Anuvyakhyana: Difference between revisions

Line 52:

<span id="gr-adh-AV_C01_S01_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="जिज्ञासाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">जिज्ञासाधिकरणम्</h4>

Line 61:

</div>

~~<span id="gr-adh-AV_C01_S01_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="जन्माधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">जन्माधिकरणम्</h4>~~

<span class="shloka-line">~~अन्तस्समुद्रगं विश्वप्रसूतेः कारणं तु यत्~~ ।</span>

<span class="shloka-line">स एव भर्गशब्दार्थो व्याहृतीनां च भूमतः ।</span>

<span class="shloka-line">~~सूक्तोपनिषदाद्युक्तं ‘जन्माद्यस्य’ इति लक्ष्यते ॥89॥~~</span>

<span class="shloka-line">भावनाच्चैव सुत्वाच्च सोऽयं पुरुष इत्यपि ॥10॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C01_S01_A003" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="शास्त्रयोनित्वाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">शास्त्रयोनित्वाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~एवं धर्मानिति श्रुत्या तदभेदोऽप्युदीर्यते~~ ।</span>

<span class="shloka-line">स एव सर्ववेदार्थो जिज्ञास्योऽयं विधीयते ।</span>

<span class="shloka-line">~~शैवाद्यागमसम्प्राप्तदृष्टगेन फलेन तु ॥112॥~~</span>

<span class="shloka-line">‘ज्ञानी प्रियतमोऽतो मे’ ‘तं विद्वानेव चामृतः’ ॥11॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C01_S01_A004" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="समन्वयाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">समन्वयाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~उपक्रमादिलिङ्गेभ्यो नान्या स्यादनुमा ततः~~ ।</span>

<span class="shloka-line">‘वृणुते यं तेन लभ्यः’ इत्याद्युक्तिबलेन हि ।</span>

<span class="shloka-line">~~त एवान्वयनामानः तैः सम्यक् प्रविचारिते ॥120॥~~</span>

<span class="shloka-line">जिज्ञासोत्थज्ञानजात्तत्प्रसादादेव मुच्यते ॥12॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C01_S01_A005" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="ईक्षत्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">ईक्षत्यधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~ईक्षणीयत्वतो विष्णुर्वाच्य~~ एव न ~~चान्यथा ॥121॥~~</span>

<span class="shloka-line">‘द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च ।</span>

<span class="shloka-line">यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया’ ॥13॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C01_S01_A006" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="आनन्दमयाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">आनन्दमयाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~एवं शास्त्रवगम्यत्वे विभागेन समन्वयम् ॥154॥~~</span>

<span class="shloka-line">‘नर्ते त्वत्क्रियते किञ्चिद्’ इत्यादेर्न हरिं विना ।</span>

<span class="shloka-line">ज्ञानस्वभावतोपि स्यान्मुक्तिः कस्यापि हि क्वचित् ॥14॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C01_S01_A007" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अन्तस्थत्वाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अन्तस्थत्वाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~............ देवानां तत्र शक्तताम्~~ ।</span>

<span class="shloka-line">‘अज्ञानां ज्ञानदो विष्णुर्ज्ञानिनां मोक्षदश्च सः ।</span>

<span class="shloka-line">~~आशङ्क्य तत्र रूढिं च तच्छब्दानामपि स्वयम् ॥242॥~~</span>

<span class="shloka-line">आनन्ददश्च मुक्तानां स एवैको जनार्दनः’ ॥15॥</span>

</div>

~~<span id="gr-adh-AV_C01_S01_A008" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="आकाशाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">आकाशाधिकरणम्</h4>~~

<span class="shloka-line">~~चेष्टा हि चेतनानां या सा भवेत् तत्प्रसादतः~~ ।</span>

<span class="shloka-line">इत्युक्तेर्बन्धमिथ्यात्वं नैव मुक्तिरपेक्षते ।</span>

<span class="shloka-line">~~अचेतनस्वभावस्तु विवरादिः कथं ततः ॥244॥~~</span>

<span class="shloka-line">मिथ्यात्वमपि बन्धस्य न प्रत्यक्षविरोधतः ॥16॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C01_S01_A009" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="प्राणाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">प्राणाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~.............अध्यात्ममन्वयव्यतिरेकतः ॥246॥~~</span>

<span class="shloka-line">मिथ्यात्वं यदि दुःखादेस्तद्वाक्यस्याग्रतो भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">मिथ्यायाः साधकत्वं च न सिद्धं प्रतिवादिनः ॥17॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C01_S01_A011" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="गायत्र्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">गायत्र्यधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~नित्यत्वादेव शब्दस्य तत्स्वभावः कथं हरेः~~ ।</span>

<span class="shloka-line">तच्च मिथ्याप्रमाणेन सता वा साध्यते त्वया ।</span>

<span class="shloka-line">~~कथं प्रसिद्धबहुलशब्दानामन्यथार्थता ॥248॥~~</span>

<span class="shloka-line">सता चेत् द्वैतसिद्धिः स्यान्न सिद्धं चान्यसाधनम् ॥18॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C01_S01_A012" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अन्तिमप्राणाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अन्तिमप्राणाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~.........बाहुल्ये श्रुतिलिङ्गयोः ॥249॥~~</span>

<span class="shloka-line">साधकत्वं सतस्तेन साक्षिणा सिद्धिमिच्छता ।</span>

<span class="shloka-line">स्वीकृतं ह्यविशेषस्य साध्यासाधकता पुनः ॥19॥</span>

</div>

<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥</div>

~~<span id="gr-C1-S2" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="द्वितीयः पादः"></span>~~

~~=== द्वितीयः पादः ===~~

<span id="gr-adh-AV_C01_S02_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="सर्वगतत्वाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">सर्वगतत्वाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~लिङ्गात्मकानां शब्दानां वृत्तिर्नारायणे परे ॥ १ ॥</span>~~

<span class="shloka-line">तच्चाविशेषमानेन साध्यमित्यनवस्थितिः ।</span>

~~<span class="shloka-line">चिन्त्यते सर्वगत्वं तु प्रथमं प्रविचार्यते~~ ।</span>

<span class="shloka-line">अनङ्गीकुर्वतां विश्वसत्यतां तन्न वादिता ॥20॥</span>

<span class="shloka-line">~~तत्र तत्र स्थितो विष्णुस्तत्तच्छक्तिप्रबोधकः ॥1॥~~</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C01_S02_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अत्तृत्वाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अत्तृत्वाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~अनित्यत्वात् क्रियाणां तु कथमेव स्वरूपता~~ ।</span>

<span class="shloka-line">तस्माद् व्यवहृतिः सर्वा सत्येत्येव व्यवस्थिता ।</span>

<span class="shloka-line">~~इति चेत् स विशेषोऽपि क्रियाशक्त्यात्मना स्थिरः ॥6॥~~</span>

<span class="shloka-line">व्यावहारिकमेतस्मात् सत्यमित्येव चागतम् ॥21॥</span>

</div>

~~<span id="gr-adh-AV_C01_S02_A003" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="गुहाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">गुहाधिकरणम्</h4>~~

<span class="shloka-line">व्यवहारसतश्चापि साधकत्वं तु पूर्ववत् ।</span>

<span class="shloka-line">~~यः सेतुरिति चैकत्ववचनेन विशेषणात् ॥10॥~~</span>

<span class="shloka-line">सत्त्रैविध्यं च मानेन सिद्ध्येत् केनेति पृच्छ्यते ॥22॥</span>

</div>

~~<span id="gr-adh-AV_C01_S02_A004" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अन्तरधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अन्तरधिकरणम्</h4>~~

<span class="shloka-line">~~अन्तःस्थित्वा रमणकृदन्तरः समुदाहृतः~~ ।</span>

<span class="shloka-line">तस्याप्युक्तप्रकारेण नैव सिद्धिः कथञ्चन ।</span>

<span class="shloka-line">~~रमणं चात्मशब्देनादेयं मातीति चोच्यते ॥11॥~~</span>

<span class="shloka-line">वैलक्ष्ण्यं सदसतोरप्येतेन निषिध्यते ॥23॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C01_S02_A005" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अन्तर्याम्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अन्तर्याम्यधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~रमणं नातियत्नस्य विक्षेपादेव युज्यते ॥15॥~~</span>

<span class="shloka-line">वैलक्ष्ण्यं सतश्चापि स्वयं सद्भेदवादिनः ।</span>

<span class="shloka-line">असतश्चापि विश्वस्य तेनानिष्टं कथं भवेत् ॥24॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C01_S02_A006" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अदृश्यत्वाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अदृश्यत्वाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~गुणक्रियादयो भावा यदि वा स्युरभेदिनः ॥17॥~~</span>

<span class="shloka-line">यद्युच्यतेऽपि सर्वस्मादिति सद्भेदसंस्थितिः ।</span>

<span class="shloka-line">सन्मात्रत्वं ब्रह्मणोऽपि तस्मात् तदपि नो भवेत् ॥25॥</span>

</div>

<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥</div>

~~<span id="gr-C1-S3" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="तृतीयः पादः"></span>~~

~~=== तृतीयः पादः ===~~

~~<div class="introduction" id="AV_C01_S03_I01" data-verse="AV_C01_S03">~~

<p>तत्रान्यत्र प्रसिद्धानां(तत्रान्यत्र च सिद्धानां) लिङ्गानाम्नां पुनर्हरिः ।</p>

~~<p>विशेषान्मुख्यतो वृत्तिं स्वस्मिन्नेवात्र वक्त्यजः ॥1॥</p>~~

~~</div>~~

<span id="gr-adh-AV_C01_S03_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="द्युभ्वाद्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">द्युभ्वाद्यधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~विष्णावेवात्मशब्दस्य रूढत्वान्न शिवादिकान्~~ ।</span>

<span class="shloka-line">ज्ञानबाध्यत्वमपि तु न सिद्धं प्रतिवादिनः ।</span>

<span class="shloka-line">~~श्रुतिर्वक्त्यखिलेशत्वात् .............॥~~</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C01_S03_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="द्युभ्वाद्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">द्युभ्वाद्यधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~...............भूमा विष्णुः सुखाधिकः ॥2॥~~</span>

<span class="shloka-line">असद्वलिक्षणज्ञप्त्यै ज्ञातव्यमसदेव हि ।</span>

<span class="shloka-line">तस्मादसत्प्रतीतिश्च कथं तेन निवार्यते ॥27॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C01_S03_A003" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अक्षराधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अक्षराधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~अतो विरुद्धवद्भातमपि व्याख्याय तत्त्वतः~~ ।</span>

<span class="shloka-line">अन्यथात्वमसत्तस्माद् भ्रान्तावेव प्रतीयते ।</span>

<span class="shloka-line">~~योजनीयं हरौ वाक्यं विरुद्धैर्लक्षणैर्युतम् ॥3॥~~</span>

<span class="shloka-line">सत्त्वस्यासत एवं हि स्वीकार्यैव प्रतीतता ॥28॥</span>

</div>

~~<span id="gr-adh-AV_C01_S03_A007" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="वामनाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">वामनाधिकरणम्</h4>~~

<span class="shloka-line">~~लिङ्गं साधारणं शब्दौ स्थानं लिङ्गमनुग्रहः~~ ।</span>

<span class="shloka-line">तस्यानिर्वचनीयत्वे स्यादेव ह्यनवस्थितिः ।</span>

<span class="shloka-line">~~पुनः शब्दा लिङ्गशब्दौ विचार्या द्विःस्थिता इह ॥7॥~~</span>

<span class="shloka-line">निर्विशेषे स्वयम्भाते किमज्ञानावृतं भवेत् ॥29॥</span>

</div>

~~<span id="gr-adh-AV_C01_S03_A008" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="देवताधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">देवताधिकरणम्</h4>~~

<span class="shloka-line">~~तत्फलाय विधिः सिद्धे चोपासाया निराकृतः~~ ।</span>

<span class="shloka-line">मिथ्याविशेषोप्यज्ञानसिद्धिमेव ह्यपेक्षते ।</span>

<span class="shloka-line">~~यतो जैमिनिनाऽन्यार्थमसिद्धेऽर्थे विधिस्तथा ॥15॥~~</span>

<span class="shloka-line">न चावरणमज्ञानमसत्ये तेन चेष्यते ॥30॥</span>

</div>

<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥</div>

~~<span id="gr-C1-S4" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="चतुर्थः पादः"></span>~~

~~=== चतुर्थः पादः ===~~

<span id="gr-adh-AV_C01_S04_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="।आनुमानिकाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">।आनुमानिकाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~दुःखिबद्धावराद्यास्तु तदधीनत्वहेतुतः ॥1॥~~</span>

<span class="shloka-line">अप्रकाशस्वरूपत्वाज्जडेऽज्ञानं न मन्यते ।</span>

<span class="shloka-line">अज्ञानाभावतः शास्त्रं सर्वं व्यर्थीभविष्यति ॥31॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C01_S04_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="ज्योतिरुपक्रमाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">ज्योतिरुपक्रमाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~जातमोतं हरौ यस्माज्ज्योतिः, षः प्राणरूपतः ॥12॥~~</span>

<span class="shloka-line">अज्ञानस्य च मिथ्यात्वमज्ञानदिति कल्पने ।</span>

<span class="shloka-line">अनवस्थितिस्तथा च स्यादन्योन्याश्रयताऽथवा ॥32॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C01_S04_A006" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="प्रकृत्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">प्रकृत्यधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~स्त्रीशब्दाश्च निषेधार्थाः सर्वेऽपि ब्रह्मवाचकाः~~ ।</span>

<span class="shloka-line">स्वभावाज्ञानवादस्य निर्दोषत्वान्न तद्भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">~~विरोधिसर्वबाहुल्यकारणस्त्रीनिषेधिनाम् ॥22॥~~</span>

<span class="shloka-line">अविद्यादुर्घटत्वं चेत् स्यादात्माऽपि हि तादृशः ॥33॥</span>

</div>

<div class="~~gr-author-note~~">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥</div>

~~<span~~ id="~~gr-C2" class="gr-toc-anchor~~" ~~data-level~~="1" data-~~title~~="~~द्वितीयोध्यायः~~"~~></span~~>

~~== द्वितीयोध्यायः ==~~

<span class="shloka-line">अतोऽधिकारिविषयफलयोगादिवर्जितम् ।</span>

<~~span id~~="gr-~~C2-S1~~" class="~~gr-toc-anchor~~" ~~data-level~~="~~2" data~~-~~title="प्रथमः पादः~~"></span>

<span class="shloka-line">अनन्तदोषदुष्टं च हेयं मायामतं शुभैः ॥34॥</span>

~~=== प्रथमः पादः ===~~

<~~div~~ class="~~introduction" id="AV_C02_S01_I01" data~~-~~verse=~~"~~AV_C02_S01">~~

~~<p>उक्तः समन्वयः साक्षादविरोधोऽत्र साध्यते ।</p~~>

~~<p>चतुर्विधस्य तस्यादौ यौक्तः तत्रापि~~ च ~~स्मृतेः ॥1॥~~</p>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C02_S01_I02" data-verse="AV_C02_S01">~~

~~<p>तस्याश्चतुःस्वरूपत्वात् प्रत्येकं चतुरात्मकाः ।</p>~~

~~<p>पादाः सर्वे तदंशाश्च मूर्तीनां वर्णमागमात् ॥2॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C02_S01_I03" data-verse="AV_C02_S01">~~

~~<p>आप्तता समतादृष्टिश्रुतिसाम्यबलोद्भवाः(बलाद्भवाः) ।</p>~~

~~<p>सर्वानुसारो लघुता विशेषादर्शनाफले ॥3॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C02_S01_I04" data-verse="AV_C02_S01">~~

~~<p>इष्टासिद्धिश्च नियमः पूर्वपक्षेषु युक्तयः ।</p>~~

~~<p>एता एव त्वतिबलाः सिद्धान्तस्य नियामकाः ॥4॥</p>~~

~~</div>~~

<span id="gr-adh-AV_C02_S01_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="स्मृत्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">स्मृत्यधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~आप्तैः प्रत्यक्षतो दृष्ट्वा प्रोक्तमर्थं कथं श्रुतिः~~ ।</span>

<span class="shloka-line">सत्यत्वात्तेन दुःखादेः प्रत्यक्षेण विरोधतः ।</span>

<span class="shloka-line">~~पिपीलिकालिपिनिभा वारयेत् सर्वगा~~ हि ~~ते ॥5॥~~</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S01_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="न विलक्षणत्वाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">न विलक्षणत्वाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~........ नित्यत्वात् पुरुषोद्भवैः~~ ।</span>

<span class="shloka-line">यजमानप्रस्तरत्वं यथा नार्थः श्रुतेर्भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">~~उज्झितं सर्वदोषैश्च कथं नो मानतां व्रजेत् ॥13॥~~</span>

<span class="shloka-line">ब्रह्मत्वमपि जीवस्य प्रत्यक्षस्याविशेषतः ॥36॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S01_A003" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अभिमान्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अभिमान्यधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~तथापि मृज्जलादीनां बुद्धिवागादिवाचकः ॥62॥~~</span>

<span class="shloka-line">सार्वज्ञादिगुणं जीवाद्भिन्नं ज्ञापयति श्रुतिः ।</span>

<span class="shloka-line">ईशं तामुपजीव्यैव वर्तते ह्यैक्यवादिनी ॥37॥</span>

</div>

~~<span id="gr-adh-AV_C02_S01_A004" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="असदधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">असदधिकरणम्</h4>~~

<span class="shloka-line">~~अल्पवाक्ययुता युक्तिर्बहुलैव विरोधिनी~~ ।</span>

<span class="shloka-line">उपजीव्यविरोधेन नास्यास्तन्मानता भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">~~यत्र तत्र कथं वस्तुनिर्णयः स्यादितीरिते ॥68॥~~</span>

<span class="shloka-line">स्वातन्त्र्ये च विशिष्टत्वे स्थानमत्यैक्ययोरपि ॥38॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S01_A005" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="भोक्त्रधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">भोक्त्रधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~नान्यदन्यत्वमापन्नं क्वचिद् दृष्टं कथञ्चन ॥86॥~~</span>

<span class="shloka-line">सादृश्ये चैक्यवाक् सम्यक् सावकाशा यथेष्टतः ।</span>

<span class="shloka-line">अवकाशोज्झिता भेदश्रुतिर्नातिबला कथम् ॥39॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S01_A006" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="आरम्भणाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">आरम्भणाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">अज्ञानासम्भवादेव मिथ्याभेदो निराकृतः ।</span>

<span class="shloka-line">~~जगतस्त्वविकारत्व उक्तन्यायेन साधिते ॥89॥~~</span>

<span class="shloka-line">अतो यथार्थबन्धस्य विना विष्णुप्रसादतः ॥40॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S01_A007" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="इतरव्यपदेशाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">इतरव्यपदेशाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~अनंशस्यापि जीवस्य किञ्चित् सामर्थ्ययोजनम्~~ ।</span>

<span class="shloka-line">अनिवृत्तेस्तदर्थं हि जिज्ञासाऽत्र विधीयते ।</span>

<span class="shloka-line">यथा दृष्ट्या प्रसन्नस्सन् राजा बन्धापनोदकृत् ॥41॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S01_A008" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="शब्दमूलत्वाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">शब्दमूलत्वाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~तस्य त्वशेषशक्तित्वाद्युज्यते सर्वमेव~~ च ~~॥101॥~~</span>

<span class="shloka-line">एवं दृष्टः स भगवान् कुर्याद् बन्धविभेदनम् ।</span>

<span class="shloka-line">कार्यता च न काचित् स्यादिष्टसाधनतां विना ॥42॥</span>

</div>

<~~span~~ id="gr-~~adh-AV_C02_S01_A009~~" class="~~gr-toc~~-~~anchor~~" ~~data-level~~="3" ~~data-title~~="~~न प्रयोजनाधिकरणम्~~"></span><h4 class="gr-~~section-head~~">न ~~प्रयोजनाधिकरणम्~~</h4>

<span class="shloka-line">कार्यं न हि क्रियाव्याप्यं निषिद्धस्य समत्वतः ।</span>

</div>

<span class="shloka-line">~~सदा प्रवृत्तिरीशस्य स्वभावादेव केवलम् ॥104॥~~</span>

<span class="shloka-line">कार्यं स्यान्नैव चाकर्तुमशक्यं कार्यमिष्यते ।</span>

<span class="shloka-line">साम्यादेव निषिद्धस्य तदिष्टं साधनं तथा ॥44॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S01_A010" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="वैषम्यनैर्घृण्याधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">वैषम्यनैर्घृण्याधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~वैषम्यं चैव नैघृण्यं वेदाप्रामाण्यकारणम् ॥112॥~~</span>

<span class="shloka-line">कार्यं साधनमिष्टस्य भगवानिष्टदेवता ।</span>

<span class="shloka-line">मुख्येष्टं वा सुमनसां ‘प्रेयस्तद्’ इति च श्रुतिः ॥45॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S01_A011" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="सर्वधर्मोपपत्त्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">सर्वधर्मोपपत्त्यधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~यदधीना गुणाश्चैव दोषा अपि हि सर्वशः ॥113॥~~</span>

<span class="shloka-line">‘प्राणबुद्धिमनःखात्मदेहापत्यधनादयः ।</span>

</div>

<div class="~~gr-author-note~~">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥</div>

~~<span~~ id="~~gr-C2-S2~~" ~~class~~="~~gr-toc-anchor~~" data-~~level~~="2" ~~data-title~~="~~द्वितीयः पादः~~"~~></span~~>

~~=== द्वितीयः पादः ===~~

<span class="shloka-line">इत्यादिवाक्यैराकाङ्क्षा सन्निधिर्योग्यता यतः ।</span>

<span class="shloka-line">तस्मिन्नेव(अस्मिन्नेव) समस्तस्येति इष्टे व्युत्पत्तिरिष्यते ॥47॥</span>

<p>~~स्मृतियुक्तिश्रुतिगुणयुक्तयो बहुयुक्तयः ॥1॥~~</p>

</div>

<p>~~एवं चतुर्विधा नैव विरुद्ध्यन्तेऽन्वयं प्रति~~ ।</p>

<p>~~इति प्रथमपादेन निर्णीतेऽप्यभियोगतः ॥2॥~~</p>

<span class="shloka-line">अत्त्यपूपांस्तव भ्रातेत्यादावावापतोऽपि च ।</span>

<span class="shloka-line">उद्वापाद्वर्तमानत्वादाकाङ्क्षादिबलादपि ॥48॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C02_S02_I03" data-verse="AV_C02_S02">~~

~~<p>दर्शनानां प्रवृत्तत्वान्मन्द आशङ्कते पुनः ।</p>~~

~~<p>अनादिकालतो वृत्ताः समया हि प्रवाहतः ॥3॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C02_S02_I04" data-verse="AV_C02_S02">~~

~~<p>न चोच्छेदोऽस्ति कस्यापि समयस्येत्यतो विभुः ।</p>~~

~~<p>भ्रान्तिमूलत्वमेतेषां पृथग्दर्शयति स्फुटम् ॥4॥</p>~~

</div>

<p>~~तर्कैर्दृढमतमैरेव वाक्यैश्चागमवादिनाम्~~ ।</p>

<p>~~दौर्लभ्याच्छुद्धबुद्धीनां बाहुल्यादल्पवेदिनाम् ॥5॥~~</p>

<span class="shloka-line">बालो व्युत्पत्तिमप्येति नानयेत्यादिवाक्यतः ।</span>

<span class="shloka-line">आनीयमानदृष्ट्यैव व्युत्पत्तेः सम्भवे सति ॥49॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C02_S02_I06" data-verse="AV_C02_S02">~~

~~<p>तामसत्वाच्च लोकस्य मिथ्याज्ञानप्रसक्तितः ।</p>~~

~~<p>विद्वेषात् परमे तत्त्वे तत्त्ववेदिषु चानिशम् ॥6॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C02_S02_I07" data-verse="AV_C02_S02">~~

~~<p>अनादिवासनायोगादसुराणां बहुत्वतः ।</p>~~

~~<p>दुराग्रहगृहीतत्वाद्वर्तन्ते समयाः सदा ॥7॥</p>~~

</div>

<p>~~तथापि शुद्धबुद्धीनामीशानुग्रहयोगिनाम्~~ ।</p>

<p>~~सुयुक्तयस्तमो हन्युरागमानुगताः सदा ॥8॥~~</p>

<span class="shloka-line">एष्यदानयनायायं कुत एव प्रतीक्षते ।</span>

<span class="shloka-line">व्युत्पन्नो वर्तमाने तु क्रियाशब्दे भविष्यति ॥50॥</span>

</div>

<p>~~इति विद्यापतिः सम्यक्समयानां निराकृतिम्~~ ।</p>

<p>~~चकार निजभक्तानां बुद्धिशाणत्वसिद्धये ॥9॥~~</p>

<span class="shloka-line">पुनर्दृष्ट्यैव शब्दश्रुत् पश्चाद् व्युत्पत्तिमेष्यति ।</span>

<span class="shloka-line">वर्तमानमतीतञ्च भविष्यदिति च क्रमात् ॥51॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S02_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="रचनानुपपत्त्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">रचनानुपपत्त्यधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~चेतनाचेतनं तत्त्वद्वयमेव निरीश्वराः~~ ।</span>

<span class="shloka-line">आकाङ्क्षादियुतं यस्माद् विधेर्व्युत्पादनं कुतः ।</span>

<span class="shloka-line">~~आहुस्तत्पञ्चपञ्चत्वविभागस्थमचेतनम् ॥10॥~~</span>

<span class="shloka-line">दृष्ट्या ज्ञातपदार्थस्य स्यादाकाङ्क्षा(पदाकाङ्क्षा) भविष्यति ॥52॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S02_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अन्यत्राभावाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अन्यत्राभावाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~साङ्ख्यस्तु सेश्वरो ब्रूते क्षेत्रानुग्रहशक्तिमान् ॥32॥~~</span>

<span class="shloka-line">व्युत्पत्तिः प्रथमा तस्माद् वर्तमानेऽगते ततः ।</span>

<span class="shloka-line">इष्टमाकाङ्क्षते सर्वो न प्रवृत्तिमपेक्षते ॥53॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S02_A003" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अभ्युपगमाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अभ्युपगमाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~चार्वकैरुच्यते मानमक्षजं नापरं क्वचित् ॥40॥~~</span>

<span class="shloka-line">अपरोक्षं परोक्षं वा ज्ञानमिष्टस्य साधनम् ।</span>

<span class="shloka-line">क्वापि चेष्टा तदर्था स्यादत्तिर्हि रसवित्तये ॥54॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S02_A004" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="पुरुषाश्माधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">पुरुषाश्माधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~सन्निधानाच्चेतनस्य वर्तते यद्यचेतनम् ॥46॥~~</span>

<span class="shloka-line">वाक्यार्थज्ञानमात्रेण क्वचिदिष्टं भवेदपि ।</span>

<span class="shloka-line">न च स्रुक्स्रुववह्न्यादावतात्पर्यं श्रुतेर्भवेत् ॥55॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S02_A005" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अन्यथानुमित्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अन्यथानुमित्यधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~अङ्गित्वं यदि तस्यैव स्वातन्त्र्यं चेन्न चाखलिम्~~ ।</span>

<span class="shloka-line">यत्किञ्चित्करणस्यापि यज्ञतैवाऽन्यथा भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">~~तत्प्रेरणेऽप्यशक्तत्वात् स्वतन्त्रोऽन्यो ह्यपेक्षितः ॥49॥~~</span>

<span class="shloka-line">तस्मादुपासनार्थं च स्वार्थे तात्पर्यवद्भवेत् ॥56॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S02_A006" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="वैशेषिकाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">वैशेषिकाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~नित्यज्ञानप्रयत्नेच्छं सङ्ख्याद्यैरपि पञ्चभिः ॥53॥~~</span>

