शनात् ’ ॥इति ॥

</div>

Line 132:

Line 131:

‘वाचा विरूप नित्यया’(ऋ.सं.८.७५.६) , ‘नित्ययानित्यया स्तौमि ब्रह्म तत्परमं पदम्’ इति । ‘श्रुतिर्वाव नित्या अनित्या वाव स्मृतयो याश्चान्याः वाचः’ इति पैङ्गिश्रुतिः ।

‘विज्ञेयं परमं ब्रह्म ज्ञापिका परमा श्रुतिः । अनादिनित्या सा तच्च विना तां न स गम्यते ॥’ इति कात्यायनश्रुतिः ।

‘विज्ञेयं परमं ब्रह्म ज्ञापिका परमा श्रुतिः । अनादिनित्या सा तच्च विना तां न स गम्यते ॥’ इति कात्यायनश्रुतिः ।

‘सहस्रधा महिमानः सहस्रं यावद् ब्रह्म विष्टितं तावती वाक् ॥ कश्छन्दसां योगमावेद धीरः को धिष्ण्यां प्रतिवाचं पपाद।’(ऋ.सं.१०.११४.९-१०) इति च ।

‘सहस्रधा महिमानः सहस्रं यावद् ब्रह्म विष्टितं तावती वाक् ॥ कश्छन्दसां योगमावेद धीरः को धिष्ण्यां प्रतिवाचं पपाद।’(ऋ.सं.१०.११४.९-१०) इति च ।

</div>

‘नित्या वेदाः समस्ताश्च शाश्वता विष्णुबुद्धिगाः । सर्गे सर्गेऽमुनेवैत उद्गीर्यन्ते तथैव च ॥ तत्क्रमेणैव तैर्वर्णैस्तैः स्वरैरेव नान्यथा ॥’

‘नित्या वेदाः समस्ताश्च शाश्वता विष्णुबुद्धिगाः । सर्गे सर्गेऽमुनेवैत उद्गीर्यन्ते तथैव च ॥ तत्क्रमेणैव तैर्वर्णैस्तैः स्वरैरेव नान्यथा ॥’

</div>

‘अतः श्रुतित्वमेतासां श्रुता एव यतोऽखिलैः । जन्मान्तरे श्रुतास्तास्तु वासुदेवप्रसादतः ॥ मुनीनां प्रतिभास्यन्ति भागेनैव न सर्वशः । यतस्ता हरिणा दृष्टाः श्रुता एवापरैः जनैः । श्रुतयो दृष्टयश्चेति तेनोच्यन्ते पुरातनैः ॥’

‘अतः श्रुतित्वमेतासां श्रुता एव यतोऽखिलैः । जन्मान्तरे श्रुतास्तास्तु वासुदेवप्रसादतः ॥ मुनीनां प्रतिभास्यन्ति भागेनैव न सर्वशः । यतस्ता हरिणा दृष्टाः श्रुता एवापरैः जनैः । श्रुतयो दृष्टयश्चेति तेनोच्यन्ते पुरातनैः ॥’

</div>

‘तदुत्पत्तिवचश्चैव भवेत् व्यक्तिमपेक्ष्य तु । चेतनस्य जनिर्यद्वदुच्यते सर्वलौकिकैः ॥ पुराणानि तदर्थानि सर्गे सर्गेन्यथैव तु । क्रियन्तेतस्त्वनित्यानि तदर्थाः पूर्वसर्गवत् ॥’

‘तदुत्पत्तिवचश्चैव भवेत् व्यक्तिमपेक्ष्य तु । चेतनस्य जनिर्यद्वदुच्यते सर्वलौकिकैः ॥ पुराणानि तदर्थानि सर्गे सर्गेन्यथैव तु । क्रियन्तेतस्त्वनित्यानि तदर्थाः पूर्वसर्गवत् ॥’

‘वेदानां सृष्टिवाक्यानि भवेयुर्व्यक्त्यपेक्षया । अवान्तराभिमानानां देवानां वा व्यपेक्षया ॥ नानित्यत्वात् कुतस्तेषामनित्यत्वं स्थिरात्मनाम् ॥’ इति ब्रह्माण्डे ।

‘वेदानां सृष्टिवाक्यानि भवेयुर्व्यक्त्यपेक्षया । अवान्तराभिमानानां देवानां वा व्यपेक्षया ॥ नानित्यत्वात् कुतस्तेषामनित्यत्वं स्थिरात्मनाम् ॥’ इति ब्रह्माण्डे ।

</div>

न चानित्यत्वे श्रुतिर्वेद इत्यादि विशेषशब्दो उपपद्यते(युज्यते) ।

‘वेदास्ते नित्यविन्नत्वात् श्रुतयश्चाखिलैः श्रुतेः । आम्नायोऽनन्यथापाठादीशबुद्धिस्थिताः सदा ॥’ इति महावाराहे ।

‘वेदास्ते नित्यविन्नत्वात् श्रुतयश्चाखिलैः श्रुतेः । आम्नायोऽनन्यथापाठादीशबुद्धिस्थिताः सदा ॥’ इति महावाराहे ।

न च नित्यत्वं विना वेदानां दर्शनव्यवहारो युज्यते ।

</div>

Line 182:

Line 181:

उक्तं च नारदीये-

‘सर्वज्ञं सर्वकर्तारं नारायणमनामयम् । सर्वोत्तमं ज्ञापयन्ति महातात्पर्यमत्र हि ॥ सर्वेषामपि वेदानाम् इतिहासपुराणयोः । प्रमाणानां च सर्वेषां तदर्थं चान्यदुच्यते ॥’ इति ॥

‘सर्वज्ञं सर्वकर्तारं नारायणमनामयम् । सर्वोत्तमं ज्ञापयन्ति महातात्पर्यमत्र हि ॥ सर्वेषामपि वेदानाम् इतिहासपुराणयोः । प्रमाणानां च सर्वेषां तदर्थं चान्यदुच्यते ॥’ इति ॥

</div>

Line 308:

Line 307:

तथा चोक्तं भगवता-

‘द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥

‘द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥

‘उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥

‘उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥

‘यस्मात् क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥

‘यस्मात् क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥

‘यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥

‘यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥

‘इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ । एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत ॥’(भा.गी.१५.१६-२०) इति ।

‘इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ । एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत ॥’(भा.गी.१५.१६-२०) इति ।

‘सर्वोत्कर्षे देवदेवस्य विष्णोर्महातात्पर्यं नैव चान्यत्र सत्यम् । अवान्तरं तत्परत्वं तदन्यत् सर्वागमानां पुरुषार्थस्ततोतः ॥’ इति पैङ्गिश्रुतिः ।

‘सर्वोत्कर्षे देवदेवस्य विष्णोर्महातात्पर्यं नैव चान्यत्र सत्यम् । अवान्तरं तत्परत्वं तदन्यत् सर्वागमानां पुरुषार्थस्ततोतः ॥’ इति पैङ्गिश्रुतिः ।

‘मुख्यं च सर्ववेदानां तात्पर्यं श्रीपतेः परम् । उत्कर्षे तु तदन्यत्र तात्पर्यं स्यादवान्तरम् ॥’ इति महावाराहे ।

‘मुख्यं च सर्ववेदानां तात्पर्यं श्रीपतेः परम् । उत्कर्षे तु तदन्यत्र तात्पर्यं स्यादवान्तरम् ॥’ इति महावाराहे ।

</div>

युक्तं च विष्णोः सर्वोत्तमत्त्व(त्कर्षे) एव महातात्पर्यं सर्वागमानाम् । मोक्षो हि सर्वपुरुषार्थोत्तमः ।

‘धर्मार्थकामाः सर्वेऽपि न नित्या मोक्ष एव हि । नित्यस्तस्मात् तदर्थाय यतेत मतिमान् नरः ॥’ इति भाल्लवेयश्रुतिः ।

‘धर्मार्थकामाः सर्वेऽपि न नित्या मोक्ष एव हि । नित्यस्तस्मात् तदर्थाय यतेत मतिमान् नरः ॥’ इति भाल्लवेयश्रुतिः ।

‘अनित्यत्वात् सदुःखत्वान्न धर्माद्याः परं सुखम् । मोक्ष एव परानन्दः संसारे परिवर्तताम् ॥’ इति च भारते ।

‘अनित्यत्वात् सदुःखत्वान्न धर्माद्याः परं सुखम् । मोक्ष एव परानन्दः संसारे परिवर्तताम् ॥’ इति च भारते ।

मोक्षश्च विष्णुप्रसादेन विना न लभ्यते ।

‘यस्य प्रसादात् परमार्तिरूपादस्मात् संसारान्मुच्यते नापरेण । नारायणोऽसौ परमो विचिन्त्यो मुमुक्षुभिः कर्मपाशादमुष्मात् ॥’ इति नारायणश्रुतिः ।

‘यस्य प्रसादात् परमार्तिरूपादस्मात् संसारान्मुच्यते नापरेण । नारायणोऽसौ परमो विचिन्त्यो मुमुक्षुभिः कर्मपाशादमुष्मात् ॥’ इति नारायणश्रुतिः ।

‘नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुधा श्रुतेन । यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम् ॥’(कठ.१.२.२३) इति कठश्रुतिः ।

‘नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुधा श्रुतेन । यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम् ॥’(कठ.१.२.२३) इति कठश्रुतिः ।

‘तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् । भवामि नचिरात् पार्थ मय्यावेशितचेतसाम् ॥’(भ.गी.१२.७) इति भगवद्वचनम् ।

‘तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् । भवामि नचिरात् पार्थ मय्यावेशितचेतसाम् ॥’(भ.गी.१२.७) इति भगवद्वचनम् ।

‘उत्पत्तिस्थितिसंहारा नियतिज्ञानमावृतिः । बन्धमोक्षौ च पुरुषाद्यस्मात् स हरिरेकराट् ॥’ इति स्कान्दे ।

‘उत्पत्तिस्थितिसंहारा नियतिज्ञानमावृतिः । बन्धमोक्षौ च पुरुषाद्यस्मात् स हरिरेकराट् ॥’ इति स्कान्दे ।

‘अज्ञानां ज्ञानदो विष्णुः ज्ञानिनां मोक्षदश्च सः । आनन्दश्च मुक्तानां स एवैको जनार्दनः ॥’ इति च ।

‘अज्ञानां ज्ञानदो विष्णुः ज्ञानिनां मोक्षदश्च सः । आनन्दश्च मुक्तानां स एवैको जनार्दनः ॥’ इति च ।

‘बन्धको भवपाशेन भवपाशाच्च मोचकः । कैवल्यदः परं ब्रह्म विष्णुरेव न संशयः ॥’ इति च ।

‘बन्धको भवपाशेन भवपाशाच्च मोचकः । कैवल्यदः परं ब्रह्म विष्णुरेव न संशयः ॥’ इति च ।

</div>

प्रीतिश्च गुणोत्कर्षज्ञानादेव विशेषतो दृष्टा ; नाभेदज्ञानात् । अभेदज्ञानादप्रीतिरेवोत्तमानां भवति । घातयन्ति हि राजानो राजाऽहमिति वदन्तम् । ददाति च सर्वमभिप्रेतं गुणोत्कर्षं वदतः ।

‘न तादृशी प्रीतिरीड्यस्य विष्णोर्गुणोत्कर्षज्ञातरि यादृशी स्यात् । तत्प्रीणनान्मोक्षमाप्नोति सर्वस्ततो वेदास्तत्पराः सर्व एव ॥’ इति सौपर्णश्रुतिः ।

‘न तादृशी प्रीतिरीड्यस्य विष्णोर्गुणोत्कर्षज्ञातरि यादृशी स्यात् । तत्प्रीणनान्मोक्षमाप्नोति सर्वस्ततो वेदास्तत्पराः सर्व एव ॥’ इति सौपर्णश्रुतिः ।

यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । स सर्वविद् भजति मां सर्वभावेन भारत ॥(भ.गी.१५.१९)

यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । स सर्वविद् भजति मां सर्वभावेन भारत ॥(भ.गी.१५.१९)

इति गुणोत्कर्षज्ञानादेव परमा प्रीतिर्भगवता स्वयमेवाभिहिता । अतो विष्णोः गुणोत्कर्ष एव सर्वश्रुतिस्मृतीनां महातात्पर्यम् । न चाभेदे तात्पर्यमित्यत्र किञ्चिन्मानम् ।

</div>

Line 396:

Line 395:

लवणमेतदुदकेऽवधाय मा प्रातरुपसीदथा इति । तद्ध तथा चकार । तं होवाच यद्दोषा लवणमेतदुदकेऽवधा अङ्ग तदाहरेति । तद्धावमृश्य न विवेद । यथा विलीनमेवाङ्ग अस्यान्तादाचामेति । कथमिति । लवणमिति । मध्यादाचामेति । कथमिति । लवणमिति । अन्त्यादाचामेति । कथमिति । लवणमिति । अभिप्रास्यैतदथ मोपसीदथा इति । तद्ध तथा चकार । तच्छश्वत् संवर्तते । तं होवाच अत्र वाव किल (त)सत्सोम्य न निभालयसेऽत्रैव किलेति’ (छां.उ.६.१३.१-२) ॥6॥

लवणमेतदुदकेऽवधाय मा प्रातरुपसीदथा इति । तद्ध तथा चकार । तं होवाच यद्दोषा लवणमेतदुदकेऽवधा अङ्ग तदाहरेति । तद्धावमृश्य न विवेद । यथा विलीनमेवाङ्ग अस्यान्तादाचामेति । कथमिति । लवणमिति । मध्यादाचामेति । कथमिति । लवणमिति । अन्त्यादाचामेति । कथमिति । लवणमिति । अभिप्रास्यैतदथ मोपसीदथा इति । तद्ध तथा चकार । तच्छश्वत् संवर्तते । तं होवाच अत्र वाव किल (त)सत्सोम्य न निभालयसेऽत्रैव किलेति’ (छां.उ.६.१३.१-२) ॥6॥

‘यथा सोम्य पुरुषं गन्धारेभ्योभिनद्धाक्षमानीय तं ततोतिजने विसृजेत्....’ (छां.उ.६.१४.१) ॥7॥

</div>

Line 416:

Line 415:

‘स्वं ह्यपीतो भवति’(छां.उ.६.८.१) इत्यत्रापि ‘स्व’ इति परमात्मनोऽभिधानम् । ‘स्वात्मना चोत्तरयोः’(ब्र.सू.२.३.२१) इति सूत्रात् ।

‘स्वातन्त्र्यात् स्व इति प्रोक्तः आत्मायं चाततत्वतः । ब्रह्मायं गुणपूर्णत्वात् भगवान् विष्णुरव्ययः ॥’

‘स्वातन्त्र्यात् स्व इति प्रोक्तः आत्मायं चाततत्वतः । ब्रह्मायं गुणपूर्णत्वात् भगवान् विष्णुरव्ययः ॥’

इति परमोपनिषदि । ‘अपीत’ इत्यत्रापि प्रवेशमात्रम् । ‘स्वम्’इति द्वितीयानिर्देशात् । एकीभावविवक्षायां ‘स्वेन’ इति निर्देशः स्यात् ।

स्वं कुलायं यथापीतः पक्षी स्यादेवमीश्वरम् । अप्येति जीवः प्रस्वापे मुक्तो चान्योपि सन् सदा ॥’ इति च । ‘एवमेव खलु सोम्य एतन्मनो दिशं दिशं पतित्वा अन्यत्रायतनमलब्ध्वा प्राणमेवोपाश्रयते’ इत्यत्रापि मन इति जीवः, प्राण इति परमात्मा । ‘यत्रायं पुरुषः स्वपिति नाम’ इति तयोरेव प्रस्तुतत्वात् ।

स्वं कुलायं यथापीतः पक्षी स्यादेवमीश्वरम् । अप्येति जीवः प्रस्वापे मुक्तो चान्योपि सन् सदा ॥’ इति च । ‘एवमेव खलु सोम्य एतन्मनो दिशं दिशं पतित्वा अन्यत्रायतनमलब्ध्वा प्राणमेवोपाश्रयते’ इत्यत्रापि मन इति जीवः, प्राण इति परमात्मा । ‘यत्रायं पुरुषः स्वपिति नाम’ इति तयोरेव प्रस्तुतत्वात् ।

‘मननात् मन उद्दिष्टः पुद्गलो निरयं गिरन् । कर्मानुशयनाच्चैव संसार्यनुशयी स्मृतः ॥’

‘मननात् मन उद्दिष्टः पुद्गलो निरयं गिरन् । कर्मानुशयनाच्चैव संसार्यनुशयी स्मृतः ॥’

इति च (परमोपनिषदि) । ‘प्राणः प्रणयनादेषः साधुत्वात् सन् हरिः स्मृतः ।’ इति च। ‘ सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वा प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः’(छां.उ.६.८.४) इत्यत्रापि भेद एव प्रतीयते ।

‘स्रष्टृत्वादाश्रयात्वाच्च मुक्तानां च प्रति प्रति । स्थापनाच्च विभुर्विष्णुरन्यः संसारिणो मतः ॥’ इति च ॥

‘स्रष्टृत्वादाश्रयात्वाच्च मुक्तानां च प्रति प्रति । स्थापनाच्च विभुर्विष्णुरन्यः संसारिणो मतः ॥’ इति च ॥

</div>

Line 429:

Line 428:

‘विष्णुर्जीव इति प्रोक्तः सततं प्राणधारणात् । स प्रविश्य शरीरं च स्थावरं जङ्गमं तथा ॥ महाभूतानि च विभुस्त्रिवृत्करणपूर्वकम् । संसारिणं भ्रामयति सदैवान्यत्वलक्षणम् ॥ तेनायं मोदते नित्यं वृक्षावस्थां गतोऽपि सन् ॥’ इति च ।

‘विष्णुर्जीव इति प्रोक्तः सततं प्राणधारणात् । स प्रविश्य शरीरं च स्थावरं जङ्गमं तथा ॥ महाभूतानि च विभुस्त्रिवृत्करणपूर्वकम् । संसारिणं भ्रामयति सदैवान्यत्वलक्षणम् ॥ तेनायं मोदते नित्यं वृक्षावस्थां गतोऽपि सन् ॥’ इति च ।

</div>

Line 438:

Line 437:

‘जीवेनात्मनानुप्रभूतः पेपीयमानो मोदमानस्तिष्ठति’(छां.उ.६.११.१) इत्यत्रापि जीवशब्दोदितः स एव । पेपीयमानो मोदमानस्तु संसारी । न हि चेतनादन्यस्य मोदभोगादिकं युज्यते ।

(शरीरमेवायतनं सुखस्य दुःखस्य चाप्यायतनं शरीरम् ॥म.भा.१२.१९४.१८)‘सुखस्य चाप्यायतनं शरीरं दुःखस्य चाप्यायतनं शरीरम् । अचेतनं प्राकृतमेतदाहुर्भोक्ता तयोश्चेतनकः शरीरी ॥’ इति च भारते ।

(शरीरमेवायतनं सुखस्य दुःखस्य चाप्यायतनं शरीरम् ॥म.भा.१२.१९४.१८)‘सुखस्य चाप्यायतनं शरीरं दुःखस्य चाप्यायतनं शरीरम् । अचेतनं प्राकृतमेतदाहुर्भोक्ता तयोश्चेतनकः शरीरी ॥’ इति च भारते ।

‘जीवापेतं वाव किलेदं म्रियते न जीवो म्रियते’(छां.उ.६.११.३) इत्यत्रापि जीवशब्दः परे । न हि संसारिणो मुख्यतः प्राणधारकत्वं युज्यते । ‘ब्रह्मणा त्यक्तदेहस्तु मृत इत्युच्यते नरः’ इति च ।

</div>

Line 444:

Line 443:

‘यं वै सोम्य एतमणिमानं न निभालयस एतस्य वै सोम्यैषोऽणिम्न (अस्य सोम्यैषोणिम्न) एवं महान् न्यग्रोधस्तिष्ठति’(छां.उ.६.१२.२) इत्यत्रापि अणिमशब्देन पर एवाभिहितः । ‘स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदं सर्वं तत्सत्यं स आत्माऽतत्त्वमसि श्वेतकेतो’(छां.उ.६.१२.३) इत्युक्तत्वात् । धानासु तु ‘अण्व्य इवेमा धाना’(छां.उ.६.१२.१) इति स्त्रीलिङ्गप्रयोगात् इवशब्दाच्च नाणिमात्वम् । न च ता ‘न निभालयसे’ । ‘ऐतदात्म्यम्’ इत्येतदीयम् । ‘स आत्मा’ इत्यात्मशब्दश्च पर एव । ‘द्युभ्वाद्यायतनं स्वशब्दात्’(ब्र.सू.१.३.१) , ‘नानुमानमतच्छब्दात्’(ब्र.सू.१.३.३) ‘प्राणभृच्च’(ब्र.सू.१.३.४) इत्यत्र ‘तमेवैकं जानथ आत्मानम्’(मु.उ.२.२.५) इति स्वशब्दपर्यायात्मशब्दात् न प्रकृतिजीवावभिधीयेते । किन्तु पर एवेति भगवता व्यासेनाभिहितम् । अत आत्मशब्दस्तस्मिन्नेव मुख्यः ।

‘आततत्वाच्च मातृत्वादात्मेति परमो हरिः । आत्माभासास्तदन्ये ये न ह्येतेषां तता गुणाः ॥’ इति परमोपनिषदि ।

‘आततत्वाच्च मातृत्वादात्मेति परमो हरिः । आत्माभासास्तदन्ये ये न ह्येतेषां तता गुणाः ॥’ इति परमोपनिषदि ।

</div>

Line 455:

Line 454:

‘ऐकात्म्यं नाम यदिदं केचिद् ब्रूयुरनैपुणाः । शास्त्रतत्त्वमविज्ञाय तथा वादबलाज्जनाः ॥ कामक्रोधाभिभूतत्वादहङ्कारवशं गताः । याथातथ्यमविज्ञाय शास्त्राणां शास्त्रदस्यवः ॥ ब्रह्मस्तेना निरानन्दा अपक्वमनसोशिवाः । वैगुण्यमेव पश्यन्ति न गुणानि नियुञ्जते ॥ तेषां तमःशरीराणां तम एव परायणम् । यतः स्वरूपतश्चान्यो जातितः श्रुतितोर्थतः ॥ कथमस्मि स इत्येव सम्बन्धः स्यादसंहितः ॥’ इति मोक्षधर्मे ।

‘ऐकात्म्यं नाम यदिदं केचिद् ब्रूयुरनैपुणाः । शास्त्रतत्त्वमविज्ञाय तथा वादबलाज्जनाः ॥ कामक्रोधाभिभूतत्वादहङ्कारवशं गताः । याथातथ्यमविज्ञाय शास्त्राणां शास्त्रदस्यवः ॥ ब्रह्मस्तेना निरानन्दा अपक्वमनसोशिवाः । वैगुण्यमेव पश्यन्ति न गुणानि नियुञ्जते ॥ तेषां तमःशरीराणां तम एव परायणम् । यतः स्वरूपतश्चान्यो जातितः श्रुतितोर्थतः ॥ कथमस्मि स इत्येव सम्बन्धः स्यादसंहितः ॥’ इति मोक्षधर्मे ।

</div>

‘यथा पक्षी च सूत्रं च नानावृक्षरसा यथा । यथा नद्यः समुद्रश्च शुद्धोदलवणे यथा ॥ यथा चोरापहार्यौ च यथा पुंविषयावपि । तथा जीवेश्वरौ भिन्नौ सर्वदैव वलिक्षणौ ॥ तथापि सूक्ष्मरूपत्वान्न जीवात् परमो हरिः । भेदेन मन्ददृष्टीनां दृश्यते प्रेरकोपि सन् ॥ वैलक्षण्यं तयोर्ज्ञात्वा मुच्यते बद्ध्यतेन्यथा ॥’ इति च परमोपनिषदि ।

‘यथा पक्षी च सूत्रं च नानावृक्षरसा यथा । यथा नद्यः समुद्रश्च शुद्धोदलवणे यथा ॥ यथा चोरापहार्यौ च यथा पुंविषयावपि । तथा जीवेश्वरौ भिन्नौ सर्वदैव वलिक्षणौ ॥ तथापि सूक्ष्मरूपत्वान्न जीवात् परमो हरिः । भेदेन मन्ददृष्टीनां दृश्यते प्रेरकोपि सन् ॥ वैलक्षण्यं तयोर्ज्ञात्वा मुच्यते बद्ध्यतेन्यथा ॥’ इति च परमोपनिषदि ।

</div>

‘प्रेरकः सर्व(भूतानां)जीवानां प्राणधीचोदिता च सः । विष्णुः संसारिणोऽन्यो यस्तमविज्ञाय मूढधीः ॥ देहेन्द्रियप्राणबुद्धिनेतृत्वं मन्यतेत्मनः । अतः संसारपदवीं याति जीवेशयोः सदा ॥ वैलक्षण्यं परं ज्ञात्वा मुच्यते बद्ध्यतेऽन्यथा ॥’ इति च ।

‘प्रेरकः सर्व(भूतानां)जीवानां प्राणधीचोदिता च सः । विष्णुः संसारिणोऽन्यो यस्तमविज्ञाय मूढधीः ॥ देहेन्द्रियप्राणबुद्धिनेतृत्वं मन्यतेत्मनः । अतः संसारपदवीं याति जीवेशयोः सदा ॥ वैलक्षण्यं परं ज्ञात्वा मुच्यते बद्ध्यतेऽन्यथा ॥’ इति च ।

</div>

Line 496:

Line 495:

‘विश्वं सत्यं मघवाना युवोरिदापश्चन प्रमिनन्ति व्रतं वाम् ।’(ऋ.सं.०२.२४.१२),

‘प्र घान्वस्य महतो महानि सत्या सत्यस्य करणानि वोचम्’,(ऋ.सं.२.१५.१)

‘अनाद्यनन्तं जगदेतदीदृक् प्रवर्तते नात्र विचार्यमस्ति । न चान्यथा क्वापि च कस्य चेदमभूत् पुरा नापि तथाभविष्यत् ॥’,

‘अनाद्यनन्तं जगदेतदीदृक् प्रवर्तते नात्र विचार्यमस्ति । न चान्यथा क्वापि च कस्य चेदमभूत् पुरा नापि तथाभविष्यत् ॥’,

‘असत्यमाहुर्जगदेतदज्ञः शक्तिं हरेर्ये न विदुः परां हि । यः सत्यरूपं जगदेतदीदृक् सृष्ट्वा त्वभूत् सत्यकर्मा महात्मा ॥’,

‘असत्यमाहुर्जगदेतदज्ञः शक्तिं हरेर्ये न विदुः परां हि । यः सत्यरूपं जगदेतदीदृक् सृष्ट्वा त्वभूत् सत्यकर्मा महात्मा ॥’,

‘असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् । अपरस्परसम्भूतं किमन्यत् कामहैतुकम् ॥(भ.गी.१६.८)

‘असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् । अपरस्परसम्भूतं किमन्यत् कामहैतुकम् ॥(भ.गी.१६.८)

एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः । प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ॥’(भ.गी.१६.९) इत्यादेश्च ।

एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः । प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ॥’(भ.गी.१६.९) इत्यादेश्च ।

</div>

‘अनित्यत्वविकारित्वपारतन्त्र्यादिरूपतः । स्वप्नादिसाम्यं जगतो न तु बोधनिवर्त्यता ॥ सर्वज्ञस्य यतो विष्णोः सर्वदैतत् प्रतीयते । बोधासहं ततो नैतत् किन्त्वाज्ञावशमस्य हि ॥’ इति परमोपनिषदि ।

‘अनित्यत्वविकारित्वपारतन्त्र्यादिरूपतः । स्वप्नादिसाम्यं जगतो न तु बोधनिवर्त्यता ॥ सर्वज्ञस्य यतो विष्णोः सर्वदैतत् प्रतीयते । बोधासहं ततो नैतत् किन्त्वाज्ञावशमस्य हि ॥’ इति परमोपनिषदि ।

‘प्रज्ञाविनिर्मितं यस्मादतो मायामयं जगत् । अनेनानुगतं यस्मादनृतं तेन कथ्यते ॥ बोधानिवर्त्यमपि तु नित्यमेव प्रवाहतः । ‘अ’ इत्युक्तः परो देवस्तेन सत्यमिदं जगत् ॥ तदधीनस्वरूपत्वादसत्यं तेन कथ्यते । सत्यस्य सत्यं स विभुरिन्द्रचापस्य सूर्यवत् ॥’ इति च ।

‘प्रज्ञाविनिर्मितं यस्मादतो मायामयं जगत् । अनेनानुगतं यस्मादनृतं तेन कथ्यते ॥ बोधानिवर्त्यमपि तु नित्यमेव प्रवाहतः । ‘अ’ इत्युक्तः परो देवस्तेन सत्यमिदं जगत् ॥ तदधीनस्वरूपत्वादसत्यं तेन कथ्यते । सत्यस्य सत्यं स विभुरिन्द्रचापस्य सूर्यवत् ॥’ इति च ।

‘तस्योपनिषत् सत्यस्य सत्यमिति । प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्यम् ।’(बृ.उ.४.१.२० ) इति च ।

</div>

‘महामायेत्यविद्येति नियतिर्मोहिनीति च । प्रकृतिर्वासनेत्येवं तवेच्छाऽनन्त कथ्यते ॥ प्रकृतिः प्रकृष्टकरणात् वासना वासयेत् यतः । ‘अ’ इत्युक्तो हरिस्तस्य विद्याऽविद्येति सञ्ज्ञिता ॥ मायेत्युक्त्वा प्रकृष्टत्वात् प्रकृष्टं हि मयाभिधम् । विष्णोः प्रज्ञप्तिरेवेका शब्दैरेतैरुदीर्यते ॥ प्रज्ञप्तिरूपो हि हरिः सा च स्वानन्दलक्षणा ॥’ इति च ।

‘महामायेत्यविद्येति नियतिर्मोहिनीति च । प्रकृतिर्वासनेत्येवं तवेच्छाऽनन्त कथ्यते ॥ प्रकृतिः प्रकृष्टकरणात् वासना वासयेत् यतः । ‘अ’ इत्युक्तो हरिस्तस्य विद्याऽविद्येति सञ्ज्ञिता ॥ मायेत्युक्त्वा प्रकृष्टत्वात् प्रकृष्टं हि मयाभिधम् । विष्णोः प्रज्ञप्तिरेवेका शब्दैरेतैरुदीर्यते ॥ प्रज्ञप्तिरूपो हि हरिः सा च स्वानन्दलक्षणा ॥’ इति च ।

</div>

‘सर्वे वेदा हरेर्भेदं सर्वस्माज्ज्ञापयन्ति हि । भेदः स्वातन्त्र्यसार्वज्ञ्यसर्वैश्वर्यादिकश्च सः ॥ स्वरूपमेव भेदोऽयं व्यावृत्तिश्च स्वरूपता । सर्वव्यावृत्तये यस्मात् स्वशब्दोऽयं प्रयुज्यते ॥ सर्वव्यावृत्ततामेव नेति नेत्यादिका श्रुतिः । विष्णोरतो वदेदन्या अपि सर्वा न संशयः ॥’ इति च नारायणश्रुतिः ।

‘सर्वे वेदा हरेर्भेदं सर्वस्माज्ज्ञापयन्ति हि । भेदः स्वातन्त्र्यसार्वज्ञ्यसर्वैश्वर्यादिकश्च सः ॥ स्वरूपमेव भेदोऽयं व्यावृत्तिश्च स्वरूपता । सर्वव्यावृत्तये यस्मात् स्वशब्दोऽयं प्रयुज्यते ॥ सर्वव्यावृत्ततामेव नेति नेत्यादिका श्रुतिः । विष्णोरतो वदेदन्या अपि सर्वा न संशयः ॥’ इति च नारायणश्रुतिः ।

</div>

Line 531:

Line 530:

वर्तन्त उपचारेण तिङ्पदान्यखिलान्यपि ।

तस्मात् सर्वगतो विष्णुरेको भिच्च ततो बहुः ॥’ इति नारायणश्रुतिः ।

‘सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते । अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥’(भ.गी.१८.२०) इति भगवद्वचनम् ।

‘सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते । अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥’(भ.गी.१८.२०) इति भगवद्वचनम् ।

</div>

Line 540:

Line 539:

न चावान्तरसत्यत्वमिदम् । ‘यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । सोश्नुुते सर्वान् कामान् सह । ब्रह्मणा विपश्चिता ।’(तै.आ.८.१) , ‘एतमानन्दमयामात्मानमुपसङ्क्रम्य इमान् लोकान् कामान्नी कामरूप्यनुसञ्चरन् । एतत् सामगायन्नास्ते ।’(भृगुवल्ली.१४) , ‘ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्मान् गायत्रं त्वो गायति शक्वरीषु । ब्रह्मा त्वो वदति जातविद्यां यज्ञस्य मात्रां वि मिमीत उत्वः ॥’(ऋ.सं.१०.७१.११) ‘परं ज्योतिरूपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते ।’(छां.उ.८.३.४) ‘स तत्र पर्येति जक्षन् क्रीडन् रममाणः स्त्रीभिर्वा यानैर्वा ज्ञातिभिर्वाज्ञातिभिर्वा’(छां.उ.८.१२.३) ‘यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत् केन कं पश्येत् तत् केन कं जिघ्रेत् तत् केन कं विजानीयात् येनेदं सर्वं विजानाति तं च केन विजानीयात् विज्ञातारमरे केन विजानीयात्’(बृ.उ.४(२).४.१४) ‘यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति’(कठ.उ.२.१.१५) ‘तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति’(मुण्डक.उ.४.६(२.२.५)) ‘अमृतस्यैष सेतुः’(मुण्डक.उ.५.३(३.१.३)) , ‘अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः । आदघ्नासः उपकक्षास उ त्वे हृदा इव स्नात्वा उ त्वे ददृश्रे ॥(ऋ.सं.१०.७१.७)’

‘ईशमाश्रित्य तिष्ठन्ति मुक्ताः संसारसागरात् । यथेष्टभोगभोक्तारो ब्रह्मान्ता उत्तरोत्तरम् ॥’ इत्यादि मोक्षानन्तरं भेदश्रुतिभ्यः ॥

‘ईशमाश्रित्य तिष्ठन्ति मुक्ताः संसारसागरात् । यथेष्टभोगभोक्तारो ब्रह्मान्ता उत्तरोत्तरम् ॥’ इत्यादि मोक्षानन्तरं भेदश्रुतिभ्यः ॥

इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः । सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥’(भ.गी.१४.२) इति भगवद्वचनम् ।

इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः । सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥’(भ.गी.१४.२) इति भगवद्वचनम् ।

‘ओं जगद्य्वापारवर्जम् ओं’(ब्र.सू.४.४.१७) , ‘ओं प्रकरणादसन्निहितत्वाच्च ओं’(ब्र.सू.४.४.१८) इत्यादि च ।

</div>

Line 551:

Line 550:

न हि भोगाभावो ‘विज्ञातारमरे केन विजानीयाद्’(बृ.उ.४(२).४.१४) इति विज्ञातुरविज्ञानं चापेक्षितम् ।

‘अहमित्येव यो वेद्यः स जीव इति कीर्तितः । स दुःखी स सुखी चैव स पात्रं बन्धमोक्षयोः ॥’ इति च परमश्रुतिः ।

‘अहमित्येव यो वेद्यः स जीव इति कीर्तितः । स दुःखी स सुखी चैव स पात्रं बन्धमोक्षयोः ॥’ इति च परमश्रुतिः ।

‘मग्नस्य हि परेज्ञाने किं न दुःखतरं भवेत् ।’(म.भा.१२.३०७.८३) इति मोक्षधर्मे । ‘न तु तद् द्वितीयमस्ति’(बृ.उ.६(४).३.२३) इति च । यत्तद् ब्रह्म द्वैतत्वेन न पश्यति तदेव द्वितीयं नेत्याह । ‘ततोऽन्यद्विभक्तं यत्पश्येत् (यत्ततोऽन्यत् विभक्तत्वेनैव पश्येत्)’(बृ.उ.६(४).३.२३) इति वाक्यशेषात् । ‘न हि द्रष्टुर्दृष्टेः विपरिलोपो विद्यते’ इति हेतोश्च ।

</div>

Line 557:

Line 556:

‘कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परेव्यये सर्व एकीभवन्ति’(मुण्डक.उ.६.७(३.२.७)) इत्यत्रापि एकीभावो मत्यैक्यं क्षीराब्ध्यादिस्थित-तद्रूपापेक्षया स्थानैक्यं वा । ‘कामेन मे काम आगात् । हृदयात् हृदयं मृत्योः । यदमीषामदः प्रियः तदैतूप मामभि ॥’(कृ.य.तै.आ.३.१५)

‘ब्रह्ममत्यनुकूला मे मतिर्मुक्तौ भविष्यति । अतः प्रायोऽनुकूलत्वमिदानीमपि मे स्थितम् ॥’

‘ब्रह्ममत्यनुकूला मे मतिर्मुक्तौ भविष्यति । अतः प्रायोऽनुकूलत्वमिदानीमपि मे स्थितम् ॥’

‘येनाऽक्रमन्त्यृषयो ह्याप्तकामा यत्र तत् सत्यस्य परमं निधानम्’(मुण्डक.उ.५.६(३.१.६)) ‘एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रामति’(ब्रह्मवल्लि.२७(८.१)) इत्यादिश्रुतिभ्यः ।