<span class="shloka-line">इतिशब्दोन्नयेऽग्नावित्यप्युन्नीते स्मृतिर्भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">इतिशब्दव्यपेतानि ह्यपि सन्ति वचांस्यलम् ॥57॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S02_A007" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="समुदायाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">समुदायाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~वैभाषिकाश्च सौत्रान्ताः स्वरसक्षणिकं जगत्~~ ।</span>

<span class="shloka-line">आत्मानमेवेत्यादीनि योगेऽग्नावपि तत्समम् ।</span>

<span class="shloka-line">~~अणूनां समुदायं च कालकर्मनिमित्ततः ॥180॥~~</span>

<span class="shloka-line">एकवाक्यत्वयोगे तु वेदस्यापि ह्यशेषतः ॥58॥</span>

</div>

~~<span id="gr-adh-AV_C02_S02_A008" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="असदधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">असदधिकरणम्</h4>~~

<span class="shloka-line">~~अपरः शून्यमखिलं मनोवाचामगोचरम्~~ ।</span>

<span class="shloka-line">वाक्यभेदो न युक्तस्स्याद्योगश्च स्यान्महाफले ।</span>

<span class="shloka-line">~~निर्विशेषं स्वयम्भातं निर्लेपमजरामरम् ॥212॥~~</span>

<span class="shloka-line">इति ब्रूयादिति वचो गतमग्नौ समीपगम् ॥59॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S02_A009" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अनुपलब्ध्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अनुपलब्ध्यधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~ज्ञानमेवैकमखिलज्ञेयाकारं प्रभासते~~ ।</span>

<span class="shloka-line">कल्पनागौरवं चेत् स्यात् पृथक्तात्पर्यकल्पने(पृथक् तात्पर्यसम्भवे) ।</span>

<span class="shloka-line">~~तत्र सन्ततिभेदश्च स्वभेदो भेद एव च ॥245॥~~</span>

<span class="shloka-line">कल्पनागौरवादेव पदार्था न स्युरेव हि ॥60॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S02_A010" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="नैकस्मिन्नधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">नैकस्मिन्नधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~आह क्षपणको विश्वं सदसद्द्वयमद्वयम्~~ ।</span>

<span class="shloka-line">प्रमाणावगतत्वं चेत् तात्पर्याणां तथैव हि ।</span>

<span class="shloka-line">~~द्वयाद्वयमतत्सर्वं सप्तभङ्गि सदातनम् ॥249॥~~</span>

<span class="shloka-line">तस्मात् पदार्थे वाक्यार्थे तात्पर्यमुभयत्र च ॥61॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S02_A011" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="पत्युरधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">पत्युरधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~सर्वज्ञत्वादिकैः सर्वैर्गुणैर्युक्तं सदाशिवम् ॥266॥~~</span>

<span class="shloka-line">पृथगेव च वाक्यत्वं पृथगन्वयतो भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">अवान्तरत्वाद्वाक्यानां वाक्यभेदो न दूषणम् ॥62॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S02_A012" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="उत्पत्त्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">उत्पत्त्यधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~निराकृतौ विशेषस्य भावाच्छक्तिमतं~~ पृथक् ।</span>

<span class="shloka-line">अङ्गीकृतत्वादपि तैः पदानां तु पृथक् पृथक् ।</span>

<span class="shloka-line">~~दूष्यते महती देवी ह्रीङ्कारी सर्वकारणम् ॥292॥~~</span>

<span class="shloka-line">क्रियापदेनान्वयस्य वाक्यभेदो हि दूषणम् ॥63॥</span>

</div>

<div class="~~gr-author-note~~">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥</div>

~~<span~~ id="~~gr-C2-S3~~" ~~class~~="~~gr-toc-anchor~~" data-~~level~~="2" ~~data-title~~="~~तृतीयः पादः~~"~~></span~~>

~~=== तृतीयः पादः ===~~

<span class="shloka-line">प्रत्यक्षादिविरोधे तु गौणार्थस्यापि सम्भवात् ।</span>

<span class="shloka-line">अतात्पर्यं पदार्थेऽपि न कल्प्यमविरोधतः ॥64॥</span>

~~<p>अथाशेषसमाम्नायविरोधापाकृतिं प्रभुः~~ ।</p>

<p>~~करिष्यन् अधिदैवाधिभूतजीवपरात्मनाम् ॥1॥~~</p>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C02_S03_I02" data-verse="AV_C02_S03">~~

~~<p>स्वरूपनिर्णयायैव वचनानां परस्परम् ।</p>~~

~~<p>पादेनानेनाविरोधं दर्शयत्यमितद्युतिः ॥2॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C02_S03_I03" data-verse="AV_C02_S03">~~

~~<p>अनुभूतियुक्तिबहुवाग्वैलोम्यं च ततोऽधिकम् ।</p>~~

~~<p>एतत्सर्वं सतः साम्यं द्वारवैयर्थ्यमेव च ॥3॥</p>~~

</div>

<p>~~दृष्टयुक्त्यनुसारित्वमुक्तान्यार्थाविरोधतः~~ ।</p>

<p>~~प्रसिद्धनामस्वीकारे बहुवाक्यानुवर्तिता ॥4॥~~</p>

<span class="shloka-line">अतो ज्ञानफलान्येव कर्माणि ज्ञानमेव हि ।</span>

<span class="shloka-line">मुख्यप्रसाददं विष्णोर्जिज्ञासायाश्च तद्भवेत् ॥65॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C02_S03_I05" data-verse="AV_C02_S03">~~

~~<p>लोकदृष्टानुसारित्वं जीवसाम्यमनादिता ।</p>~~

~~<p>तत्र तत्र परिज्ञानं गुणसाम्यश्रुती तथा ॥5॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C02_S03_I06" data-verse="AV_C02_S03">~~

~~<p>उत्पत्तिमत्वं स्वगुणाननुभूत्यल्पकल्पने ।</p>~~

~~<p>नानाश्रुतिश्च वैचित्र्यं युक्तयः पूर्वपक्षगाः ॥6॥</p>~~

</div>

<p>~~व्यवस्थानुपपत्तिश्च स्वातन्त्र्यमनुसारिता~~ ।</p>

<p>~~मुख्यता शक्तिमत्त्वं च वैरूप्यं सर्वसङ्ग्रहः ॥7॥~~</p>

<span class="shloka-line">कर्तव्या तेन जिज्ञासा श्रुतिप्रामाण्ययोगतः ।</span>

<span class="shloka-line">प्रत्यक्षवच्च प्रामाण्यं स्वत एवागमस्य हि ॥66॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C02_S03_I08" data-verse="AV_C02_S03">~~

~~<p>गत्यादिरीशशक्तिश्च सर्वमानविरोधिता ।</p>~~

~~<p>अभीष्टासिद्धिसुव्यक्ती शास्त्रसिद्धिर्विपर्ययः ॥8॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C02_S03_I09" data-verse="AV_C02_S03">~~

~~<p>विशेषकारणं चेति सिद्धान्तस्यैव साधिकाः ।</p>~~

</div>

~~<span id="gr-adh-AV_C02_S03_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="वियदधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">वियदधिकरणम्</h4>~~

<span class="shloka-line">~~प्रकृतिः पुरुषः कालो वेदास्तदभिमानिनः(देवास्तदभिमानिनः) ॥9॥~~</span>

<span class="shloka-line">अनवस्थान्यथा हि स्यादप्रामाण्यं तथान्यतः ।</span>

<span class="shloka-line">मिथ्याज्ञप्तिप्रलम्भादेस्तेन वेदविरोधि यत् ॥67॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S03_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="मातरिश्वाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">मातरिश्वाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~एवं प्रलयकालेऽपि प्रतिभातपरावरः~~ ।</span>

<span class="shloka-line">न मानमपि वेदानामङ्गीकार्या हि नित्यता ।</span>

<span class="shloka-line">~~मुख्यवायुर्नित्यसमः शरीरोत्पत्तिकारणात् ॥20॥~~</span>

<span class="shloka-line">न हि धर्मादिसिद्धिः स्यान्नित्यवाक्यं विना क्वचित् (भवेत्) ॥68॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S03_A003" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="असम्भवाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">असम्भवाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">अविप्रलम्भस्तज्ज्ञानं तत्कृतत्वादयोऽपि च ।</span>

<span class="shloka-line">कल्प्या गौरवदोषेण पुंवाक्यं ज्ञापकं न तत् ॥69॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S03_A013" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="व्यतिरेकाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">व्यतिरेकाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~अच्छेद्यस्यापि जीवस्य विभागं बहुधा हरिः ॥25॥~~</span>

<span class="shloka-line">प्रत्यक्षः कस्यचिद्धर्मो वस्तुत्वादिति चोदिते ।</span>

<span class="shloka-line">न बुद्धो धर्मदर्शी स्यात् पुंस्त्वादित्यनुमाहतिः ॥70॥</span>

</div>

<~~span~~ id="gr-~~adh-AV_C02_S03_A014~~" class="~~gr-toc~~-~~anchor~~" ~~data-level~~="3" ~~data-title~~="~~पृथगधिकरणम्~~"></span><h4 class="~~gr-section~~-~~head~~">~~पृथगधिकरणम्~~</h4>

<span class="shloka-line">अधर्मवादिनो वाक्यमप्रयोजनमेव हि ।</span>

<span class="shloka-line">धर्माभावेऽपि नो तेन प्रत्यक्षावगतो भवेत् ॥71॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">~~एवं स्थितेऽपि जीवैक्यं केचिदाहुः परात्मना~~ ।</span>

<span class="shloka-line">अतः संशयसम्पत्तौ वाक्यं प्रत्यक्षवत् प्रमा ।</span>

<span class="shloka-line">~~तद्योऽहमिति पूर्वाभिः श्रुतिभिश्चानुमाबलात् ॥28॥~~</span>

<span class="shloka-line">शक्तिश्चैवान्विते स्वार्थे शब्दानामनुभूयते ॥72॥</span>

</div>

<~~span~~ id="gr-~~adh-AV_C02_S03_A018~~" class="~~gr-toc~~-~~anchor~~" ~~data-level~~="3" ~~data-title~~="~~अंशाधिकरणम्~~"></span><h4 class="~~gr-section~~-~~head~~">~~अंशाधिकरणम्~~</h4>

<span class="shloka-line">अतोन्विताभिधायित्वं गौरवं कल्पनेऽन्यथा ।</span>

<span class="shloka-line">न चाशक्त्यभिधायित्वं प्रवृत्तिश्च द्विधाऽन्यथा ॥73॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">~~भेदस्य मुक्तौ वचनादापि तत्पक्षनिग्रहः ॥81॥~~</span>

<span class="shloka-line">उक्तं विद्यापृथक्त्वात्तु सङ्क्षेपेणात्र सूचितम् ॥74॥</span>

</div>

<div class="~~gr-author-note~~">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥</div>

~~<span~~ id="~~gr-C2-S4~~" ~~class~~="~~gr-toc-anchor~~" data-~~level~~="2" ~~data-title~~="~~चतुर्थः पादः~~"~~></span~~>

~~=== चतुर्थः पादः ===~~

<span class="shloka-line">प्रमाणन्यायसच्छिक्षा क्रियते तर्कशास्त्रतः ।</span>

<span class="shloka-line">मानन्यायैस्तु तत्सिद्धैर्मीमांसा मेयशोधनम् ॥75॥</span>

~~<p>श्रुत्यर्थः श्रुतियुक्तिभ्यां विरुद्ध इव दृश्यते~~ ।</p>

<p>~~यत्र तन्निर्णयं देवः सुविशिष्टोपपत्तिभिः ॥1॥~~</p>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C02_S04_I02" data-verse="AV_C02_S04">~~

~~<p>करोत्यनेन पादेन तत्र स्पष्टार्थवच्छ्रुतिः ।</p>~~

~~<p>विशेषश्रुतिवैरूप्यं माहात्म्यं व्यक्तसद्गुणाः ॥2॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C02_S04_I03" data-verse="AV_C02_S04">~~

~~<p>दृष्टायुक्तिः समानत्वं कर्तृशक्तिर्विमिश्रिता ।</p>~~

~~<p>युक्तयः पूर्वपक्षेषु सुनिर्णीतास्तु तादृशाः ॥</p>~~

~~<p>युक्तयो निर्णयस्यैव स्वयं भगवतोदिताः ॥3॥</p>~~

</div>

<div class="~~gr-author-note~~">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥</div>

~~<span~~ id="~~gr-C3" class="gr-toc-anchor~~" ~~data-level~~="1" data-~~title~~="~~तृतीयाध्यायस्य~~"~~></span~~>

~~== तृतीयाध्यायस्य ==~~

<span class="shloka-line">ब्रह्मतर्कं च भगवान् स एव कृतवान् प्रभुः ।</span>

<~~span id~~="~~gr-C3~~-S1" class="~~gr-toc-anchor~~" ~~data-level~~="~~2" data~~-~~title="प्रथमः पादः~~"></span>

<span class="shloka-line">पञ्चाशत्कोटिविस्तारान्नारायणतनौ कृतात् ॥76॥</span>

~~=== प्रथमः पादः ===~~

<~~div~~ class="~~introduction" id="AV_C03_S01_I01" data~~-~~verse="AV_C03_S01~~">

~~<p>स्वाभाविकान्यथानामसहभावान्ययोक्तयः ॥1॥~~</p>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C03_S01_I02" data-verse="AV_C03_S01">~~

~~<p>अविशेषविशेषौ च सहभाIो विमिश्रता ।</p>~~

~~<p>विरुद्धोक्तिः सहस्थानं वैयर्थ्यं चान्यथागतिः ॥ 2 ॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C03_S01_I03" data-verse="AV_C03_S01">~~

~~<p>युक्तयः पूर्वपक्षस्य गुणाधिक्यर्थतो भवौ ।</p>~~

~~<p>उपपत्तिद्विरूपत्वमाधिक्यमनुरूपता ॥3॥</p>~~

</div>

<p>~~योग्यता बलवत्त्वं च विभागः कारणाभवः~~ ।</p>

<p>~~क्लृप्तिरन्या गतिश्चैव सिद्धान्तस्यैव साधकाः ॥4॥~~</p>

<span class="shloka-line">उद्धृत्य पञ्चसाहस्रं कृतवान् बादरायणः ।</span>

<span class="shloka-line">अतस्तदर्थं सङ्क्षेपादत इत्यभ्यसूचयत् ॥77॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C03_S01_I05" data-verse="AV_C03_S01">~~

~~<p>बीजपूरुषयोनीनां सङ्गातिनियमोज्झितिम् ।</p>~~

~~<p>अथशब्देन भगवानाह कारणतश्च ताम् ॥4॥</p>~~

</div>

<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥</div>

~~<span id="gr-C3-S2" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="द्वितीयः पादः"></span>~~

~~=== द्वितीयः पादः ===~~

~~<div class="introduction" id="AV_C03_S02_I01" data-verse="AV_C03_S02">~~

~~<p>पश्चाददृष्ट्यविज्ञानकालदुःखपृथग्भवाः ।</p>~~

~~<p>स्थानभेदो विरुद्धत्वं न्यायसाम्यं स्वतो भवः ॥1॥</p>~~

</div>

<p>~~गुणसाम्यमयोगश्च तर्कबाधो विलोमता~~ ।</p>

<p>~~नानाभावः प्रलोभश्च युक्तयः पूर्वपक्षगाः ॥2॥~~</p>

<span class="shloka-line">यतोऽनुभवतः सर्वं सिद्धमेतदतोऽपि च ।</span>

<span class="shloka-line">देवैश्च दुर्गमार्थेषु व्यापृतो नातिविस्तृतिम् ॥78॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C03_S02_I03" data-verse="AV_C03_S02">~~

~~<p>अशक्यकर्तृताशक्तिः स्वतोऽबोधस्तदेव च ।</p>~~

~~<p>अमानक्लृप्तिसन्मानव्यवस्थात्यल्पताभवाः ॥3॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C03_S02_I04" data-verse="AV_C03_S02">~~

~~<p>विशेषदृष्टिवाक्ये च पुंशक्तिः सुनिर्दशनम् ।</p>~~

~~<p>अलौकिकत्वमाधिक्यं स्वातन्त्र्यं निर्णयप्रमाः ॥4॥</p>~~

</div>

<span id="gr-adh-AV_C03_S02_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="सन्ध्याधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">सन्ध्याधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~वासनाः सर्ववस्तूनामनाद्यनुभवागताः~~ ।</span>

<span class="shloka-line">चकारैता ह्यवज्ञेया युक्तयः प्रतिपक्षगाः ।</span>

<span class="shloka-line">~~सन्त्येवाशेषजीवानामनादिमनसि स्थिताः ॥5॥~~</span>

<span class="shloka-line">प्रत्यक्षेक्षाक्षमः पक्षः कमेवात्राभिवीक्षते ॥79॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C03_S02_A003" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="देहयोगाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">देहयोगाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~सृष्ट्वैव वासनाभिश्च प्रपञ्चं स्वाप्नमीश्वरः~~ ।</span>

<span class="shloka-line">तस्मादक्षमपक्षत्वात् मोक्षशास्त्रेऽभ्युपेक्षितः ।</span>

<span class="shloka-line">~~वासनामात्रतां तस्य नीत्वाऽन्तर्धापयत्यजः ॥107॥~~</span>

<span class="shloka-line">स्वयं भगवता विष्णुर्ब्रह्मेत्येतत्पुरोदितम् ॥80॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C03_S02_A007" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="सम्पत्त्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">सम्पत्त्यधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~सुषुप्तिबोधमोहांश्च स्ववशस्तद्वशं सदा~~ ।</span>

<span class="shloka-line">‘स विष्णुराह हि’ इत्यन्ते देवशास्त्रस्य तेन हि ।</span>

<span class="shloka-line">~~जीवं नयति देवेशः नान्यः कर्ताऽस्य कश्चन ॥108॥~~</span>

<span class="shloka-line">आद्यन्तं देवशास्त्रस्य स्वयं भगवता कृतम् ॥81॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C03_S02_A008" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="नस्थानतोऽप्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">नस्थानतोऽप्यधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~न स्थानतोभेदतोऽप्यस्य भेदः कश्चित् परेशितुः~~ ।</span>

<span class="shloka-line">मध्यं तदाज्ञया पैलशेषालाभ्यां कृतमञ्जसा ।</span>

<span class="shloka-line">~~सर्वत्राशेषदोषोज्झपूर्णकल्याणचिद्गुणः ॥109॥~~</span>

<span class="shloka-line">अतस्तत्रैव विष्णुत्वसिद्धेर्ब्रह्मेत्यसूचयत् ॥82॥</span>

</div>

~~<span id="gr-adh-AV_C03_S02_A010" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="उपमाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">उपमाधिकरणम्</h4>~~

<span class="shloka-line">~~यत आभासतामेव श्रुतिरस्य वदत्यलम्~~ ।</span>

<span class="shloka-line">दोषारच्छिद्रशब्दानां पर्यायत्वं यतस्ततः ।</span>

<span class="shloka-line">~~‘‘यथैषा पुरुषे छाया एतस्मिन्नेतदाततम्’’ ॥121॥~~</span>

<span class="shloka-line">गुणा नारा इति ज्ञेयास्तद्वान् नारायणः स्मृतः ॥83॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C03_S02_A017" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="स्थानविशेषाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">स्थानविशेषाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~प्रतिबिम्बवदप्येषामानन्दोऽन्यगुणा यथा ॥163॥~~</span>

<span class="shloka-line">ब्रह्मशब्दोऽपि हि गुणपूर्तिमेव वदत्ययम् ।</span>

<span class="shloka-line">अतो नारायणस्यैव जिज्ञासाऽत्र विधीयते ॥84॥</span>

</div>

<~~span~~ id="gr-~~adh-AV_C03_S02_A017~~" class="~~gr-toc~~-~~anchor~~" ~~data-level~~="3" ~~data-title~~="~~पालकत्वाधिकरणम्~~"></span><h4 class="~~gr-section~~-~~head~~">~~पालकत्वाधिकरणम्~~</h4>

<span class="shloka-line">‘अम्भस्यपार इत्युक्तो नारायणपदोदितः(नारायणपदेरितः) ॥85॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">~~..... सृष्टिनाशौ तदधीनावितीरिते~~ ।</span>

<span class="shloka-line">‘आपो नारा’ इति ह्याह स एवाप्स्वन्तरीरितः ।</span>

<span class="shloka-line">~~स्वभावत्वात् स्थितेर्नैतदपेक्षेति न युज्यते ॥166॥~~</span>

<span class="shloka-line">कामतो विधिरुद्रादिपददात्र्या स्वयं श्रिया ॥86॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C03_S02_A017" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अव्यक्ताधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अव्यक्ताधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~अव्यक्तोऽपि स्वशक्यैव भक्तानां दृश्यते हरिः ॥167॥~~</span>

<span class="shloka-line">योनित्वेनात्मनो विष्णोस्तिष्ठन्तीत्युदितस्य च ।</span>

<span class="shloka-line">यस्मिन् देवा अधीत्युक्त्वा समुद्रं स्थानमेव च ॥87॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C03_S02_A017" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="उभयव्यपदेशाधिकरणम् (अहिकुण्डलाधिकरणम्)"></span><h4 class="gr-section-head">उभयव्यपदेशाधिकरणम् (अहिकुण्डलाधिकरणम्)</h4>

<span class="shloka-line">~~तदभिन्ना गुणा नित्यमपि सर्वे विशेषतः~~ ।</span>

<span class="shloka-line">नाम चाक्षरमित्येव ऋच इत्युदितं तु यत् ।</span>

<span class="shloka-line">~~गुणत्वेन गुणित्वेन भोक्तृभोग्यतया स्थिताः ॥168॥~~</span>

<span class="shloka-line">यतः प्रसूतेत्युक्त्वा च तदेव ब्रह्म चाब्रवीत् ॥88॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-~~AV_C03_S02_A017~~" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="~~परानन्दाधिकरणम्~~"></span><h4 class="gr-section-head">~~परानन्दाधिकरणम्~~</h4>

<span id="gr-adh-AV_C01_S01_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="जन्माधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">जन्माधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~.... ते चाखलिवलिक्षणाः~~ ।</span>

<span class="shloka-line">अन्तस्समुद्रगं विश्वप्रसूतेः कारणं तु यत् ।</span>

<span class="shloka-line">~~सर्वे सर्वगुणात्मानः सर्वकर्तार एव तु ॥209॥~~</span>

<span class="shloka-line">सूक्तोपनिषदाद्युक्तं ‘जन्माद्यस्य’ इति लक्ष्यते ॥89॥</span>

</div>

~~<span id="gr-adh-AV_C03_S02_A020" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="फलाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">फलाधिकरणम्</h4>~~

<span class="shloka-line">~~स एवाशेषजीवस्थनिःसङ्ख्यानादिकालिकान् ॥213॥~~</span>

<span class="shloka-line">सृष्टिः स्थितिश्च संहारो नियतिर्ज्ञानमावृतिः ।</span>

<span class="shloka-line">बन्धमोक्षावपि ह्यासु श्रुतिषूक्ता हरेः सदा ॥90॥</span>

</div>

<div class="~~gr-author-note~~">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥</div>

~~<span~~ id="~~gr-C3-S3~~" ~~class~~="~~gr-toc-anchor~~" data-~~level~~="2" ~~data-title~~="~~तृतीयः पादः~~"~~></span~~>

~~=== तृतीयः पादः ===~~

<span class="shloka-line">‘यं नामानि विशन्त्यद्धा’ ‘यो देवानाम्’ इति ह्यपि ।</span>

<span class="shloka-line">श्रुतेर्नामानि सर्वाणि विष्णोरेव यतस्ततः ॥91॥</span>

~~<p>वैराग्यतो भक्तिदार्ढ्यं तेनोपासा यदा भवेत्~~ ।</p>

<p>~~आपरोक्ष्यं भवेत् विष्णोरिति पादक्रमो भवेत् ॥1॥~~</p>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I2" data-verse="AV_C03_S03">~~

~~<p>युक्तितो ज्ञातवेदार्थो निरस्य समयान् परान् ।</p>~~

~~<p>परस्परविरोधं(धे) च प्रणुद्याशेषवाक्यगम् ॥2॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I3" data-verse="AV_C03_S03">~~

~~<p>अध्यात्मप्रवणो भूत्वा तस्य सन्निहितत्वतः ।</p>~~

~~<p>बहुयुक्तिविरोधानां भानात् तत्सहितश्रुतेः ॥3॥</p>~~

</div>

<p>~~विरोधं च निराकृत्य श्रुतीनां प्राणतत्वगान्~~ ।</p>

<p>~~परिहृत्य विरोधांश्च तत्प्रसादानुरञ्जितः ॥4॥~~</p>

<span class="shloka-line">गुणाः श्रुता इति ह्यस्मान्न दोषोऽर्थः श्रुतेर्भवेत् ॥92॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I5" data-verse="AV_C03_S03">~~

~~<p>देहकर्तृत्वमीशस्य ज्ञात्वा तत्पितृतास्मृतेः ।</p>~~

~~<p>विशेषस्नेहमापाद्य सर्वकर्तृत्वतोऽधिकम् ॥5॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I6" data-verse="AV_C03_S03">~~

~~<p>निष्पाद्य बहुमानं च तदन्यत्रातिदुःखतः ।</p>~~

~~<p>उत्पाद्याधिकवैराग्यं तद्गुणाधिक्यवेदनात् ॥6॥</p>~~

</div>

<p>~~सर्वस्य तद्वशत्वाच्च दार्ढ्यं भक्तेरवाप्य च~~ ।</p>

<p>~~यतेतोपासनायैव विशिष्टाचार्यसम्पदा ॥7॥~~</p>

<span class="shloka-line">प्रीत्या मोक्षपरत्वाच्च तात्पर्यं नैव दूषणे ।</span>

<span class="shloka-line">सर्वेषामपि वाक्यानां महातात्पर्यमत्र हि ॥93॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I8" data-verse="AV_C03_S03">~~

~~<p>कर्तव्या ब्रह्मजिज्ञासेत्युक्ते किमिति संशये ।</p>~~

~~<p>अत इत्युदितेऽप्यस्य विशेषानुक्तितः पुनः ॥8॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I9" data-verse="AV_C03_S03">~~

~~<p>सृष्टिबन्धनमोक्षादिकर्तृत्वस्य श्रुतत्वतः ।</p>~~

~~<p>यतो मोक्षादिदाताऽसावतो जिज्ञास्य एव वः ॥9॥</p>~~

</div>

<p>~~इत्याह तत्परं ब्रह्म व्यासाख्यं ज्ञानरश्मिमत्~~ ।</p>

<p>~~येनैव बन्धमोक्षः स्यात् स च जिज्ञासया गतः ॥10॥~~</p>

<span class="shloka-line">तद्विरोधे न मानत्वं फलं मुक्तिर्हि वाक्यतः ।</span>

<span class="shloka-line">न पुराणादिमानत्वं विरुद्धार्थे श्रुतेर्भवेत् ॥94॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I11" data-verse="AV_C03_S03">~~

~~<p>सुप्रसन्नो भवेदीशो जिज्ञासाऽतोऽस्य मुक्तिदा ।</p>~~

~~<p>मोक्षादिदत्वमीशस्य कथमेवावगम्यते ॥11॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I12" data-verse="AV_C03_S03">~~