</div>

Line 567:

Line 566:

न च ज्ञाननिवृत्तस्य रजतस्य शुक्त्या एकीभावव्यवहारोस्ति । ‘परेव्यये’(मुण्डक.उ.६.७(३.२.७) इत्यधिकरणत्वकथनं च भेदज्ञापकम् । अन्यथा ‘पर एव भवन्ति’ इति निर्देशः स्यात् ।

‘जीवस्य परमैक्यं तु बुद्धिसारूप्यमेव तु । एकस्थाननिवसो वा व्यक्तिस्थानमपेक्ष्य सः ॥ न स्वरूपैकता तस्य मुक्तस्यापि विरूपतः । स्वातन्त्र्यपूर्णतेऽल्पत्वपारतन्त्र्ये विरूपता ॥’ इति परमश्रुतिः ।

‘जीवस्य परमैक्यं तु बुद्धिसारूप्यमेव तु । एकस्थाननिवसो वा व्यक्तिस्थानमपेक्ष्य सः ॥ न स्वरूपैकता तस्य मुक्तस्यापि विरूपतः । स्वातन्त्र्यपूर्णतेऽल्पत्वपारतन्त्र्ये विरूपता ॥’ इति परमश्रुतिः ।

</div>

‘ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति’(मुण्डक.उ.६.९(३.२.९) इत्यादि च ‘सम्पूज्य ब्राह्मणं भक्त्या शूद्रोऽपि ब्राह्मणो भवेत्’ इतिवत् बृंहितो भवतीत्यर्थः । न हि ब्राह्मणपूजकः स एव ब्राह्मणो भवति । ‘ब्रह्माणि जीवा सर्वेऽपि परब्रह्माणि मुक्तिगाः । प्रकृतिः परमं ब्रह्म परमं महदच्युतः ॥ तस्मान्न मुक्ता न च सा न क्वचिद् विष्णुवैभवम् । आप्नुवन्ति स एवैकः स्वतन्त्रः पूर्णसद्गुणः ॥’ इति परमश्रुतिः ।

‘ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति’(मुण्डक.उ.६.९(३.२.९) इत्यादि च ‘सम्पूज्य ब्राह्मणं भक्त्या शूद्रोऽपि ब्राह्मणो भवेत्’ इतिवत् बृंहितो भवतीत्यर्थः । न हि ब्राह्मणपूजकः स एव ब्राह्मणो भवति । ‘ब्रह्माणि जीवा सर्वेऽपि परब्रह्माणि मुक्तिगाः । प्रकृतिः परमं ब्रह्म परमं महदच्युतः ॥ तस्मान्न मुक्ता न च सा न क्वचिद् विष्णुवैभवम् । आप्नुवन्ति स एवैकः स्वतन्त्रः पूर्णसद्गुणः ॥’ इति परमश्रुतिः ।

‘परो मात्रया तन्वा वृधान न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति ।’(ऋ.सं.७.९९.१)

‘ब्रह्मेशानादिभिर्देवैर्यत्प्राप्तुं नैव शक्यते । तद्यत् स्वभावः कैवल्यं स भवान् केवलो हरे ॥’ इति च ।

‘ब्रह्मेशानादिभिर्देवैर्यत्प्राप्तुं नैव शक्यते । तद्यत् स्वभावः कैवल्यं स भवान् केवलो हरे ॥’ इति च ।

</div>

‘यथाऽपियन्ति तेजांसि महातेजसि भास्करे । पृथक् पृथक् स्थितान्यह्नि स्वरूपैरपि सर्वशः ॥ परे ब्रह्मणि जीवाख्यब्रह्माण्यप्यपियन्ति हि । मुक्तौ पृथक् स्थितान्येव तदन्येषामदर्शनम् । अप्ययोऽयं समुद्दिष्टो न स्वरूपैकता क्वचित् ॥’ इति नारायणश्रुतौ ।

‘यथाऽपियन्ति तेजांसि महातेजसि भास्करे । पृथक् पृथक् स्थितान्यह्नि स्वरूपैरपि सर्वशः ॥ परे ब्रह्मणि जीवाख्यब्रह्माण्यप्यपियन्ति हि । मुक्तौ पृथक् स्थितान्येव तदन्येषामदर्शनम् । अप्ययोऽयं समुद्दिष्टो न स्वरूपैकता क्वचित् ॥’ इति नारायणश्रुतौ ।

अतः सर्वागमविरुद्धमेव जीवपरमैक्यम् ।

</div>

Line 596:

Line 595:

न च एकजीवाज्ञानपरिकल्पितं समस्तमित्यत्र किञ्चिन्मानमस्ति ।

‘प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः । मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः ॥’(माण्डूक्य.उ.२.९)

‘प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः । मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः ॥’(माण्डूक्य.उ.२.९)

इत्यस्य च अयमर्थः- ‘प्रपञ्चो यदि विद्येत = भवेत = उत्पद्येत, तर्हि निवर्तेत। न च निवर्तते, तस्मादनादिरेवायम् । प्रकृष्टः पञ्चविधो भेदः प्रपञ्चः । न चाविद्यमानोऽयम्, मायामात्रत्वात् । ‘माया’ इति भगवत्प्रज्ञा, सैव मानत्राणकर्त्री यस्य तन्मायामात्रम् । परमेश्वरेण ज्ञातत्वात्, रक्षितत्वाच्च न द्वैतं भ्रान्तिकल्पितम्’ इत्यर्थः ।

न हीश्वरस्य भ्रान्तिः । तर्हि ‘अद्वैतः सर्वभावानाम्’(माण्डूक्य.उ.२.२) इति व्यपदेशः कथम्? इत्यत आह- ‘अद्वैतं परमार्थतः’(माण्डूक्य.उ.२.९) इति । परमार्थापेक्षया हि अद्वैतम् । सर्वस्मादुत्तमः अर्थः स एक एवेत्यर्थः ।

Line 606:

Line 605:

‘जीवेश्वरभिदाचैव जडेश्वरभिदा तथा । जीवभेदो मिथश्चैव जडजीवभिदा तथा ॥

‘जीवेश्वरभिदाचैव जडेश्वरभिदा तथा । जीवभेदो मिथश्चैव जडजीवभिदा तथा ॥

मिथश्च जडभेदोऽयं प्रपञ्चो भेदपञ्चकः । सोऽयं सत्यो ह्यनादिश्च सादिश्चेन्नाशमाप्नुयात् ॥

मिथश्च जडभेदोऽयं प्रपञ्चो भेदपञ्चकः । सोऽयं सत्यो ह्यनादिश्च सादिश्चेन्नाशमाप्नुयात् ॥

न च नाशं प्रयात्येष न चासौ भ्रान्तिकल्पितः । कल्पिताश्चेन्निवर्तेत न चासौ विनिवर्तते ॥

न च नाशं प्रयात्येष न चासौ भ्रान्तिकल्पितः । कल्पिताश्चेन्निवर्तेत न चासौ विनिवर्तते ॥

द्वैतं न विद्यत इति तस्मादज्ञानिनां मतम् । मतं हि ज्ञानिनामेतन्मितं त्रारातं च विष्णुना ॥ तस्मात् सत्यमिति प्रोक्तं परमो हरिरेव तु ॥’ इति परमश्रुतिः ।

द्वैतं न विद्यत इति तस्मादज्ञानिनां मतम् । मतं हि ज्ञानिनामेतन्मितं त्रारातं च विष्णुना ॥ तस्मात् सत्यमिति प्रोक्तं परमो हरिरेव तु ॥’ इति परमश्रुतिः ।

</div>

मैत्रेयीशाखायां च ‘अथ ज्ञानोपसर्गाः’ इत्युक्त्वा ‘अथ ये चान्ये मिथ्यातर्कैः दृष्टान्तैः कुहकेन्द्रजालैः वैदिकेषु परिस्थातुमिच्छन्ति तैः सह न संवसेत् प्राकाश्या ह्येते तस्करा अस्वर्ग्या’ इति ह्याह-

‘नैरात्म्यवादकुहकैर्मिथ्यादृष्टान्तहेतुभिः । भ्राम्यन् लोको न जानाति वेदविद्यान्तरं तु यत् ॥’(मैत्रायण्युपनिषत्.७.८) इति ।

‘नैरात्म्यवादकुहकैर्मिथ्यादृष्टान्तहेतुभिः । भ्राम्यन् लोको न जानाति वेदविद्यान्तरं तु यत् ॥’(मैत्रायण्युपनिषत्.७.८) इति ।

आत्मसम्बन्धि किमपि नास्तीति वादो नैरात्म्यवादः ।

</div>

Line 659:

Line 658:

‘अधिष्टानं च सदृशं तथ्य(सत्य)वस्तुद्वयं विना । न भ्रान्तिर्भवति क्वपि स्वप्नमायादिकेष्वपि ॥

‘अधिष्टानं च सदृशं तथ्य(सत्य)वस्तुद्वयं विना । न भ्रान्तिर्भवति क्वपि स्वप्नमायादिकेष्वपि ॥

‘मानस्यां वासनया तु बहिर्वस्तुत्वकल्पनम् । स्वाप्नो भ्रमश्च मायायां कर्तृदेहादिवस्तुषु ॥

‘मानस्यां वासनया तु बहिर्वस्तुत्वकल्पनम् । स्वाप्नो भ्रमश्च मायायां कर्तृदेहादिवस्तुषु ॥

‘चतुरङ्गबलत्वादिकल्पनं भ्रम इष्यते । न भ्रान्तिकल्पितं विश्वमतो विष्णुबलाश्रितम् ॥’ इति ब्रह्मवैवर्ते ।

‘चतुरङ्गबलत्वादिकल्पनं भ्रम इष्यते । न भ्रान्तिकल्पितं विश्वमतो विष्णुबलाश्रितम् ॥’ इति ब्रह्मवैवर्ते ।

</div>

न च मायाविना माया दृश्यते विश्वमीश्वरः । सदा पश्यति तेनेदं न मायेत्यवधार्यताम् ॥’ इति च ।

न च मायाविना माया दृश्यते विश्वमीश्वरः । सदा पश्यति तेनेदं न मायेत्यवधार्यताम् ॥’ इति च ।

</div>

अपरोक्षदृशो मिथ्यादर्शनं न क्वचित् भवेत् । सर्वापरोक्षविद्विष्णुः विश्वदृक् तन्न तन्मृषा ॥’ इति च ।

अपरोक्षदृशो मिथ्यादर्शनं न क्वचित् भवेत् । सर्वापरोक्षविद्विष्णुः विश्वदृक् तन्न तन्मृषा ॥’ इति च ।

</div>

Line 689:

Line 688:

अनागता अतीताश्च यावन्तः सहिताः क्षणाः । अतीतानागताश्चैव यावन्तः परमाणवः ॥ ततोऽप्यनन्तगुणिता जीवानां राशयः पृथक् ॥’ इति वत्सश्रुतेः

अनागता अतीताश्च यावन्तः सहिताः क्षणाः । अतीतानागताश्चैव यावन्तः परमाणवः ॥ ततोऽप्यनन्तगुणिता जीवानां राशयः पृथक् ॥’ इति वत्सश्रुतेः

</div>

Line 697:

Line 696:

परमाणुप्रदेशेऽपि ह्यनन्ताः प्राणिराशयः । सूक्ष्मत्वादीशशक्त्यैव स्थूला अपि हि संस्थिताः ॥

परमाणुप्रदेशेऽपि ह्यनन्ताः प्राणिराशयः । सूक्ष्मत्वादीशशक्त्यैव स्थूला अपि हि संस्थिताः ॥

सहस्रयोजनसभां प्रभावाद्विश्वकर्मणः । अनन्ता राशयोऽनन्ताः प्रजानामधिसंस्थिताः ॥’ इति स्कान्दे ।

सहस्रयोजनसभां प्रभावाद्विश्वकर्मणः । अनन्ता राशयोऽनन्ताः प्रजानामधिसंस्थिताः ॥’ इति स्कान्दे ।

</div>

Line 722:

Line 721:

उद्यतायुधदोर्दण्डाः पतितास्वशिरोक्षिभिः । पश्यन्तः पातयन्ति स्म कबन्धा अप्यरीन् युधि ॥’ इति भारतवचनान्न विश्लेषाद्विशेषः ।

उद्यतायुधदोर्दण्डाः पतितास्वशिरोक्षिभिः । पश्यन्तः पातयन्ति स्म कबन्धा अप्यरीन् युधि ॥’ इति भारतवचनान्न विश्लेषाद्विशेषः ।

</div>

Line 752:

Line 751:

अप्राप्ताच्चेश्वरभेदस्य नाभेदे श्रुतितात्पर्यं युज्यते ।

‘सर्वोत्तमं सर्वदोषव्यपेतं गुणैरशेषैः पूर्णमन्यं समस्तात् । वैलक्षण्याज्ज्ञापयितुं प्रवृत्ताः सर्वे वेदा मुख्यतो नैव चान्यत् ॥’ इति महोपनिषदि ।

‘सर्वोत्तमं सर्वदोषव्यपेतं गुणैरशेषैः पूर्णमन्यं समस्तात् । वैलक्षण्याज्ज्ञापयितुं प्रवृत्ताः सर्वे वेदा मुख्यतो नैव चान्यत् ॥’ इति महोपनिषदि ।

अतः सर्वागमैरेव सर्वस्मात् भिन्नत्वेन सर्वस्माद्विशिष्टत्वेन च विज्ञेयो भगवान् नारायण इति सिद्धम् ॥

</div>

Line 761:

Line 760:

== द्वितीयः परिच्छेदः ==

~~द्वितीयः परिच्छेदः~~

</div>

ब्रह्मा शिवः सुराद्याश्च शरीरक्षरणात् क्षराः । लक्ष्मीरक्षरदेहत्वादक्षरा तत्परो हरिः ॥

ब्रह्मा शिवः सुराद्याश्च शरीरक्षरणात् क्षराः । लक्ष्मीरक्षरदेहत्वादक्षरा तत्परो हरिः ॥

स्वातन्त्र्यशक्तिविज्ञानसुखाद्यैरखिलैर्गुणैः । निस्सीमत्वेन ते सर्वे तद्वशाः सर्वदैव च ॥

स्वातन्त्र्यशक्तिविज्ञानसुखाद्यैरखिलैर्गुणैः । निस्सीमत्वेन ते सर्वे तद्वशाः सर्वदैव च ॥

सर्गस्थितिक्षययतिप्रकाशावृतिबन्धनम् । सर्वक्षराणामेकः स कुर्यात् सात्विकमोक्षणम् ॥

सर्गस्थितिक्षययतिप्रकाशावृतिबन्धनम् । सर्वक्षराणामेकः स कुर्यात् सात्विकमोक्षणम् ॥

सर्गस्थितियतिज्योतिर्नित्यानन्दप्रदोक्षरे । चेष्टाप्रदश्च सर्वेषामेक एव परो हरिः ॥ तस्य नान्योस्ति सर्गादिकर्ता निर्दोषकश्च सः ॥’ इति परमश्रुतिः ।

सर्गस्थितियतिज्योतिर्नित्यानन्दप्रदोक्षरे । चेष्टाप्रदश्च सर्वेषामेक एव परो हरिः ॥ तस्य नान्योस्ति सर्गादिकर्ता निर्दोषकश्च सः ॥’ इति परमश्रुतिः ।

‘ब्रह्मशेषसुपर्णेशशक्रसूर्यगुहादयः । सर्वे क्षरा अक्षरा तु श्रीरेका तत्परो हरिः ॥’ इति स्कान्दे ।

‘ब्रह्मशेषसुपर्णेशशक्रसूर्यगुहादयः । सर्वे क्षरा अक्षरा तु श्रीरेका तत्परो हरिः ॥’ इति स्कान्दे ।

</div>

‘यं कामये तं तमुग्रं कृणोमि तं ब्रह्माणं तमृषिं तं सुमेधाम् ॥(ऋ.सं.१०.१२५.५)

अहं रुद्राय धनुरातनोमि ब्रह्मद्विषे शरवे हन्त वा उ । अहं जनाय समदं कृणोम्यहं द्यावापृथिवी आविवेश ॥(ऋ.सं.१०.१२५.६)

अहं रुद्राय धनुरातनोमि ब्रह्मद्विषे शरवे हन्त वा उ । अहं जनाय समदं कृणोम्यहं द्यावापृथिवी आविवेश ॥(ऋ.सं.१०.१२५.६)

अहं सुवे पितरमस्य मूर्धन् मम योनिरप्स्वन्तस्समुद्रे ॥’(ऋ.सं.१०.१२५.७)

‘यमन्तः समुद्रे कवयो वयन्ति तदक्षरे परमे प्रजाः ॥ यतः प्रसूताः जगतः प्रसूती तोयेन जीवान् व्यससर्ज भूम्याम् । यदोषधीभिः पुरुषान् पशूंश्च विवेश भूतानि चराचराणि ॥ अतः परं नान्यदणीयसं हि परात् परं यन्महतो महान्तम् । यदेकमव्यक्तमनन्तरूपं विश्वं पुराणं तमसः परस्तात् ॥ तदेवर्तं तदु सत्यमाहुस्तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम् ।’(म.ना.उ.१.३-६)

‘यमन्तः समुद्रे कवयो वयन्ति तदक्षरे परमे प्रजाः ॥ यतः प्रसूताः जगतः प्रसूती तोयेन जीवान् व्यससर्ज भूम्याम् । यदोषधीभिः पुरुषान् पशूंश्च विवेश भूतानि चराचराणि ॥ अतः परं नान्यदणीयसं हि परात् परं यन्महतो महान्तम् । यदेकमव्यक्तमनन्तरूपं विश्वं पुराणं तमसः परस्तात् ॥ तदेवर्तं तदु सत्यमाहुस्तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम् ।’(म.ना.उ.१.३-६)

‘अस्य देवस्य मीळ्हुषो वया विष्णोरेषस्य प्रभृथे हविर्भिः । विदे हि रुद्रो रुद्रियं महित्वं यासिष्टं वर्तिरश्विनाविरावत् ॥’(ऋ.सं.७.४०.५)

‘अस्य देवस्य मीळ्हुषो वया विष्णोरेषस्य प्रभृथे हविर्भिः । विदे हि रुद्रो रुद्रियं महित्वं यासिष्टं वर्तिरश्विनाविरावत् ॥’(ऋ.सं.७.४०.५)

‘चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत । मुखादिन्द्राश्चाग्निश्च प्राणाद्वायुरजायत ।’(ऋ.सं.१०.९०.१३)

‘चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत । मुखादिन्द्राश्चाग्निश्च प्राणाद्वायुरजायत ।’(ऋ.सं.१०.९०.१३)

‘एको(ह वै) नारायण आसीन्न ब्रह्मा नेशानो (नापो) नाग्नीषोमौ नेमे द्यावापृथिवी।’(महोपनिषत्१.२) , ‘एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः ।’ , ‘ स मुनिर्भूत्वा समचिन्तयत् तत एते व्यजायन्त ।’ , ‘विश्वो हिरण्यगर्भोग्निर्यमो वरुणरुद्रेन्द्रा ’ इति ।

‘वासुदेवो वा इदमग्र आसीन्न ब्रह्मा न चशङ्करः । नेन्द्रसूर्यौ न च गुहो न सोमो न विनायकः॥’ इत्यादिश्रुतिभ्यश्च ।

‘वासुदेवो वा इदमग्र आसीन्न ब्रह्मा न चशङ्करः । नेन्द्रसूर्यौ न च गुहो न सोमो न विनायकः॥’ इत्यादिश्रुतिभ्यश्च ।

</div>

Line 788:

Line 786:

‘‘नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति तं वै विष्णुं परममुदाहरन्ति ।’

‘‘तस्यैव सर्वनामानि व्यतिरिक्तस्य सर्वतः(शः) । यः स्वतन्त्रः सदैवैकः स विष्णुः परमो मतः ॥’

‘‘तस्यैव सर्वनामानि व्यतिरिक्तस्य सर्वतः(शः) । यः स्वतन्त्रः सदैवैकः स विष्णुः परमो मतः ॥’

इत्यादि श्रुतिभ्योऽन्यनामान्यस्यैवेति नान्येषां सर्वेश्वरत्वादिकमुच्यते । सर्ववेदेष्वप्यस्यादोषवचनादादावभावावचनाच्च तद्वचनाच्चान्येषां सर्वेषां वेदेषु सर्वेषु । तेषां सर्वनामत्वानुक्तेश्च ।

</div>

‘उत्पत्तिर्वासुदेवस्य प्रादुर्भावो न चापरः । देहोत्पत्तिस्तदन्येषां ब्रह्मादीनां तदीरणात् ॥

‘उत्पत्तिर्वासुदेवस्य प्रादुर्भावो न चापरः । देहोत्पत्तिस्तदन्येषां ब्रह्मादीनां तदीरणात् ॥

देहोऽनादिर्हरेर्नित्यो ब्रह्मादीनामनित्यकाः । मुख्योत्पत्तिस्तदन्येषां प्रादुर्भावो हरेर्जनिः ॥’ इति परमश्रुतेश्च ॥

देहोऽनादिर्हरेर्नित्यो ब्रह्मादीनामनित्यकाः । मुख्योत्पत्तिस्तदन्येषां प्रादुर्भावो हरेर्जनिः ॥’ इति परमश्रुतेश्च ॥

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितः श्रीमद्विष्णुतत्त्वविनिर्णयः द्वितीयः परिच्छेदः ॥

</div>

Line 801:

Line 799:

== तृतीयः परिच्छेदः ==

~~तृतीयः परिच्छेदः~~

</div>

‘वर्जितः सर्वदोषैर्यो गुणसर्वस्वमूर्तिमान् । स्वतन्त्रो यद्वशाः सर्वे स विष्णुः परमो मतः ॥’ इति परमोपनिषदि ।

‘वर्जितः सर्वदोषैर्यो गुणसर्वस्वमूर्तिमान् । स्वतन्त्रो यद्वशाः सर्वे स विष्णुः परमो मतः ॥’ इति परमोपनिषदि ।

</div>

‘नित्यपूर्णाखलिगुणो विदोषः सर्वदैव यः । स्वतन्त्रः स परो (परमो) विष्णुर्जन्ममृत्यादिवर्जितः ॥’

‘नित्यपूर्णाखलिगुणो विदोषः सर्वदैव यः । स्वतन्त्रः स परो (परमो) विष्णुर्जन्ममृत्यादिवर्जितः ॥’

नारद उवाच ।

‘निर्दोषश्चेत् कथं विष्णुर्मानुषेषूदपद्यत । चिन्ताश्रमव्रणाज्ञानदुःखयुग् दृश्यते कथम् ॥

‘निर्दोषश्चेत् कथं विष्णुर्मानुषेषूदपद्यत । चिन्ताश्रमव्रणाज्ञानदुःखयुग् दृश्यते कथम् ॥

एष मे संशयो ब्रह्मन् हृदि शल्य इवार्पितः । अनुद्धार्योऽपरैर्मत्यैः सूक्तिशक्त्या तमुद्धर ॥

एष मे संशयो ब्रह्मन् हृदि शल्य इवार्पितः । अनुद्धार्योऽपरैर्मत्यैः सूक्तिशक्त्या तमुद्धर ॥

</div>

ब्रह्मोवाच ।

स्त्रीपुंमलाभियोगात्मदेहो विष्णोर्न जायते । किन्तु निर्दोषचैतन्यसुखां नित्यां स्वकां तनुम् ॥

स्त्रीपुंमलाभियोगात्मदेहो विष्णोर्न जायते । किन्तु निर्दोषचैतन्यसुखां नित्यां स्वकां तनुम् ॥

प्रकाशयति सैवेयं जनिर्विष्णोर्न चापरा । तथाऽप्यसुरमोहाय परेषां च क्वचित् क्वचित् ॥

प्रकाशयति सैवेयं जनिर्विष्णोर्न चापरा । तथाऽप्यसुरमोहाय परेषां च क्वचित् क्वचित् ॥

दुःखाज्ञानभ्रमादीन् स दर्शयेच्छुद्धसद्गुणः । क्व व्रणादि क्व चाज्ञानं स्वतन्त्राचिन्त्यसद्गुणे ॥

दुःखाज्ञानभ्रमादीन् स दर्शयेच्छुद्धसद्गुणः । क्व व्रणादि क्व चाज्ञानं स्वतन्त्राचिन्त्यसद्गुणे ॥

दोर्लभ्यायैव मौक्षस्य दर्शयेत् तान्यजो हरिः । मिथ्यादर्शनदोषेण तेन मुक्तिं न यान्ति च ॥

दोर्लभ्यायैव मौक्षस्य दर्शयेत् तान्यजो हरिः । मिथ्यादर्शनदोषेण तेन मुक्तिं न यान्ति च ॥

तमो यान्ति च तेनैव तस्माद्दोषविवर्जितम् । प्रादुर्भावगतं चैव जानीयाद्विष्णुमञ्जसा ॥’ इति ब्रह्माण्डे ।

तमो यान्ति च तेनैव तस्माद्दोषविवर्जितम् । प्रादुर्भावगतं चैव जानीयाद्विष्णुमञ्जसा ॥’ इति ब्रह्माण्डे ।

</div>

गुणक्रियादयो विष्णोः स्वरूपं नान्यदिष्यते । अतो मिथोऽपि भेदो न तेषां क्वचित् कदाचन ॥

गुणक्रियादयो विष्णोः स्वरूपं नान्यदिष्यते । अतो मिथोऽपि भेदो न तेषां क्वचित् कदाचन ॥

स्वरूपेऽपि विशेषोऽस्ति स्वरूपत्ववदेव तु । भेदाभावेऽपि तेनैव व्यवहारश्च सर्वतः ॥’ इति महो(परमो)पनिषदि ।

स्वरूपेऽपि विशेषोऽस्ति स्वरूपत्ववदेव तु । भेदाभावेऽपि तेनैव व्यवहारश्च सर्वतः ॥’ इति महो(परमो)पनिषदि ।

</div>

अभिन्नत्वमभेदश्च यथा भेदविवर्जितम् । व्यवहार्यं पृथक् च स्यादेवं सर्वे गुणाः हरेः ॥

अभिन्नत्वमभेदश्च यथा भेदविवर्जितम् । व्यवहार्यं पृथक् च स्यादेवं सर्वे गुणाः हरेः ॥

अभेदाभिन्नयोर्भेदा यदि वा भेदभिन्नयोः । अनवस्थितिरेव स्यान्न विशेषणतामतिः ॥

अभेदाभिन्नयोर्भेदा यदि वा भेदभिन्नयोः । अनवस्थितिरेव स्यान्न विशेषणतामतिः ॥

मूलसम्बन्धमज्ञात्वा तस्मादेकमनन्तधा । व्यवहार्यं विशेषेण दुस्तर्कबलतो हरेः ॥ विशेषोऽपि स्वरूपं स स्वनिर्वाहकताऽस्य च ॥’ इति ब्रह्मतर्के ॥

मूलसम्बन्धमज्ञात्वा तस्मादेकमनन्तधा । व्यवहार्यं विशेषेण दुस्तर्कबलतो हरेः ॥ विशेषोऽपि स्वरूपं स स्वनिर्वाहकताऽस्य च ॥’ इति ब्रह्मतर्के ॥

</div>

Line 837:

Line 834:

‘एकमेवाद्वितीयं तत् ’(छां.उ.६.१) , ‘नेह नानास्ति किञ्चन’(कठ.२.१.११)

‘मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति।’ (कठ.२.१.१०)

‘यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति । एवं धर्मान् पृथक् पश्यन् तानेवानु विधावति ॥(कठ.२.१.१४)’ इत्यादिश्रुतेश्च ॥

‘यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति । एवं धर्मान् पृथक् पश्यन् तानेवानु विधावति ॥(कठ.२.१.१४)’ इत्यादिश्रुतेश्च ॥

</div>

‘देशः सर्वत्र पुरुषः स्वतन्त्रः कालनित्यता । इत्यादिषु स्वसम्बन्धो यथैव गुणरूपिणः ॥ गुणित्वं गुणभोक्तृत्वं स्याद् विष्णोस्तच्च स स्वयम् ॥’ इति ब्रह्मतर्के ।

‘देशः सर्वत्र पुरुषः स्वतन्त्रः कालनित्यता । इत्यादिषु स्वसम्बन्धो यथैव गुणरूपिणः ॥ गुणित्वं गुणभोक्तृत्वं स्याद् विष्णोस्तच्च स स्वयम् ॥’ इति ब्रह्मतर्के ।

</div>

विष्णुं सर्वगुणैः पूर्णं ज्ञात्वा संसारवर्जितः । निर्दुःखानन्दभुङ् नित्यं तत्समीपे स मोदते । मुक्तानां चाश्रयो विष्णुरधिकोधिपतिस्तथा । तद्वशा एव ते सर्वे सर्वेदैव स ईश्वरः ॥’ इति परमश्रुतिः ।

विष्णुं सर्वगुणैः पूर्णं ज्ञात्वा संसारवर्जितः । निर्दुःखानन्दभुङ् नित्यं तत्समीपे स मोदते । मुक्तानां चाश्रयो विष्णुरधिकोधिपतिस्तथा । तद्वशा एव ते सर्वे सर्वेदैव स ईश्वरः ॥’ इति परमश्रुतिः ।

</div>

‘अमृतस्यैष सेतुः’(मुण्डक.४.६(२.२.५)) , ‘सोश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता’(ब्रह्मवल्लि.२(तै.उ.२.२)) इत्यादि च ॥

‘नृपाद्या शतधृत्यन्ताः मुक्तिगा उत्तरोत्तरम् । गुणैः सर्वै शतगुणा मोदन्त इति हि श्रुतिः ॥’ इति पाद्मे ।

‘नृपाद्या शतधृत्यन्ताः मुक्तिगा उत्तरोत्तरम् । गुणैः सर्वै शतगुणा मोदन्त इति हि श्रुतिः ॥’ इति पाद्मे ।