~~<p>इति चेच्छास्त्रयोनित्वात् शास्त्रगम्यो हि मोक्षदः ।</p>~~

~~<p>प्रत्यक्षावसितेभ्यः स्याद्यदि मोक्षः कथञ्चन ॥12॥</p>~~

</div>

<p>~~किमित्यनादिसंसारमग्नाः सर्वा इमाः प्रजाः~~ ।</p>

<p>~~यस्मान्नियमतो दुःखहानिः प्रत्यक्षतो भवेत् ॥13॥~~</p>

<span class="shloka-line">दर्शनान्तरमूलत्वात् मोहार्थं चाज्ञया हरेः ।</span>

<span class="shloka-line">न सर्वनामताऽन्येषां श्रुतावुक्ता हि कुत्रचित् ॥95॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I14" data-verse="AV_C03_S03">~~

~~<p>धावन्त्येव तमुद्दिश्य राजाद्यमखिलाः प्रजाः ।</p>~~

~~<p>अनुमागम्यतो मोक्षो यदि स्यादनुमैव हि ॥14॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I15" data-verse="AV_C03_S03">~~

~~<p>दृष्टपूरुषवन्मोक्षदातृतां विनिवारयेत् ।</p>~~

~~<p>तच्छास्त्रगम्य एवैको मोक्षदो भवति ध्रुवम् ॥15॥</p>~~

</div>

<p>~~शास्त्रगम्यश्च नान्योऽस्ति मोक्षदत्वेन केशवात्~~ ।</p>

<span class="shloka-line">अदोषवचनाच्चैव नियमेन हरेः श्रुतौ ।</span>

<span class="shloka-line">अज्ञानं पारतन्त्र्यं च प्रलयेऽभाव एव च ॥96॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I17" data-verse="AV_C03_S03">~~

~~<p>वर्तमानः कथं शक्तः परमोक्षाय केवलम् ।</p>~~

~~<p>अन्याश्रयेण यद्येष दद्यान्मोक्षं स एव हि ॥17॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I18" data-verse="AV_C03_S03">~~

~~<p>तेन नानुसृतो मोक्षं न दद्यादन्यवाक्यतः ।</p>~~

~~<p>अतस्तदर्थमपि स ज्ञेयो विष्णुर्मुमुक्षुभिः ॥18॥</p>~~

</div>

<p>~~‘यमेवैष’ इति श्रुत्या ‘तमेवे’ति~~ च ~~सादरम्~~ ।</p>

<p>~~शास्त्रयोनित्वमस्यैव ज्ञायते वेदवादिभिः ॥19॥~~</p>

<span class="shloka-line">अशक्तिश्चोदितान्येषां सर्वेषामपि च श्रुतौ ।</span>

<span class="shloka-line">‘जन्माद्यस्य’ इति तेनैतद्विष्णोरेव स्वलक्षणम् ॥97॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I20" data-verse="AV_C03_S03">~~

~~<p>‘य एनं विदुरमृता’ इत्युक्तस्तु समुद्रगः ।</p>~~

~~<p>‘तदेव ब्रह्म परममि’ति श्रुत्यावधारितः ॥20॥</p>~~

</div>

<p>~~‘यतः प्रसूते’ति ततः सृष्टिमाह ततो हरिः~~ ।</p>

<p>~~शास्त्रयोनिर्न चान्योऽस्ति मुख्यतस्त्विति गम्यते ॥21॥~~</p>

<span class="shloka-line">अस्योद्भवादिहेतुत्वं साक्षादेव स्वलक्षणम् ।</span>

<span class="shloka-line">कृष्णध्यानच्छलेनैव स्वयं भागवतेऽब्रवीत् ॥98॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I22" data-verse="AV_C03_S03">~~

~~<p>शास्त्रयोनित्वमेतस्य ज्ञायते हि समन्वयात् ।</p>~~

~~<p>समिति ह्युपसर्गेन परमुख्यार्थतोच्यते ॥22॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I23" data-verse="AV_C03_S03">~~

~~<p>एवं परममुख्यार्थो नारायण इति श्रुतेः ।</p>~~

~~<p>निर्धारणाय नाशब्दमिति वेदपतिर्जगौ ॥23॥</p>~~

</div>

<p>~~कथं समन्वयो ज्ञेयः स्वल्पशाखाविदां नृणाम्~~ ।</p>

<p>~~‘वेदा ह्यनन्ता’ इति~~ हि ~~श्रुतिराहाप्यनन्ताम् ॥24॥~~</p>

<span class="shloka-line">अतो जीवैक्यमपि स निराचक्रे जगद्गुरुः ।</span>

<span class="shloka-line">न हि जन्मादिहेतुत्वं जीवस्य जगतो भवेत् ॥99॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I25" data-verse="AV_C03_S03">~~

~~<p>अनन्तवेदनिर्णीतिर्महाप्रलयवारिधेः ।</p>~~

~~<p>उत्तारणोपमेत्यस्मान्न ज्ञेयोऽत्र समन्वयः ॥25॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I26" data-verse="AV_C03_S03">~~

~~<p>इत्याशङ्कापनोदार्थं(इति शङ्कापनोदार्थं) स आह करुणाकरः ।</p>~~

~~<p>अशक्योत्तारणत्वेऽपि(अशक्योत्तरणत्वेऽपि) ह्यागमापारवारिधेः ॥26॥</p>~~

</div>

<p>~~निर्णीयते मयैवायं रोमकूपलयोदिना~~ ।</p>

<p>~~यद्यप्यशेषवेदार्थो दुर्गमोऽखलिमानवैः ॥27॥~~</p>

<span class="shloka-line">हिताक्रियादिदोषं च वक्ष्यत्येव स्वयं प्रभुः ।</span>

<span class="shloka-line">निर्गुणत्वं च तेनैव निषिद्धं प्रभुणा स्वयम् ॥100॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I28" data-verse="AV_C03_S03">~~

~~<p>मज्ज्ञानाव्याकृताकाशे प्राप्नोति परमाणुताम् ।</p>~~

~~<p>इति प्रकाशयन् (वेद)विश्वपतिराह प्रमेयताम् ॥28॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I29" data-verse="AV_C03_S03">~~

~~<p>निखलिस्यापि वेदस्य गतिसामान्यमञ्जसा ।</p>~~

~~<p>को नाम गतिसामान्यमनन्तागमसम्पदः ॥29॥</p>~~

</div>

<p>~~ज्ञानसूर्यमृते ब्रूयात् तमेकं बादरायणम्~~ ।</p>

<p>~~अन्योऽप्यल्पमतिः शाखाचतुष्पञ्चगतं वसु ॥30॥~~</p>

<span class="shloka-line">भेदेनैव तु मुख्यार्थसम्भवे लक्षणा कुतः ।</span>

<span class="shloka-line">कथं नित्यगुणस्यास्य स्यादैक्यं गुणहानतः ॥101॥</span>

</div>

<p>~~जानन्ननुमितत्वेन ब्रूयात् तस्य प्रसादतः~~ ।</p>

<p>~~इति मुख्यतयाऽशेषगतिसामान्यवित् प्रभुः ॥31॥~~</p>

<span class="shloka-line">सदैव गुणवत्त्वेऽस्य भिन्नं स्यान्निर्गुणं सदा ।</span>

<span class="shloka-line">न च मिथ्यागुणत्वं स्यादनिर्वाच्यस्य दूषणात् ॥102॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I32" data-verse="AV_C03_S03">~~

~~<p>प्रतिजज्ञे दृढं यस्माद्देवानामपि पूर्यते ।</p>~~

~~<p>अतो निखलिवेदानां सिद्ध एव समन्वयः ॥32॥</p>~~

</div>

<p>~~इति सुज्ञापितार्थोऽपि पृथक् चाह समन्वयम्~~ ।</p>

<p>~~तत्र प्रथमतोऽन्यत्र प्रसिद्धानां समन्वयः ॥33॥~~</p>

<span class="shloka-line">निर्गुणत्वं तदा च स्यादासुरत्वं न चान्यथा ।</span>

<span class="shloka-line">लक्ष्यलक्षणयोर्भेदोऽभेदो वा यदि वोभयम् ॥103॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I34" data-verse="AV_C03_S03">~~

~~<p>शब्दानां वाच्य एवात्र महामल्लेशभङ्गवत् ।</p>~~

~~<p>इतोऽत्यभ्यधिकत्वेऽपि तुर्यपादोदितस्य तु ॥34॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I35" data-verse="AV_C03_S03">~~

~~<p>महासमन्वये तस्मिन्नाधिकारोऽखिलस्य हि ।</p>~~

~~<p>ब्रह्मैवाधिकृतस्तत्र मुख्यतोऽन्ये यथाक्रमम् ॥35॥</p>~~

</div>

<p>~~दुर्गमत्वाच्च नैवात्र प्राथम्येनोदितोऽञ्जसा~~ ।</p>

<p>~~अतोऽन्यत्र प्रसिद्धानां शब्दानां निर्णयाय तु ॥36॥~~</p>

<span class="shloka-line">इति पृष्टे तदैक्यस्य गतिरेव न विद्यते ।</span>

<span class="shloka-line">ऐक्याभेदे न शास्त्रेण ज्ञेयं तत्स्वप्रकाशतः ॥104॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I37" data-verse="AV_C03_S03">~~

~~<p>प्रवृत्तः प्रथमं देवः तत्रानन्दादयो गुणाः ।</p>~~

~~<p>ईशस्यैवेति निर्णीताः श्रुतियुक्तिसमाश्रयात् ॥37॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I38" data-verse="AV_C03_S03">~~

~~<p>देवतान्तरगाः सर्वे शब्दवृत्तिनिमित्ततः ।</p>~~

~~<p>विष्णुमेव वदन्त्यद्धा तत्सङ्गादुपचारतः ॥38॥</p>~~

</div>

<p>~~अन्यदेवान् वदन्तीह विशेषगुणवक्तृतः~~ ।</p>

<p>~~विष्णुमेव परं ब्रूयुरेवमन्येऽप्यशेषतः ॥39॥~~</p>

<span class="shloka-line">भेदे मिथ्यात्वतो भेदसत्यत्वं स्याद्बलादपि ।</span>

<span class="shloka-line">भेदाभेदौ यदि तदा स्यादेव ह्यनवस्थितिः ॥105॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I40" data-verse="AV_C03_S03">~~

~~<p>इत्यन्यत्र प्रसिद्धोरुशब्दराशेरशेषतः ।</p>~~

~~<p>ज्ञाते समन्वये विष्णौ लिङ्गैर्ह्येष समन्वयः ॥40॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I41" data-verse="AV_C03_S03">~~

~~<p>तेषामन्यगतत्वे तु न स्यात् सम्यक्समन्वयः ।</p>~~

~~<p>इत्येवाशेषलिङ्गानां ब्रह्मण्येव समन्वयम् ॥41॥</p>~~

</div>

<p>~~आह उभयगतत्वं~~ च ~~स्यादतो लिङ्गशब्दयोः ।~~</p>

<p>~~इति संशयनुत्त्यर्थमुभयत्र प्रतीतितः ॥42॥~~</p>

<span class="shloka-line">स्वनिर्वाहकता चेत् स्याद् वाह्यं वाहकमित्यपि(बाह्यं बाहकमित्यपि) ।</span>

<span class="shloka-line">पर्यायो भेदवान् वा स्यादनवस्थोभयत्र च ॥106॥</span>

</div>

<p>~~शब्दानां वर्तमानानां सलिङ्गानां विशेषतः~~ ।</p>

<p>~~समन्वयो हरावेव यन्नैवान्यत्र मुख्यतः ॥43॥~~</p>

<span class="shloka-line">सत्यज्ञानादिकेप्येवं(सत्यज्ञानादिकेऽप्येव) न व्यावृत्त्या प्रयोजनम् ।</span>

<span class="shloka-line">व्यावृत्तस्याविशेषत्वे तदखण्डं च खण्डितम् ॥107॥</span>

</div>

<p>~~शब्दा लिङ्गानि च यतो नैवान्यत्र स्वतन्त्रता~~ ।</p>

<p>~~अस्वतन्त्रेषु शब्दस्य वृत्तिहेतुर्न मुख्यतः ॥44॥~~</p>

<span class="shloka-line">निर्विशेषत्वमेतेन मूकोऽहमितिवद् भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">अभिन्नेऽपि विशेषोऽयं बलादापतति ह्यतः ॥108॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I45" data-verse="AV_C03_S03">~~

~~<p>यतोऽतो यदधीनास्ते शब्दार्थत्वमुपागतः ।</p>~~

~~<p>अत्यल्पेनैव शब्दस्य वृत्तिहेतुगुणेन तु ॥45॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I46" data-verse="AV_C03_S03">~~

~~<p>अयो यथा दाहकत्वं स एवेशः स्वतन्त्रतः ।</p>~~

~~<p>मुख्यशब्दार्थ इति हि स्वीकर्तव्यो मनीषिभिः ॥46॥</p>~~

</div>

<p>~~इत्याह एवं च शब्दानां नारायणसमन्वये~~ ।</p>

<p>~~सिद्धेऽप्यशेषशब्दानां न कथञ्चन युज्यते ॥47॥~~</p>

<span class="shloka-line">विशेषतद्वतोश्चैव स्वनिर्वाहकता भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">भेदहीने त्वपर्यायशब्दान्तरनियामकः ॥109॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I48" data-verse="AV_C03_S03">~~

~~<p>विरोधादवरत्वादेरपि प्राप्तिर्यतो भवेत् ।</p>~~

~~<p>इति चेदवरत्वादि द्विविधं ह्युपलभ्यते ॥48॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I49" data-verse="AV_C03_S03">~~

~~<p>परस्यावरताहेतुर्यः स्वयं पर एव सन् ।</p>~~

~~<p>सोऽपि ह्यवरशब्दार्थो यथा राजा जयी भवेत् ॥49॥</p>~~

</div>

<p>~~अन्योऽवरत्वानुभवी तयोः पूर्वोऽस्ति केशवे~~ ।</p>

<p>~~द्वितीयो जीव एवास्ति स्वातन्त्र्यान्न तु(च) दूषणम् ॥50॥~~</p>

<span class="shloka-line">विशेषो नाम कथितः सोऽस्ति वस्तुष्वशेषतः ।</span>

<span class="shloka-line">विशेषास्तेऽप्यनन्ताश्च परस्परविशेषिणः ॥110॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I51" data-verse="AV_C03_S03">~~

~~<p>हरेरेवमशेषेण सर्वशब्दसमन्वये ।</p>~~

~~<p>उक्ते विरोधहीनस्य स्यात् समन्वयता यतः ॥51॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I52" data-verse="AV_C03_S03">~~

~~<p>अतोऽशेषविरोधानां कृतेशेन निराकृतिः ।</p>~~

~~<p>समन्वयाविरोधाभ्यां सञ्जाते वस्तुनिर्णये ॥52॥</p>~~

</div>

<p>~~किं मया कार्यमित्येव स्याद्बुद्धिरधिकारिणः~~ ।</p>

<p>~~तत्र भक्तिविधानार्थमभक्तानर्थसन्ततौ ॥53॥~~</p>

<span class="shloka-line">स्वनिर्वाहकतायुक्ताः सन्ति वस्तुष्वशेषतः ।</span>

<span class="shloka-line">अतोऽनन्तगुणं ब्रह्म निर्भेदमपि भण्यते ॥111॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C01_S01_A003" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="शास्त्रयोनित्वाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">शास्त्रयोनित्वाधिकरणम्</h4>

<p>~~उक्तायां भक्तिदार्ढ्याय प्रोक्तेऽशेषगुणोच्चये~~ ।</p>

<p>~~वक्तव्योपासना नित्यं कर्तव्येत्यादरेण हि ॥54॥~~</p>

<span class="shloka-line">एवं धर्मानिति श्रुत्या तदभेदोऽप्युदीर्यते ।</span>

<span class="shloka-line">शैवाद्यागमसम्प्राप्तदृष्टगेन फलेन तु ॥112॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I55" data-verse="AV_C03_S03">~~

~~<p>सोपासना च द्विविधा शास्त्राभ्यासस्वरूपिणी ।</p>~~

~~<p>ध्यानरूपा परा चैव तदङ्गं धारणादिकम् ॥55॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I56" data-verse="AV_C03_S03">~~

~~<p>तथोभयात्मकं चैव पादेऽस्मिन् बादरायणः ।</p>~~

~~<p>आहोपासनमद्धैव विस्तरात् श्रुतिपूर्वकम् ॥56॥</p>~~

</div>

<p>~~पृथग्दृष्टिरशक्यत्वमनिर्णीतिः समुच्चयः~~ ।</p>

<p>~~विशेषदर्शनं कार्यलोपो नानोक्तिराशुता ॥57॥~~</p>

<span class="shloka-line">तद्वाक्योपमयाऽन्यच्च प्रमाणत्वेऽनुमीयते ।</span>

<span class="shloka-line">ईशवाक्यत्वत इति चेत्तद्गव्यभिचारिणा ॥113॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I58" data-verse="AV_C03_S03">~~

~~<p>विभ्रमोपाकृतिर्लिङ्गमनवस्थाविशेषिता ।</p>~~

~~<p>अप्रयोजनता चातिप्रसङ्गोऽदूरसंश्रयः ॥58॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I59" data-verse="AV_C03_S03">~~

~~<p>विशिष्टकारणं चेष्टां दृष्टवैरूप्यमुन्नतिः ।</p>~~

~~<p>अनुक्तिरप्रयत्नत्वं दृढबन्धपराभवौ ॥59॥</p>~~

</div>

<p>~~पुंसाम्यं प्राप्तसन्त्यागः कारणानिर्णयो भ्रमः~~ ।</p>

<p>~~विशेषदर्शितालापो गुणसाम्यं पृथग्दृशिः ॥60॥~~</p>

<span class="shloka-line">अप्रामाण्यानुमा च स्यात् न पृथक् चानुमेश्वरे ।</span>

<span class="shloka-line">पुंस्त्वहेतुबलादेव पूर्वोक्तेनैव वर्त्मना ॥114॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I61" data-verse="AV_C03_S03">~~

~~<p>अगम्यवर्त्म सन्धानमिष्टं फलमकल्पना ।</p>~~

~~<p>शुद्धवैरूप्यमङ्गत्वमविशेषदृशिः क्रिया ॥61॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I62" data-verse="AV_C03_S03">~~

~~<p>युक्तयः पूर्वपक्षस्थाः सुज्ञेयत्वं विधिक्रिया ।</p>~~

~~<p>माहात्म्यमल्पशक्तित्वं यथायोग्यफलं भवः ॥62॥</p>~~

</div>

<p>~~फलसाम्यं विशेषश्च गुणाधिक्यं प्रधानता~~ ।</p>

<p>~~यथाशक्तिक्रिया सन्धिः प्रमाणबलमानतिः ॥63॥~~</p>

<span class="shloka-line">शास्त्रयोनित्वमेतेन कारणस्य बलाद्भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">‘नावेदवित्’ ‘न तर्केण मति’रित्यादिवाक्यतः ॥115॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I64" data-verse="AV_C03_S03">~~

~~<p>कारणं कार्यवैशेष्यं स्वभावो वस्तुदूषणम् ।</p>~~

~~<p>प्रतिक्रियाविरोधश्च प्रतिसन्धिरनूनता ॥64॥</p>~~

</div>

<p>~~संस्कारपाटवं स्वेच्छानियतिर्वस्तुवैभवम्~~ ।</p>

<p>~~विशेषोक्तिरमानत्वं प्राधान्यं प्रीतिरागमः ॥65॥~~</p>

<span class="shloka-line">तर्को ज्ञापयितुं शक्तो नेशितारं कथञ्चन ।</span>

<span class="shloka-line">वनकृत्त्वादिरूपेण पक्षभूतस्य चेशितुः ॥116॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I66" data-verse="AV_C03_S03">~~

~~<p>सुस्थिरत्वं कृतप्राप्तिरनादिगुणविस्तरः ।</p>~~

~~<p>साधनोत्तमता नानादृष्टिः शिष्टिरनूनता ॥66॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I67" data-verse="AV_C03_S03">~~

~~<p>अविघ्नत्वाविरोधौ च गुणवैशेष्यमागमः ।</p>~~

~~<p>सिद्धान्तनिर्णया ह्येता युक्तयो व्याहृताः सदा ॥67॥</p>~~

</div>

<span id="gr-adh-AV_C03_S03_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~यथाशक्त्यखिलान् वेदान् विज्ञायोपासनं भवेत्~~ ।</span>

<span class="shloka-line">किञ्चिज्ज्ञत्वं(किञ्चिज्ञानं) हि पुंस्त्वेन शक्यं साधयितुं सुखम् ।</span>

<span class="shloka-line">~~तत्राखिलस्य विज्ञप्तिः सम्यग्ब्रह्मणः एव हि ॥68॥~~</span>

<span class="shloka-line">‘वृक्षकृन्नाखिलं वृक्षं वेत्ति पुंस्त्वाद्धि चैत्रवत्’ ॥117॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C03_S03_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="उपसंहाराधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">उपसंहाराधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~कृत्वाऽथ कुर्वन्नपि वा निदिध्यासनमाचरेत् ॥97॥~~</span>

<span class="shloka-line">इत्याद्यनुमया स्पर्धि नानुमानं परेशितुः ।</span>

<span class="shloka-line">शक्तं विज्ञापने चातिप्रसङ्गोऽनुमयेदृशा ॥118॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C03_S03_A042" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="नवाधिकरणम्(अनुबन्धाद्यधिकरणम्)"></span><h4 class="gr-section-head">नवाधिकरणम्(अनुबन्धाद्यधिकरणम्)</h4>

<span class="shloka-line">~~विषयेषु च संसर्गात् शाश्वतस्य च संशयात्~~ ।</span>

<span class="shloka-line">वस्तुत्वात् तुरगः शृङ्गी, पुष्पवत् खं, सुतैर्युता ।</span>

<span class="shloka-line">~~मनसा चान्यदाकाङ्क्षात् परं न प्रतिपद्यते ॥98॥~~</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C03_S03_A003" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="विद्याधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">विद्याधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~नैव मोक्ष इति प्राहुर्लोकायतमते स्थिताः ॥122॥~~</span>

<span class="shloka-line">उपक्रमादिलिङ्गेभ्यो नान्या स्यादनुमा ततः ।</span>

</div>

<span id="gr-adh-~~AV_C03_S03_A004~~" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="~~यावदधिकाराधिकरणम्~~ "></span><h4 class="gr-section-head">~~यावदधिकाराधिकरणम्~~ </h4>

<span id="gr-adh-AV_C01_S01_A004" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="समन्वयाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">समन्वयाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~अधिकारविशेषेण भक्तिज्ञानसुखादिभिः~~ ।</span>

<span class="shloka-line">उपक्रमादिलिङ्गेभ्यो नान्या स्यादनुमा ततः ।</span>

<span class="shloka-line">~~विशेषो देवतादीनां मोक्षे चैव विशेषतः ॥187॥~~</span>

<span class="shloka-line">त एवान्वयनामानः तैः सम्यक् प्रविचारिते ॥120॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C03_S03_A005" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="इयदामननाधिकरणम् "></span><h4 class="gr-section-head">इयदामननाधिकरणम् </h4>

<span class="shloka-line">~~उषाः स्वाहा च पर्जन्यो मित्रोऽग्निर्वरुणो विधुः ॥192॥~~</span>

<span class="shloka-line">मुख्यार्थो भगवान् विष्णुः सर्वशास्त्रस्य नापरः ।</span>

</div>

<span id="gr-adh-~~AV_C03_S03_A006~~" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="~~दर्शनभेदाधिकरणम्~~ "></span><h4 class="gr-section-head">~~दर्शनभेदाधिकरणम्~~ </h4>

<span id="gr-adh-AV_C01_S01_A005" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="ईक्षत्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">ईक्षत्यधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~..... दृष्टिरिति योग्यानुसारतः ॥203॥~~</span>

<span class="shloka-line">ईक्षणीयत्वतो विष्णुर्वाच्य एव न चान्यथा ॥121॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C03_S03_A007" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title=" प्रदानाधिकरणम् "></span><h4 class="gr-section-head"> प्रदानाधिकरणम् </h4>

<span class="shloka-line">~~सम्यग्गुरुप्रसादश्च मुख्यतो दृष्टिकारणम्~~ ।</span>

<span class="shloka-line">लक्ष्यत्वं क्वापि दृष्टं हि किं तदित्यनवस्थितिः ।</span>

<span class="shloka-line">माधुर्यादिविशेषाश्च तच्छब्दैरुदिताः सदा ॥122॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C03_S03_A008" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title=" गुरुप्रसादाधिकरणम् "></span><h4 class="gr-section-head"> गुरुप्रसादाधिकरणम् </h4>

<span class="shloka-line">~~श्रवणादि च कर्तव्यं नान्यथा दर्शनं क्वचित् ॥204॥~~</span>

<span class="shloka-line">वाक्यार्थोपि हि वाक्यार्थशब्देनैवोदितो भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">नावाच्यं तेन किञ्चित् स्यात् यत इत्यादिकैर्वदन् ॥123॥</span>

</div>

<~~span~~ id="gr-~~adh-AV_C03_S03_A009~~" class="~~gr-toc~~-~~anchor~~" ~~data-level~~="3" ~~data-title~~="~~पूर्वविकल्पाधिकरणम्~~ "></span><h4 class="~~gr-section~~-~~head~~">~~पूर्वविकल्पाधिकरणम्~~ </h4>

<span class="shloka-line">अवाच्यत्वं कथं ब्रूयान्मूकोऽहमितिवत् सुधीः ।</span>

<span class="shloka-line">येन लक्ष्यमिति प्रोक्तं लक्ष्यशब्देन सोऽवदत् ॥124॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">~~गुणाधिकं गुरुं प्राप्य तद्धीनं नाप्नुयात् क्वचित्~~ ।</span>

<span class="shloka-line">एकस्यापि हि शब्दस्य गौणार्थस्वीकृतौ सताम् ।</span>

<span class="shloka-line">महती जायते लज्जा यत्र तत्राखिला रवाः ॥125॥</span>

</div>

<~~span~~ id="gr-~~adh-AV_C03_S03_A0010~~" class="~~gr-toc~~-~~anchor~~" ~~data-level~~="3" ~~data-title~~=" ~~ताद्विद्याधिकरणम्~~ "></span><h4 class="~~gr-section~~-~~head~~"> ~~ताद्विद्याधिकरणम्~~ </h4>

<span class="shloka-line">अमुख्यार्था इति वदन्यस्तन्मार्गानुवर्तिनाम् ।</span>

<span class="shloka-line">कथं न जायते लज्जा वक्तुं शाब्दत्वमात्मनः ॥126॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">~~साधनेभ्योऽधिका भक्तिर्नैवान्यत् तादृशं क्वचित् ॥209॥~~</span>

<span class="shloka-line">आत्मब्रह्मादयः शब्दाः साक्षात् पूर्णाभिधायिनः ।</span>

<span class="shloka-line">जन्मादिकारणं ब्रह्म लक्षितं च यदा तदा ॥127॥</span>

</div>

<div class="gr-~~author~~-~~note~~">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥</div>

<span class="shloka-line">वन्ध्यापुत्रोपमं मायाशबलं वाच्यमित्यपि ।</span>

</div>

<~~span id~~="~~gr-C3-S4~~" ~~class~~="~~gr-toc-anchor~~" ~~data-level~~="2" data-~~title~~="~~चतुर्थः पादः~~"><~~/span~~>

~~=== चतुर्थः पादः ===~~

~~<p>एवमुत्पन्ननिर्दोषभगवद्दर्शनात् सदा~~ ।</p>

<span class="shloka-line">आत्मशब्दोदितस्यैव ज्ञानं मुक्तावसाधनम् ।</span>

<p>~~अपेक्षितफलप्राप्तिरारब्धस्यानतिक्रमात् ॥1॥~~</p>

<span class="shloka-line">आह श्रुतपरित्यागः स्याच्चास्याश्रुतकल्पना ॥129॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C03_S04_I02" data-verse="AV_C03_S04">~~