</div>

@@ Line 5: / Line 5: @@
 == प्रथमः परिच्छेदः ==
 <div class="adhyaya-block" data-doc="VTN" data-chap="1">
-<p class="adhyaya-trans">प्रथमः परिच्छेदः</p>
 </div>
 <div class="bhashya" id="VTN_C01_B001" data-verse="VTN_C01">
@@ Line 18: / Line 17: @@
 <div class="bhashya" id="VTN_C01_B003" data-verse="VTN_C01">
-<span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">‘ऋगाद्या भारतं चैव पञ्चरात्रमथाखलिम् । मूलरामायणं चैव पुराणं चैतदात्मकम् ॥ ये चानुयायिनस्त्वेषां सर्वे ते च सदागमाः । दुरागमास्तदन्ये ये तैर्न ज्ञेयो जनार्दनः ॥ ज्ञेय एतैः सदायुक्तैः भक्तिमद्भिः सुनिष्ठितैः । न च केवलतर्केण नाक्षजेन न केनचित् ॥ केवलागमविज्ञेयो भक्तैरेव न चान्यथा ॥’</span> इति ब्रह्माण्डे ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">‘ऋगाद्या भारतं चैव पञ्चरात्रमथाखलिम् ।<br/>मूलरामायणं चैव पुराणं चैतदात्मकम् ॥<br/>ये चानुयायिनस्त्वेषां सर्वे ते च सदागमाः ।<br/>दुरागमास्तदन्ये ये तैर्न ज्ञेयो जनार्दनः ॥<br/>ज्ञेय एतैः सदायुक्तैः भक्तिमद्भिः सुनिष्ठितैः ।<br/>न च केवलतर्केण नाक्षजेन न केनचित् ॥<br/>केवलागमविज्ञेयो भक्तैरेव न चान्यथा ॥’</span> इति ब्रह्माण्डे ।
 <span class="gr-reference gr-ref-Taittariyabrahmana-id">‘नावेदविन्मनुते तं बृहन्तं सर्वानुभूमात्मानं साम्पराये’(तै.ब्रा.३.१२.९.७)</span> इति तैत्तिरीयश्रुतिः ।
 <span class="gr-reference gr-ref-Kathakopanishat-id">‘नैषा तर्केण मतिरापनेया प्रोक्तान्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ’(कठ.१.२.९)</span> इति च कठश्रुतिः ।
@@ Line 74: / Line 73: @@
 <div class="bhashya" id="VTN_C01_B016" data-verse="VTN_C01">
 <p>न च स्वयम्प्रतिभातवेदैः दृष्टमवेदवाक्यं भवति । परम्परासिद्धवेदवाक्यनुसारित्वात् । वेदद्रष्टॄणामुक्तगुणवत्वाच्च तेषाम् । उक्तं च ब्रह्माण्डे -</p>
-<span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">‘विंशल्लक्षणतोनूनः तपस्वी बहुवेदवित् ।   वेद इत्येव यं पश्येत् स वेदो ज्ञानदर्शनात् ’</span> ॥इति ॥
+<span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">‘विंशल्लक्षणतोनूनः तपस्वी बहुवेदवित् । <br/> वेद इत्येव यं पश्येत् स वेदो ज्ञानदर्शनात् ’</span> ॥इति ॥
 </div>
@@ Line 132: / Line 131: @@
 <div class="bhashya" id="VTN_C01_B030" data-verse="VTN_C01">
 <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘वाचा विरूप नित्यया’(ऋ.सं.८.७५.६)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘नित्ययानित्यया स्तौमि ब्रह्म तत्परमं पदम्’</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘श्रुतिर्वाव नित्या अनित्या वाव स्मृतयो याश्चान्याः वाचः’</span> इति पैङ्गिश्रुतिः ।
-<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘विज्ञेयं परमं ब्रह्म ज्ञापिका परमा श्रुतिः । अनादिनित्या सा तच्च विना तां न स गम्यते ॥’</span> इति कात्यायनश्रुतिः ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘विज्ञेयं परमं ब्रह्म ज्ञापिका परमा श्रुतिः ।<br/>अनादिनित्या सा तच्च विना तां न स गम्यते ॥’</span> इति कात्यायनश्रुतिः ।
-<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘सहस्रधा महिमानः सहस्रं यावद् ब्रह्म विष्टितं तावती वाक् ॥  कश्छन्दसां योगमावेद धीरः को धिष्ण्यां प्रतिवाचं पपाद।’(ऋ.सं.१०.११४.९-१०)</span> इति च ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘सहस्रधा महिमानः सहस्रं यावद् ब्रह्म विष्टितं तावती वाक् ॥ <br/>कश्छन्दसां योगमावेद धीरः को धिष्ण्यां प्रतिवाचं पपाद।’(ऋ.सं.१०.११४.९-१०)</span> इति च ।
 </div>
 <div class="bhashya" id="VTN_C01_B031" data-verse="VTN_C01">
-<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘नित्या वेदाः समस्ताश्च शाश्वता विष्णुबुद्धिगाः ।  सर्गे सर्गेऽमुनेवैत उद्गीर्यन्ते तथैव च ॥ तत्क्रमेणैव तैर्वर्णैस्तैः स्वरैरेव नान्यथा ॥’</span>
+<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘नित्या वेदाः समस्ताश्च शाश्वता विष्णुबुद्धिगाः ।<br/> सर्गे सर्गेऽमुनेवैत उद्गीर्यन्ते तथैव च ॥<br/>तत्क्रमेणैव तैर्वर्णैस्तैः स्वरैरेव नान्यथा ॥’</span>
 </div>
 <div class="bhashya" id="VTN_C01_B032" data-verse="VTN_C01">
-<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अतः श्रुतित्वमेतासां श्रुता एव यतोऽखिलैः । जन्मान्तरे श्रुतास्तास्तु वासुदेवप्रसादतः ॥  मुनीनां प्रतिभास्यन्ति भागेनैव न सर्वशः । यतस्ता हरिणा दृष्टाः श्रुता एवापरैः जनैः ।  श्रुतयो दृष्टयश्चेति तेनोच्यन्ते पुरातनैः ॥’</span>
+<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अतः श्रुतित्वमेतासां श्रुता एव यतोऽखिलैः ।<br/>जन्मान्तरे श्रुतास्तास्तु वासुदेवप्रसादतः ॥ <br/>मुनीनां प्रतिभास्यन्ति भागेनैव न सर्वशः ।<br/>यतस्ता हरिणा दृष्टाः श्रुता एवापरैः जनैः । <br/>श्रुतयो दृष्टयश्चेति तेनोच्यन्ते पुरातनैः ॥’</span>
 </div>
 <div class="bhashya" id="VTN_C01_B033" data-verse="VTN_C01">
-<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तदुत्पत्तिवचश्चैव भवेत् व्यक्तिमपेक्ष्य तु ।  चेतनस्य जनिर्यद्वदुच्यते सर्वलौकिकैः ॥ पुराणानि तदर्थानि सर्गे सर्गेन्यथैव तु ।  क्रियन्तेतस्त्वनित्यानि तदर्थाः पूर्वसर्गवत् ॥’</span>
+<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तदुत्पत्तिवचश्चैव भवेत् व्यक्तिमपेक्ष्य तु ।<br/> चेतनस्य जनिर्यद्वदुच्यते सर्वलौकिकैः ॥<br/>पुराणानि तदर्थानि सर्गे सर्गेन्यथैव तु । <br/>क्रियन्तेतस्त्वनित्यानि तदर्थाः पूर्वसर्गवत् ॥’</span>
-<span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">‘वेदानां सृष्टिवाक्यानि भवेयुर्व्यक्त्यपेक्षया ।   अवान्तराभिमानानां देवानां वा व्यपेक्षया ॥  नानित्यत्वात् कुतस्तेषामनित्यत्वं स्थिरात्मनाम् ॥’</span> इति ब्रह्माण्डे ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">‘वेदानां सृष्टिवाक्यानि भवेयुर्व्यक्त्यपेक्षया । <br/> अवान्तराभिमानानां देवानां वा व्यपेक्षया ॥<br/> नानित्यत्वात् कुतस्तेषामनित्यत्वं स्थिरात्मनाम् ॥’</span> इति ब्रह्माण्डे ।
 </div>
 <div class="bhashya" id="VTN_C01_B034" data-verse="VTN_C01">
 <p>न चानित्यत्वे श्रुतिर्वेद इत्यादि विशेषशब्दो उपपद्यते(युज्यते) ।</p>
-<span class="gr-reference gr-ref-Mahavarahapurana-id">‘वेदास्ते नित्यविन्नत्वात् श्रुतयश्चाखिलैः श्रुतेः । आम्नायोऽनन्यथापाठादीशबुद्धिस्थिताः सदा ॥’</span> इति महावाराहे ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Mahavarahapurana-id">‘वेदास्ते नित्यविन्नत्वात् श्रुतयश्चाखिलैः श्रुतेः ।<br/>आम्नायोऽनन्यथापाठादीशबुद्धिस्थिताः सदा ॥’</span> इति महावाराहे ।
 <p>न च नित्यत्वं विना वेदानां दर्शनव्यवहारो युज्यते ।</p>
 </div>
@@ Line 182: / Line 181: @@
 <div class="bhashya" id="VTN_C01_B041" data-verse="VTN_C01">
 <p>उक्तं च नारदीये-</p>
-<span class="gr-reference gr-ref-Mahavarahapurana-id">‘सर्वज्ञं सर्वकर्तारं नारायणमनामयम् ।  सर्वोत्तमं ज्ञापयन्ति महातात्पर्यमत्र हि ॥ सर्वेषामपि वेदानाम् इतिहासपुराणयोः ।  प्रमाणानां च सर्वेषां तदर्थं चान्यदुच्यते ॥’</span> इति ॥
+<span class="gr-reference gr-ref-Mahavarahapurana-id">‘सर्वज्ञं सर्वकर्तारं नारायणमनामयम् । <br/>सर्वोत्तमं ज्ञापयन्ति महातात्पर्यमत्र हि ॥<br/>सर्वेषामपि वेदानाम् इतिहासपुराणयोः । <br/>प्रमाणानां च सर्वेषां तदर्थं चान्यदुच्यते ॥’</span> इति ॥
 </div>
@@ Line 308: / Line 307: @@
 <div class="bhashya" id="VTN_C01_B060" data-verse="VTN_C01">
 <p>तथा चोक्तं भगवता-</p>
-<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।  क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥</span>
+<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । <br/>क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥</span>
-<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।  यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥</span>
+<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । <br/>यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥</span>
-<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘यस्मात् क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ।  अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥</span>
+<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘यस्मात् क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । <br/>अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥</span>
-<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।  स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥</span>
+<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । <br/>स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥</span>
-<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ ।  एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत ॥’(भा.गी.१५.१६-२०)</span> इति ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ । <br/>एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत ॥’(भा.गी.१५.१६-२०)</span> इति ।
-<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘सर्वोत्कर्षे देवदेवस्य विष्णोर्महातात्पर्यं नैव चान्यत्र सत्यम् ।  अवान्तरं तत्परत्वं तदन्यत् सर्वागमानां पुरुषार्थस्ततोतः ॥’</span> इति पैङ्गिश्रुतिः ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘सर्वोत्कर्षे देवदेवस्य विष्णोर्महातात्पर्यं नैव चान्यत्र सत्यम् । <br/>अवान्तरं तत्परत्वं तदन्यत् सर्वागमानां पुरुषार्थस्ततोतः ॥’</span> इति पैङ्गिश्रुतिः ।
-<span class="gr-reference gr-ref-Mahavaraha-id">‘मुख्यं च सर्ववेदानां तात्पर्यं श्रीपतेः परम् ।   उत्कर्षे तु तदन्यत्र तात्पर्यं स्यादवान्तरम् ॥’</span> इति महावाराहे ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Mahavaraha-id">‘मुख्यं च सर्ववेदानां तात्पर्यं श्रीपतेः परम् । <br/> उत्कर्षे तु तदन्यत्र तात्पर्यं स्यादवान्तरम् ॥’</span> इति महावाराहे ।
 </div>
 <div class="bhashya" id="VTN_C01_B061" data-verse="VTN_C01">
 <p>युक्तं च विष्णोः सर्वोत्तमत्त्व(त्कर्षे) एव महातात्पर्यं सर्वागमानाम् । मोक्षो हि सर्वपुरुषार्थोत्तमः ।</p>
-<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘धर्मार्थकामाः सर्वेऽपि न नित्या मोक्ष एव हि ।  नित्यस्तस्मात् तदर्थाय यतेत मतिमान् नरः ॥’</span> इति भाल्लवेयश्रुतिः ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘धर्मार्थकामाः सर्वेऽपि न नित्या मोक्ष एव हि । <br/>नित्यस्तस्मात् तदर्थाय यतेत मतिमान् नरः ॥’</span> इति भाल्लवेयश्रुतिः ।
-<span class="gr-reference gr-ref-Mahabaharata-id">‘अनित्यत्वात् सदुःखत्वान्न धर्माद्याः परं सुखम् । मोक्ष एव परानन्दः संसारे परिवर्तताम् ॥’</span> इति च भारते ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Mahabaharata-id">‘अनित्यत्वात् सदुःखत्वान्न धर्माद्याः परं सुखम् ।<br/>मोक्ष एव परानन्दः संसारे परिवर्तताम् ॥’</span> इति च भारते ।
 <p>मोक्षश्च विष्णुप्रसादेन विना न लभ्यते ।</p>
-<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘यस्य प्रसादात् परमार्तिरूपादस्मात् संसारान्मुच्यते नापरेण । नारायणोऽसौ परमो विचिन्त्यो मुमुक्षुभिः कर्मपाशादमुष्मात् ॥’</span> इति नारायणश्रुतिः ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘यस्य प्रसादात् परमार्तिरूपादस्मात् संसारान्मुच्यते नापरेण ।<br/>नारायणोऽसौ परमो विचिन्त्यो मुमुक्षुभिः कर्मपाशादमुष्मात् ॥’</span> इति नारायणश्रुतिः ।
-<span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुधा श्रुतेन । यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम् ॥’(कठ.१.२.२३)</span> इति कठश्रुतिः ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुधा श्रुतेन ।<br/>यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम् ॥’(कठ.१.२.२३)</span> इति कठश्रुतिः ।
-<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् । भवामि नचिरात् पार्थ मय्यावेशितचेतसाम् ॥’(भ.गी.१२.७)</span> इति भगवद्वचनम् ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् ।<br/>भवामि नचिरात् पार्थ मय्यावेशितचेतसाम् ॥’(भ.गी.१२.७)</span> इति भगवद्वचनम् ।
-<span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘उत्पत्तिस्थितिसंहारा नियतिज्ञानमावृतिः ।  बन्धमोक्षौ च पुरुषाद्यस्मात् स हरिरेकराट् ॥’</span> इति स्कान्दे ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘उत्पत्तिस्थितिसंहारा नियतिज्ञानमावृतिः । <br/>बन्धमोक्षौ च पुरुषाद्यस्मात् स हरिरेकराट् ॥’</span> इति स्कान्दे ।
-<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अज्ञानां ज्ञानदो विष्णुः ज्ञानिनां मोक्षदश्च सः ।  आनन्दश्च मुक्तानां स एवैको जनार्दनः ॥’</span> इति च ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अज्ञानां ज्ञानदो विष्णुः ज्ञानिनां मोक्षदश्च सः । <br/>आनन्दश्च मुक्तानां स एवैको जनार्दनः ॥’</span> इति च ।
-<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘बन्धको भवपाशेन भवपाशाच्च मोचकः । कैवल्यदः परं ब्रह्म विष्णुरेव न संशयः ॥’</span> इति च ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘बन्धको भवपाशेन भवपाशाच्च मोचकः ।<br/>कैवल्यदः परं ब्रह्म विष्णुरेव न संशयः ॥’</span> इति च ।
 </div>
 <div class="bhashya" id="VTN_C01_B062" data-verse="VTN_C01">
 <p>प्रीतिश्च गुणोत्कर्षज्ञानादेव विशेषतो दृष्टा ; नाभेदज्ञानात् । अभेदज्ञानादप्रीतिरेवोत्तमानां भवति । घातयन्ति हि राजानो राजाऽहमिति वदन्तम् । ददाति च सर्वमभिप्रेतं गुणोत्कर्षं वदतः ।</p>
-<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘न तादृशी प्रीतिरीड्यस्य विष्णोर्गुणोत्कर्षज्ञातरि यादृशी स्यात् । तत्प्रीणनान्मोक्षमाप्नोति सर्वस्ततो वेदास्तत्पराः सर्व एव ॥’</span> इति सौपर्णश्रुतिः ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘न तादृशी प्रीतिरीड्यस्य विष्णोर्गुणोत्कर्षज्ञातरि यादृशी स्यात् ।<br/>तत्प्रीणनान्मोक्षमाप्नोति सर्वस्ततो वेदास्तत्पराः सर्व एव ॥’</span> इति सौपर्णश्रुतिः ।
-<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।   स सर्वविद् भजति मां सर्वभावेन भारत ॥(भ.गी.१५.१९)</span>
+<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । <br/> स सर्वविद् भजति मां सर्वभावेन भारत ॥(भ.गी.१५.१९)</span>
 <p>इति गुणोत्कर्षज्ञानादेव परमा प्रीतिर्भगवता स्वयमेवाभिहिता । अतो विष्णोः गुणोत्कर्ष एव सर्वश्रुतिस्मृतीनां महातात्पर्यम् । न चाभेदे तात्पर्यमित्यत्र किञ्चिन्मानम् ।</p>
 </div>
@@ Line 396: / Line 395: @@
 <div class="bhashya" id="VTN_C01_B075" data-verse="VTN_C01">
-<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">लवणमेतदुदकेऽवधाय मा प्रातरुपसीदथा इति । तद्ध तथा चकार । तं होवाच यद्दोषा लवणमेतदुदकेऽवधा अङ्ग तदाहरेति । तद्धावमृश्य न विवेद ।  यथा विलीनमेवाङ्ग अस्यान्तादाचामेति । कथमिति । लवणमिति । मध्यादाचामेति । कथमिति । लवणमिति । अन्त्यादाचामेति । कथमिति । लवणमिति । अभिप्रास्यैतदथ मोपसीदथा इति । तद्ध तथा चकार । तच्छश्वत् संवर्तते । तं होवाच अत्र वाव किल (त)सत्सोम्य न निभालयसेऽत्रैव किलेति’ (छां.उ.६.१३.१-२)</span> ॥6॥
+<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">लवणमेतदुदकेऽवधाय मा प्रातरुपसीदथा इति । तद्ध तथा चकार । तं होवाच यद्दोषा लवणमेतदुदकेऽवधा अङ्ग तदाहरेति । तद्धावमृश्य न विवेद ।<br/> यथा विलीनमेवाङ्ग अस्यान्तादाचामेति । कथमिति । लवणमिति । मध्यादाचामेति । कथमिति । लवणमिति । अन्त्यादाचामेति । कथमिति । लवणमिति । अभिप्रास्यैतदथ मोपसीदथा इति । तद्ध तथा चकार । तच्छश्वत् संवर्तते । तं होवाच अत्र वाव किल (त)सत्सोम्य न निभालयसेऽत्रैव किलेति’ (छां.उ.६.१३.१-२)</span> ॥6॥
 <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘यथा सोम्य पुरुषं गन्धारेभ्योभिनद्धाक्षमानीय तं ततोतिजने विसृजेत्....’ (छां.उ.६.१४.१)</span> ॥7॥
 </div>
@@ Line 416: / Line 415: @@
 <div class="bhashya" id="VTN_C01_B079" data-verse="VTN_C01">
 <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स्वं ह्यपीतो भवति’(छां.उ.६.८.१)</span> इत्यत्रापि ‘स्व’ इति परमात्मनोऽभिधानम् । <span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘स्वात्मना चोत्तरयोः’(ब्र.सू.२.३.२१)</span> इति सूत्रात् ।
-<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘स्वातन्त्र्यात् स्व इति प्रोक्तः आत्मायं चाततत्वतः ।   ब्रह्मायं गुणपूर्णत्वात् भगवान् विष्णुरव्ययः ॥’</span>
+<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘स्वातन्त्र्यात् स्व इति प्रोक्तः आत्मायं चाततत्वतः । <br/> ब्रह्मायं गुणपूर्णत्वात् भगवान् विष्णुरव्ययः ॥’</span>
 इति परमोपनिषदि । ‘अपीत’ इत्यत्रापि प्रवेशमात्रम् । ‘स्वम्’इति द्वितीयानिर्देशात् । एकीभावविवक्षायां ‘स्वेन’ इति निर्देशः स्यात् ।
-<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">स्वं कुलायं यथापीतः पक्षी स्यादेवमीश्वरम् ।  अप्येति जीवः प्रस्वापे मुक्तो चान्योपि सन् सदा ॥’</span> इति च । ‘एवमेव खलु सोम्य एतन्मनो दिशं दिशं पतित्वा अन्यत्रायतनमलब्ध्वा प्राणमेवोपाश्रयते’ इत्यत्रापि मन इति जीवः, प्राण इति परमात्मा । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘यत्रायं पुरुषः स्वपिति नाम’</span> इति तयोरेव प्रस्तुतत्वात् ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">स्वं कुलायं यथापीतः पक्षी स्यादेवमीश्वरम् । <br/>अप्येति जीवः प्रस्वापे मुक्तो चान्योपि सन् सदा ॥’<br/></span> इति च । ‘एवमेव खलु सोम्य एतन्मनो दिशं दिशं पतित्वा अन्यत्रायतनमलब्ध्वा प्राणमेवोपाश्रयते’ इत्यत्रापि मन इति जीवः, प्राण इति परमात्मा । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘यत्रायं पुरुषः स्वपिति नाम’</span> इति तयोरेव प्रस्तुतत्वात् ।
-<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘मननात् मन उद्दिष्टः पुद्गलो निरयं गिरन् ।  कर्मानुशयनाच्चैव संसार्यनुशयी स्मृतः ॥’</span>
+<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘मननात् मन उद्दिष्टः पुद्गलो निरयं गिरन् । <br/>कर्मानुशयनाच्चैव संसार्यनुशयी स्मृतः ॥’</span>
 इति च (परमोपनिषदि) । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘प्राणः प्रणयनादेषः साधुत्वात् सन् हरिः स्मृतः ।’</span> इति च। <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘ सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वा प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः’(छां.उ.६.८.४)</span> इत्यत्रापि भेद एव प्रतीयते ।
-<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘स्रष्टृत्वादाश्रयात्वाच्च मुक्तानां च प्रति प्रति । स्थापनाच्च विभुर्विष्णुरन्यः संसारिणो मतः ॥’</span> इति च ॥
+<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘स्रष्टृत्वादाश्रयात्वाच्च मुक्तानां च प्रति प्रति ।<br/>स्थापनाच्च विभुर्विष्णुरन्यः संसारिणो मतः ॥’</span> इति च ॥
 </div>
@@ Line 429: / Line 428: @@
 <div class="bhashya" id="VTN_C01_B081" data-verse="VTN_C01">
-<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘विष्णुर्जीव इति प्रोक्तः सततं प्राणधारणात् ।  स प्रविश्य शरीरं च स्थावरं जङ्गमं तथा ॥ महाभूतानि च विभुस्त्रिवृत्करणपूर्वकम् । संसारिणं भ्रामयति सदैवान्यत्वलक्षणम् ॥ तेनायं मोदते नित्यं वृक्षावस्थां गतोऽपि सन् ॥’</span> इति च ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘विष्णुर्जीव इति प्रोक्तः सततं प्राणधारणात् । <br/>स प्रविश्य शरीरं च स्थावरं जङ्गमं तथा ॥<br/>महाभूतानि च विभुस्त्रिवृत्करणपूर्वकम् ।<br/>संसारिणं भ्रामयति सदैवान्यत्वलक्षणम् ॥<br/>तेनायं मोदते नित्यं वृक्षावस्थां गतोऽपि सन् ॥’</span> इति च ।
 </div>
@@ Line 438: / Line 437: @@
 <div class="bhashya" id="VTN_C01_B083" data-verse="VTN_C01">
 <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘जीवेनात्मनानुप्रभूतः पेपीयमानो मोदमानस्तिष्ठति’(छां.उ.६.११.१)</span> इत्यत्रापि जीवशब्दोदितः स एव । पेपीयमानो मोदमानस्तु संसारी । न हि चेतनादन्यस्य मोदभोगादिकं युज्यते ।
-<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">(शरीरमेवायतनं सुखस्य दुःखस्य चाप्यायतनं शरीरम् ॥म.भा.१२.१९४.१८)‘सुखस्य चाप्यायतनं शरीरं दुःखस्य चाप्यायतनं शरीरम् ।  अचेतनं प्राकृतमेतदाहुर्भोक्ता तयोश्चेतनकः शरीरी ॥’</span> इति च भारते ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">(शरीरमेवायतनं सुखस्य दुःखस्य चाप्यायतनं शरीरम् ॥म.भा.१२.१९४.१८)‘सुखस्य चाप्यायतनं शरीरं दुःखस्य चाप्यायतनं शरीरम् । <br/>अचेतनं प्राकृतमेतदाहुर्भोक्ता तयोश्चेतनकः शरीरी ॥’</span> इति च भारते ।
 <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘जीवापेतं वाव किलेदं म्रियते न जीवो म्रियते’(छां.उ.६.११.३)</span> इत्यत्रापि जीवशब्दः परे । न हि संसारिणो मुख्यतः प्राणधारकत्वं युज्यते । <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘ब्रह्मणा त्यक्तदेहस्तु मृत इत्युच्यते नरः’</span> इति च ।
 </div>
@@ Line 444: / Line 443: @@
 <div class="bhashya" id="VTN_C01_B084" data-verse="VTN_C01">
 <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘यं वै सोम्य एतमणिमानं न निभालयस एतस्य वै सोम्यैषोऽणिम्न (अस्य सोम्यैषोणिम्न) एवं महान् न्यग्रोधस्तिष्ठति’(छां.उ.६.१२.२)</span> इत्यत्रापि अणिमशब्देन पर एवाभिहितः । <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदं सर्वं तत्सत्यं स आत्माऽतत्त्वमसि श्वेतकेतो’(छां.उ.६.१२.३)</span> इत्युक्तत्वात् । धानासु तु <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘अण्व्य इवेमा धाना’(छां.उ.६.१२.१)</span> इति स्त्रीलिङ्गप्रयोगात् इवशब्दाच्च नाणिमात्वम् । न च ता ‘न निभालयसे’ । ‘ऐतदात्म्यम्’ इत्येतदीयम् । ‘स आत्मा’ इत्यात्मशब्दश्च पर एव । <span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘द्युभ्वाद्यायतनं स्वशब्दात्’(ब्र.सू.१.३.१)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘नानुमानमतच्छब्दात्’(ब्र.सू.१.३.३)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘प्राणभृच्च’(ब्र.सू.१.३.४)</span> इत्यत्र <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘तमेवैकं जानथ आत्मानम्’(मु.उ.२.२.५)</span> इति स्वशब्दपर्यायात्मशब्दात् न प्रकृतिजीवावभिधीयेते । किन्तु पर एवेति भगवता व्यासेनाभिहितम् । अत आत्मशब्दस्तस्मिन्नेव मुख्यः ।
-<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘आततत्वाच्च मातृत्वादात्मेति परमो हरिः । आत्माभासास्तदन्ये ये न ह्येतेषां तता गुणाः ॥’</span> इति परमोपनिषदि ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘आततत्वाच्च मातृत्वादात्मेति परमो हरिः ।<br/>आत्माभासास्तदन्ये ये न ह्येतेषां तता गुणाः ॥’</span> इति परमोपनिषदि ।
 </div>
@@ Line 455: / Line 454: @@
 <div class="bhashya" id="VTN_C01_B086" data-verse="VTN_C01">
-<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘ऐकात्म्यं नाम यदिदं केचिद् ब्रूयुरनैपुणाः ।   शास्त्रतत्त्वमविज्ञाय तथा वादबलाज्जनाः ॥ कामक्रोधाभिभूतत्वादहङ्कारवशं गताः ।   याथातथ्यमविज्ञाय शास्त्राणां शास्त्रदस्यवः ॥  ब्रह्मस्तेना निरानन्दा अपक्वमनसोशिवाः ।   वैगुण्यमेव पश्यन्ति न गुणानि नियुञ्जते ॥  तेषां तमःशरीराणां तम एव परायणम् ।  यतः स्वरूपतश्चान्यो जातितः श्रुतितोर्थतः ॥  कथमस्मि स इत्येव सम्बन्धः स्यादसंहितः ॥’</span> इति मोक्षधर्मे ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘ऐकात्म्यं नाम यदिदं केचिद् ब्रूयुरनैपुणाः । <br/> शास्त्रतत्त्वमविज्ञाय तथा वादबलाज्जनाः ॥<br/>कामक्रोधाभिभूतत्वादहङ्कारवशं गताः । <br/> याथातथ्यमविज्ञाय शास्त्राणां शास्त्रदस्यवः ॥<br/> ब्रह्मस्तेना निरानन्दा अपक्वमनसोशिवाः । <br/> वैगुण्यमेव पश्यन्ति न गुणानि नियुञ्जते ॥<br/> तेषां तमःशरीराणां तम एव परायणम् । <br/>यतः स्वरूपतश्चान्यो जातितः श्रुतितोर्थतः ॥<br/> कथमस्मि स इत्येव सम्बन्धः स्यादसंहितः ॥’</span> इति मोक्षधर्मे ।
 </div>
 <div class="bhashya" id="VTN_C01_B087" data-verse="VTN_C01">
-<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘यथा पक्षी च सूत्रं च नानावृक्षरसा यथा ।   यथा नद्यः समुद्रश्च शुद्धोदलवणे यथा ॥  यथा चोरापहार्यौ च यथा पुंविषयावपि ।   तथा जीवेश्वरौ भिन्नौ सर्वदैव वलिक्षणौ ॥  तथापि सूक्ष्मरूपत्वान्न जीवात् परमो हरिः ।   भेदेन मन्ददृष्टीनां दृश्यते प्रेरकोपि सन् ॥  वैलक्षण्यं तयोर्ज्ञात्वा मुच्यते बद्ध्यतेन्यथा ॥’</span> इति च परमोपनिषदि ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘यथा पक्षी च सूत्रं च नानावृक्षरसा यथा ।  <br/>यथा नद्यः समुद्रश्च शुद्धोदलवणे यथा ॥ <br/>यथा चोरापहार्यौ च यथा पुंविषयावपि ।  <br/>तथा जीवेश्वरौ भिन्नौ सर्वदैव वलिक्षणौ ॥ <br/>तथापि सूक्ष्मरूपत्वान्न जीवात् परमो हरिः ।  <br/>भेदेन मन्ददृष्टीनां दृश्यते प्रेरकोपि सन् ॥ <br/>वैलक्षण्यं तयोर्ज्ञात्वा मुच्यते बद्ध्यतेन्यथा ॥’</span> इति च परमोपनिषदि ।
 </div>
 <div class="bhashya" id="VTN_C01_B088" data-verse="VTN_C01">
-<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘प्रेरकः सर्व(भूतानां)जीवानां प्राणधीचोदिता च सः ।  विष्णुः संसारिणोऽन्यो यस्तमविज्ञाय मूढधीः ॥ देहेन्द्रियप्राणबुद्धिनेतृत्वं मन्यतेत्मनः ।  अतः संसारपदवीं याति जीवेशयोः सदा ॥ वैलक्षण्यं परं ज्ञात्वा मुच्यते बद्ध्यतेऽन्यथा ॥’</span> इति च ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘प्रेरकः सर्व(भूतानां)जीवानां प्राणधीचोदिता च सः । <br/>विष्णुः संसारिणोऽन्यो यस्तमविज्ञाय मूढधीः ॥<br/>देहेन्द्रियप्राणबुद्धिनेतृत्वं मन्यतेत्मनः । <br/>अतः संसारपदवीं याति जीवेशयोः सदा ॥<br/>वैलक्षण्यं परं ज्ञात्वा मुच्यते बद्ध्यतेऽन्यथा ॥’</span> इति च ।
 </div>
@@ Line 496: / Line 495: @@
 <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘विश्वं सत्यं मघवाना युवोरिदापश्चन प्रमिनन्ति व्रतं वाम् ।’(ऋ.सं.०२.२४.१२),</span>
 <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘प्र घान्वस्य महतो महानि सत्या सत्यस्य करणानि वोचम्’,(ऋ.सं.२.१५.१)</span>
-<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अनाद्यनन्तं जगदेतदीदृक् प्रवर्तते नात्र विचार्यमस्ति ।  न चान्यथा क्वापि च कस्य चेदमभूत् पुरा नापि तथाभविष्यत् ॥’,</span>
+<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अनाद्यनन्तं जगदेतदीदृक् प्रवर्तते नात्र विचार्यमस्ति ।<br/> न चान्यथा क्वापि च कस्य चेदमभूत् पुरा नापि तथाभविष्यत् ॥’,</span>
-<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘असत्यमाहुर्जगदेतदज्ञः शक्तिं हरेर्ये न विदुः परां हि ।   यः सत्यरूपं जगदेतदीदृक् सृष्ट्वा त्वभूत् सत्यकर्मा महात्मा ॥’,</span>
+<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘असत्यमाहुर्जगदेतदज्ञः शक्तिं हरेर्ये न विदुः परां हि । <br/> यः सत्यरूपं जगदेतदीदृक् सृष्ट्वा त्वभूत् सत्यकर्मा महात्मा ॥’,</span>
-<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ।  अपरस्परसम्भूतं किमन्यत् कामहैतुकम् ॥(भ.गी.१६.८)</span>
+<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् । <br/>अपरस्परसम्भूतं किमन्यत् कामहैतुकम् ॥(भ.गी.१६.८)<br/></span>
-<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः । प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ॥’(भ.गी.१६.९)</span> इत्यादेश्च ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः ।<br/>प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ॥’(भ.गी.१६.९)<br/></span> इत्यादेश्च ।
 </div>
 <div class="bhashya" id="VTN_C01_B096" data-verse="VTN_C01">
-<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अनित्यत्वविकारित्वपारतन्त्र्यादिरूपतः ।   स्वप्नादिसाम्यं जगतो न तु बोधनिवर्त्यता ॥ सर्वज्ञस्य यतो विष्णोः सर्वदैतत् प्रतीयते ।  बोधासहं ततो नैतत् किन्त्वाज्ञावशमस्य हि ॥’</span> इति परमोपनिषदि ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अनित्यत्वविकारित्वपारतन्त्र्यादिरूपतः । <br/> स्वप्नादिसाम्यं जगतो न तु बोधनिवर्त्यता ॥<br/>सर्वज्ञस्य यतो विष्णोः सर्वदैतत् प्रतीयते । <br/>बोधासहं ततो नैतत् किन्त्वाज्ञावशमस्य हि ॥’</span> इति परमोपनिषदि ।
-<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘प्रज्ञाविनिर्मितं यस्मादतो मायामयं जगत् ।  अनेनानुगतं यस्मादनृतं तेन कथ्यते ॥  बोधानिवर्त्यमपि तु नित्यमेव प्रवाहतः ।  ‘अ’ इत्युक्तः परो देवस्तेन सत्यमिदं जगत् ॥   तदधीनस्वरूपत्वादसत्यं तेन कथ्यते ।  सत्यस्य सत्यं स विभुरिन्द्रचापस्य सूर्यवत् ॥’</span> इति च ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘प्रज्ञाविनिर्मितं यस्मादतो मायामयं जगत् । <br/>अनेनानुगतं यस्मादनृतं तेन कथ्यते ॥ <br/>बोधानिवर्त्यमपि तु नित्यमेव प्रवाहतः । <br/>‘अ’ इत्युक्तः परो देवस्तेन सत्यमिदं जगत् ॥ <br/> तदधीनस्वरूपत्वादसत्यं तेन कथ्यते । <br/>सत्यस्य सत्यं स विभुरिन्द्रचापस्य सूर्यवत् ॥’</span> इति च ।
 <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘तस्योपनिषत् सत्यस्य सत्यमिति । प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्यम् ।’(बृ.उ.४.१.२० )</span> इति च ।
 </div>
 <div class="bhashya" id="VTN_C01_B097" data-verse="VTN_C01">
-<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘महामायेत्यविद्येति नियतिर्मोहिनीति च ।  प्रकृतिर्वासनेत्येवं तवेच्छाऽनन्त कथ्यते ॥ प्रकृतिः प्रकृष्टकरणात् वासना वासयेत् यतः ।  ‘अ’ इत्युक्तो हरिस्तस्य विद्याऽविद्येति सञ्ज्ञिता ॥  मायेत्युक्त्वा प्रकृष्टत्वात् प्रकृष्टं हि मयाभिधम् ।  विष्णोः प्रज्ञप्तिरेवेका शब्दैरेतैरुदीर्यते ॥ प्रज्ञप्तिरूपो हि हरिः सा च स्वानन्दलक्षणा ॥’ इति च ।</span>
+<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘महामायेत्यविद्येति नियतिर्मोहिनीति च । <br/>प्रकृतिर्वासनेत्येवं तवेच्छाऽनन्त कथ्यते ॥<br/>प्रकृतिः प्रकृष्टकरणात् वासना वासयेत् यतः । <br/>‘अ’ इत्युक्तो हरिस्तस्य विद्याऽविद्येति सञ्ज्ञिता ॥<br/> मायेत्युक्त्वा प्रकृष्टत्वात् प्रकृष्टं हि मयाभिधम् । <br/>विष्णोः प्रज्ञप्तिरेवेका शब्दैरेतैरुदीर्यते ॥<br/>प्रज्ञप्तिरूपो हि हरिः सा च स्वानन्दलक्षणा ॥’ इति च ।</span>
 </div>
 <div class="bhashya" id="VTN_C01_B098" data-verse="VTN_C01">
-<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सर्वे वेदा हरेर्भेदं सर्वस्माज्ज्ञापयन्ति हि । भेदः स्वातन्त्र्यसार्वज्ञ्यसर्वैश्वर्यादिकश्च सः ॥ स्वरूपमेव भेदोऽयं व्यावृत्तिश्च स्वरूपता ।  सर्वव्यावृत्तये यस्मात् स्वशब्दोऽयं प्रयुज्यते ॥ सर्वव्यावृत्ततामेव नेति नेत्यादिका श्रुतिः । विष्णोरतो वदेदन्या अपि सर्वा न संशयः ॥’</span> इति च नारायणश्रुतिः ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सर्वे वेदा हरेर्भेदं सर्वस्माज्ज्ञापयन्ति हि ।<br/>भेदः स्वातन्त्र्यसार्वज्ञ्यसर्वैश्वर्यादिकश्च सः ॥<br/>स्वरूपमेव भेदोऽयं व्यावृत्तिश्च स्वरूपता । <br/>सर्वव्यावृत्तये यस्मात् स्वशब्दोऽयं प्रयुज्यते ॥<br/>सर्वव्यावृत्ततामेव नेति नेत्यादिका श्रुतिः ।<br/>विष्णोरतो वदेदन्या अपि सर्वा न संशयः ॥’</span> इति च नारायणश्रुतिः ।
 </div>
@@ Line 531: / Line 530: @@
 <p>वर्तन्त उपचारेण तिङ्पदान्यखिलान्यपि ।</p>
 <p>तस्मात् सर्वगतो विष्णुरेको भिच्च ततो बहुः ॥’ इति नारायणश्रुतिः ।</p>
-<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते ।   अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥’(भ.गी.१८.२०)</span> इति भगवद्वचनम् ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते । <br/> अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥’(भ.गी.१८.२०)</span> इति भगवद्वचनम् ।
 </div>
@@ Line 540: / Line 539: @@
 <div class="bhashya" id="VTN_C01_B102" data-verse="VTN_C01">
 <p>न चावान्तरसत्यत्वमिदम् । <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyaranyaka-id">‘यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । सोश्नुुते सर्वान् कामान् सह । ब्रह्मणा विपश्चिता ।’(तै.आ.८.१)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id">‘एतमानन्दमयामात्मानमुपसङ्क्रम्य इमान् लोकान् कामान्नी कामरूप्यनुसञ्चरन् । एतत् सामगायन्नास्ते ।’(भृगुवल्ली.१४)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्मान् गायत्रं त्वो गायति शक्वरीषु । ब्रह्मा त्वो वदति जातविद्यां यज्ञस्य मात्रां वि मिमीत उत्वः ॥’(ऋ.सं.१०.७१.११)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘परं ज्योतिरूपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते ।’(छां.उ.८.३.४)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स तत्र पर्येति जक्षन् क्रीडन् रममाणः स्त्रीभिर्वा यानैर्वा ज्ञातिभिर्वाज्ञातिभिर्वा’(छां.उ.८.१२.३)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Brihadaranyakopanishat-id">‘यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत् केन कं पश्येत् तत् केन कं जिघ्रेत् तत् केन कं विजानीयात् येनेदं सर्वं विजानाति तं च केन विजानीयात् विज्ञातारमरे केन विजानीयात्’(बृ.उ.४(२).४.१४)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति’(कठ.उ.२.१.१५)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति’(मुण्डक.उ.४.६(२.२.५))</span> <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘अमृतस्यैष सेतुः’(मुण्डक.उ.५.३(३.१.३))</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः । आदघ्नासः उपकक्षास उ त्वे हृदा इव स्नात्वा उ त्वे ददृश्रे ॥(ऋ.सं.१०.७१.७)’</span></p>