~~<p>देवर्षिमानुषादीनां तत्तज्जात्यनुसारतः ।</p>~~

~~<p>जैमिन्युक्तं मानुषाणां तद्विशेषाश्च केचन ॥2॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C03_S04_I03" data-verse="AV_C03_S04">~~

~~<p>सामान्यं भगवत्प्रोक्तं देवादीनां विशेषतः ।</p>~~

~~<p>बलवद्विरोधिसद्भावे जैमिन्याद्युक्तिरिष्यते ॥3॥</p>~~

</div>

<span id="gr-adh-AV_C03_S04_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="कामचाराधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">कामचाराधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~विकर्मलेपो नैवस्ति सम्यग्दृष्टिमतां क्वचित्~~ ।</span>

<span class="shloka-line">स्यात् सर्वत्र च यत्रैकमपि लोको जुगुप्सते ।</span>

<span class="shloka-line">~~गुणहानिश्च नैवास्ति ब्रह्मणस्त्वविकर्मतः ॥4॥~~</span>

<span class="shloka-line">नियमेनोभयं स्याद्धि यस्य स्वपरयोर्मते ॥130॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C03_S04_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="आधिकारिकाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">आधिकारिकाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~अनादियोग्यता चैव कलिवाणीश्वरावधिम् ॥111॥~~</span>

<span class="shloka-line">अलङ्कृतः सदैवायं दुर्घटैरेव भूषणैः ।</span>

<span class="shloka-line">अन्धन्तमो नित्यदुःखं तस्य स्यात् वसनद्वयम् ॥131॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C03_S04_A003" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="फलश्रुत्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">फलश्रुत्यधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~स्वातन्त्र्यतारतम्येन फलं हि फलिनां भवेत्~~ ।</span>

<span class="shloka-line">‘अनन्दा नाम ते लोका अन्धेन तमसा वृताः ।</span>

<span class="shloka-line">~~अशुभं त्वशुभेऽप्येषां स्वातन्त्र्यात् प्रीतितो हरेः ॥255॥~~</span>

<span class="shloka-line">तांस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति येऽविद्वांसो(गच्छन्त्यविद्वांसो) बुधो जनाः’ ॥132॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C03_S04_A004" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अन्वयाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अन्वयाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~ज्ञानदा अपि चाचार्या विशेषात् फलमाप्नुयुः~~ ।</span>

<span class="shloka-line">‘असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसा वृताः ।</span>

<span class="shloka-line">~~‘मुक्तावष्टगुणं शिष्याद् गुरुराप्नोति शोचनम् ॥271॥~~</span>

<span class="shloka-line">तांस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः’ ॥133॥</span>

</div>

<div class="~~gr-author-note~~">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥</div>

~~<span~~ id="~~gr-C4" class="gr-toc-anchor~~" ~~data-level~~="1" data-~~title~~="~~चतुर्थाध्यायस्य~~">~~</span>~~

~~== चतुर्थाध्यायस्य ==~~

<span class="shloka-line">इत्यादिश्रुतयो मानं शतशोत्र समन्ततः ।</span>

<~~span id~~="~~gr-C4~~-S1" class="~~gr-toc-anchor~~" ~~data-level~~="~~2" data~~-~~title="प्रथमः पादः~~"></span>

<span class="shloka-line">हेयत्वावचनाच्चैव नात्मा गौणः श्रुतौ श्रुतः ॥134॥</span>

~~=== प्रथमः पादः ===~~

</div>

<~~div~~ class="~~introduction" id="AV_C04_S01_I01" data~~-~~verse="AV_C04_S01~~">

</div>

<p>~~समन्वयाविरोधाभ्यां सिद्धे वस्तुनि साधने ।~~</p>

~~<p>विचारितेष्वशेषेषु साधनेषु विशेषतः ॥1॥~~</p>

</div>

<p>~~नित्यशः कार्यमत्यन्तमवश्यम्भावि साधनम्~~ ।</p>

<p>~~चिन्त्यते प्रथमं तत्र श्रवणादिसकृत्क्रिया ॥2॥~~</p>

<span class="shloka-line">‘तमेवैकं जानथान्या वाचो मुञ्चथ’ चेति ह ।</span>

<span class="shloka-line">उक्त आत्मा कथं गौणो हेयपक्षे ह्यसौ श्रुतः ॥135॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I03" data-verse="AV_C04_S01">~~

~~<p>आवृत्तिर्वेति सन्देहे कर्तव्यावृत्तिरेव हि ।</p>~~

~~<p>उपदेशोऽतत्त्वमसीत्यादि ह्यसकृदेव यत् ॥3॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I04" data-verse="AV_C04_S01">~~

~~<p>‘लिङ्गाल्लातव्यतः पूर्वमृजोर्ब्रह्मत्वतः शतात् ।</p>~~

~~<p>शुश्रावोग्रतपा नाम योग्यो रुद्रपदस्य यः ॥4॥</p>~~

</div>

<p>~~सार्धं परार्धं विष्णोस्तु गुणान् भक्त्या सदोद्यतः~~ ।</p>

<p>~~तत्त्रिभागमुपासां च चक्रे सम्भृतमानसः ॥5॥~~</p>

<span class="shloka-line">परिवारतया ग्राह्या अपि हेयाः प्रधानतः ।</span>

<span class="shloka-line">‘पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते’ ॥136॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I06" data-verse="AV_C04_S01">~~

~~<p>दशमन्वन्तरं शक्रपदयोग्यो गरुत्मतः ।</p>~~

~~<p>पदयोग्यात्सुमनसः सुनन्दो नाम चाशृणोत् ॥6॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I07" data-verse="AV_C04_S01">~~

~~<p>उपासां चक्र उद्युक्तो मन्वन्तरचतुष्टयम् ।</p>~~

~~<p>सूर्याचन्द्रमसोश्चैव पदयोग्यौ सुतेजसौ ॥7॥</p>~~

</div>

<p>~~सुरूपः शान्तरूपश्च मन्वन्तरचतुष्टयम्~~ ।</p>

<p>~~अशृण्वतां सुमनसो मन्वन्तरमुपासताम् ॥8॥~~</p>

<span class="shloka-line">इति स्वस्यैव पूर्णस्य पूर्णेऽप्यय उदाहृतः ।</span>

<span class="shloka-line">कथं मायाव्यवच्छिन्नः पूर्णो मुख्यतया भवेत् ॥137॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I09" data-verse="AV_C04_S01">~~

~~<p>ततः प्रोक्तास्तु ते सर्वे भक्त्योग्रतपआदयः ।</p>~~

~~<p>अपश्यन् परमं विष्णुं तत्प्रसादैधिताः(तत्प्रसादेधिताः) सदा ॥9॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I10" data-verse="AV_C04_S01">~~

~~<p>इत्युक्तं विष्णुना साक्षात् ग्रन्थे सत्तत्त्वसञ्ज्ञिते ।</p>~~

~~<p>आत्मेति नाम कथितं साक्षान्नारायणस्य हि ॥10॥</p>~~

</div>

~~<span id="gr-adh-AV_C04_S01_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="आत्माधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">आत्माधिकरणम्</h4>~~

<span class="shloka-line">~~‘आत्मा ब्रह्म महांस्तारः परमेशः शुचिश्रवाः~~ ।</span>

<span class="shloka-line">~~विष्णुर्नारायणोऽनन्त इति श्रीपतिरीर्यते’ ॥11॥~~</span>

<span class="shloka-line">गुणाभावोपलक्ष्यं चेत् पदं तदपि वाचकम् ॥138॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C04_S01_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="न प्रतीकाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">न प्रतीकाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~प्रतीकविषयत्वेन न कार्या विष्णुभावना ॥19॥~~</span>

<span class="shloka-line">अतोऽनवस्थितिमुखसर्वदोषमहास्पदम् ।</span>

<span class="shloka-line">कथमेतन्मतं सद्भिराद्रियेत विचक्षणैः ॥139॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C04_S01_A003" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="ब्रह्माधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">ब्रह्माधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~ब्रह्मेति~~ च ~~सदा ध्येयो भगवान् विष्णुरञ्जसा~~ ।</span>

<span class="shloka-line">न च साङ्ख्यनिराकृत्यै सूत्राण्येतान्यचीक्लृपत् ।</span>

<span class="shloka-line">भगवान्न ह्यशब्दत्वं प्रधानेऽङ्गीकरोत्यसौ ॥140॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C04_S01_A004" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="तदधिगमाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">तदधिगमाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~तथोपास्यञ्जसा दृष्टं ब्रह्म पापं च भस्मसात् ॥63॥~~</span>

<span class="shloka-line">समन्वये प्रतिज्ञाते शब्दगोचरतैव हि ।</span>

<span class="shloka-line">प्रथमप्रतिपाद्या स्यात् तदभावे कुतोऽन्वयः ॥141॥</span>

</div>

<div class="~~gr-author-note~~">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥</div>

~~<span~~ id="~~gr-C4-S2~~" ~~class~~="~~gr-toc-anchor~~" data-~~level~~="2" ~~data-title~~="~~द्वितीयः पादः~~"~~></span~~>

~~=== द्वितीयः पादः ===~~

<span class="shloka-line">कथं च लक्षणावादी ब्रूयाद् ब्रह्मसमन्वयम् ।</span>

<span class="shloka-line">योऽसौ शब्दस्य मुख्यार्थस्तत्रैव स्यात् समन्वयः ॥142॥</span>

<p>~~देवानां च मनुष्याणामेतावत्सममेव हि ॥1॥~~</p>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I02" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>उत्क्रान्तिमार्गौ देवानां न प्रायेण भविष्यतः ।</p>~~

~~<p>कर्मक्षयस्तथोत्क्रान्तिर्मार्गो भोगश्चतुष्टयम् ॥2॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I03" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>फलं मोक्ष इति प्रोक्तः क्रमात् पादेषु चोदितः ।</p>~~

~~<p>स्रष्टृष्वेव च(तु) सृज्यानां प्रवेशो ब्रह्मणो लये ॥3॥</p>~~

</div>

<p>~~देवानां मार्ग उद्दिष्टो नार्चिरादिर्न चोत्क्रमः~~ ।</p>

<p>~~स्रष्टुस्तु ग्रासभूतस्य देहस्तत्र लयं व्रजेत् ॥4॥~~</p>

<span class="shloka-line">जन्मादिकारणे साक्षादाह देवः समन्वयम् ।</span>

<span class="shloka-line">उक्तं तदेव जिज्ञास्यं क्वावकाशोऽत्र निर्गुणे ॥143॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I05" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>यतः सृज्यस्य देवस्य नैवोत्क्रान्तिस्ततो भवेत् ।</p>~~

~~<p>लयाच्चैवार्चिरादीनां लोकानामपि सर्वशः ॥5॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I06" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>कथं मार्गो भवेत् तेषां विशतामुत्तरं(विशतामुत्तमं) स्वतः ।</p>~~

~~<p>जातानां मानुषे लोके देवानां तु(च) कदाचन ॥6॥</p>~~

</div>

<p>~~उत्क्रान्तिमार्गौ भवतो न तदा मुक्तिरिष्यते ।~~</p>

<p>~~अन्येषामपि साक्षाततु मुक्तिः प्राप्यापि तं हरिम् ॥~~</p>

<p>~~सहैव ब्रह्मणा भूयादिति शास्त्रस्य निर्णयः ॥7॥~~</p>

<span class="shloka-line">कथं चासम्भवस्तस्य मुख्यार्थस्य निराकृतौ ।</span>

<span class="shloka-line">मानेन केन विज्ञेयमवाच्याज्ञेयनिर्गुणम् ॥144॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I08" data-verse="AV_C04_S02">~~

<p>‘क्ष्माम्भोऽनलानलिवियन्मनइन्द्रियार्थभूतादिभिः परिवृतः प्रतिसञ्जिघृक्षुः ।</p>

<p>अव्याकृतं विशति यर्हि गुणत्रयात्मा कालं परं स्वमनुभूय परः स्वयम्भूः(भाग.३.३२.९) ॥8॥</p>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I09" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>एवं परेत्य भगवन्तमनुप्रविष्टाः ये योगिनो जितमरुन्मनसो विरागाः ।</p>~~

<p>तेनैव साकममृतं पुरुषं पुराणं ब्रह्म प्रधानमुपयान्त्यगताभिमानाः(भाग.३.३२.१०) ॥9॥</p>

</div>

<p>~~‘भगवन्तमनुप्राप्ता अपि तु ब्रह्मणा सह~~ ।</p>

<p>~~परमं मोक्षमायान्ति लिङ्गभङ्गेन योगिनः’ ॥10॥~~</p>

<span class="shloka-line">अमेयं चेन्न शास्त्रस्य तत्र वृत्तिः कथञ्चन ।</span>

<span class="shloka-line">तस्माच्छास्त्रेण जिज्ञास्यमस्मदीयं गुणार्णवम् ॥145॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I11" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>‘प्राप्ता अपि परं देवं सहैव ब्रह्मणा पुनः ।</p>~~

~~<p>आनन्दव्यक्तिमायान्ति पूर्णा लिङ्गस्य भङ्गतः’ ॥11 ॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I12" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>इति श्रुतिपुराणोक्तिबलाद्विज्ञायते च तत् ।</p>~~

~~<p>भोगस्तु सर्वदेवानां नरादीनां च विद्यते ॥12॥</p>~~

</div>

<p>~~तत्र प्रवेशो देवानामुत्तरोत्तरतः क्रमात्~~ ।</p>

<p>~~उच्यते देहगानां च वृत्तीनामेवमेव तु ॥13॥~~</p>

<span class="shloka-line">वासुदेवाख्यमद्वन्द्वं परं ब्रह्माखिलोत्तमम् ।</span>

<span class="shloka-line">विज्ञेयवाच्यलक्ष्यत्वपूर्वाशेषविशेषतः ॥146॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I14" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>तत्र मोक्षस्वरूपं तु वादिनः प्रतिभाश्रयात् ।</p>~~

~~<p>नाना वदन्ति पुंसां हि मतयो गुणभेदतः ॥14॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I15" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>पृथक् पृथक् प्रजायन्ते तमसैवान्यथामतिः ।</p>~~

~~<p>रजसा मिश्रबुद्धित्वं सत्त्वेनैव यथामतिः ॥15॥</p>~~

</div>

<p>~~गुणातीता विमुक्तानां मतिः शुद्धिचितिर्यतः~~ ।</p>

<p>~~सम्यगेवाथ नित्या च तत्तन्माहात्म्ययोगतः ॥16॥~~</p>

<span class="shloka-line">निर्गतं मनसो वाचो यदि तत्स्यादगोचरम् ।</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I17" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>बहुला चातिविशदा स्पष्टा चैव श्रियो मतिः ।</p>~~

~~<p>महाशुद्धचितित्वेन ततोऽप्यतिमहाचितिः ॥17॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I18" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>अशेषोरुविशेषाणामतिस्पष्टतया दृशिः ।</p>~~

~~<p>नित्यमेकप्रकारा च नारायणमतिः परा ॥18॥</p>~~

</div>

<p>~~सूर्यप्रभावदखिलं भासयन्ती निरन्तरा~~ ।</p>

<p>~~निर्लेपा वीतदोषा च नित्यमेवाविकारिणी ॥19॥~~</p>

<span class="shloka-line">अवाच्यं वाच्यमित्युक्त्वा किमित्युन्मत्तवन्मृषा ।</span>

<span class="shloka-line">अस्मच्छास्त्रस्य चौर्याय यतते स्वोक्तिदूषकः ॥148॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I20" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>विशेषांस्तद्गतांस्त्यक्त्वा प्रायस्तल्लक्षणा श्रियः ।</p>~~

~~<p>तथैव स्पष्टताभावात् तत्तन्त्रत्वात् तु(च) केवलम् ॥20॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I21" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>न तादृशी ब्रह्मणस्तु एवं श्रियो यथा ।</p>~~

~~<p>मुक्तानां तु तदन्येषां समुद्रतरलोपमा ॥21॥</p>~~

</div>

<p>~~अग्निज्वालावदेव स्यात् सृतिगानां दृशो भवः~~ ।</p>

<p>~~एवंविधेषु ज्ञानेषु तमसा मुष्टदृष्टयः ॥22 ॥~~</p>

<span class="shloka-line">जन्मादिकारणं यत्तत् साक्षान्नारायणाभिधम् ।</span>

<span class="shloka-line">वदन्ति(वदन्तु) श्रुतयो ब्रह्म शास्त्रं चैतत्तदर्थतः ॥149॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I23" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>खद्योतसदृशात्यल्पज्ञानत्वादन्यथादृशः ।</p>~~

~~<p>वदन्ति वादिनो मोक्षं नानामतसमाश्रयात् ॥23॥</p>~~

</div>

<p>~~आश्रित्य प्रतिभामाह जिनस्तत्रातितामसीम्~~ ।</p>

<p>~~ज्ञानात् कर्मक्षयान्मोक्षो भवेद्देहाख्यपञ्जरात् ॥24॥~~</p>

<span class="shloka-line">प्रवृत्तमस्त्ववाच्यं ते नैवं ब्रूयाः कथञ्चन ।</span>

<span class="shloka-line">सर्वशब्दैरवाच्यं तदुक्त्वा तद्विषयं पुनः ॥150॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I25" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>पञ्जरोन्मुक्तखगवदलोकाकाशगोचरः ।</p>~~

~~<p>नित्यमूर्ध्वं व्रजत्येव पुद्गलो हस्तपादवान् ॥25॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I26" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>इति तत्केन मानेन मोक्षरूपं प्रदर्श्यते(प्रदृश्यते) ।</p>~~

~~<p>गतिरूर्ध्वा च दुःखेता गतित्वाल्लौकिकी यथा ॥26॥</p>~~

</div>

<p>~~इत्युक्ते चानुमानैकशरणस्य किमुत्तरम्~~ ।</p>

<p>~~अनूर्ध्वगतिता तत्र यद्युपाधिः खगस्य च ॥27॥~~</p>

<span class="shloka-line">शास्त्रं वदन्तमुन्मत्तं कथं लोको न वारयेत् ।</span>

<span class="shloka-line">मा वदो मा विजानीहि त्यजास्मच्छास्त्रचोरताम् ॥151॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I28" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>दूरोर्ध्वगमने दुःखमिति साध्यानुगो न सः ।</p>~~

~~<p>प्रतिसाधनरूपस्य नानुमानस्य दूषणम् ॥28॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I29" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>उपाधिः प्रतिरूपं हि साधनं तन्न चापरम् ।</p>~~

~~<p>अथापि सशरीरत्वं चात्रोपाधिर्न वै भवेत् ॥29॥</p>~~

</div>

<p>~~गतित्वं यत्र देहित्वमिति यत्साधनानुगम्~~ ।</p>

<p>~~आगमाननुसारित्वे प्रसङ्गोऽयं यतस्ततः ॥30॥~~</p>

<span class="shloka-line">वयं त्वा श्रुतियुक्तिभ्यां बद्‍ध्वाऽस्मच्छास्त्रमञ्जसा ।</span>

<span class="shloka-line">विचारयामः श्रुतिभिर्युक्तिभिश्चैव सादरम् ॥152॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I31" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>नापसिद्धन्तता दोषः प्रसङ्गे यदि सा भवेत् ।</p>~~

~~<p>तदैवातिप्रसङ्गः स्यान्न प्रसङ्गः क्वचिद्भवेत् ॥31॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I32" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>लोकाकाशगतित्वं चेदुपाधिः साधनानुगः ।</p>~~

~~<p>सोऽपीत्युक्ते वदेत् किं स तस्माद्वेदोदितो भवेत् ॥32॥</p>~~

</div>

<p>~~मोक्ष एवं स्वयं विष्णुर्यद्यपीशो ह्यशेषवित्~~ ।</p>

<p>~~चकार सौगतमतं मोहायैव चकार यत् ॥33॥~~</p>

<span class="shloka-line">अद्भुतत्वादवाच्यं तदतर्क्याज्ञेयमेव च ।</span>

<span class="shloka-line">अनन्तगुणपूर्णत्वादित्यूदे पैङ्गिनां श्रुतिः ॥153॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I34" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>असुराणामयोग्यानां वेदमार्गे प्रवर्तताम् ।</p>~~

~~<p>अतोऽसुराधिकारत्वान्न ग्राह्यं तन्मतं क्वचित् ॥34॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I35" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>चतुष्प्रकारं तच्चोक्तं शून्यं विज्ञानमेकलम् ।</p>~~

~~<p>अनुमेयबहिस्तत्त्वं तथा प्रत्यक्षबाह्यगम् ॥35॥</p>~~

</div>

<p>~~इति तत्र तु ये शून्यं वदन्त्यज्ञानमोहिताः ।~~</p>

<p>~~ते मोक्षं तादृशं ब्रूयुर्निःशङ्कं मायिनो यथा ॥36॥~~</p>

<span class="shloka-line">अवाच्यमिति लोकोऽपि वक्त्याश्चर्यतमं भुवि ।</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I37" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>न किञ्चिन्मुक्त्यवस्थायामात्मात्मीयमथापि वा ।</p>~~

~~<p>एकस्मिन् संसृतेर्मुक्ते न किञ्चिदवशिष्यते ॥37॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I38" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>तत्संवृत्यैव भेदोऽयं चेतनाचेतनात्मकः ।</p>~~

~~<p>दृश्यते संसृतेर्ध्वंसे निर्विशेषैव शून्यता ॥38॥</p>~~

</div>

<~~div~~ class="~~introduction~~" id="~~AV_C04_S02_I39~~" data-~~verse~~="~~AV_C04_S02~~">

<span id="gr-adh-AV_C01_S01_A006" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="आनन्दमयाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">आनन्दमयाधिकरणम्</h4>

~~<p>न सत्त्वं नैव चासत्त्वं शून्यतत्त्वस्य विद्यते ।~~</p>

<~~p>न सुखत्वं न दुःखत्वं न विशेषोऽपि कश्चन ॥39॥</p~~>

</~~div~~>

<p>~~निर्विशेषं स्वयम्भातं विर्लेपमजरामरम् ।~~</p>

<p>~~शून्यं तत्त्वमसम्बाधं नानासंवृतिवर्जितम् ॥40॥~~</p>

<span class="shloka-line">एवं शास्त्रवगम्यत्वे विभागेन समन्वयम् ॥154॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I41" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>अशेषदोषरहितं मनोवाचामगोचरम् ।</p>~~

~~<p>मोक्ष इत्युच्यतेऽसद्भिर्नानासंवृतिवर्जितम् ॥41॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I42" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>संसृत्यवस्था विज्ञेया(विज्ञेयं) संवृत्यैव विशिष्यते(विशेष्यते) ।</p>~~

~~<p>स्थितया ध्वस्तया चैव संसृतिर्मोक्ष इत्यपि ॥42॥</p>~~

</div>

<p>~~केचित् तेष्वन्यथा प्राहुः संवृत्यैव त्वनेकधा~~ ।</p>

<p>~~अवच्छिन्नं महाशून्यं नाना पुद्गलशब्दितम् ॥43॥~~</p>

<span class="shloka-line">‘आनन्दमय’ इत्यादिनाऽध्यायेन वदत्यजः ।</span>

<span class="shloka-line">तत्रान्यत्र प्रसिद्धानां विष्णावेव समन्वयम् ॥155॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I44" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>यस्य शून्यैकरसता ज्ञानात्मा त्वपगच्छति ।</p>~~

~~<p>स पुद्गलत्वनिर्मुक्तो महाशून्यत्वमेष्यति ॥44॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I45" data-verse="AV_C04_S02">~~

<p>संवृत्त्या यस्त्ववच्छिन्नो(संवृत्याऽन्यस्त्ववच्छिन्नः) दुःखान्यनुभवत्यलम् ।</p>

~~<p>इत्येवं मायिनश्चाहुरेकजीवत्ववादिनः ॥45॥</p>~~

</div>

<p>~~बहुजीवमताश्चेति माया तेषां तु संवृतिः~~ ।</p>

<p>~~निर्विशेषत्ववाचैव शून्यं ब्रह्मेति नो भिदा(ब्रह्मैव तो भिदा) ॥46॥~~</p>

<span class="shloka-line">शब्दानां प्रथमे पादे गुणिसामान्यवाचिनाम् ।</span>

<span class="shloka-line">गुणवाचिनां च प्रथममाह देवः समन्वयम् ॥156॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I47" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>सच्चित्यसुखादिकं चैव किं कुतोऽखण्डवादिनः ।</p>~~

~~<p>व्यावर्त्यमात्रभेदस्तु विद्यते शून्यवादिनः ॥47॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I48" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>अनृतादेरपोहं तु स्वयमेव हि मन्यते ।</p>~~

~~<p>निर्विशेषत्वतो नैव विशेषो ब्रह्मशून्ययोः ॥48॥</p>~~

</div>

<p>~~प्रामाण्यादि च वेदस्य फलतः सममेव हि~~ ।</p>

<p>~~अतत्त्वावेदकं यस्मात् प्रमाणं तेन कथ्यते ॥49॥~~</p>

<span class="shloka-line">समुद्रशायिनं सर्वप्रसूतिप्रभवं(सर्वप्रसूतिप्रसवं) श्रुतिः ।</span>

<span class="shloka-line">‘तदेव ब्रह्म परमम्’ इति सावधृतिर्जगौ ॥157॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I50" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>अतत्त्वावेदकं यदप्रामाण्यं सतां मतम् ।</p>~~

~~<p>दीर्घभ्रान्तिकरी चेत् स्यादतत्त्वावेदकप्रमा ॥50॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I51" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>रज्जुसर्पादिविज्ञानादप्याधिक्यादमानता ।</p>~~

~~<p>स्यादागमस्यानिवर्त्यमहामोहप्रदत्वतः ॥51॥</p>~~

</div>

<p>~~तलनैल्यादिविज्ञानमाकाशे मानतां व्रजेत्~~ ।</p>

<p>~~छत्राकारत्वविज्ञानं चन्द्रप्रादेशतामतिः ॥52॥~~</p>

<span class="shloka-line">यतोऽतो ब्रह्मशब्दस्य तत्रैव नियतत्वतः ।</span>

<span class="shloka-line">‘येन्नं ब्रह्मेत्यादिरूपादभ्यासात् तैत्तिरीयके ॥158॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I53" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>निर्भेदत्वं तु शून्यस्य तेनाप्यङ्गीकृतं सदा ।</p>~~

~~<p>सत्त्वासत्त्वादिधर्माणामभाव उभयोर्मतः ॥53॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I54" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>न हि सत्प्रतियोगित्वं शून्यत्वं तेन चेष्यते ।</p>~~

~~<p>न च दुःखविरोधित्वादन्या ह्यानन्दतेष्यते ॥54॥</p>~~

</div>

<p>~~मायिना शून्यपक्षेऽपि ज्ञानं जाड्यविरोधि च~~ ।</p>

<p>~~धर्माः केऽपि(धर्मास्तेऽपि) न सन्त्येव को विशेषस्ततस्तयोः ॥55॥~~</p>

<span class="shloka-line">अन्यासु चैतद्रूपासु शाखास्वपि सहस्रशः ।</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I56" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>एतादृशानां पक्षाणां दूषणं प्रभुणा कृतम् ।</p>~~

~~<p>स्वपक्षसाधनेनैव ‘नाभाव’ इति चोक्तितः ॥56॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I57" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>आत्माभावे पुमर्थः क इष्टस्यात्माऽऽवधिर्यतः ।</p>~~

~~<p>यदि नात्मावधिर्मोक्षो मोक्षः स्याद्धटशून्यता ॥57॥</p>~~

</div>

<p>~~कल्पितत्वाद्विशेषाणां मायिनोऽपि समं हि तत्~~ ।</p>

<p>~~दृश्यमाने विशेषेऽपि यदि चेदविशेषता ॥58॥~~</p>

<span class="shloka-line">उपलक्षणत्वं शब्दानामानन्दमयपूर्विणाम् ।</span>

<span class="shloka-line">सूत्रस्याल्पाक्षरत्वेन सर्वशाखाविनिर्णये ॥160॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I59" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>घटाभावोऽविशेषः स्यात् पाश्चात्यश्चेदनागतः ।</p>~~