-<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ईशमाश्रित्य तिष्ठन्ति मुक्ताः संसारसागरात् । यथेष्टभोगभोक्तारो ब्रह्मान्ता उत्तरोत्तरम् ॥’</span> इत्यादि मोक्षानन्तरं भेदश्रुतिभ्यः ॥
+<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ईशमाश्रित्य तिष्ठन्ति मुक्ताः संसारसागरात् ।<br/>यथेष्टभोगभोक्तारो ब्रह्मान्ता उत्तरोत्तरम् ॥’</span> इत्यादि मोक्षानन्तरं भेदश्रुतिभ्यः ॥
-<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः । सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥’(भ.गी.१४.२)</span> इति भगवद्वचनम् ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।<br/>सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥’(भ.गी.१४.२)</span> इति भगवद्वचनम् ।
 <span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘ओं जगद्य्वापारवर्जम् ओं’(ब्र.सू.४.४.१७)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘ओं प्रकरणादसन्निहितत्वाच्च ओं’(ब्र.सू.४.४.१८)</span> इत्यादि च ।
 </div>
@@ Line 551: / Line 550: @@
 <div class="bhashya" id="VTN_C01_B104" data-verse="VTN_C01">
 <p>न हि भोगाभावो <span class="gr-reference gr-ref-Brihadaranyakopanishat-id">‘विज्ञातारमरे केन विजानीयाद्’(बृ.उ.४(२).४.१४)</span> इति विज्ञातुरविज्ञानं चापेक्षितम् ।</p>
-<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अहमित्येव यो वेद्यः स जीव इति कीर्तितः ।   स दुःखी स सुखी चैव स पात्रं बन्धमोक्षयोः ॥’</span> इति च परमश्रुतिः ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अहमित्येव यो वेद्यः स जीव इति कीर्तितः । <br/> स दुःखी स सुखी चैव स पात्रं बन्धमोक्षयोः ॥’</span> इति च परमश्रुतिः ।
 <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘मग्नस्य हि परेज्ञाने किं न दुःखतरं भवेत् ।’(म.भा.१२.३०७.८३)</span> इति मोक्षधर्मे । <span class="gr-reference gr-ref-Brihadaranyakopanishat-id">‘न तु तद् द्वितीयमस्ति’(बृ.उ.६(४).३.२३)</span> इति च । यत्तद् ब्रह्म द्वैतत्वेन न पश्यति तदेव द्वितीयं नेत्याह । <span class="gr-reference gr-ref-Brihadaranyakopanishat-id">‘ततोऽन्यद्विभक्तं यत्पश्येत् (यत्ततोऽन्यत् विभक्तत्वेनैव पश्येत्)’(बृ.उ.६(४).३.२३)</span> इति वाक्यशेषात् । ‘न हि द्रष्टुर्दृष्टेः विपरिलोपो विद्यते’ इति हेतोश्च ।
 </div>
@@ Line 557: / Line 556: @@
 <div class="bhashya" id="VTN_C01_B105" data-verse="VTN_C01">
 <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परेव्यये सर्व एकीभवन्ति’(मुण्डक.उ.६.७(३.२.७))</span> इत्यत्रापि एकीभावो मत्यैक्यं क्षीराब्ध्यादिस्थित-तद्रूपापेक्षया स्थानैक्यं वा । <span class="gr-reference gr-ref-Krishnayajurvedataittiriyaaranyaka-id">‘कामेन मे काम आगात् । हृदयात् हृदयं मृत्योः । यदमीषामदः प्रियः तदैतूप मामभि ॥’(कृ.य.तै.आ.३.१५)</span>
-<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ब्रह्ममत्यनुकूला मे मतिर्मुक्तौ भविष्यति ।  अतः प्रायोऽनुकूलत्वमिदानीमपि मे स्थितम् ॥’</span>
+<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ब्रह्ममत्यनुकूला मे मतिर्मुक्तौ भविष्यति ।<br/> अतः प्रायोऽनुकूलत्वमिदानीमपि मे स्थितम् ॥’</span>
 <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘येनाऽक्रमन्त्यृषयो ह्याप्तकामा यत्र तत् सत्यस्य परमं निधानम्’(मुण्डक.उ.५.६(३.१.६))</span> <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id">‘एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रामति’(ब्रह्मवल्लि.२७(८.१))</span> इत्यादिश्रुतिभ्यः ।
 </div>
@@ Line 567: / Line 566: @@
 <div class="bhashya" id="VTN_C01_B107" data-verse="VTN_C01">
 <p>न च ज्ञाननिवृत्तस्य रजतस्य शुक्त्या एकीभावव्यवहारोस्ति । <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘परेव्यये’(मुण्डक.उ.६.७(३.२.७)</span> इत्यधिकरणत्वकथनं च भेदज्ञापकम् । अन्यथा ‘पर एव भवन्ति’ इति निर्देशः स्यात् ।</p>
-<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘जीवस्य परमैक्यं तु बुद्धिसारूप्यमेव तु ।  एकस्थाननिवसो वा व्यक्तिस्थानमपेक्ष्य सः ॥ न स्वरूपैकता तस्य मुक्तस्यापि विरूपतः ।  स्वातन्त्र्यपूर्णतेऽल्पत्वपारतन्त्र्ये विरूपता ॥’</span> इति परमश्रुतिः ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘जीवस्य परमैक्यं तु बुद्धिसारूप्यमेव तु । <br/>एकस्थाननिवसो वा व्यक्तिस्थानमपेक्ष्य सः ॥<br/>न स्वरूपैकता तस्य मुक्तस्यापि विरूपतः । <br/>स्वातन्त्र्यपूर्णतेऽल्पत्वपारतन्त्र्ये विरूपता ॥’</span> इति परमश्रुतिः ।
 </div>
 <div class="bhashya" id="VTN_C01_B108" data-verse="VTN_C01">
-<span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति’(मुण्डक.उ.६.९(३.२.९)</span> इत्यादि च <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सम्पूज्य ब्राह्मणं भक्त्या शूद्रोऽपि ब्राह्मणो भवेत्’</span> इतिवत् बृंहितो भवतीत्यर्थः । न हि ब्राह्मणपूजकः स एव ब्राह्मणो भवति । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ब्रह्माणि जीवा सर्वेऽपि परब्रह्माणि मुक्तिगाः ।  प्रकृतिः परमं ब्रह्म परमं महदच्युतः ॥ तस्मान्न मुक्ता न च सा न क्वचिद् विष्णुवैभवम् ।  आप्नुवन्ति स एवैकः स्वतन्त्रः पूर्णसद्गुणः ॥’</span> इति परमश्रुतिः ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति’(मुण्डक.उ.६.९(३.२.९)</span> इत्यादि च <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सम्पूज्य ब्राह्मणं भक्त्या शूद्रोऽपि ब्राह्मणो भवेत्’</span> इतिवत् बृंहितो भवतीत्यर्थः । न हि ब्राह्मणपूजकः स एव ब्राह्मणो भवति । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ब्रह्माणि जीवा सर्वेऽपि परब्रह्माणि मुक्तिगाः । <br/>प्रकृतिः परमं ब्रह्म परमं महदच्युतः ॥<br/>तस्मान्न मुक्ता न च सा न क्वचिद् विष्णुवैभवम् । <br/>आप्नुवन्ति स एवैकः स्वतन्त्रः पूर्णसद्गुणः ॥’</span> इति परमश्रुतिः ।
 <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘परो मात्रया तन्वा वृधान न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति ।’(ऋ.सं.७.९९.१)</span>
-<span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘ब्रह्मेशानादिभिर्देवैर्यत्प्राप्तुं नैव शक्यते ।   तद्यत् स्वभावः कैवल्यं स भवान् केवलो हरे ॥’</span> इति च ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘ब्रह्मेशानादिभिर्देवैर्यत्प्राप्तुं नैव शक्यते । <br/> तद्यत् स्वभावः कैवल्यं स भवान् केवलो हरे ॥’</span> इति च ।
 </div>
 <div class="bhashya" id="VTN_C01_B109" data-verse="VTN_C01">
-<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘यथाऽपियन्ति तेजांसि महातेजसि भास्करे । पृथक् पृथक् स्थितान्यह्नि स्वरूपैरपि सर्वशः ॥ परे ब्रह्मणि जीवाख्यब्रह्माण्यप्यपियन्ति हि ।  मुक्तौ पृथक् स्थितान्येव तदन्येषामदर्शनम् । अप्ययोऽयं समुद्दिष्टो न स्वरूपैकता क्वचित् ॥’ इति नारायणश्रुतौ ।</span>
+<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘यथाऽपियन्ति तेजांसि महातेजसि भास्करे ।<br/>पृथक् पृथक् स्थितान्यह्नि स्वरूपैरपि सर्वशः ॥<br/>परे ब्रह्मणि जीवाख्यब्रह्माण्यप्यपियन्ति हि । <br/>मुक्तौ पृथक् स्थितान्येव तदन्येषामदर्शनम् ।<br/>अप्ययोऽयं समुद्दिष्टो न स्वरूपैकता क्वचित् ॥’ इति नारायणश्रुतौ ।</span>
 अतः सर्वागमविरुद्धमेव जीवपरमैक्यम् ।
 </div>
@@ Line 596: / Line 595: @@
 <div class="bhashya" id="VTN_C01_B113" data-verse="VTN_C01">
 <p>न च एकजीवाज्ञानपरिकल्पितं समस्तमित्यत्र किञ्चिन्मानमस्ति ।</p>
-<span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः ।  मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः ॥’(माण्डूक्य.उ.२.९)</span>
+<span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः । <br/>मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः ॥’(माण्डूक्य.उ.२.९)</span>
 <p>इत्यस्य च अयमर्थः- ‘प्रपञ्चो यदि विद्येत = भवेत = उत्पद्येत, तर्हि निवर्तेत। न च निवर्तते, तस्मादनादिरेवायम् । प्रकृष्टः पञ्चविधो भेदः प्रपञ्चः । न चाविद्यमानोऽयम्, मायामात्रत्वात् । ‘माया’ इति भगवत्प्रज्ञा, सैव मानत्राणकर्त्री यस्य तन्मायामात्रम् । परमेश्वरेण ज्ञातत्वात्, रक्षितत्वाच्च न द्वैतं भ्रान्तिकल्पितम्’ इत्यर्थः ।</p>
 <p>न हीश्वरस्य भ्रान्तिः । तर्हि <span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘अद्वैतः सर्वभावानाम्’(माण्डूक्य.उ.२.२)</span> इति व्यपदेशः कथम्? इत्यत आह- <span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘अद्वैतं परमार्थतः’(माण्डूक्य.उ.२.९)</span> इति । परमार्थापेक्षया हि अद्वैतम् । सर्वस्मादुत्तमः अर्थः स एक एवेत्यर्थः ।</p>
@@ Line 606: / Line 605: @@
 <div class="bhashya" id="VTN_C01_B115" data-verse="VTN_C01">
-<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘जीवेश्वरभिदाचैव जडेश्वरभिदा तथा ।  जीवभेदो मिथश्चैव जडजीवभिदा तथा ॥</span>
+<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘जीवेश्वरभिदाचैव जडेश्वरभिदा तथा । <br/>जीवभेदो मिथश्चैव जडजीवभिदा तथा ॥</span>
-<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">मिथश्च जडभेदोऽयं प्रपञ्चो भेदपञ्चकः ।  सोऽयं सत्यो ह्यनादिश्च सादिश्चेन्नाशमाप्नुयात् ॥</span>
+<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">मिथश्च जडभेदोऽयं प्रपञ्चो भेदपञ्चकः । <br/>सोऽयं सत्यो ह्यनादिश्च सादिश्चेन्नाशमाप्नुयात् ॥</span>
-<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">न च नाशं प्रयात्येष न चासौ भ्रान्तिकल्पितः ।  कल्पिताश्चेन्निवर्तेत न चासौ  विनिवर्तते ॥</span>
+<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">न च नाशं प्रयात्येष न चासौ भ्रान्तिकल्पितः । <br/>कल्पिताश्चेन्निवर्तेत न चासौ  विनिवर्तते ॥</span>
-<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">द्वैतं न विद्यत इति तस्मादज्ञानिनां मतम् ।   मतं हि ज्ञानिनामेतन्मितं त्रारातं च विष्णुना ॥ तस्मात् सत्यमिति प्रोक्तं परमो हरिरेव तु ॥’</span> इति परमश्रुतिः ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">द्वैतं न विद्यत इति तस्मादज्ञानिनां मतम् । <br/> मतं हि ज्ञानिनामेतन्मितं त्रारातं च विष्णुना ॥<br/>तस्मात् सत्यमिति प्रोक्तं परमो हरिरेव तु ॥’</span> इति परमश्रुतिः ।
 </div>
 <div class="bhashya" id="VTN_C01_B116" data-verse="VTN_C01">
 <p>मैत्रेयीशाखायां च  ‘अथ ज्ञानोपसर्गाः’ इत्युक्त्वा ‘अथ ये चान्ये मिथ्यातर्कैः दृष्टान्तैः कुहकेन्द्रजालैः वैदिकेषु परिस्थातुमिच्छन्ति तैः सह न संवसेत् प्राकाश्या ह्येते तस्करा अस्वर्ग्या’ इति ह्याह-</p>
-<span class="gr-reference gr-ref-Maitrayanyupanishat-id">‘नैरात्म्यवादकुहकैर्मिथ्यादृष्टान्तहेतुभिः ।  भ्राम्यन् लोको न जानाति वेदविद्यान्तरं तु यत् ॥’(मैत्रायण्युपनिषत्.७.८)</span> इति ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Maitrayanyupanishat-id">‘नैरात्म्यवादकुहकैर्मिथ्यादृष्टान्तहेतुभिः ।<br/> भ्राम्यन् लोको न जानाति वेदविद्यान्तरं तु यत् ॥’(मैत्रायण्युपनिषत्.७.८)</span> इति ।
 <p>आत्मसम्बन्धि किमपि नास्तीति वादो नैरात्म्यवादः ।</p>
 </div>
@@ Line 659: / Line 658: @@
 <div class="bhashya" id="VTN_C01_B128" data-verse="VTN_C01">
-<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अधिष्टानं च सदृशं तथ्य(सत्य)वस्तुद्वयं विना ।  न भ्रान्तिर्भवति क्वपि स्वप्नमायादिकेष्वपि ॥</span>
+<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अधिष्टानं च सदृशं तथ्य(सत्य)वस्तुद्वयं विना । <br/>न भ्रान्तिर्भवति क्वपि स्वप्नमायादिकेष्वपि ॥</span>
-<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘मानस्यां वासनया तु बहिर्वस्तुत्वकल्पनम् ।  स्वाप्नो भ्रमश्च मायायां कर्तृदेहादिवस्तुषु ॥</span>
+<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘मानस्यां वासनया तु बहिर्वस्तुत्वकल्पनम् । <br/>स्वाप्नो भ्रमश्च मायायां कर्तृदेहादिवस्तुषु ॥</span>
-<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘चतुरङ्गबलत्वादिकल्पनं भ्रम इष्यते ।  न भ्रान्तिकल्पितं विश्वमतो विष्णुबलाश्रितम् ॥’</span> इति ब्रह्मवैवर्ते ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘चतुरङ्गबलत्वादिकल्पनं भ्रम इष्यते । <br/>न भ्रान्तिकल्पितं विश्वमतो विष्णुबलाश्रितम् ॥’</span> इति ब्रह्मवैवर्ते ।
 </div>
 <div class="bhashya" id="VTN_C01_B129" data-verse="VTN_C01">
-<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">न च मायाविना माया दृश्यते विश्वमीश्वरः ।   सदा पश्यति तेनेदं न मायेत्यवधार्यताम् ॥’</span> इति च ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">न च मायाविना माया दृश्यते विश्वमीश्वरः ।  <br/>सदा पश्यति तेनेदं न मायेत्यवधार्यताम् ॥’</span> इति च ।
 </div>
 <div class="bhashya" id="VTN_C01_B130" data-verse="VTN_C01">
-<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">अपरोक्षदृशो मिथ्यादर्शनं न क्वचित् भवेत् ।   सर्वापरोक्षविद्विष्णुः विश्वदृक् तन्न तन्मृषा ॥’</span> इति च ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">अपरोक्षदृशो मिथ्यादर्शनं न क्वचित् भवेत् ।  <br/>सर्वापरोक्षविद्विष्णुः विश्वदृक् तन्न तन्मृषा ॥’</span> इति च ।
 </div>
@@ Line 689: / Line 688: @@
 <div class="bhashya" id="VTN_C01_B135" data-verse="VTN_C01">
-<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">अनागता अतीताश्च यावन्तः सहिताः क्षणाः । अतीतानागताश्चैव यावन्तः परमाणवः ॥ ततोऽप्यनन्तगुणिता जीवानां राशयः पृथक् ॥’</span> इति वत्सश्रुतेः
+<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">अनागता अतीताश्च यावन्तः सहिताः क्षणाः ।<br/>अतीतानागताश्चैव यावन्तः परमाणवः ॥<br/>ततोऽप्यनन्तगुणिता जीवानां राशयः पृथक् ॥’</span> इति वत्सश्रुतेः
 </div>
@@ Line 697: / Line 696: @@
 <div class="bhashya" id="VTN_C01_B134" data-verse="VTN_C01">
-<span class="gr-reference gr-ref-Skandapurana-id">परमाणुप्रदेशेऽपि ह्यनन्ताः प्राणिराशयः । सूक्ष्मत्वादीशशक्त्यैव स्थूला अपि हि संस्थिताः ॥</span>
+<span class="gr-reference gr-ref-Skandapurana-id">परमाणुप्रदेशेऽपि ह्यनन्ताः प्राणिराशयः ।<br/>सूक्ष्मत्वादीशशक्त्यैव स्थूला अपि हि संस्थिताः ॥</span>
-<span class="gr-reference gr-ref-Skandapurana-id">सहस्रयोजनसभां प्रभावाद्विश्वकर्मणः ।  अनन्ता राशयोऽनन्ताः प्रजानामधिसंस्थिताः ॥’</span> इति स्कान्दे ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Skandapurana-id">सहस्रयोजनसभां प्रभावाद्विश्वकर्मणः । <br/>अनन्ता राशयोऽनन्ताः प्रजानामधिसंस्थिताः ॥’</span> इति स्कान्दे ।
 </div>
@@ Line 722: / Line 721: @@
 <div class="bhashya" id="VTN_C01_B140" data-verse="VTN_C01">
-<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">उद्यतायुधदोर्दण्डाः पतितास्वशिरोक्षिभिः ।  पश्यन्तः पातयन्ति स्म कबन्धा अप्यरीन् युधि ॥’</span> इति भारतवचनान्न विश्लेषाद्विशेषः ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">उद्यतायुधदोर्दण्डाः पतितास्वशिरोक्षिभिः । <br/>पश्यन्तः पातयन्ति स्म कबन्धा अप्यरीन् युधि ॥’</span> इति भारतवचनान्न विश्लेषाद्विशेषः ।
 </div>
@@ Line 752: / Line 751: @@
 <div class="bhashya" id="VTN_C01_B145" data-verse="VTN_C01">
 <p>अप्राप्ताच्चेश्वरभेदस्य नाभेदे श्रुतितात्पर्यं युज्यते ।</p>
-<span class="gr-reference gr-ref-Mahopanishat-id">‘सर्वोत्तमं सर्वदोषव्यपेतं गुणैरशेषैः पूर्णमन्यं समस्तात् ।   वैलक्षण्याज्ज्ञापयितुं प्रवृत्ताः सर्वे वेदा मुख्यतो नैव चान्यत् ॥’</span> इति महोपनिषदि ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Mahopanishat-id">‘सर्वोत्तमं सर्वदोषव्यपेतं गुणैरशेषैः पूर्णमन्यं समस्तात् । <br/> वैलक्षण्याज्ज्ञापयितुं प्रवृत्ताः सर्वे वेदा मुख्यतो नैव चान्यत् ॥’</span> इति महोपनिषदि ।