~~<p>न मोक्षो विमतो यस्माददेहो घटशून्यता ॥59॥</p>~~

</div>

<p>~~यथेत्युक्तो वदेत् किं स योनुमामात्रमानकः~~ ।</p>

<p>~~न च मायी वदेत् तत्र पूर्वोक्तेनैव वर्त्मना ॥60॥~~</p>

<span class="shloka-line">पुनश्च प्रापकाद्धेतोस्तत्राधिकरणान्तरम् ।</span>

<span class="shloka-line">सर्वे वेदा आमनन्ति यत्पदन्त्विति हि श्रुतिः ॥161॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I61" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>अमानत्वात् श्रुतेस्तस्य न चादेहत्ववादिनी ।</p>~~

~~<p>श्रुतिः काचिददेहत्वमप्राकृतशरीरताम् ॥61॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I62" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>मोक्षे भोगं यतो ब्रूते जक्षन् क्रीडन्निति श्रुतिः ।</p>~~

~~<p>निर्दुःखत्वान्न तन्मोक्षः प्रतिपन्नं यथेति च ॥62॥</p>~~

</div>

<p>~~अनुमादूषणं किं स्याद्वादिनोः शून्यमायिनोः~~ ।</p>

<p>~~दुःखं दुःखादभिन्नत्वान्मोक्षोऽपि स्यादसंशयम् ॥63॥~~</p>

<span class="shloka-line">आनन्दमयरूपे तु ब्रह्मणः पुच्छतोक्तितः ।</span>

<span class="shloka-line">समस्ताब्रह्मताप्राप्तेरानन्दमयनाम हि ॥162॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I64" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>भेदे सद्द्वैततैव स्यादित्याद्यमितदोषतः ।</p>~~

~~<p>हेयं मायामतेनैव सह शून्यमतं बुधैः ॥64॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I65" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>एवं विज्ञानवादोऽपि ज्ञानमात्रविशेषतः ।</p>~~

~~<p>तस्यापि भङ्गुरत्वादिविशेषमपहाय हि ॥65॥</p>~~

</div>

<p>~~अद्वैततामतं साक्षादुक्तदोषस्ततो भवेत्~~ ।</p>

<p>~~कालो न केवलज्ञानी कालत्वात् प्रतिपन्नवत् ॥66॥~~</p>

<span class="shloka-line">ब्रह्मशब्दस्य चाभ्यासात् पञ्चरूपादिषु स्फुटम् ।</span>

<span class="shloka-line">ब्रह्मताऽवयवेऽपि स्यात् तथावयविनि स्वतः ॥163॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I67" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>एतयाऽनुमया रोधान्न तादृङ्मोक्षरूपता ।</p>~~

~~<p>यदि कालोऽपि नेत्याह कदेति प्रश्न उत्तरम् ॥67॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I68" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>किं वक्ष्यति यदावस्थां वदेत् सा पक्षतां व्रजेत् ।</p>~~

~~<p>अवस्थात्वादिति ह्येव हेतुः साऽपि कदेति च ॥68॥</p>~~

</div>

<p>~~पृष्टे कालश्च वक्तव्यो नाकालत्वं ततो भवेत्~~ ।</p>

<p>~~न काल इति सामान्यनिषेधे कालगप्रमा ॥69॥~~</p>

<span class="shloka-line">यथैव कृष्णकेशस्य कृष्णस्य ब्रह्मताऽखिला ।</span>

<span class="shloka-line">दर्शिता चैव पार्थाय निःसीमाः शक्तयोऽस्य हि ॥164॥</span>

</div>

<p>~~निरुणद्धि समश्चायं त्रयाणामुक्तवादिनाम्~~ ।</p>

<p>~~एकजीवत्वपक्षे तु कालाभावादियं प्रमा ॥70॥~~</p>

<span class="shloka-line">‘ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं कृष्णपिङ्गलम्’ ।</span>

<span class="shloka-line">विष्ण्वाख्यमुक्तमन्यत्र ह्यूर्ध्वरेतं च तत्प्रति ॥165॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I71" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>कुपिता कालमाधाय द्वैतमेवोपपादयेत् ।</p>~~

~~<p>विमतः प्रपञ्चवान् कालः कालत्वात् प्रतिपन्नवत् ॥71॥</p>~~

</div>

<p>~~इति चान्यानुमैकत्वं जीवस्य विनिवारयेत्~~ ।</p>

<p>~~कालशब्देश्वरैकत्वमतान्यप्येवमेव हि ॥72॥~~</p>

<span class="shloka-line">विरूपाक्षाख्यमपरं(विरूपाक्षाख्यमवरम्) ब्रह्मोक्तं तद्व्रते स्थितम् ।</span>

<span class="shloka-line">समानाधिकृतत्वं चेदुत्तरं नीललोहितम् ॥166॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I73" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>निराकृतानि तेषां च समत्वात् पक्षदोषयोः ।</p>~~

~~<p>ज्ञानं स्वरसभङ्ग्येव नित्यसन्तानमिष्यते ॥73॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I74" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>बौद्धाभ्यामपराभ्यां तु तत्राप्युक्तानुमा रिपुः ।</p>~~

~~<p>मोक्षो न शुद्धविज्ञानसन्तानी कालगत्वतः ॥74॥</p>~~

</div>

<p>~~प्रतिपन्नो यथेत्येतदनुमानं तदुत्तरम्~~ ।</p>

<p>~~अनुमानानि सर्वाणि प्रतिसाधनयोगतः ॥75॥~~</p>

<span class="shloka-line">कृष्णपिङ्गलरूपेण पुनरुक्तं भविष्यति ।</span>

<span class="shloka-line">‘ब्रह्माधिपति’रित्यत्र तापनीयश्रुतौ परः ॥167॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I76" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>निषिद्धान्युक्तभङ्ग्यैव श्रुतयश्चास्मदुक्तिगाः ।</p>~~

~~<p>साङ्ख्यनैयायिकाद्याश्च प्राहुर्मोक्षं च(तु) निःसुखम् ॥76॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I77" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>इच्छाद्वेषप्रयत्नादेरपि सर्वात्मना लयम् ।</p>~~

~~<p>तत्राहुर्नैतदप्यत्र शोभनं श्रुतयो यतः ॥77॥</p>~~

</div>

<p>~~महानन्दं च भोगं च नियमेन वदन्ति हि~~ ।</p>

<p>~~प्राकृतप्रियहानिस्तु प्रियास्पृष्टिरितीर्यते ॥78॥~~</p>

<span class="shloka-line">स्वरितब्रह्मशब्दान्तं बहुव्रीहित्वमेष्यति ।</span>

<span class="shloka-line">स्वाहेन्द्रशत्रुर्वर्धस्व यद्बहुव्रीहितामगात् ॥168॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I79" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>अप्रियं प्रतिकूलं तदविशेषेण शब्दितम् ।</p>~~

~~<p>नास्ति ह्यप्राकृतं दुःखं सतो जीवस्य कुत्रचित् ॥79॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I80" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>प्रियं स्वरूपमेवास्य बलानन्दादिवाक्यतः ।</p>~~

~~<p>हेयत्वादप्रियस्यैव प्रियहानेरनिष्टतः ॥80॥</p>~~

</div>

<p>~~न समस्तप्रियाभावो मोक्षे प्रोक्ते तु युज्यते~~ ।</p>

<p>~~अप्रियस्य स्वरूपत्वमसुरेष्वेव हि श्रुतम् ॥81॥~~</p>

<span class="shloka-line">तस्मादस्येन्द्र एवाभूच्छत्रुरित्युत्तरश्रुतेः ।</span>

<span class="shloka-line">पूर्वान्तस्वरिते पुंसोर्बहुव्रीहित्वमेष्यति ॥169॥</span>

</div>

<p>~~असुरा नैवमेवं च नैवं चाखलिमानुषाः~~ ।</p>

<p>~~इत्यात्मप्रियहानाय को यतेत च बुद्धिमान् ॥82॥~~</p>

<span class="shloka-line">महाव्याकरणे सूत्रमिति स्वरविनिर्णये ।</span>

<span class="shloka-line">‘ऋतं सत्यं परं ब्रह्मे’त्याद्युद्देश्यद्वितीयका ॥170॥</span>

</div>

<p>~~सञ्ज्ञा नास्तीत्यपि ह्यस्य नामुक्तज्ञेयतेति हि~~ ।</p>

<p>~~धर्मानुच्छित्तिमेवास्य यतो वक्त्युत्तरश्रुतिः ॥83॥~~</p>

<span class="shloka-line">विभक्तिरूर्ध्वरेतादिः प्रथमा रुद्रगोचरा ।</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I84" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>आशङ्क्यास्य ज्ञानहानिं मैत्रेय्या मोहमाह माम् ।</p>~~

~~<p>भवानित्युक्तवत्या हि नाहं मोहं वदामि ते ॥84॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I85" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>इत्युक्त्वा याज्ञवल्क्यो हि स्वरूपानाशमूचिवान् ।</p>~~

~~<p>ज्ञानरूपस्य विज्ञाननाशस्तन्नाश एव यत् ॥85॥</p>~~

</div>

<p>इति ~~शून्यमतोच्छित्त्यै पुनरानन्दपूर्वकान्~~ ।</p>

<p>~~धर्मानाहाप्यनुच्छिन्नांस्तार्किकैर्विनिवारितान् ॥86॥~~</p>

<span class="shloka-line">ऊर्ध्वरेता इति ह्येव श्रुत्यर्थोऽवसितो भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">ऋतं सत्यं परं ब्रह्म प्रति विष्णुं सदाशिवः ॥172॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I87" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>मात्रासंसर्गमप्याह तथा माध्यन्दिनश्रुतिः ।</p>~~

~~<p>आचिक्षेप मतं तच्च यस्मिन्न विषयादनम् ॥87॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I88" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>घ्राणादिभोगाभावस्य त्वनिष्टत्वहृदा श्रुतिः ।</p>~~

~~<p>येनेदमखिलं वेद विज्ञातारं स्वमेव च ॥88॥</p>~~

</div>

<p>~~केन तं च विजानीयादित्यनिष्टं हि सर्वथा~~ ।</p>

<p>~~नाखिलज्ञापको विष्णुरज्ञेयो नियमेन हि ॥89॥~~</p>

<span class="shloka-line">ऊर्ध्वरेता ध्यायति ह शङ्करो नीललोहितः ।</span>

<span class="shloka-line">इत्यर्थमेतमेवाह नीलग्रीवश्रुतिः परा ॥173॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I90" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>तज्ज्ञानार्थं हि वेदानामखिलानां प्रवर्तनम् ।</p>~~

~~<p>प्रत्यक्षमात्मविज्ञानाविरोधानुभवादपि ॥90॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I91" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>न स्वविज्ञानितायां च विरोधः कश्चनेष्यते ।</p>~~

~~<p>कर्तृकर्मविरोधश्च नित्यानुभवरोधतः ॥91॥</p>~~

</div>

<p>~~कथमेव पदं गच्छेद्विरोधोऽदृष्टबाधनम्~~ ।</p>

<p>~~‘सोऽश्नुते सर्वकामांश्च’ ‘कामान्नी कामरूप्यथ’ ॥92॥~~</p>

<span class="shloka-line">आथर्वणी परं ब्रह्म तस्मादेको हरिः श्रुतौ ।</span>

<span class="shloka-line">‘तदेवर्तमि’ति प्राह कथमेवान्यथा श्रुतिः ॥174॥</span>

</div>

<p>~~इत्यादिश्रुतयश्चोक्तमर्थमेव वदन्ति हि~~ ।</p>

<p>~~अस्वातन्त्र्यादिवेत्युक्तं~~ न ~~द्वैताभावतः क्वचित् ॥93॥~~</p>

<span class="shloka-line">अवधारयन्ती तस्यैव ह्यृतत्वादिकमञ्जसा ।</span>

<span class="shloka-line">‘एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः’ ॥175॥</span>

</div>

<p>~~आत्मैवाभूदिति ह्यस्मादविशेषप्रसङ्गतः~~ ।</p>

<p>~~‘अस्वातन्त्र्योपमाभेदभेदेष्विव उदीरितः’ ॥94॥~~</p>

<span class="shloka-line">‘वासुदेवोऽग्र एवासीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः ।</span>

<span class="shloka-line">नेन्द्रसूर्यौ न च गुहो न सोमो न विनायकः’ ॥176॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I95" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>शब्दतत्त्व इति प्रोक्तं मैत्रेय्युक्तोत्तरं च किम् ।</p>~~

~~<p>सुखादिधर्महानौ तु मुक्तेः किं च प्रयोजनम् ॥95॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I96" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>यद्यर्थो दुःखहानिः स्यादनर्थः सुखनाशनम् ।</p>~~

~~<p>तयोश्च दुःखहानाद्धि सुखनाशोऽधिको भवेत् ॥96॥</p>~~

</div>

<p>~~प्राप्यापि दुःखं सुमहत्सुखलेशाप्तये जनः~~ ।</p>

<p>~~यतते सुखहानौ हि को मोक्षाय यतेत् पुमान् ॥97॥~~</p>

<span class="shloka-line">इत्यादिवाक्यतो विष्णोरुत्पत्तिरवतारगा ।</span>

<span class="shloka-line">मुख्यं ब्रह्म हरिस्तस्मात् प्रस्तावः परमित्यपि ॥177॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I98" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>अल्पाच्च सुखनाशाद्धि बिभेत्यतितरां जनः ।</p>~~

~~<p>महच्च दुःखमाप्नोति सुखनाशनिवृत्तये ॥98॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I99" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>न च रागनिमित्तं तद्वीतरागा अपि स्फुटम् ।</p>~~

~~<p>नारदाद्याः सुखार्थाय सहन्ते दुःखमञ्जसा ॥99॥</p>~~

</div>

<p>~~युद्धादिदर्शनं यस्मात् सुदुःखेनापि कुर्वते~~ ।</p>

<p>~~‘यदेन्द्रवैरोचनयोर्ब्रह्मास्त्राभ्यां सुतापिताः ॥100 ॥~~</p>

<span class="shloka-line">मुख्यब्रह्मग्रहे युक्ते नामुख्यं युज्यते क्वचित् ।</span>

<span class="shloka-line">असम्भवे हि मुख्यस्य गौणार्थाङ्गीकृतिर्भवेत् ॥178॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I101" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>अपि नैवाजहुर्युद्धरसात् ते नारदादयः’ ।</p>~~

~~<p>इति स्कान्दवचनस्तस्मात् सुखाभावाय को यतेत् ॥101॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I102" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>विमतो दुःखयुग् यस्माच्चेतनः सन् सुखोज्झितः ।</p>~~

~~<p>प्रतिपन्नो यथेत्येव चानुमा केन वार्यते ॥102॥</p>~~

</div>

<p>~~सर्वश्रुतिपुराणेषु सुखभावोक्तितस्तथा~~ ।</p>

<p>~~मुक्तौ न ग्राह्यमेवैतत्सुखाभावमतं बुधैः ॥103॥~~</p>

<span class="shloka-line">प्राचुर्यार्थाश्च मयटः सर्वेऽत्र प्रतिपादिताः ।</span>

<span class="shloka-line">भोग्यत्वमत्र चाद्यत्वमुपजीव्यतया हरेः ॥179॥</span>

</div>

<p>~~‘सोऽनानन्दाद्विमुक्तः सन्नानन्दी भवति स्फुटम्’~~ ।</p>

<p>~~‘निर्गुणे ब्रह्मणि मयि धारयन् विशदं मनः ॥104॥~~</p>

<span class="shloka-line">महाभोक्ता महाभोग्य इत्यर्थोऽन्नमये भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">महाप्राणो महाबोधो महाविज्ञानवानपि ॥180॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I105" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>परमानन्दमाप्नोति यत्र कामोऽवसीयते’(भाग.११.१५.१७) ।</p>~~

~~<p>‘न विष्णुसदृशं दैवं न मोक्षसदृशं सुखम् ॥105॥</p>~~

</div>

<p>~~न वेदसदृशं वाक्यं न वर्णोङ्कारसंमितः’~~ ।</p>

<p>~~‘यत्रानन्दाश्च मोदाश्च मुदः प्रमुद आसते ॥106॥~~</p>

<span class="shloka-line">विशेषसामान्यतया विज्ञानं मन इत्यपि ।</span>

<span class="shloka-line">एकस्य ज्ञानरूपस्य हरेरुक्तिर्विभागतः ॥181॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I107" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>कामस्य यत्राप्ताः कामास्तत्र माममृतं कृधि’ ।</p>~~

~~<p>इति श्रुतिपुराणानि तत्र तत्र वदन्ति हि ॥107॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I108" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>अतो मोक्षे सुखाभाव इति यत्किञ्चिदेव हि ।</p>~~

~~<p>शिरःकराद्यभावश्च न मुक्तस्य भवेत् क्वचित् ॥108॥</p>~~

</div>

<p>~~श्रुतयश्च पुराणानि मानमत्र बहूनि च ॥109॥~~</p>

<span class="shloka-line">अभेदेऽपि(अभिन्नोऽपि) विशेषेणैवान्य इत्युदितो हरिः ।</span>

<span class="shloka-line">भेदशब्दा विशेषं तु हरावन्यत्र भिन्नताम् ॥182॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I110" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>‘न वर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्त्वं च मिश्रं न च कालविक्रमः ।</p>~~

~~<p>न यत्र माया किमुतापरे हरेरनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः ॥110॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I111" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>श्यामावदाताः शतपत्रलोचनाः पिशङ्गवस्त्राः सुरुचः सुपेशसः ।</p>~~

~~<p>सर्वे चतुर्बाहव उन्मिषन्मणिप्रवेकनिष्काभरणाः सुवर्चसः ॥111॥</p>~~

</div>

<p>~~प्रवालवैदूर्यमृणालवर्चसां परिस्फुरत्कुण्डलमौलिमालिनाम्~~ ।</p>

<p>~~भ्राजिष्णुभिर्यः परितो विराजते लसद्विमानावलिभिर्महात्मनाम् ॥112॥~~</p>

<span class="shloka-line">ब्रूयुर्हरेर्जीवजडैरपि भेदं हि मुख्यतः ।</span>

<span class="shloka-line">ब्रह्मतर्कवचोऽप्येवं अत एकः स पञ्चधा ॥183॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I113" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>विद्योतमानप्रमदोत्तमाभिः सविद्युदभ्रवलिभिर्यथा नभः ।</p>~~

<p>श्रीर्यत्र रूपिण्युरुगायपादयोः करोति मानं बहुधा विभूतिभिः’(भाग.२.९.१०-१३) ॥113॥</p>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I114" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>‘ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्वान् गायत्रं त्वो गायति शक्वरीषु ।</p>~~

<p>ब्रह्मा त्वो वदति जातविद्यां यज्ञस्य मात्रां विमिमीत उ त्वः’(ऋ.सं.१०.७१.११) ॥114॥</p>

</div>

<p>~~कामान्नरूपी चरतीतिपूर्व श्रुत्या पुराणोक्तिभिरप्यदोषः~~ ।</p>

<p>~~देहः स्वरूपात्मक एव तेषां मुक्तिं गतानामपि चेयते हि ॥115॥~~</p>

<span class="shloka-line">उक्तोऽन्नमय इत्यादि भृगोश्चैतद्वदिष्यति ।</span>

</div>

<p>~~शिरःकराद्यैरपि मुक्तिभाजो युक्ता यतस्ते पुरुषा इदानीम्~~ ।</p>

<p>~~यथेति पूर्वा अनुमाश्च जीव स्वरूपमङ्गादिकमावयन्ति(आपयन्ति) ॥116॥~~</p>

<span class="shloka-line">प्रचुरान्नादिरेवातो ह्यन्नमन्नमयेत्यपि ।</span>

<span class="shloka-line">उच्यते ह्यविशेषेण नान्यत् किञ्चिदिहोच्यते ॥185॥</span>

</div>

<p>~~न ब्रह्मरूपत्वममुष्य देहिनो मुक्तावपि स्यात् प्रमया कथञ्चित्~~ ।</p>

<p>~~स ब्रह्मणा सहितोऽशेषभोगान् भुङ्क्ते तथोपेत्य सुखार्णवं तम् ॥117॥~~</p>

<span class="shloka-line">महानन्दत्व एवास्य हेतुः ‘कोन्याद्’ इति स्फुटम् ।</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I118" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>यत्तत्परं ज्योतिरुपेत्य जीवो निजस्वरूपत्वमवाप्य कामान् ।</p>~~

~~<p>भुङ्क्ते स देवः(दैवं) पुरुषोत्तमोऽजः आत्मेति चोक्तो गुणपूर्तिहेतोः ॥118॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I119" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>सेतुः स देवोऽखिलमुक्तिभाजामुतामृतस्येष्ट इहेशिता यत् ।</p>~~

~~<p>इत्यादिवाक्यैर्भगवद्वशः सन् भुङ्क्तेऽखिलान् मुक्तिगतोऽपि भोगान् ॥119॥</p>~~

</div>

<p>~~कालोऽप्यसौ नैक्ययुतः परेण जीवस्य कालो यत एष यद्वत्~~ ।</p>

<p>~~इत्यादिका अप्यनुमाः प्रमाणं मुक्तौ च जीवस्य परत्वरोधे ॥120॥~~</p>

<span class="shloka-line">करोति नासुखी ‘भूमा सुखं नाल्पे सुखं भवेत्’ ।</span>

<span class="shloka-line">इत्युक्तं यत्प्रवृत्तिश्च नृत्तगानादिका सुखात् ॥187॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I121" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>कथं च यः पूर्वमसौ न पश्चाद्भवेत् स एवेत्यपि युक्तिमेति ।</p>~~

~~<p>यतो न दृष्टं यदभून्न पूर्वं पश्चात् तदासेति कुतश्च किञ्चित् ॥121॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I122" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>न चैव मुक्तौ न(तु) हरेः पृथक्त्वमैक्यं तथा स्यादिति युक्तिमेति ।</p>~~

~~<p>यतो न कुत्रापि भिदाभिदा च दृष्टा चितश्चेतनया कुतश्चित् ॥122॥</p>~~

</div>

<p>~~इत्थं मतानि भ्रमजानि यस्मात् मोक्षं समुद्देश्यमपि भ्रमेण~~ ।</p>

<p>~~विदुर्न सम्यग्यदपीह लौकिकाः सुखं मम स्याच्च सदेति जानते ॥123॥~~</p>

<span class="shloka-line">दुखाद्रोदादिका चैव सर्वकर्तृत्वतोऽस्य च ।</span>

<span class="shloka-line">सर्वशक्तेर्न दुःखं स्यादतः केवललीलया ॥188॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I124" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>औदार्यमुच्चावचशक्तिरात्मस्वरूपदार्ढ्यं च निजस्वभावः ।</p>~~

~~<p>स्वातन्त्र्यमापूर्णविशेषयोग्यता विरोधहानिश्च चतुर्थपादे ॥124॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I125" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>व्यवस्थितिस्त्वविशेषस्थितिश्च निषेधसामान्यविधिक्रियाणाम् ।</p>~~

~~<p>विभक्तता चात्वरयैव सिद्धिर्विपक्षसम्प्राप्तिविरुद्धहेतवः ॥125॥</p>~~

</div>

<p>~~सुशक्यता शश्वदतिप्रसिद्धिर्विवेक(प्रसिद्धिविवेक)विन्यासविचारसञ्ज्ञाः~~ ।</p>

<p>~~नानाप्रवृत्तिः कृतकृत्यता~~ च ~~विपक्षतर्काः समतीतपादे ॥126॥~~</p>

<span class="shloka-line">प्रवर्तको न चेदेष प्राण्यादन्यच्च कः पुमान् ।</span>

<span class="shloka-line">‘ब्रह्मवित्परमाप्नोति’ इति यत्प्रथमसूचितम् ॥189॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तदेव मन्त्रवर्णेन सत्यं ज्ञानमनन्तवत् ।</span>

<span class="shloka-line">लक्षितं तत्र सत्यत्वं सृष्ट्याऽन्नप्राणयोरपि ॥190॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">उक्तं ज्ञानं तु मनसा विज्ञानेनाप्युदीरितम् ।</span>

<span class="shloka-line">अनन्तत्वं तथाऽऽनन्दमयवाचाऽप्युदाहृतम् ॥191॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सद्भावं यापयेद्यस्मात् सत्यं तत्तेन कथ्यते ।</span>

<span class="shloka-line">इति सृष्टिरिह प्रोक्ता जगत्सद्भावयापकम् ॥192॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ब्रह्मेति स्थापनायैव सत्त्वं जीवनमेव च ।</span>

<span class="shloka-line">विशीर्णता च सत्त्वं स्यात् सन्नमित्याहुरेव यत् ॥193॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अतोऽद्यतात्तृताऽन्नत्वं सत्यशब्दार्थ एव हि ।</span>

</div>

<span class="shloka-line">आयुः प्राणो हि भूतानाम्’ इति यद्गतिजीवने ।</span>

<span class="shloka-line">उक्ते सदिति धात्वर्थो गतिश्चातो हि सत्यता ॥195॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्राणत्वमवबोधार्थो मनुधातुः प्रकीर्तितः ।</span>

<span class="shloka-line">‘नाल्पे सुखम्’ इति प्रोक्त्यैवानन्दमयतोक्तितः ॥196॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अनन्तत्वं सुनिर्णीतं पूर्णानन्दो हि नाल्पके ।</span>

<span class="shloka-line">अतो हि मन्त्रवर्णोक्तविस्तृतिस्तु समस्तया ॥197॥</span>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I127" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>महाफलत्वं प्रविविक्तता च सन्धिग्रहः साधनमाप्तकृत्यम् ।</p>~~

<p>विशेषकार्यं कृतिसंस्थितिश्च(कृतसंस्थितिश्च) सुयुक्तयो निर्णयगाः स्वपक्षे ॥127॥</p>

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I128" data-verse="AV_C04_S02">~~

~~<p>व्यामिश्रता कार्यकरत्वमर्थक्लृप्तिः सुदार्ढ्यं परतन्त्रता च ।</p>~~

~~<p>समानधर्मः कृतशेषता च लोकोपमा पूर्वमतानुसाराः ॥128॥</p>~~

</div>

<p>~~विशेषसाम्यश्रुतिराढ्यता च समानलोपो महिमाविशेषः~~ ।</p>

<p>~~कृतार्थता शश्वदनुप्रवृत्तिः सिद्धान्तनिर्णीतिविशिष्टहेतवः ॥129॥~~</p>

<span class="shloka-line">क्रियते परया यस्मात् इतरोऽत्र न कथ्यते ।</span>

<span class="shloka-line">पुरुषं वेत्ति यो मुच्येत् ‘नान्यः पन्था हि विद्यते’ ॥198॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इति श्रुतेरन्यवेदी कथं मुक्तिं प्रयास्यति ।</span>

<span class="shloka-line">पुरुषः पर आत्माऽजो ब्रह्म नारायणः प्रभुः ॥199॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">महानानन्द उद्विष्णुर्भग ओम इतीर्यते ।</span>

<span class="shloka-line">स्वयं नारायणो देवो नान्यस्यैतानि कस्यचित् ॥200॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानादि कुर्वते’ ।</span>

<span class="shloka-line">सूक्तेन पौरुषेणैनं यजन्त्यध्यात्मकोविदाः ॥201॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इति पैङ्गिश्रुतिस्तेन नान्यज्ञानाद्विमुच्यते ।</span>