 <p>अतः सर्वागमैरेव सर्वस्मात् भिन्नत्वेन सर्वस्माद्विशिष्टत्वेन च विज्ञेयो भगवान् नारायण इति सिद्धम् ॥</p>
 </div>
@@ Line 761: / Line 760: @@
 == द्वितीयः परिच्छेदः ==
 <div class="adhyaya-block" data-doc="VTN" data-chap="2">
-<p class="adhyaya-trans">द्वितीयः परिच्छेदः</p>
 </div>
 <div class="bhashya" id="VTN_C02_B001" data-verse="VTN_C02">
-<span class="gr-reference gr-ref-Paramashruti-id">ब्रह्मा शिवः सुराद्याश्च शरीरक्षरणात् क्षराः ।  लक्ष्मीरक्षरदेहत्वादक्षरा तत्परो हरिः ॥</span>
+<span class="gr-reference gr-ref-Paramashruti-id">ब्रह्मा शिवः सुराद्याश्च शरीरक्षरणात् क्षराः । <br/>लक्ष्मीरक्षरदेहत्वादक्षरा तत्परो हरिः ॥</span>
-<span class="gr-reference gr-ref-Paramashruti-id">स्वातन्त्र्यशक्तिविज्ञानसुखाद्यैरखिलैर्गुणैः ।  निस्सीमत्वेन ते सर्वे तद्वशाः सर्वदैव च ॥</span>
+<span class="gr-reference gr-ref-Paramashruti-id">स्वातन्त्र्यशक्तिविज्ञानसुखाद्यैरखिलैर्गुणैः । <br/>निस्सीमत्वेन ते सर्वे तद्वशाः सर्वदैव च ॥</span>
-<span class="gr-reference gr-ref-Paramashruti-id">सर्गस्थितिक्षययतिप्रकाशावृतिबन्धनम् ।  सर्वक्षराणामेकः स कुर्यात् सात्विकमोक्षणम् ॥</span>
+<span class="gr-reference gr-ref-Paramashruti-id">सर्गस्थितिक्षययतिप्रकाशावृतिबन्धनम् । <br/>सर्वक्षराणामेकः स कुर्यात् सात्विकमोक्षणम् ॥</span>
-<span class="gr-reference gr-ref-Paramashruti-id">सर्गस्थितियतिज्योतिर्नित्यानन्दप्रदोक्षरे ।  चेष्टाप्रदश्च सर्वेषामेक एव परो हरिः ॥ तस्य नान्योस्ति सर्गादिकर्ता निर्दोषकश्च सः ॥’</span> इति परमश्रुतिः ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Paramashruti-id">सर्गस्थितियतिज्योतिर्नित्यानन्दप्रदोक्षरे । <br/>चेष्टाप्रदश्च सर्वेषामेक एव परो हरिः ॥<br/>तस्य नान्योस्ति सर्गादिकर्ता निर्दोषकश्च सः ॥’</span> इति परमश्रुतिः ।
-<span class="gr-reference gr-ref-Skandapurana-id">‘ब्रह्मशेषसुपर्णेशशक्रसूर्यगुहादयः ।  सर्वे क्षरा अक्षरा तु श्रीरेका तत्परो हरिः ॥’</span> इति स्कान्दे ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Skandapurana-id">‘ब्रह्मशेषसुपर्णेशशक्रसूर्यगुहादयः । <br/>सर्वे क्षरा अक्षरा तु श्रीरेका तत्परो हरिः ॥’</span> इति स्कान्दे ।
 </div>
 <div class="bhashya" id="VTN_C02_B002" data-verse="VTN_C02">
 <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘यं कामये तं तमुग्रं कृणोमि तं ब्रह्माणं तमृषिं तं सुमेधाम् ॥(ऋ.सं.१०.१२५.५)</span>
-<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">अहं रुद्राय धनुरातनोमि ब्रह्मद्विषे शरवे हन्त वा उ ।   अहं जनाय समदं कृणोम्यहं द्यावापृथिवी आविवेश ॥(ऋ.सं.१०.१२५.६)</span>
+<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">अहं रुद्राय धनुरातनोमि ब्रह्मद्विषे शरवे हन्त वा उ । <br/> अहं जनाय समदं कृणोम्यहं द्यावापृथिवी आविवेश ॥(ऋ.सं.१०.१२५.६)</span>
 <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">अहं सुवे पितरमस्य मूर्धन् मम योनिरप्स्वन्तस्समुद्रे ॥’(ऋ.सं.१०.१२५.७)</span>
-<span class="gr-reference gr-ref-Mahanarayanopanishat-id">‘यमन्तः समुद्रे कवयो वयन्ति तदक्षरे परमे प्रजाः ॥   यतः प्रसूताः जगतः प्रसूती तोयेन जीवान् व्यससर्ज भूम्याम् ।   यदोषधीभिः पुरुषान् पशूंश्च विवेश भूतानि चराचराणि ॥   अतः परं नान्यदणीयसं हि परात् परं यन्महतो महान्तम् । यदेकमव्यक्तमनन्तरूपं विश्वं पुराणं तमसः परस्तात् ॥   तदेवर्तं तदु सत्यमाहुस्तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम् ।’(म.ना.उ.१.३-६)</span>
+<span class="gr-reference gr-ref-Mahanarayanopanishat-id">‘यमन्तः समुद्रे कवयो वयन्ति तदक्षरे परमे प्रजाः ॥ <br/> यतः प्रसूताः जगतः प्रसूती तोयेन जीवान् व्यससर्ज भूम्याम् । <br/> यदोषधीभिः पुरुषान् पशूंश्च विवेश भूतानि चराचराणि ॥ <br/> अतः परं नान्यदणीयसं हि परात् परं यन्महतो महान्तम् । यदेकमव्यक्तमनन्तरूपं विश्वं पुराणं तमसः परस्तात् ॥ <br/> तदेवर्तं तदु सत्यमाहुस्तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम् ।’(म.ना.उ.१.३-६)</span>
-<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘अस्य देवस्य मीळ्हुषो वया विष्णोरेषस्य प्रभृथे हविर्भिः ।   विदे हि रुद्रो रुद्रियं महित्वं यासिष्टं वर्तिरश्विनाविरावत् ॥’(ऋ.सं.७.४०.५)</span>
+<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘अस्य देवस्य मीळ्हुषो वया विष्णोरेषस्य प्रभृथे हविर्भिः । <br/> विदे हि रुद्रो रुद्रियं महित्वं यासिष्टं वर्तिरश्विनाविरावत् ॥’(ऋ.सं.७.४०.५)</span>
-<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत ।    मुखादिन्द्राश्चाग्निश्च प्राणाद्वायुरजायत ।’(ऋ.सं.१०.९०.१३)</span>
+<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत ।  <br/> मुखादिन्द्राश्चाग्निश्च प्राणाद्वायुरजायत ।’(ऋ.सं.१०.९०.१३)</span>
 <span class="gr-reference gr-ref-Mahopanishat-id">‘एको(ह वै) नारायण आसीन्न ब्रह्मा नेशानो (नापो) नाग्नीषोमौ नेमे द्यावापृथिवी।’(महोपनिषत्१.२)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः ।’</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘ स मुनिर्भूत्वा समचिन्तयत् तत एते व्यजायन्त ।’</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘विश्वो हिरण्यगर्भोग्निर्यमो वरुणरुद्रेन्द्रा ’</span> इति ।
-<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘वासुदेवो वा इदमग्र आसीन्न ब्रह्मा न चशङ्करः ।  नेन्द्रसूर्यौ न च गुहो न सोमो न विनायकः॥’</span> इत्यादिश्रुतिभ्यश्च ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘वासुदेवो वा इदमग्र आसीन्न ब्रह्मा न चशङ्करः ।<br/> नेन्द्रसूर्यौ न च गुहो न सोमो न विनायकः॥’</span> इत्यादिश्रुतिभ्यश्च ।
 </div>
@@ Line 788: / Line 786: @@
 <div class="bhashya" id="VTN_C02_B006" data-verse="VTN_C02">
 <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘‘नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति तं वै विष्णुं परममुदाहरन्ति ।’</span>
-<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘‘तस्यैव सर्वनामानि व्यतिरिक्तस्य सर्वतः(शः) ।   यः स्वतन्त्रः सदैवैकः स विष्णुः परमो मतः ॥’</span>
+<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘‘तस्यैव सर्वनामानि व्यतिरिक्तस्य सर्वतः(शः) । <br/> यः स्वतन्त्रः सदैवैकः स विष्णुः परमो मतः ॥’</span>
 इत्यादि श्रुतिभ्योऽन्यनामान्यस्यैवेति नान्येषां सर्वेश्वरत्वादिकमुच्यते । सर्ववेदेष्वप्यस्यादोषवचनादादावभावावचनाच्च तद्वचनाच्चान्येषां  सर्वेषां वेदेषु सर्वेषु । तेषां सर्वनामत्वानुक्तेश्च ।
 </div>
 <div class="bhashya" id="VTN_C02_B007" data-verse="VTN_C02">
-<span class="gr-reference gr-ref-Paramashruti-id">‘उत्पत्तिर्वासुदेवस्य प्रादुर्भावो न चापरः । देहोत्पत्तिस्तदन्येषां ब्रह्मादीनां तदीरणात् ॥</span>
+<span class="gr-reference gr-ref-Paramashruti-id">‘उत्पत्तिर्वासुदेवस्य प्रादुर्भावो न चापरः ।<br/>देहोत्पत्तिस्तदन्येषां ब्रह्मादीनां तदीरणात् ॥</span>
-<span class="gr-reference gr-ref-Paramashruti-id">देहोऽनादिर्हरेर्नित्यो ब्रह्मादीनामनित्यकाः ।   मुख्योत्पत्तिस्तदन्येषां प्रादुर्भावो हरेर्जनिः ॥’</span> इति परमश्रुतेश्च ॥
+<span class="gr-reference gr-ref-Paramashruti-id">देहोऽनादिर्हरेर्नित्यो ब्रह्मादीनामनित्यकाः । <br/> मुख्योत्पत्तिस्तदन्येषां प्रादुर्भावो हरेर्जनिः ॥’</span> इति परमश्रुतेश्च ॥
 इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितः श्रीमद्विष्णुतत्त्वविनिर्णयः द्वितीयः परिच्छेदः ॥
 </div>
@@ Line 801: / Line 799: @@
 == तृतीयः परिच्छेदः ==
 <div class="adhyaya-block" data-doc="VTN" data-chap="3">
-<p class="adhyaya-trans">तृतीयः परिच्छेदः</p>
 </div>
 <div class="bhashya" id="VTN_C03_B001" data-verse="VTN_C03">
-<span class="gr-reference gr-ref-Paramopanishat-id">‘वर्जितः सर्वदोषैर्यो गुणसर्वस्वमूर्तिमान् ।   स्वतन्त्रो यद्वशाः सर्वे स विष्णुः परमो मतः ॥’</span> इति परमोपनिषदि ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Paramopanishat-id">‘वर्जितः सर्वदोषैर्यो गुणसर्वस्वमूर्तिमान् । <br/> स्वतन्त्रो यद्वशाः सर्वे स विष्णुः परमो मतः ॥’</span> इति परमोपनिषदि ।
 </div>
 <div class="bhashya" id="VTN_C03_B002" data-verse="VTN_C03">
-<span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">‘नित्यपूर्णाखलिगुणो विदोषः सर्वदैव यः ।  स्वतन्त्रः स परो (परमो) विष्णुर्जन्ममृत्यादिवर्जितः ॥’</span>
+<span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">‘नित्यपूर्णाखलिगुणो विदोषः सर्वदैव यः । <br/>स्वतन्त्रः स परो (परमो) विष्णुर्जन्ममृत्यादिवर्जितः ॥’</span>
 नारद उवाच ।
-<span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">‘निर्दोषश्चेत् कथं विष्णुर्मानुषेषूदपद्यत । चिन्ताश्रमव्रणाज्ञानदुःखयुग् दृश्यते कथम् ॥</span>
+<span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">‘निर्दोषश्चेत् कथं विष्णुर्मानुषेषूदपद्यत ।<br/>चिन्ताश्रमव्रणाज्ञानदुःखयुग् दृश्यते कथम् ॥</span>
-<span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">एष मे संशयो ब्रह्मन् हृदि शल्य इवार्पितः ।   अनुद्धार्योऽपरैर्मत्यैः सूक्तिशक्त्या तमुद्धर ॥</span>
+<span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">एष मे संशयो ब्रह्मन् हृदि शल्य इवार्पितः । <br/> अनुद्धार्योऽपरैर्मत्यैः सूक्तिशक्त्या तमुद्धर ॥</span>
 </div>
 <div class="bhashya" id="VTN_C03_B003" data-verse="VTN_C03">
 <p>ब्रह्मोवाच ।</p>
-<span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">स्त्रीपुंमलाभियोगात्मदेहो विष्णोर्न जायते ।    किन्तु निर्दोषचैतन्यसुखां नित्यां स्वकां तनुम् ॥</span>
+<span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">स्त्रीपुंमलाभियोगात्मदेहो विष्णोर्न जायते । <br/>  किन्तु निर्दोषचैतन्यसुखां नित्यां स्वकां तनुम् ॥</span>
-<span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">प्रकाशयति सैवेयं जनिर्विष्णोर्न चापरा ।   तथाऽप्यसुरमोहाय परेषां च क्वचित् क्वचित् ॥</span>
+<span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">प्रकाशयति सैवेयं जनिर्विष्णोर्न चापरा । <br/> तथाऽप्यसुरमोहाय परेषां च क्वचित् क्वचित् ॥</span>
-<span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">दुःखाज्ञानभ्रमादीन् स दर्शयेच्छुद्धसद्गुणः ।   क्व व्रणादि क्व चाज्ञानं स्वतन्त्राचिन्त्यसद्गुणे ॥</span>
+<span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">दुःखाज्ञानभ्रमादीन् स दर्शयेच्छुद्धसद्गुणः । <br/> क्व व्रणादि क्व चाज्ञानं स्वतन्त्राचिन्त्यसद्गुणे ॥</span>
-<span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">दोर्लभ्यायैव मौक्षस्य दर्शयेत् तान्यजो हरिः ।   मिथ्यादर्शनदोषेण तेन मुक्तिं न यान्ति च ॥</span>
+<span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">दोर्लभ्यायैव मौक्षस्य दर्शयेत् तान्यजो हरिः । <br/> मिथ्यादर्शनदोषेण तेन मुक्तिं न यान्ति च ॥</span>
-<span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">तमो यान्ति च तेनैव तस्माद्दोषविवर्जितम् ।   प्रादुर्भावगतं चैव जानीयाद्विष्णुमञ्जसा ॥’</span> इति ब्रह्माण्डे ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">तमो यान्ति च तेनैव तस्माद्दोषविवर्जितम् । <br/> प्रादुर्भावगतं चैव जानीयाद्विष्णुमञ्जसा ॥’</span> इति ब्रह्माण्डे ।
 </div>
 <div class="bhashya" id="VTN_C03_B004" data-verse="VTN_C03">
-<span class="gr-reference gr-ref-Mahopanishat-id">गुणक्रियादयो विष्णोः स्वरूपं नान्यदिष्यते ।   अतो मिथोऽपि भेदो न तेषां क्वचित् कदाचन ॥</span>
+<span class="gr-reference gr-ref-Mahopanishat-id">गुणक्रियादयो विष्णोः स्वरूपं नान्यदिष्यते । <br/> अतो मिथोऽपि भेदो न तेषां क्वचित् कदाचन ॥</span>
-<span class="gr-reference gr-ref-Mahopanishat-id">स्वरूपेऽपि विशेषोऽस्ति स्वरूपत्ववदेव तु ।  भेदाभावेऽपि तेनैव व्यवहारश्च सर्वतः ॥’</span> इति महो(परमो)पनिषदि ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Mahopanishat-id">स्वरूपेऽपि विशेषोऽस्ति स्वरूपत्ववदेव तु ।<br/> भेदाभावेऽपि तेनैव व्यवहारश्च सर्वतः ॥’</span> इति महो(परमो)पनिषदि ।
 </div>
 <div class="bhashya" id="VTN_C03_B  005" data-verse="VTN_C03">
-<span class="gr-reference gr-ref-Brahmatarka-id">अभिन्नत्वमभेदश्च यथा भेदविवर्जितम् ।  व्यवहार्यं पृथक् च स्यादेवं सर्वे गुणाः हरेः ॥</span>
+<span class="gr-reference gr-ref-Brahmatarka-id">अभिन्नत्वमभेदश्च यथा भेदविवर्जितम् । <br/>व्यवहार्यं पृथक् च स्यादेवं सर्वे गुणाः हरेः ॥</span>
-<span class="gr-reference gr-ref-Brahmatarka-id">अभेदाभिन्नयोर्भेदा यदि वा भेदभिन्नयोः ।  अनवस्थितिरेव स्यान्न विशेषणतामतिः ॥</span>
+<span class="gr-reference gr-ref-Brahmatarka-id">अभेदाभिन्नयोर्भेदा यदि वा भेदभिन्नयोः । <br/>अनवस्थितिरेव स्यान्न विशेषणतामतिः ॥</span>
-<span class="gr-reference gr-ref-Brahmatarka-id">मूलसम्बन्धमज्ञात्वा तस्मादेकमनन्तधा ।   व्यवहार्यं विशेषेण दुस्तर्कबलतो हरेः ॥   विशेषोऽपि स्वरूपं स स्वनिर्वाहकताऽस्य च ॥’</span> इति ब्रह्मतर्के ॥
+<span class="gr-reference gr-ref-Brahmatarka-id">मूलसम्बन्धमज्ञात्वा तस्मादेकमनन्तधा । <br/> व्यवहार्यं विशेषेण दुस्तर्कबलतो हरेः ॥ <br/> विशेषोऽपि स्वरूपं स स्वनिर्वाहकताऽस्य च ॥’</span> इति ब्रह्मतर्के ॥
 </div>
@@ Line 837: / Line 834: @@
 <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘एकमेवाद्वितीयं तत् ’(छां.उ.६.१)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘नेह नानास्ति किञ्चन’(कठ.२.१.११)</span>
 <span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति।’ (कठ.२.१.१०)</span>
-<span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति ।  एवं धर्मान् पृथक् पश्यन् तानेवानु विधावति ॥(कठ.२.१.१४)’</span> इत्यादिश्रुतेश्च ॥
+<span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति ।<br/> एवं धर्मान् पृथक् पश्यन् तानेवानु विधावति ॥(कठ.२.१.१४)’</span> इत्यादिश्रुतेश्च ॥
 </div>
 <div class="bhashya" id="VTN_C03_B007" data-verse="VTN_C03">
-<span class="gr-reference gr-ref-Brahmatarka-id">‘देशः सर्वत्र पुरुषः स्वतन्त्रः कालनित्यता ।  इत्यादिषु स्वसम्बन्धो यथैव गुणरूपिणः ॥ गुणित्वं गुणभोक्तृत्वं स्याद् विष्णोस्तच्च स स्वयम् ॥’</span> इति ब्रह्मतर्के ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Brahmatarka-id">‘देशः सर्वत्र पुरुषः स्वतन्त्रः कालनित्यता । <br/>इत्यादिषु स्वसम्बन्धो यथैव गुणरूपिणः ॥<br/>गुणित्वं गुणभोक्तृत्वं स्याद् विष्णोस्तच्च स स्वयम् ॥’</span> इति ब्रह्मतर्के ।
 </div>
 <div class="bhashya" id="VTN_C03_B008" data-verse="VTN_C03">
-<span class="gr-reference gr-ref-Paramashruti-id">विष्णुं सर्वगुणैः पूर्णं ज्ञात्वा संसारवर्जितः ।  निर्दुःखानन्दभुङ् नित्यं तत्समीपे स मोदते । मुक्तानां चाश्रयो विष्णुरधिकोधिपतिस्तथा । तद्वशा एव ते सर्वे सर्वेदैव स ईश्वरः ॥’</span> इति परमश्रुतिः ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Paramashruti-id">विष्णुं सर्वगुणैः पूर्णं ज्ञात्वा संसारवर्जितः । <br/>निर्दुःखानन्दभुङ् नित्यं तत्समीपे स मोदते ।<br/>मुक्तानां चाश्रयो विष्णुरधिकोधिपतिस्तथा ।<br/>तद्वशा एव ते सर्वे सर्वेदैव स ईश्वरः ॥’</span> इति परमश्रुतिः ।
 </div>
 <div class="bhashya" id="VTN_C03_B009" data-verse="VTN_C03">
 <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-Atharvanopanishat-id">‘अमृतस्यैष सेतुः’(मुण्डक.४.६(२.२.५))</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id">‘सोश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता’(ब्रह्मवल्लि.२(तै.उ.२.२))</span> इत्यादि च ॥
-<span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘नृपाद्या शतधृत्यन्ताः मुक्तिगा उत्तरोत्तरम् ।  गुणैः सर्वै शतगुणा मोदन्त इति हि श्रुतिः ॥’</span> इति पाद्मे ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘नृपाद्या शतधृत्यन्ताः मुक्तिगा उत्तरोत्तरम् । <br/>गुणैः सर्वै शतगुणा मोदन्त इति हि श्रुतिः ॥’</span> इति पाद्मे ।
 </div>