<span class="shloka-line">ब्रह्मशब्दोदिते तस्मिन्नात्मशब्दं प्रयुज्य च ॥202॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तस्मादाकाशसृष्टिं च प्रोवाचात्र चतुर्विधाम् ।</span>

<span class="shloka-line">भूतं भूताभिमानी च तद्देहोऽन्तर्नियामकः ॥203॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">हरिश्चाकाशशब्दोक्तो मुख्यतो हरिरेव च ।</span>

<span class="shloka-line">आ समन्तात् काशते यदाकाशो मुख्यतो हरिः ॥204॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">बलज्ञानस्वरूपत्वाद्वायुरग्निरगं नयन् ।</span>

<span class="shloka-line">आप आपालनाच्चैव पृथिवी प्रथितो यतः ॥205॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">उष्टानामाश्रयत्वेन स एवौषधिनामकः ।</span>

<span class="shloka-line">ओषधीषु स्थितो विष्णुः क्षुधितैराश्रितो भवेत् ॥206॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">पुरि शेते यतः सोऽथ पुरुषश्चेति गीयते ।</span>

<span class="shloka-line">क्रियाप्रवर्तकत्वेन प्रादुर्भावो हरेर्जनिः ॥207॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">आकाशादिषु नान्योऽस्ति(नान्याऽस्ति) ह्यभिमानोऽभिमानिनः ।</span>

<span class="shloka-line">अभिमानिशरीरस्य साक्षाद्भूतस्य चोद्भवः ॥208॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">एवं देहादिपर्यन्तमागतं हरिमेव तु ।</span>

<span class="shloka-line">परामृशति तस्यैव पञ्चरूपत्ववित्तये ॥209॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">त्यक्त्वा भूतादिकं सर्वं ‘स वा एष’ इति श्रुतिः ।</span>

<span class="shloka-line">स इत्यात्मपदोद्दिष्ट एष जीवशरीरगः ॥210॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सारान्नमय एवायं न लोकान्नमयः प्रभुः ।</span>

<span class="shloka-line">इति तं रसशब्देन विशिनष्टि शरीरगम् ॥211॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इदमित्येव निर्देशो वस्त्रप्रावृतवद्विभोः ।</span>

<span class="shloka-line">शिर आदेर्भवेज्जीवशिर आदौ व्यवस्थितेः ॥212॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तं विदित्वाऽस्य मुक्तिः स्यान्नान्यज्ञानात् कथञ्चन ।</span>

<span class="shloka-line">आदित्ये पुरुषे चायमिति भेदोपदेशतः ॥213॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">नास्याभेदोऽस्ति जीवेन नानुमा कामचारिणी ।</span>

<span class="shloka-line">विमतानि शरीराणि मद्भोगायतानानि यत् ॥214॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">शरीराणीत्यादिका तु तत्त्वज्ञाने ह्यपेक्षते ।</span>

<span class="shloka-line">प्रत्यक्षादिविरुद्धत्वादक्षागमभयोज्झिता ॥215॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अनुमा कामवृत्ता हि कुत्र नावसरं व्रजेत् ।</span>

<span class="shloka-line">‘जड आत्मैव वस्तुत्वात्’ ‘प्रमेयत्वाज्जडं चितिः’ ॥216॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘घन आकाश’ इत्याद्या वार्यन्ते केन हेतुना ।</span>

<span class="shloka-line">न जीवभेदसूत्राणां शङ्क्याऽत्र पुनरुक्तता ॥217॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">वाक्यान्तरद्योतकत्वात् पृथगित्यत्र पूर्णता ।</span>

<span class="shloka-line">योगमन्नमयाद्यैर्यत् फलत्वेनास्य शंसति ॥218॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">स्थानद्वयेऽप्यतः कोशा एत इत्यतिसाहसम् ।</span>

<span class="shloka-line">उपसङ्क्रमणं चैव द्वितीयोद्देशितं प्रति ॥219॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अतिक्रमं वदन्तं तमुपशब्दो निवारयेत् ।</span>

<span class="shloka-line">अश्रुतस्यातिशब्दस्य स्थानं दद्यात् कथं पुनः ॥220॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">श्रुताश्रुतपरित्यागकल्पने विगतह्रियाम् ।</span>

<span class="shloka-line">मृतावेव परित्यागः कृतो ह्यन्नमयस्य च ॥221॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">येऽन्नं ब्रह्मेत्याद्युपासां सामानाधिकरण्यतः ।</span>

<span class="shloka-line">उक्त्वा पञ्चस्वरूपाणां पुनस्तत्प्राप्तिवादिनी ॥222॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">स्थानद्वयगता वेदवाणी तदपलापिनाम् ।</span>

<span class="shloka-line">तमसोऽन्यत्र संस्थानं कथमेव सहेत सा ॥223॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘अधीहि भगवो ब्रह्म’ इत्युक्तोऽन्नप्राणपूर्वकम् ।</span>

<span class="shloka-line">आह ब्रह्म कथं तन्न द्वारं तदितिवादिनः ॥224॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">उपसत्तिं कथं विद्युरुपसन्नाय हि त्रिशः ।</span>

<span class="shloka-line">वक्तव्यं ब्रह्म गुरुणा चतुर्वारमथापि वा ॥225॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सकृद्वेत्यागमा ब्रूयुः सम्प्रदायविदोऽपि च ।</span>

<span class="shloka-line">तद्यत्किञ्चित् कथं ब्रूयादुपसन्नाय दिक्पतिः ॥226॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न वदेत् ब्रह्म च कथं मायावी न हि वारिराट् ।</span>

<span class="shloka-line">चष्ट इत्येव तच्चक्षुः श्रवणाच्छ्रोत्रमुच्यते ॥227॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">वचनादेव वाग् ब्रह्म सृष्टिस्थित्यादिकारणम् ।</span>

<span class="shloka-line">तच्च वाधूलशाखायामष्टरूपमुदाहृतम् ॥228॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">विज्ञानानन्दसहितं पृथक् सृष्ट्यादिलक्षणैः ।</span>

<span class="shloka-line">आवापोद्वापतः शाखा यत आहुः परं पदम् ॥229॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘यतो भूतानि जायन्त’ इत्याद्यैर्लक्षणैः स्वयम् ।</span>

<span class="shloka-line">लक्षितं गुरुणा पश्चात् तपसैवापरोक्षतः(पश्चात्तपसैवापरोक्षितम्) ॥230॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">दृष्ट्वैकैकस्वरूपं(दृष्ट्वैकैकं स्वरूपं) तु समस्तोक्तानुदर्शनम् ।</span>

<span class="shloka-line">इच्छताऽऽज्ञां गुरोः प्राप्य तपसैवापरोक्षितम् ॥231॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अब्रह्मेत्येव वदतां श्रुताहान्यश्रुतग्रहौ ।</span>

<span class="shloka-line">साक्षाल्लक्षणतां प्राप्ताविति लज्जा तदुक्तिषु ॥232॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">समीपे सहभोगस्य मुक्तित्वेनोक्तितोऽसकृत् ।</span>

<span class="shloka-line">भेदो जीवेशयोर्मिथ्येत्येव मिथ्या स्वयं भवेत् ॥233॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">एतेन मयटश्चैव द्वैविध्येनार्थकल्पनात् ।</span>

<span class="shloka-line">तदन्येषां मतमपि सत्संसत्सु न भासते ॥234॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अतो नारायणो देवो निःशेषगुणवाचकैः ।</span>

<span class="shloka-line">गुणिसामान्यवचनैरपि मुख्यतयोदितः ॥235॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अध्यात्मगैश्च प्राणाद्यैस्तथैव ह्यधिभूतगैः ।</span>

<span class="shloka-line">अन्नादिशब्दैर्भगवानेको मुख्यतयोदितः ॥236॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">जन्माद्यस्येति सूत्रेण गुणसर्वस्वसिद्धये ।</span>

<span class="shloka-line">ब्रह्मणो लक्षणं प्रोक्तं शास्त्रमूलं यतस्ततः ॥237॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अन्वयः सर्वशब्दानां गुणसर्वस्ववेदकः ।</span>

<span class="shloka-line">शब्दप्रवृत्तिहेतूनां तस्मिन् मुख्यसमन्वयात् ॥238॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अन्यार्थेष्वल्पताहेतोस्तन्निमित्तत्वतस्तथा ।</span>

<span class="shloka-line">तद्वाचकत्वं शब्दानां बहुलातिप्रयोगतः(बहळातिप्रयोगतः) ॥239॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">रूढमित्येव साध्यं स्याद्रूढिर्हि द्विविधा मता ।</span>

<span class="shloka-line">अविद्वद्विद्वदाप्त्यैव मुख्या हि विदुषां तु सा ॥240॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">विद्वद्रूढिर्वैदिका स्यात् सा योगादेव लभ्यते ।</span>

<span class="shloka-line">तस्मान्मुख्यार्थता विष्णोरिति कृत्वा हृदि प्रभुः ॥241॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">समन्वयं साधयति.........।</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C01_S01_A007" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अन्तस्थत्वाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अन्तस्थत्वाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">............ देवानां तत्र शक्तताम् ।</span>

<span class="shloka-line">आशङ्क्य तत्र रूढिं च तच्छब्दानामपि स्वयम् ॥242॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">समुद्रान्तस्थितत्वाद्यैस्तद्धर्मैर्विष्णुरूढताम् ।</span>

<span class="shloka-line">साधयित्वाऽभिदां तैश्च पुनरेव न्यावारयत् ॥243॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C01_S01_A008" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="आकाशाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">आकाशाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">चेष्टा हि चेतनानां या सा भवेत् तत्प्रसादतः ।</span>

<span class="shloka-line">अचेतनस्वभावस्तु विवरादिः कथं ततः ॥244॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इति शङ्कानिवृत्यर्थं आकाश इति नाम च ।</span>

<span class="shloka-line">‘परतोपि वरीयस्त्व’ पूर्वल्लिङ्गाद्धरेर्भवेत् ॥245॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘‘नभो ददाति श्वसतां मार्गं यन्नियमाददः ।’’</span>

<span class="shloka-line">इत्यादिवाक्यैः...............॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C01_S01_A009" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="प्राणाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">प्राणाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">.............अध्यात्ममन्वयव्यतिरेकतः ॥246॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्राणादिहेतुतादृष्टेः अतिदेशो हि तादृशः ।</span>

<span class="shloka-line">लिङ्गं बलवदेव स्यात् प्रेरकोऽस्यापि यद्धरिः ॥247॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C01_S01_A011" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="गायत्र्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">गायत्र्यधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">नित्यत्वादेव शब्दस्य तत्स्वभावः कथं हरेः ।</span>

<span class="shloka-line">कथं प्रसिद्धबहुलशब्दानामन्यथार्थता ॥248॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इति चेत् तद्धरेरेव बाहुल्याच्छ्रुतिलिङ्गयोः ।</span>

<span class="shloka-line">तादृशत्वाच्च तच्छक्तेः ............॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C01_S01_A012" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अन्तिमप्राणाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अन्तिमप्राणाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">.........बाहुल्ये श्रुतिलिङ्गयोः ॥249॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अन्यस्य मुख्यवाच्यत्वमिति तन्नात्रगस्य हि ।</span>

<span class="shloka-line">विष्णोरेव तु लिङ्गानि प्राणस्थानि तु सर्वशः ॥250॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्राणसंवादपूर्वाणि मुख्यतो जीवगतानि च ।</span>

<span class="shloka-line">अभ्यार्चच्छतवर्षाणि प्राणवंशत्वमित्यपि ॥251॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तस्मादन्यत्रगैः शब्दैरुक्तन्यायैः समन्ततः ।</span>

<span class="shloka-line">एको नारायणो देवो भण्यते नात्र संशयः ॥252॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">वासुदेवादिरूपेण चतुर्मूतिश्च सर्वशः ।</span>

<span class="shloka-line">अथवा पञ्चमूतिः स प्रोक्तोऽधिकरणं प्रति ॥253॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्रतिसूत्रं प्रतिपदं प्रत्यक्षरमथापि वा ।</span>

<span class="shloka-line">तैस्तैर्युक्तिश्रुतिन्यायविशेषैर्योग्यता यथा ॥254॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">बृहत्तन्त्रप्रमाणेन बह्वर्थमपि सङ्ग्रहात् ।</span>

<span class="shloka-line">उच्यते नरबुद्धीनामपि किञ्चिद्ग्रहार्थतः ॥255॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ग्रन्थोऽयमपि बह्वर्थो भाष्यं चात्यर्थविस्तरम् ।</span>

<span class="shloka-line">बहुज्ञा एव जानन्ति विशेषेणार्थमेतयोः ॥256॥</span>

<span class="shloka-line">तस्मान्महागुणो विष्णुर्नाम्नामपुनरुक्तितः ।</span>

</div>

<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥</div>

=== द्वितीयः पादः ===

<span id="gr-adh-AV_C01_S02_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="सर्वगतत्वाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">सर्वगतत्वाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">लिङ्गात्मकानां शब्दानां वृत्तिर्नारायणे परे ॥ १ ॥</span>

<span class="shloka-line">चिन्त्यते सर्वगत्वं तु प्रथमं प्रविचार्यते ।</span>

<span class="shloka-line">तत्र तत्र स्थितो विष्णुस्तत्तच्छक्तिप्रबोधकः ॥1॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">दूरतोऽप्यतिशक्तः स लीलया केवलं प्रभुः ।</span>

<span class="shloka-line">इति ज्ञापयितुं कर्मकर्त्रोरुत्सर्गतो भिदा ॥2॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अभेदोऽपि विशेषे स्याद्बली सोऽप्यनपोदितः ।</span>

<span class="shloka-line">एतद्भावाभिधं लिङ्गं क्रियालिङ्गे ततः परम्॥3॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अन्तर्याम्यन्तरश्चेति क्रियाभावाख्यमुच्यते ।</span>

<span class="shloka-line">अदृश्यत्वाद्यभावाख्यं श्रुतिर्लिङ्गाधिका परा ॥4॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C01_S02_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अत्तृत्वाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अत्तृत्वाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">अनित्यत्वात् क्रियाणां तु कथमेव स्वरूपता ।</span>

<span class="shloka-line">इति चेत् स विशेषोऽपि क्रियाशक्त्यात्मना स्थिरः ॥6॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">शक्तिता व्यक्तिता(व्यक्तता) चेति विशेषोऽपि विशेषवान् ।</span>

<span class="shloka-line">अभिन्नोऽपि क्रियादिश्च स्वभाव इति हि श्रुतिः ॥7॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">नित्यानन्दोऽव्ययः पूर्णो भगवान् विष्णुरच्युतः’’ ॥8॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इति पैङ्गिश्रुतिश्चाह ‘‘शक्तिसद्भाव एव तु ।</span>

<span class="shloka-line">क्रियादिनित्यता ज्ञेया तदन्यत्र त्वनित्यता’’ ॥9॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इति सत्तत्ववचनं........... ।</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C01_S02_A003" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="गुहाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">गुहाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">यः सेतुरिति चैकत्ववचनेन विशेषणात् ॥10॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C01_S02_A004" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अन्तरधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अन्तरधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">अन्तःस्थित्वा रमणकृदन्तरः समुदाहृतः ।</span>

<span class="shloka-line">रमणं चात्मशब्देनादेयं मातीति चोच्यते ॥11॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">विशिष्टसुखवत्वाच्च ब्रह्मत्वं च विशिष्टता ।</span>

<span class="shloka-line">अन्योन्यनियतिश्चेशनियमे नान्यथा भवेत् ॥12॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">चेतनानां विशेषो यः स्वभावोऽपीश्वरार्पितः ।</span>

<span class="shloka-line">अन्योन्यनियमे तस्मादनवस्थित्यसम्भवौ ॥13॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ईश्वरश्चेन्नियन्ता(नियन्ता च स एव) स्यात् स एव प्रथमागतः ।</span>

<span class="shloka-line">किमित्यपोद्यते कस्मात् वृथाऽवस्थितिकल्पना ॥14॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">दोषवत्येव तस्मात् सा नैव कार्या कथञ्चन ॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C01_S02_A005" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अन्तर्याम्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अन्तर्याम्यधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">रमणं नातियत्नस्य विक्षेपादेव युज्यते ॥15॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इति चेत्सर्वनियमो यस्य कस्मान्न शक्यते ।</span>

<span class="shloka-line">स्वात्मनाऽनियतं(आत्मना नियतं) वस्तु प्रतीपं ह्यात्मनो भवेत् ॥16॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">स्वाधीनसत्ताशक्यादि कथमात्मप्रतीपकम् ।</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C01_S02_A006" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अदृश्यत्वाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अदृश्यत्वाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">गुणक्रियादयो भावा यदि वा स्युरभेदिनः ॥17॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अभेदोऽभावधर्माणां ब्रह्मणा युज्यते कथम् ।</span>

<span class="shloka-line">नाभावो भाव इति च विशेषः प्रायशो भवेत् ॥18॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अतद्भावोऽन्यता चेति न विशेषोऽस्ति कश्चन ।</span>

<span class="shloka-line">दोषाभावो गुण इति प्रसिद्धो लौकिकेष्वपि ॥19॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अदृश्यत्वादिकांस्तस्माद् गुणानाह स्वयं प्रभुः ।</span>

<span class="shloka-line">भावाभावविरोधोऽपि न तु सर्वत्र विद्यते ॥20॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तदभावो हि तद्भावविरोधी न ततोऽपरः ।</span>

<span class="shloka-line">पृथक्त्वाभावतद्रूपान्भेदांस्त्रीन् कल्पयन्ति चेत् ॥21॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">कल्पनागौरवाद्यास्तु दोषास्तत्र विरोधिनः ।</span>

<span class="shloka-line">पृथक्त्वान्यत्वभेदास्तु पर्यायेणैव लौकिकैः ॥22॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">व्यवह्रियन्ते सततं वैदिकैरपि सर्वशः ।</span>

<span class="shloka-line">दृष्टहानिरदृष्टस्य कल्पनेत्येव दूषणम् ॥23॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यदा तदधिको दोषो विद्यते को नु वादिनाम् ।</span>

<span class="shloka-line">भावाभावस्वरूपास्तु विशेषा एव वस्तुनः ॥24॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अभिन्ना एव सङ्ग्राह्या व्यवहारप्रसिद्धये ।</span>

<span class="shloka-line">यथैकः समवायोऽपि भेदाभेदौ च वस्तुनि ॥25॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अङ्गीकार्या विशेषेण स्थानेषु व्यवहर्तृभिः ।</span>

<span class="shloka-line">अखण्डवादिनोऽपि स्यात् विशेषोऽनिच्छतोऽप्यसौ ॥26॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">व्यावृत्ते निविशेषे तु किं व्यावर्त्यबहुत्वतः ।</span>

<span class="shloka-line">बहुलिङ्गसमायुक्तैर्बहुभी रूढनामभिः ॥27॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">वैश्वानरादयः शब्दा अपि तद्वाचिनस्ततः ॥28॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">बहुलाऽप्यज्ञरूढिस्तत्प्राज्ञरूढिं न बाधते ॥29॥</span>

</div>

<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥</div>

=== तृतीयः पादः ===

<p>तत्रान्यत्र प्रसिद्धानां(तत्रान्यत्र च सिद्धानां) लिङ्गानाम्नां पुनर्हरिः ।</p>

<p>विशेषान्मुख्यतो वृत्तिं स्वस्मिन्नेवात्र वक्त्यजः ॥1॥</p>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C01_S03_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="द्युभ्वाद्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">द्युभ्वाद्यधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">विष्णावेवात्मशब्दस्य रूढत्वान्न शिवादिकान् ।</span>

<span class="shloka-line">श्रुतिर्वक्त्यखिलेशत्वात् .............॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C01_S03_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="द्युभ्वाद्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">द्युभ्वाद्यधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">...............भूमा विष्णुः सुखाधिकः ॥2॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C01_S03_A003" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अक्षराधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अक्षराधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">अतो विरुद्धवद्भातमपि व्याख्याय तत्त्वतः ।</span>

<span class="shloka-line">योजनीयं हरौ वाक्यं विरुद्धैर्लक्षणैर्युतम् ॥3॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अविरोधेन गोविन्दे सन्त्यस्थूलादिकानि च ॥4॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अन्यवस्तुस्वभावानां स्थौल्यादीनामपाकृतिम् ।</span>

<span class="shloka-line">नारायणे श्रुतिर्वक्ति न तु तस्यास्वभावताम् ॥5॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सर्वधर्मा सर्वनामा सर्वकर्मा गुणाः श्रुताः ।</span>

<span class="shloka-line">दोषाः श्रुताश्च नेत्याद्या प्रमाणं श्रुतिरत्र च ॥6॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C01_S03_A007" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="वामनाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">वामनाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">लिङ्गं साधारणं शब्दौ स्थानं लिङ्गमनुग्रहः ।</span>

<span class="shloka-line">पुनः शब्दा लिङ्गशब्दौ विचार्या द्विःस्थिता इह ॥7॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">बाहुल्यं लिङ्गशब्दानामनुक्तिश्च विरुद्धता ।</span>

<span class="shloka-line">अदृष्टिरन्वयाभावो विपरीतश्रुतिभ्रमः ॥8॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">लिङ्गावकाशराहित्यभ्रमस्तादृग्द्वयं तथा ।</span>

<span class="shloka-line">बहुतादृक्त्वमुक्तस्य विरोधोऽर्थात् तथागतिः ॥9॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">समस्तमेतदित्यत्र पूर्वपक्षेषु युक्तयः ।</span>

<span class="shloka-line">ता एव बलवत्यस्तु(त एव बलवन्तस्तु) गत्यन्तरविवर्जिताः ॥10॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">मुक्तोपसृप्यता प्राणादाधिक्यं सर्वतस्तथा ॥11॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">वैलक्ष्ण्यं स्वभावस्य प्रेक्षापूर्वा क्रिया तथा ।</span>

<span class="shloka-line">अरस्य ण्यस्य चेशत्वं सूर्याद्यनुकृतिस्तथा ॥12॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">वामनाख्या सर्वकम्पस्तच्छब्दानन्यसिद्धता ।</span>

<span class="shloka-line">अनामरूपता भेदस्योपजीव्यप्रमाणता ॥13॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सर्वैश्वर्यादिकाद्यास्ता वेदेशेन प्रदर्शिताः ।</span>

<span class="shloka-line">अधिकारश्च तद्धानिः प्रसङ्गादेव चिन्तितौ ॥14॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C01_S03_A008" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="देवताधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">देवताधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">तत्फलाय विधिः सिद्धे चोपासाया निराकृतः ।</span>

<span class="shloka-line">यतो जैमिनिनाऽन्यार्थमसिद्धेऽर्थे विधिस्तथा ॥15॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">विद्याधिराजस्य मतमविरोधस्तयोस्ततः ।</span>

<span class="shloka-line">मोक्षे फलविशेषोऽस्ति न च सर्वं प्रकाशते ॥16॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सर्वदा तेन देवानामपि युक्ता ह्युपासना ।</span>

<span class="shloka-line">नित्यं वृद्धिक्षयापेतं विष्णोः पूर्णं तु वेदनम् ॥17॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">स्पष्टातिस्पष्टविशदं ब्रह्मणोऽशेषवस्तुगम् ।</span>

<span class="shloka-line">अन्येषां क्रमशो ज्ञानं मितवस्तुगतं सदा ॥18॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इत्यादयो विशेषास्तु सदा विद्यापतेर्हृदि ।</span>

<span class="shloka-line">जैमिन्याद्यास्तु सामान्यवेत्तृत्वात् तत्तथावदन् ॥19॥</span>

<span class="shloka-line">विद्येशमतमेतस्मान्नैव सद्भिर्विरुध्यते ।</span>

</div>

<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥</div>

=== चतुर्थः पादः ===

<span id="gr-adh-AV_C01_S04_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="।आनुमानिकाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">।आनुमानिकाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">दुःखिबद्धावराद्यास्तु तदधीनत्वहेतुतः ॥1॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">शब्दा ब्रह्मणि वर्तन्ते राज्ञि यद्वत्पराजयः ।</span>

<span class="shloka-line">स्वातन्त्र्यं तद्गतत्वं च शब्दवृत्तेर्हि कारणम् ॥2॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">स्वातन्त्र्यं तत्र मुख्यं स्यात् कुतो राज्ञि जयोऽन्यथा ।</span>

<span class="shloka-line">न हि भृत्यस्य विजयिशब्दस्तावत् प्रयुज्यते ॥3॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यावद्राज्ञ्यन्यगत्वेऽपि स्वातन्त्र्याभासमात्रतः ।</span>

<span class="shloka-line">भृत्यबन्धादिकं राज्ञि राज्ञो बन्धादियोग्यतः ॥4॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">कारणं संशयस्य स्यादिति नैव प्रयुज्यते ।</span>

<span class="shloka-line">अमङ्गलत्वाच्छब्दानां राज्ञो(राज्ञा) योगादमङ्गले ॥5॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अप्रियत्वात्तु शब्दस्य स्यात् प्रयोगनिवर्तनम् ।</span>

<span class="shloka-line">गुणास्तु तादृशा यत्र प्रयुज्यन्तेऽखिला अपि ॥6॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">पूज्येष्वेव विशेषेण स्वातन्त्र्यं मुख्यकारणम् ।</span>

<span class="shloka-line">अतो(ततो) दोषातिदूरत्वात् संशयस्याप्यसम्भवात् ॥7॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">दोषाणां विष्णुगत्वस्य प्राज्ञबुद्धिव्यपेक्षया ।</span>

<span class="shloka-line">स्वातन्त्र्यार्थमभिप्रेत्य दोषशब्दाश्च विष्णवि ॥8॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">वासुदेवश्रुतिश्चाह नैव विष्णावमङ्गलम् ।</span>

<span class="shloka-line">मङ्गलामङ्गलेऽन्यत्र ततो नामङ्गलं वदेत् ॥9॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">स्वातन्त्र्यापेक्षया विष्णौ दोषो नामङ्गलोक्तितः ।</span>

<span class="shloka-line">बहुभुक्त्वं यथा दोषो नृषु नैव हरौ क्वचित् ॥10॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">एवं दुःख्यादिशब्दाश्च स्वातन्त्र्यापेक्षयोदिताः ।</span>

<span class="shloka-line">नैव दोषा हरौ तद्गबुद्ध्योक्ता दोषकारिणः ॥11॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तस्मात्ते दोषशब्दाश्च तत्रैव गुणवाचकाः ।</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C01_S04_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="ज्योतिरुपक्रमाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">ज्योतिरुपक्रमाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">जातमोतं हरौ यस्माज्ज्योतिः, षः प्राणरूपतः ॥12॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">(आयज्ञेतः)आयजेतश्चायजेतो, वसन्तिश्च वसंस्ततः ।</span>

<span class="shloka-line">विगतच्छादनत्वात्तु गच्छ, भूतभयङ्करः ॥13॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">भुङ्क्ष्वेत्युक्तो, हरिर्हुं च हुतमस्मिन् जगद्यतः ।</span>

<span class="shloka-line">स्फुटत्वात् फडिति प्रोक्तः, कव रक्षण इत्यतः ॥14॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">वषट्, तद्गत्वतस्तेषां वौषडित्येव कथ्यते ॥15॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">स्वीयं स्वीकुरुते यस्मात् स्वाहेत्युक्तो जनार्दनः ।</span>

</div>

<span class="shloka-line">इत्यशेषक्रियानामशब्दैरेको जनार्दनः ।</span>

<span class="shloka-line">उच्यते मुख्यतो यस्मात् पदवर्णस्वरात्मभिः(यस्मात्परवर्णस्वरादिभिः) ॥17॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तस्मादनन्तगुणता श्रुतितात्पर्यतोऽस्य हि ।</span>

<span class="shloka-line">विज्ञानार्थत्वतः सर्वशब्दानां नास्ति दूषणम् ॥18॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अङ्गीकृतेऽपि नैवास्ति दोषो वाक्यसमन्वये ।</span>

<span class="shloka-line">तदर्थत्वेन कर्मादेः सम्भवादल्पबुद्धये ॥19॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘‘कश्छन्दसां योगम्’’ इति श्रुतेर्योगार्थतत्त्ववित् ।</span>

<span class="shloka-line">ब्रह्मैको नैव चान्योऽस्ति क इत्यस्योभयार्थतः ॥20॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तस्यापि पूर्वसिद्धस्य ज्ञानमेवेति निश्चयात् ।</span>

<span class="shloka-line">नित्ययोगोऽपि शब्दानामर्थैर्नैव निषिध्यते ॥21॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C01_S04_A006" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="प्रकृत्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">प्रकृत्यधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">स्त्रीशब्दाश्च निषेधार्थाः सर्वेऽपि ब्रह्मवाचकाः ।</span>

<span class="shloka-line">विरोधिसर्वबाहुल्यकारणस्त्रीनिषेधिनाम् ॥22॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">पृथक्समन्वयार्थानि स्थानान्येतानि सर्वशः ।</span>

<span class="shloka-line">सर्वमानैर्विरोधश्च व्युत्पत्तेरप्यशक्यता ॥23॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">परस्परविरोधश्च विरोधः कार्यतद्वतोः ।</span>

<span class="shloka-line">स्त्रीलिङ्गत्वं निषेधश्च पूर्वपक्षेषु युक्तयः(हेतवः) ॥24॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">दोषात्यस्पृष्टिनियमः शब्दार्थानेकता तथा ।</span>

<span class="shloka-line">बहुरूपत्वमीशस्य व्यक्त्यव्यक्तिविशेषिता ॥25॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">उत्पादनं स्वदेहाच्च दुर्जनाव्यक्तता तथा ।</span>

<span class="shloka-line">इत्याद्या युक्तयः साक्षात् सिद्धान्तस्थापका इह ॥26॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अन्वयः सर्वशब्दानामशक्यो ज्ञातुमञ्जसा ।</span>

<span class="shloka-line">इति यल्लोकवैमुख्यं जैमिन्यादिमतं वदन् ॥27॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">विद्याधिनाथो भगवानपाचक्रे स्वयं प्रभुः ।</span>

<span class="shloka-line">स्वशिष्याणां प्रसिद्ध्यर्थं मतमात्मीयमंशतः ॥28॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">विज्ञातं तैर्जगादात्र तारतम्यं नृणां वदन् ।</span>

<span class="shloka-line">तेषु तेषु पदार्थेषु रूढिरङ्गीकृता यतः ॥29॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्रयोजनबहुत्वेन तस्य तस्याविरोधतः ।</span>

<span class="shloka-line">उपदेशादिसामर्थ्याद्विष्णौ शक्तिश्च गृह्यते ॥30॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तथाप्येतद्विरोधे तु तद्वाचित्वमपोद्यते ।</span>

<span class="shloka-line">अविरोधे तु बह्वर्था एतन्मूलतया मताः ॥31॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इतो हि रूढतान्येषामुपजीव्यत्वमत्र हि ।</span>

<span class="shloka-line">तत्सिद्धिस्तदपेक्षा च सापेक्षा च हरीच्छया ॥32॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तस्मात् परममुख्यत्वं विष्णावन्यत्र मुख्यता ।</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्रवृत्तिहेतोर्बाहुल्यं ज्ञेयं परममुख्यता ।</span>

<span class="shloka-line">तत्र प्रयोगबाहुल्यं यदि तत्परता किमु ॥34॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">उभयं दृश्यते विष्णौ शब्दानामपि सर्वशः ।</span>

<span class="shloka-line">प्रयोगमात्रबाहुल्यं रूढिरित्यभिधीयते ॥35॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्रयोगयुक्तसादृश्यं सम्बन्धो वाऽप्यमुख्यतः ।</span>

<span class="shloka-line">वृत्तिहेतुरिति ज्ञेयः पूर्वायोगेऽपरग्रहः ॥36॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">एतमेव तथा सन्तं शतर्चीत्यादिनामभिः ।</span>

<span class="shloka-line">आचक्षत इति ह्यत्र सन्तमित्यवधारणात्(सन्तमित्यवधारणा) ॥37॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">योगस्य रूढेः प्राबल्यं विद्वद्रूढिं च तत्रगाम् ।</span>

<span class="shloka-line">बहुशो दर्शयत्यञ्जस्तात्पर्यात् सनिरुक्तिकम् ॥38॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अ इति ब्रह्म कथितं तद्य्वाख्यानात्मता तथा ।</span>

<span class="shloka-line">शब्दानामपि सर्वेषां नामवित् कृतकृत्यता ॥39॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">विष्णुनामार्थरूपत्वं संहितादेरथाब्रवीत् ।</span>

<span class="shloka-line">णकारं च षकारं च बलचेष्टात्मकं वदन् ॥40॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तज्ज्ञानपूर्वकत्वेन संहिताध्ययनं तथा ।</span>

<span class="shloka-line">उपसर्गत्वतो वेस्तु ताच्छील्यार्थादुनस्तथा ॥41॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">णकारश्च षकारश्च नामरूपतया मतौ ।</span>

<span class="shloka-line">तस्मात् समन्वयो विष्णौ स्वरवर्णपदात्मनः ॥42॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अपि वेदस्य किमुत वाक्यरूपेण सङ्गतिः ।</span>

<span class="shloka-line">घोषाः सर्वेऽपि वेदाश्च सर्वे वेदाश्च यत्पदम् ॥43॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इन्द्रं मित्रं यमिन्द्रं च प्रथमः सङ्कृतिस्तथा ।</span>

<span class="shloka-line">नामधाः सर्वदेवानामेक इत्यादिका श्रुतिः ॥44॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्रमाणमुक्तविषये तदेवोक्तमुपक्रमात् ।</span>

<span class="shloka-line">इति स्वयं भगवता ब्रुवताऽशेषमन्वयम् ॥45॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न शब्दवाच्यतैवात्र प्रधानस्य निषिद्ध्यते ।</span>

<span class="shloka-line">सर्ववेदेतिहासेषु पुराणेषु च सङ्ग्रहात् ॥46॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘‘सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ।</span>

<span class="shloka-line">निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम्’’ ॥47॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इत्यादिवाक्यरूपेण यत्रार्थो नान्य इष्यते ।</span>

<span class="shloka-line">तेजोऽबन्नात्मकं वाऽपि यद्युपादानमिष्यते ॥48॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अनाद्येवापराधः कः प्रधानमिति चोदिते ।</span>

<span class="shloka-line">‘‘अजामेकाम्’’ इति प्राह श्रुतिरेतां यदा तदा ॥49॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">को दोषः सर्वथैवास्ति परिणामि जडं यदि ।</span>

<span class="shloka-line">अस्माकं परमुख्यार्थो भगवानेक एव तु ॥50॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">मुख्यमात्रतया रूढं सर्वमभ्युपगम्यते ।</span>

<span class="shloka-line">सर्वेषामपि शब्दानां गौणाद्यं तदयोगतः ॥51॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अर्थद्वयमभिप्रेत्य प्रवृत्ते हरिरुक्तवान् ।</span>

<span class="shloka-line">‘‘कार्याणां कारणं पूर्वं वचसां वाच्यमुत्तमम् ॥52॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">योगानां परमां सिद्धिं परमं ते पदं विदुः’’ ।</span>

<span class="shloka-line">इति बुद्धौ समारोहादुभयोर्योगरूढयोः ॥53॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">त्यागे च कारणाभावादुभयार्थत्वमिष्यते ।</span>

<span class="shloka-line">विपरीतप्रमाभावे पूर्वारोहस्तु कारणम् ॥54॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सा भवेद्यत्र न व्यर्थः पूर्वारोहो भ्रमो यथा ।</span>

<span class="shloka-line">अतो जगदुपादानं प्रधानं वक्ति सा श्रुतिः ॥55॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘‘यत्तत्त्रिगुणमव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् ।</span>

<span class="shloka-line">प्रधानं प्रकृतिं प्राहुरविशेषं विशेषवत् ॥56॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">पञ्चभिः पञ्चभिः ब्रह्म चतुर्भिर्दशभिस्तथा ।</span>

<span class="shloka-line">एतच्चतुर्विंशतिकं गणं प्राधानिकं विदुः’’ ॥57॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इति भागवते प्राह विद्याधीशः स्वयं प्रभुः ।</span>

<span class="shloka-line">न च प्रकृतिशब्देन ब्रह्मोपादानमुच्यते ॥58॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘‘अविकारः सदा शुद्धो नित्य आत्मा सदा हरिः ।</span>

<span class="shloka-line">सदैकरूपविज्ञानबल आनन्दरूपकः’’ ॥59॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘‘निर्विकारोऽक्षरः शुद्धो निरातङ्कोऽजरोऽमरः ।</span>

<span class="shloka-line">अविश्वो विश्वकर्ताऽजो यः परः सोभिधीयते’’ ॥60॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘‘निर्विकारमनौपम्यं सदैकरसमक्षयम् ।</span>

<span class="shloka-line">ब्रह्मेति परमात्मेति यं विदुर्वैदिका जनाः’’ ॥61॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इति श्रुतिपुराणोक्त्या न विकारी जनार्दनः ।</span>

<span class="shloka-line">पराधीनविशेषाप्तिरनिवर्त्यान्यथाभवः ॥62॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">क्षीरादिवद्विकारः स्यान्नैव स स्याद्धरेः क्वचित् ।</span>

<span class="shloka-line">अपादानत्वमेवास्य यद्युपादानतयेष्यते ॥63॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अङ्गीकृतं तत्पितृवन्न तु विश्वात्मना भवः ।</span>

<span class="shloka-line">न चोर्णनाभिजनितृमातॄणां च विकारिता ॥64॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">चेतनत्वात् तदन्नं हि कार्यरूपतया भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">अपादानतया विश्वकर्तृत्वं बुद्धिपूर्वकम् ॥65॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">उक्तं भाल्लविशाखायां ब्रह्मतर्के च सादरम् ।</span>

<span class="shloka-line">‘‘इच्छामात्रात् प्रभोः सृष्टिरविकारस्य सर्वदा ॥66॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">स्वभावोऽयमनन्तस्य रजो येनाभवज्जगत्’’ ।</span>

<span class="shloka-line">‘‘स्वदेहादिच्छया विश्वं भुक्तपूर्वं जनार्दनः ॥67॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ससर्ज मातापितृवदूर्णनाभिवदेव वा ।</span>

<span class="shloka-line">प्रधानं परिणाम्येशो निर्विकारः स्वयं सदा’’ ॥68॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न चेतनविकारः स्याद्यत्र क्वाप ह्यचेतनम् ।</span>

<span class="shloka-line">नाचेतनविकारोऽपि चेतनः स्यात् कदाचन ॥69॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न चान्यस्यान्यरूपत्वं विकृतत्वेऽपि दृश्यते ।</span>

<span class="shloka-line">न क्षीरादन्यता दध्नः केनचिद्दृश्यते क्वचित् ॥70॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सर्वज्ञात् ब्रह्मणोऽन्यत्वं जगतो ह्यनुभूयते ।</span>

<span class="shloka-line">अभेदः सत्वमात्रेण स्यात् खर्वस्वर्णयोरपि ॥71॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">भागेन परिणामश्चेद्भागयोर्भेद एव हि ।</span>

<span class="shloka-line">यो भागो न विकारी स्यात् स एवास्माकमीश्वरः ॥72॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">भिन्नानां समुदायस्य नाम ब्रह्मेति तद्भवेत्(ब्रह्मेति चेद्भवेत्) ।</span>

<span class="shloka-line">ब्रह्मोपादानता न स्यात् तदा विश्वस्य हि क्वचित् ॥73॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">शृङ्गाच्छरो, ऽवलिमभ्यो दूर्वा, गोमयतस्तथा ।</span>

<span class="shloka-line">वृश्चिकश्चेत्येवमाद्येष्वपादानत्वमिष्यते ॥74॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">उपादानैकदेशत्वं यद्यप्यत्र प्रदृश्यते ।</span>

<span class="shloka-line">अप्यपादानतैवात्र दृष्टान्तो ब्रह्मणो भवेत् ॥75॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न ह्युपादानतैवात्र बाह्यावयवगौरवात् ।</span>

<span class="shloka-line">न चाचेतनतस्तत्र चेतनस्य समुद्भवः ॥76॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">उपादानतया किं तर्ह्यपादानं ह्यचेतनम् ।</span>

<span class="shloka-line">कार्यदेहगतस्यास्य चेतनस्य प्रदृश्यते ॥77॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सच्च त्यच्चाभवदिति नास्य विश्वत्वमुच्यते ।</span>

<span class="shloka-line">‘‘तत्सृष्ट्वा’’ इति गिरैवास्य पूर्वं विश्वस्य सिद्धितः ॥78॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सत्त्वात् ततेर्वैदिकत्वात् सम्यग्वक्तुमशक्यतः ।</span>

</div>

<span class="shloka-line">सत्ततेर्यातनाच्चैव ह्यप्राप्तत्वाच्च दुर्जनैः ।</span>

<span class="shloka-line">नित्यसाधुगुणव्याप्तियन्तृरूपत्वतः सदा ॥80॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">जगद्गतेन रूपेण ब्रह्मैव हि तथोच्यते ।</span>

<span class="shloka-line">व्यक्तिरुक्तगुणानां हि पुरुषापेक्षया नृणाम् ॥81॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">भवेदभवदित्याद्यः प्रयोगश्चात्र युज्यते ।</span>

<span class="shloka-line">तस्मादशेषकर्तैको निर्विकारो रमापतिः ॥82॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">शब्दैः प्रकृतिरित्याद्यैः स्त्रीलिङ्गैरभिधीयते ।</span>

<span class="shloka-line">बहु स्यामिति तस्यैव ह्युक्तमार्गेण युज्यते ॥83॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तत्तद्गतेन रूपेण तदर्थं ह्यसृजज्जगत् ।</span>

<span class="shloka-line">यच्चाविकृतमेवैकं(यच्चाविकृतमेवैतत्) ब्रह्म विश्वात्मना मृषा ॥84॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सा मन्ददृष्टिस्तस्यैव ब्रह्मणः किं ततोऽन्यगा ॥85॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ब्रह्मणश्चेत् क्व सार्वज्ञमन्यथा चेत् स्वतोऽन्यता ।</span>

<span class="shloka-line">नादेहयोगिनो दृष्टिरिति तत्कारणं स्वतः ॥86॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">देहिनः कारणयुता देहाश्च यदि न भ्रमात् ।</span>

<span class="shloka-line">किं भ्रान्तिकल्पितं तत्र भेदोपि भ्रमजो यदि ॥87॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">भ्रान्तेरज्ञानमूलत्वात् तस्य भेदव्यपेक्षया ।</span>

<span class="shloka-line">नाज्ञानकल्पकं किञ्चिदन्योन्याश्रयता यतः ॥88॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">भ्रमत्वे त्वियमुक्तिश्च तदन्तःपतनान्न हि ।</span>

<span class="shloka-line">व्यावहारिकता चाऽस्य स्यादबाध्यत्व एव हि ॥89॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">बाध्यं नार्थक्रियाकारि न च स्वप्नोऽपि नो मृषा ।</span>

<span class="shloka-line">वासनाजनितत्वेन तस्याप्यङ्गीकृतत्वतः ॥90॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘‘स हि कर्ता’’ इति वाक्याच्च जाग्रत्वमिति हि भ्रमः ।</span>

<span class="shloka-line">सर्पभ्रमादावपि हि ज्ञानमस्त्येव तादृशम् ॥91॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तदेवार्थक्रियाकारि तत्सदेवार्थकारकम् ।</span>

<span class="shloka-line">ब्रह्म त्वर्थक्रियाकारि परतः स्वत एव वा ॥92॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अङ्गीकृतं हि तेनैव परतस्त्वे न च प्रमा ।</span>

<span class="shloka-line">अमुख्यसत्यमानस्य साधकत्वे सदाऽऽवयोः ॥93॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न हि सम्प्रतिपत्तिः स्यादतस्तिष्ठतु सा प्रमा ।</span>

<span class="shloka-line">न हि विप्रतिपन्नेन शक्यं साधयितुं क्वचित् ॥94॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">साधकत्वं तु सत्यस्य साक्षिणो ह्यावयोर्द्वयोः ।</span>

<span class="shloka-line">सम्यक् सम्प्रतिपन्नं तन्न विवर्तमतं भवेत् ॥95॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यदि नाङ्गीकृतं किञ्चिदनङ्गीकृततापि हि ।</span>

<span class="shloka-line">नाङ्गीकृतेति मूकः स्यादिति नास्मद्विवादिता ॥96॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘विश्वं सत्यं’ ‘यच्चिकेत’ ‘प्र घा न्वस्य’ ‘यथार्थतः’ ।</span>

<span class="shloka-line">इत्याद्याः(इत्यादिश्रुतयः) श्रुतयः सर्वा विश्वसत्यत्ववाचिकाः ॥97॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सत्यत्वं गगनादेश्च साक्षिप्रत्यक्षसाधितम् ।</span>

<span class="shloka-line">साक्षिसिद्धस्य न क्वपि बाध्यत्वं तददोषतः ॥98॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सर्वकालेष्वबाध्यत्वं साक्षिणैव प्रतीयते ।</span>

<span class="shloka-line">कालो हि साक्षिप्रत्यक्षः सुषुप्तौ च प्रतीतितः ॥99॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अतीतानागतौ कालावपि नासाक्षिगोचरौ ।</span>

<span class="shloka-line">पक्षीकर्तुमशक्यत्वान्नानुमा तत्र वर्तते ॥100॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तदेतदिति सर्वं च दृश्यं वा स्मृतिगोचरम् ।</span>

<span class="shloka-line">साक्षिसिद्धेन कालेन खचितं ह्येव वर्तते ॥101॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तस्मान्न तं विना किञ्चन्स्मर्तुं द्रष्टुमथापि वा ।</span>

<span class="shloka-line">शक्यं तन्नित्यसिद्धेर्हि नानुमावसरो भवेत् ॥102॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अतोऽदोषप्रतीतस्य सत्यत्वं साक्षिणा मतम् ।</span>

<span class="shloka-line">परीक्षादेश्च सत्यत्वं तेन ह्येव मतं भवेत् ॥103॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अन्यथा श्रुतियुक्त्यादिप्रमाणैश्च सहैव तु ।</span>

<span class="shloka-line">अकस्माद्विनिवृत्तिश्च किं विश्वस्य न शङ्क्यते ॥104॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इतः पूर्वं तथा भावाद्यदि नो संसृतेर्गतिः ।</span>

<span class="shloka-line">वाक्यानुमादितश्चेत् स्यात् तत्प्रामाण्यं च साक्षितः ॥105॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तत्प्रामाण्यं यथा साक्षी स्थापयत्येवमेव हि ।</span>

<span class="shloka-line">सर्वकालेष्वपि स्थैर्याद् व्यभिचारमपोह्य च ॥106॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">एवमक्षजमानत्वसिद्धां विश्वस्य सत्यताम् ।</span>

<span class="shloka-line">किमिति स्थापयेन्नायं निर्दोषज्ञानशक्तितः ॥107॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">एकाज्ञानकृतं विश्वमिति यच्चोच्यते मृषा ।</span>

<span class="shloka-line">बहुज्ञानकृतं विश्वमिति तस्योत्तरं भवेत् ॥108॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">परो नास्तीति वदति किमित्युन्मत्तवद्वदेत् ॥109॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">पराभावे हि वाग्व्यर्था यदि नैवोच्यते तदा ।</span>

<span class="shloka-line">कशावेत्रादिकं तस्य तस्करस्योत्तरं वदेत् ॥110॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘‘प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः ।</span>

<span class="shloka-line">मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः ॥111॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित् ।</span>

<span class="shloka-line">उपदेशादयं वादो ज्ञाते द्वैतं न विद्यते’’ ॥112॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इत्यत्र यदिशब्दौ च निवर्तेतेति च द्वयम् ।</span>

<span class="shloka-line">विश्वस्य सत्यतामाहुः विद्येतोत्पत्तिमेव च ॥113॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">विदोत्पत्ताविति ह्यस्माद्धातोरुत्पत्तिरेव हि ।</span>

<span class="shloka-line">निवृत्तिव्याप्तियुक् प्रायः प्रपञ्चो भेदपञ्चकः ॥114॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘‘जीवेश्वरभिदा चैव जडेश्वरभिदा तथा ।</span>

<span class="shloka-line">जीवभेदो मिथश्चैव जडजीवभिदा तथा ॥115॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">मिथश्च जडभेदोऽयं(जडभेदो यः) प्रपञ्चो भेदपञ्चकः ।</span>

<span class="shloka-line">सोऽयं सत्यो ह्यनादिश्च सादिश्चेन्नाशमाप्नुयात् ॥116॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">द्वैतं न विद्यत इति तस्मादज्ञानिनां मतम्’’ ।</span>

<span class="shloka-line">इति श्रुतेः मितं त्रातं मायाख्यहरिविद्यया ॥117॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">उत्तमोऽर्थो हरिस्त्वेकस्तदन्यन्मध्यमाधमम् ।</span>

<span class="shloka-line">वाचाऽऽरब्धं तु साङ्केत्यनाम(साङ्केत्यं नाम) स्याद्विकृतं बहु ॥118॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">नित्यं तु नामधेयं यन्मृत्तिकेत्यादि वैदिकम् ।</span>

<span class="shloka-line">प्राधान्यात् तत्परिज्ञानात् प्राकृताज्ञोऽपि पूरुषः ॥119॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">विद्वानित्युच्यते सद्भिरेवं नित्यपरात्मवित् ।</span>

<span class="shloka-line">सदातनं सत्यमिति नित्यमेवोच्यते बुधैः ॥120॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्रयोगश्चोत्तरत्रास्ति ‘‘जरा यद्येनमाप्नुयात् ।</span>

<span class="shloka-line">देहः प्रध्वंसते वाऽयं किं ततोऽस्यातिशिष्यते ॥121॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">हन्यते न वधेनायं जरया च न जीर्यति ।</span>

<span class="shloka-line">एतत्सत्यं ब्रह्मपुरम्’’ इति नित्यत्व एव हि ॥122॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">वाचाऽऽरम्भणमित्युक्ते मिथ्येत्यश्रुतकल्पनम् ।</span>

<span class="shloka-line">पुनरुक्तिर्नामधेयमितीत्यस्य निरर्थता ॥123॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">एकः पिण्डो मणिश्चेति पदवैयर्थ्यमेव च ।</span>

<span class="shloka-line">विकारित्वविवक्षायां(विकीरत्वविवक्षायां) न चैकनखकृन्तनम् ॥124॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सर्वं कार्ष्णायसं(सर्वकाष्णायसं) च स्यादतः सादृश्य एव च ।</span>

<span class="shloka-line">विवक्षाऽत्र तु नित्यत्वे प्राधान्ये चोक्तवर्त्मना ॥125॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्राधान्यप्रतिपत्त्यर्थं सृष्ट्यादेश्चैष(सृष्ट्यादेश्चैव) विस्तरः ।</span>

<span class="shloka-line">तस्मात् केनापि मार्गेण न विवर्तमतं भवेत् ॥126॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तदसङ्ख्यातदोषेतं हेयमेव शुभार्थिभिः ।</span>

<span class="shloka-line">असङ्ख्यत्वेन दोषाणां ग्रन्थाधिक्यभयादपि ॥127॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">उपरम्यते ततो विष्णुरिच्छापूर्वकमश्रमः ।</span>

<span class="shloka-line">करोति पितृवद्विश्वं पूर्णाशेषगुणात्मकः ॥128॥</span>

</div>

<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥</div>

== द्वितीयोध्यायः ==

=== प्रथमः पादः ===

<p>उक्तः समन्वयः साक्षादविरोधोऽत्र साध्यते ।</p>

<p>चतुर्विधस्य तस्यादौ यौक्तः तत्रापि च स्मृतेः ॥1॥</p>

</div>

<p>तस्याश्चतुःस्वरूपत्वात् प्रत्येकं चतुरात्मकाः ।</p>

<p>पादाः सर्वे तदंशाश्च मूर्तीनां वर्णमागमात् ॥2॥</p>

</div>

<p>आप्तता समतादृष्टिश्रुतिसाम्यबलोद्भवाः(बलाद्भवाः) ।</p>

<p>सर्वानुसारो लघुता विशेषादर्शनाफले ॥3॥</p>

</div>

<p>इष्टासिद्धिश्च नियमः पूर्वपक्षेषु युक्तयः ।</p>

<p>एता एव त्वतिबलाः सिद्धान्तस्य नियामकाः ॥4॥</p>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S01_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="स्मृत्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">स्मृत्यधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">आप्तैः प्रत्यक्षतो दृष्ट्वा प्रोक्तमर्थं कथं श्रुतिः ।</span>

<span class="shloka-line">पिपीलिकालिपिनिभा वारयेत् सर्वगा हि ते ॥5॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इति चेद् यद्यशेषज्ञा रुद्राद्या हरिपूर्वकाः ।</span>

<span class="shloka-line">किं नाशेषविदो मानं ह्युभयत्र समं भवेत् ॥6॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न चाप्तिनिश्चयस्तत्र शक्यते व्यभिचारतः ।</span>

<span class="shloka-line">न चास्या व्यभिचारेऽपि हीयते मानता क्वचित् ॥7॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">निर्दोषवाक्यमूलत्वान्न च तद्युक्तिमूलता ।</span>

<span class="shloka-line">वेदोक्तस्याधिकारस्य दुर्निरूपत्वतः सदा ॥8॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">नियमो व्यभिचारो वा नैव ज्ञातुं हि शक्यते ।</span>

<span class="shloka-line">अधिकारो हि सुलभः कथितोन्यागमेष्वलम् ॥9॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">वेदोक्तो ह्यधिकारस्तु दुर्लभः सर्वमानुषैः ।</span>

<span class="shloka-line">अन्यागमेषु विप्रत्वमपि चण्डालजन्मनाम् ॥10॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">मण्डलान्तःप्रवेशेन क्रमशः प्रतिपाद्यते ।</span>

<span class="shloka-line">अधिकारं दुरापाद्यमुक्त्वातिसुलभं पुनः ॥11॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अशक्यं साधनं चोक्त्वा सुशकं तत्फलाप्तये ।</span>

<span class="shloka-line">उच्यतेऽतस्तदुक्तं हि व्यभिचारे फलेऽपि तु ॥12॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">कथं प्रमाणतां गच्छेत् ...... ।</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S01_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="न विलक्षणत्वाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">न विलक्षणत्वाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">........ नित्यत्वात् पुरुषोद्भवैः ।</span>

<span class="shloka-line">उज्झितं सर्वदोषैश्च कथं नो मानतां व्रजेत् ॥13॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘‘विरूप नित्यया वाचा’’ ‘‘नित्ययाऽनित्यया सदा’’ ।</span>

<span class="shloka-line">इत्यादिश्रुतिभिर्वेदो नित्य इत्यवगम्यते ॥14॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">पिपीलिकालिपिश्चापि प्रमाणमविरोधतः ।</span>

<span class="shloka-line">यथा द्रौणेरुलूकेन कृतमप्यास बोधकम् ॥15॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अविरुद्धं विरुद्धं तु विरोधादेव बाधितम् ।</span>

<span class="shloka-line">विरोधादर्शनात् तस्माद्वेदप्रामाण्यमिष्यते ॥16॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तन्मूलत्वात् स्मृतीनां च विरोधो यत्र न क्वचित् ।</span>

<span class="shloka-line">विरोधोऽपि स एवोक्तः प्रत्यक्षेणागमेन वा ॥17॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">आगमेनागमस्यैव विरोधे युक्तिरिष्यते ।</span>

<span class="shloka-line">उपजीव्यविरोधे तु वेदस्यान्यार्थकल्पना ॥18॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्रत्यक्षमुपजीव्यं स्यात् प्रायो युक्तिरपि क्वचित् ।</span>

<span class="shloka-line">आगमैकप्रमाणेषु तस्यैव ह्युपजीव्यता ॥19॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">युक्तोऽयुक्तश्च यद्यर्थ आगमस्य प्रतीयते ।</span>

<span class="shloka-line">स्यात् तत्र युक्त एवार्थः युक्तिश्च त्रिविधा मता ॥20॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">व्याप्तिः प्रत्यक्षगा यस्या युक्तिगाऽऽगमगा तथा ।</span>

<span class="shloka-line">प्रत्यक्षागममूला तु युक्तिस्तत्र बलीयसी ॥21॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">याथार्थ्यमेव मानत्वं तन्मुख्यं ज्ञानशब्दयोः ।</span>

<span class="shloka-line">अर्थत्वमर्यतैव स्यान्न क्रियार्थेषु सा मता ॥22॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ज्ञानार्थे ज्ञेयता मुख्या शब्दार्थे तदनन्तरम् ।</span>

<span class="shloka-line">यथार्थज्ञानजनका यथार्था युक्तयः स्मृताः ॥23॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अनुप्रमाणमेतानि ह्यक्षयुक्तिवचांस्यतः ।</span>

<span class="shloka-line">प्रामाण्यं नानुवादस्य स्मृतेरपि विहीयते ॥24॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">याथार्थ्यमेव प्रामाण्यशब्दार्थो यद्विवक्षितः ।</span>

<span class="shloka-line">अङ्गीकृतं चेत् प्रामाण्यं स्मृत्यादेः का विरुद्धता ॥25॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न चाफलत्वं वक्तव्यं सर्वस्मृत्यनुवादयोः ।</span>

<span class="shloka-line">फलवत्वं न चास्माभिः प्रामाण्यं हि विवक्षितम् ॥26॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तृणादिदर्शने किं च फलवत्वं निगद्यते ।</span>

<span class="shloka-line">सुखदुःखादिकं किञ्चित् स्मृतावपि हि दृश्यते ॥27॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न परिच्छेदकार्येव प्रमाणमिति च प्रमा ।</span>

<span class="shloka-line">निर्दोषाक्षोद्भवं ह्यत्र प्रत्यक्षमिति गीयते ॥28॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्राकृतं शुद्धचैतन्यमक्षं तु द्विविधं मतम् ।</span>

<span class="shloka-line">शुद्धमीशरमामुक्तेष्वन्यत्र प्राकृतैर्युतम् ॥29॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">निर्दोषमेव चैतन्यमन्यत्रोभयमिष्यते ।</span>

<span class="shloka-line">सुखदुःखादिविषयं शुद्धं संसारगेष्वपि ॥30॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">निर्दोषत्वातिनियमात् तद्बलिष्ठतमं मतम् ।</span>

<span class="shloka-line">पञ्चेन्द्रियमनोभेदात् प्राकृतं षड्विधं स्मृतम् ॥31॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अनुमा युक्तिरेवोक्ता व्याप्तिरेव तु सा स्मृता ।</span>

<span class="shloka-line">प्रतिज्ञातार्थसिद्ध्यर्थं व्याप्तिरेव यदोदिता ॥32॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अवशिष्टं किमत्रास्ति लिङ्गं तत्र विजानतः ।</span>

<span class="shloka-line">यदि लिङ्गमसिद्धं स्यात् कुत एवास्य मानता ॥33॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यदि स्मारकमात्रं स्यात् स्मर्तुर्नात्र प्रयोजनम् ।</span>

<span class="shloka-line">न पञ्चावयवोक्तौ च विवादावसितिर्भवेत् ॥34॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">दृष्टान्तादिषु चैवं स्यात् साधनं पुनरेव तु(हि) ।</span>

<span class="shloka-line">लिङ्गोक्तावपि चैवं स्यादनुमावसितिर्ध्रुवा ॥35॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">विरोधोऽसङ्गतिश्चैव साक्षाद्युक्तेस्तु दूषणम् ।</span>

<span class="shloka-line">प्रतिज्ञायामसम्बन्धो युक्तेरुक्ता ह्यसङ्गतिः ॥36॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">विरोधोऽपि त्रिधैव स्यात् प्रतिज्ञार्थविरुद्धता ।</span>

<span class="shloka-line">लिङ्गराहित्यमव्याप्तिर्न्यूनाधिक्ये तु वाचिके ॥37॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">साध्यव्यापकवैलोम्यमव्याप्तिः साधनस्य च ।</span>

<span class="shloka-line">दुर्बलेन विरोधेऽपि न प्रमाणामसाधकम् ॥38॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">स्ववाक्येन विरोधेऽपि नैव साधकतां व्रजेत् ।</span>

<span class="shloka-line">संवादनुक्तिसंयुक्ता एत एव तु(च) निग्रहाः ॥39॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">वादो जल्पो वितण्डेति कथास्तिस्रो विजानताम् ।</span>

<span class="shloka-line">स्वार्थं परार्थमपि वा तत्त्वनिर्णयसाधिनी(साधनी) ॥40॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">केवलं तु कथा वादो जल्पोऽर्थादिव्यपेक्षया ।</span>

<span class="shloka-line">सतामेव कथा ज्ञेया वितण्डा त्वसतां सताम् ॥41॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अप्रकाश्य स्वसिद्धान्तमसतां पक्षदूषणम् ।</span>

<span class="shloka-line">उक्ते तैः प्रथमं माने वक्तव्ये तस्य दूषणम् ॥42॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">विद्यापरीक्षापूर्वैव वितण्डा जल्प एव च ।</span>

<span class="shloka-line">उच्चनीचत्वनिर्णीतिर्यतो जयपराजयौ ॥43॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">विनैव तत्वनिर्णीतिं न हि जल्पादिना क्वचित् ।</span>

<span class="shloka-line">उच्चनीचत्वविज्ञानमिति विद्यापरीक्षणम् ॥44॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">वादेन चोच्चनीचत्वविज्ञानं भवति स्फुटम् ।</span>

<span class="shloka-line">इति वादस्य पूर्वत्वं तत्सिद्धौ व्यर्थताऽन्ययोः ॥45॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">बहुविद्यत्वसिद्धौ तु नैव वादोऽपि कारणम् ।</span>

<span class="shloka-line">सभासभापतिप्राश्नीकपूर्वस्तु स्पर्धिनामपि ॥46॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">वाद एवोभयार्थः स्यान्निर्णीतिजयकारकः ।</span>

<span class="shloka-line">तत्वाप्रकाश एवैको वितण्डाजल्पयोः फलम् ॥47॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">विना वादेन विद्याया यदि शक्यं परीक्षणम् ।</span>

<span class="shloka-line">स्याज्जल्पादिरपि क्वापि वाद एवान्यथा भवेत् ॥48॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">जल्प इत्यपि नाम स्याद्वादस्यैतादृशस्य तु ।</span>

<span class="shloka-line">प्रतिज्ञामात्रसाध्यत्वमपि स्याद्याज्ञवल्क्यवत् ॥49॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">संवादे वादिनोः क्वापि विवादे हेतुरिष्यते ।</span>

<span class="shloka-line">सभा सभापतिश्चैव प्राश्निकाश्चैव वैष्णवाः ॥50॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">रागद्वेषविहीनाश्च स्युः सभ्याः सर्ववेदिनः ।</span>

<span class="shloka-line">प्राश्निकाश्चैतदज्ञाने सभ्याश्चैषां च दूरगाः ॥51॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्रमाणं निर्णयाय स्युः पक्षपातविवर्जिताः ।</span>

<span class="shloka-line">उभाभ्यां साधनं चैव दूषणं वादजल्पयोः ॥52॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सद्भिरागम एवैकः प्रयोज्योऽभीष्टसाधकः ।</span>

<span class="shloka-line">स्वसिद्धान्तानुसारेण ह्यसद्भिरनुमोच्यते ॥53॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्रत्यक्षागमवैरूप्यमाश्रित्यान्यार्थतैव तु ।</span>

<span class="shloka-line">आगमे दर्शनीयाऽत्र दोषो लिङ्गवलिमता ॥54॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">लिङ्गानुकूल्यं स्वार्थस्य श्रुत्यादीनमनुग्रहः ।</span>

<span class="shloka-line">त्रिपञ्चवयवामेव युग्मावयविनीमपि ॥55॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">नियमाद्योऽनुमां ब्रूयात् तं ब्रूयाद्यदि तादृशी ।</span>

<span class="shloka-line">नानुमेति तदा केन साध्यावयवकल्पना ॥56॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">नियतावयवासिद्धौ व्याप्तिमात्रेण साधनम् ।</span>

<span class="shloka-line">कर्तव्यमेव तेन स्यात् तस्मात् सैवानुमा मता ॥57॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अनुभूतिः प्रमाणं चेत् केन स्मृतिरपोद्यते ।</span>

<span class="shloka-line">पूर्वानुभूते किं मानमित्युक्ते स्यात् किमुत्तरम् ॥58॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">मानसं तद्धि विज्ञानं तच्च साक्षिप्रमाणकम् ।</span>

<span class="shloka-line">अतीतानागतं यद्वद्योगिभिर्दृश्यतेऽञ्जसा ॥59॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">एवं पूर्वानुभूतं च मनसैवावगम्यते ।</span>

<span class="shloka-line">विज्ञातं मनसा पूर्वं मयैतत्कृतमित्यपि ॥60॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">साक्षादनुभवात् सिद्धं कथमेव ह्यपोद्यते ।</span>

<span class="shloka-line">एवं लक्षणके मानत्रये ब्रह्मादिवस्तुषु ॥61॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्रमाणं वेद एवैकस्तत्प्रामाण्यं च साधितम् ।</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S01_A003" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अभिमान्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अभिमान्यधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">तथापि मृज्जलादीनां बुद्धिवागादिवाचकः ॥62॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">दृष्टव्याप्तिविरुद्धत्वात् तत्र मानं कथं भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">ततस्तन्नामकः कश्चित् पुमानन्यो भवेदिति ॥63॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">युक्त्यागमविरोधेन प्राप्तमत्राभिधीयते ।</span>

<span class="shloka-line">बालरूढिं विनैवापि विद्वद्रूढिसमाश्रयात् ॥64॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तत्तन्नामान एवैते तत्तद्वस्त्वभिमानिनः ।</span>

<span class="shloka-line">सन्ति तेषां विशेषेण शक्तिरन्येभ्य उच्यते ॥65॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">व्याप्तिश्चोक्तानुसारेण दृश्यते चाधिकारिभिः ।</span>

</div>

<span class="shloka-line">व्युत्पत्तिः सा बलवती मूर्खव्युत्पत्तितो हि यत् ।</span>

<span class="shloka-line">दृढयुक्तिविरोधे तु सर्वत्र न्याय ईदृशः ॥67॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S01_A004" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="असदधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">असदधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">अल्पवाक्ययुता युक्तिर्बहुलैव विरोधिनी ।</span>

<span class="shloka-line">यत्र तत्र कथं वस्तुनिर्णयः स्यादितीरिते ॥68॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">विरोधियुक्तिबाहुल्यादिति न्यायो विनिश्चितः ।</span>

<span class="shloka-line">युक्तेस्तु युक्तिबाहुल्यमागमादागमस्य च ॥69॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">कथं न निर्णयं कुर्यादिति असत्कारणं न हि ।</span>

<span class="shloka-line">श्रुत्यर्थो भवति क्वापि श्रुतिप्रायोपपत्तिभिः ॥70॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अविरोधश्चतुर्थे तु पादे सम्यक् समर्थ्यते ।</span>

<span class="shloka-line">असत्कार्यं यथा दृष्टं वस्तुत्वात् कारणं तथा ॥71॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इति चेन्न निषेधैकस्वरूपस्य न कर्तृता ।</span>

<span class="shloka-line">बुद्धिपूर्वप्रवृत्तिर्हि कर्तृत्वमिति(कर्तृत्वमिह) निश्चितम् ॥72॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्रतिषेधात्मकत्वं तु भावस्याभावधर्मतः ।</span>

</div>

<span class="shloka-line">अभावस्य च भावोऽपि(हि) धर्मोऽथापि हि धर्मिणः ।</span>

<span class="shloka-line">तादृक्त्वं मात्रतेहोक्ता बुद्धिराहित्यमेव तत् ॥74॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">विशेष्यतैव धर्मित्वं प्रथमप्रतिपत्तिषु ।</span>

<span class="shloka-line">निषेधविधिरूपत्वं भावाभावत्वमत्र हि ॥75॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सर्वनाशेष्वपि सदा शिष्टत्वाद्यस्य कस्य नुः ।</span>

<span class="shloka-line">नाशोऽयं विमतोऽपि स्यात् नाशत्वात् कर्तृशेषवान् ॥76॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न चाशेषनृनाशस्तु दृष्टो दृश्योऽस्ति वा क्वचित् ।</span>

<span class="shloka-line">धर्माधर्माश्रयत्वेन स्वीकार्योऽपि नरो लये ॥77॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अनादित्वं विना दृष्टं कथं स्यात् कारणं क्वचित् ।</span>

<span class="shloka-line">पूर्वदृष्टात् परादृष्टं यदि नैवोत्तरं कुतः ॥78॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अदृष्टं कारणं नो चेल्लये मानं च किं भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">उत्पत्तिनाशकारी च(हि) बुद्धिमान् दृश्यते क्वचित् ॥79॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तद्दृष्टान्तेन सर्वत्र कर्ता किं नानुमीयते ।</span>

<span class="shloka-line">आगमानुगृहीता तु मानमेषानुमाऽपि तु ॥80॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">आगमानुग्रहाभावे न तर्कः स्यात् प्रतिष्ठितः ।</span>

<span class="shloka-line">अक्षजागममूलस्य स्यादेवास्य प्रतिष्ठितिः ॥81॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अन्यथाऽस्याप्रतिष्ठा च स्ववाचा व्याहतैव हि ।</span>

<span class="shloka-line">न च शिष्टागृहीतत्वं निरीशादीशवादिनः ॥82॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अतोऽवशिष्टजीवादिकर्तृताऽत्र निषिद्ध्यते ।</span>

<span class="shloka-line">तन्मनोऽकुरुतेत्यादेरसतो मनसो जनिः ॥83॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">निवारिता तु पूर्वत्र ह्यकस्मादिति तद्विना ।</span>

<span class="shloka-line">असतो विश्वजननमाशङ्क्यात्र निषिद्ध्यते ॥84॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्रापकं वाक्यमात्रं तु परिहारोऽविशेषितः ।</span>

<span class="shloka-line">क्वचिज्जीवाकृतं दृष्ट्वा चेतनादेव चाकृतम् ॥85॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तद्वदेवानुमाऽन्यत्र वस्तुत्वात् क्रियते श्रुतेः ।</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S01_A005" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="भोक्त्रधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">भोक्त्रधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">नान्यदन्यत्वमापन्नं क्वचिद् दृष्टं कथञ्चन ॥86॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अतो जीवस्य न ब्रह्मभावः स्याद्धि कदाचन ।</span>

<span class="shloka-line">क्वचिद्भिन्नताय दृष्टं तदभिन्नतया कथम् ॥87॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">दृश्येन्नो दृष्टपूर्वं हि तादृशं न च दृश्यते ।</span>

</div>

<span class="shloka-line">भोक्त्रापत्तेरिति प्राह ...... ।</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S01_A006" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="आरम्भणाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">आरम्भणाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">जगतस्त्वविकारत्व उक्तन्यायेन साधिते ॥89॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">स्वतन्त्रकारणान्यत्वं तेन ह्यत्र निषिद्ध्यते ।</span>

<span class="shloka-line">‘‘द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावश्चेतना धृतिः ॥90॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यत्प्रसादादिमे सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया’’ ।</span>

<span class="shloka-line">इति श्रुतेः तद्वशस्य भावो ‘न पर’ इत्यतः ॥91॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">शक्तोऽपि ह्यन्यथा कर्तुं स्वेच्छानियमतो हरिः ।</span>

<span class="shloka-line">कारणैर्नियतैरेव करोतीदं जगत्सदा ॥92॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">नित्यभेदो निमित्तेन ह्युपादानेन तु द्वयम् ।</span>

<span class="shloka-line">असद्यत्कार्यरूपेण कारणात्मतयाऽस्ति हि ॥93॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अनवस्थाऽन्यथा हि स्यात् सर्वत्रोत्पत्तिनाशयोः ।</span>

<span class="shloka-line">‘‘शक्तोऽपि भगवान् विष्णुरकर्तुं कर्तुमन्यथा ॥94॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">स्वभिन्नं कारणाभिन्नं भिन्नं(कारणाभिन्नभिन्नं) विश्वं करोत्यजः’’ ।</span>

<span class="shloka-line">इति श्रुतेरवसित उक्तार्थोऽयमशेषतः ॥95॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S01_A007" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="इतरव्यपदेशाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">इतरव्यपदेशाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">अनंशस्यापि जीवस्य किञ्चित् सामर्थ्ययोजनम् ।</span>

</div>

<span class="shloka-line">यदि भागेन कार्येषु जीवशक्तिं न योजयेत् ।</span>

<span class="shloka-line">हरिस्तदा हि सर्वत्र कृत्स्नयत्नोंऽशिताऽपि वा ॥97॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अंशिनो हि घटाद्या ये भिन्नैरेव परस्परम् ।</span>

<span class="shloka-line">अंशैरंशिन उच्यन्ते नैवमेव हि चेतनाः ॥98॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अतोऽनंशिन इत्येव श्रुतिरेतेषु वर्तते ।</span>

<span class="shloka-line">अप्यनेकस्वरूपेषु विशेषादेव केवलम् ॥99॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">बहुस्वरूपताख्या तु तेष्वस्त्येव हि सांशता ।</span>

<span class="shloka-line">बहुत्वेनाविनाभावाद्भिन्नता नियमाद्भवेत् ॥100॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यदि नैवं नियमकृद्भगवान् पुरुषोत्तमः ।</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S01_A008" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="शब्दमूलत्वाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">शब्दमूलत्वाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">तस्य त्वशेषशक्तित्वाद्युज्यते सर्वमेव च ॥101॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">विरोधः सर्ववैशिष्ट्ये यो द्वितीये निरस्यते ।</span>

<span class="shloka-line">नारायणस्य त्वध्याये तदन्ये तत्र तत्रगाः ॥102॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सृष्टिसंहारवाक्यानां जीवरूपाभिधायिनाम् ।</span>

<span class="shloka-line">अप्यन्योन्याविरोधस्तु द्वितीयाध्यायगोचरः ॥103॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">मानमेयविशेषेण पुनरुक्तिर्न जायते ।</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S01_A009" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="न प्रयोजनाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">न प्रयोजनाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">सदा प्रवृत्तिरीशस्य स्वभावादेव केवलम् ॥104॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अङ्गचेष्टा यथा पुंसः काश्चिदुद्देशवर्जिताः ।</span>

<span class="shloka-line">‘‘देवस्यैष स्वभावोयम्’’ इत्याह श्रुतिरञ्जसा ॥105॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">क्रीडां प्रयोजनं कृत्वा सृष्टिः श्रुतिविरोधिनी ।</span>

<span class="shloka-line">इति केवललीलैव निर्णीता प्रभुणा स्वयम् ॥106॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">आत्मप्रयोजनार्थाय स्पृहां श्रुतिरवारयत् ।</span>

<span class="shloka-line">न प्रयोजनवत्त्वेनेत्यत आह जगद्गुरुः ॥107॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘‘इच्छामात्रं प्रभोः सृष्टिरिति सृष्टौ विनिश्चिताः’’ ।</span>

<span class="shloka-line">इति प्रशंसया कामश्रुतिभ्यश्चैव युक्तितः ॥108॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">महातात्पर्ययुक्तेश्च नेच्छामात्रं निषिद्ध्यते ।</span>

<span class="shloka-line">मोक्षार्थाः श्रुतयो यस्मात् स च तस्य प्रसादतः ॥109॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">उन्निनीषति वाक्याच्च लोकदृष्टानुसारतः ।</span>

<span class="shloka-line">इच्छानिमित्तको यस्मात् तदभावे कुतः श्रुतिः ॥110॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">महातात्पर्यरहिता प्रमाणत्वं गमिष्यति ।</span>

<span class="shloka-line">याथार्थ्यमेव मानत्वमपि वाक्यं प्रयोजकम् ॥111॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">मानत्वमेति तत्रापि यत्सम्पूर्णप्रयोजनम् ।</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S01_A010" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="वैषम्यनैर्घृण्याधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">वैषम्यनैर्घृण्याधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">वैषम्यं चैव नैघृण्यं वेदाप्रामाण्यकारणम् ॥112॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">नाङ्गीकार्यमतोऽन्यत्तु न वैषम्यादिनामकम् ।</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S01_A011" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="सर्वधर्मोपपत्त्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">सर्वधर्मोपपत्त्यधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">यदधीना गुणाश्चैव दोषा अपि हि सर्वशः ॥113॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">गुणास्तस्य कथं न स्युः स्युर्दोषाश्च कथं पुनः ।</span>

<span class="shloka-line">सर्वधर्मोपपत्तेस्तद्वाक्यैरपि हि तादृशैः ॥114॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">निर्दोषाशेषगुणको निर्णीतो भगवान् हरिः ।</span>

</div>

<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥</div>

=== द्वितीयः पादः ===

<p>स्मृतियुक्तिश्रुतिगुणयुक्तयो बहुयुक्तयः ॥1॥</p>

</div>

<p>एवं चतुर्विधा नैव विरुद्ध्यन्तेऽन्वयं प्रति ।</p>

<p>इति प्रथमपादेन निर्णीतेऽप्यभियोगतः ॥2॥</p>

</div>

<p>दर्शनानां प्रवृत्तत्वान्मन्द आशङ्कते पुनः ।</p>

<p>अनादिकालतो वृत्ताः समया हि प्रवाहतः ॥3॥</p>

</div>

<p>न चोच्छेदोऽस्ति कस्यापि समयस्येत्यतो विभुः ।</p>

<p>भ्रान्तिमूलत्वमेतेषां पृथग्दर्शयति स्फुटम् ॥4॥</p>

</div>

<p>तर्कैर्दृढमतमैरेव वाक्यैश्चागमवादिनाम् ।</p>

<p>दौर्लभ्याच्छुद्धबुद्धीनां बाहुल्यादल्पवेदिनाम् ॥5॥</p>

</div>

<p>तामसत्वाच्च लोकस्य मिथ्याज्ञानप्रसक्तितः ।</p>

<p>विद्वेषात् परमे तत्त्वे तत्त्ववेदिषु चानिशम् ॥6॥</p>

</div>

<p>अनादिवासनायोगादसुराणां बहुत्वतः ।</p>

<p>दुराग्रहगृहीतत्वाद्वर्तन्ते समयाः सदा ॥7॥</p>

</div>

<p>तथापि शुद्धबुद्धीनामीशानुग्रहयोगिनाम् ।</p>

<p>सुयुक्तयस्तमो हन्युरागमानुगताः सदा ॥8॥</p>

</div>

<p>इति विद्यापतिः सम्यक्समयानां निराकृतिम् ।</p>

<p>चकार निजभक्तानां बुद्धिशाणत्वसिद्धये ॥9॥</p>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S02_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="रचनानुपपत्त्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">रचनानुपपत्त्यधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">चेतनाचेतनं तत्त्वद्वयमेव निरीश्वराः ।</span>

<span class="shloka-line">आहुस्तत्पञ्चपञ्चत्वविभागस्थमचेतनम् ॥10॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">चेतनं तदसङ्ख्यातं भिन्नमन्यद्भिदोज्झितम् ।</span>

<span class="shloka-line">अचेतनस्य कर्तृत्वं स्वातन्त्र्येण निगद्यते ॥11 ॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">परस्परविभेदश्च कार्याणामालयं भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">भोक्तृतां चेतनस्याहुः केचित् तामपि नापरे ॥12॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">स्वरूपचैतन्यबलात् स्वप्रकाशाच्च भोगिताम् ।</span>

<span class="shloka-line">प्रकृतेश्च स्वरूपस्य विवेकाग्रहमेव तु ॥13॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अभोगवादिनो भोगमाहुर्भेदग्रहात् तयोः ।</span>

<span class="shloka-line">भोगिनां मुक्तिरुद्दिष्टा स एवाभोगवादिनाम् ॥14॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ईशस्यासङ्ग्रहादेव न युक्तौ तावुभावपि ।</span>

<span class="shloka-line">चेतनेच्छानुसारेण यदा दृष्टः पटोद्भवः ॥15॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">एतादृशत्वमन्यस्य वस्तुत्वात् केन वार्यते ।</span>

<span class="shloka-line">न च काचित्प्रोमोक्तार्थे श्रुतिरेव प्रमा हि नः ॥16॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">आप्तत्वमुक्तमार्गेण वक्तुर्नैवोपपद्यते ।</span>

<span class="shloka-line">अप्रामाण्यस्वतस्त्वस्य स्वीकारादपि मायिवत् ॥17॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">स्वोक्ताखिलनिषेधी स्यान्न च किञ्चित् प्रसिद्ध्यति ।</span>

<span class="shloka-line">‘‘इदं नाचेतनवशं वस्तुत्वात् प्रतिपन्नवत्’’ ॥18॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इत्येव प्रतिषिद्धस्य केन मूलाऽनुमा भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">स्वतन्त्रवृत्ती रचना सा चैवाचेतने कुतः ॥19॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अचेतनत्वं स्वातन्त्र्यमिति चात्मप्रमाहतम् ।</span>

<span class="shloka-line">स्वेच्छानुसारितामेव स्वातन्त्र्यं हि विदो विदुः ॥20॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">कुत इच्छाऽचेतनस्य सेच्छं चेत् किमचेतनम् ।</span>

<span class="shloka-line">इच्छाम्यहमिति ह्येव निजानुभवरोधतः ॥21॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अचेतनेच्छापगता यदि भेदाग्रहोऽत्र च ।</span>

<span class="shloka-line">कथं स न(कथं न स) घटस्य स्यान्मनो म इति भेदतः ॥22॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">मनसोऽपि गृहीतत्वात् उभयात्मकता यतः ।</span>

<span class="shloka-line">कामस्य तु ‘मनः कामः’ प्रियाप्रियविभेदतः ॥23॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">द्वैविध्यं दृश्यते चास्य तस्माद्भेदाग्रहः कुतः ।</span>

<span class="shloka-line">रचनानुपपत्तेस्तन्न सर्वज्ञानुमागतम् ॥24॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अचेतनं जगत्कर्तृ पयोऽम्ब्वादि च नोपमा ।</span>

<span class="shloka-line">एतत्प्रशास्ति वचनाच्चेतनाचेतनस्य च ॥25॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">द्वैविध्येऽपि तु कामादेः कुतः स्वामित्वमात्मनः ।</span>

<span class="shloka-line">साक्षादनुभवारूढं शक्यतेऽपोदितुं क्वचित् ॥26॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इच्छास्वामित्वमेवोक्तमिच्छावत्वं न चापरम् ।</span>

<span class="shloka-line">किञ्चित् तद्वशगत्वेऽपि स्वामित्वं लोकवद्भवेत् ॥27॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सर्वात्मतन्त्रकामादेः किमुतैव परेशितुः ।</span>

<span class="shloka-line">न चानुभवगं कामस्वामित्वं वेदवागपि ॥28॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">शक्ताऽपवदितुं तस्मात् सा तदन्याभिधायिनी ।</span>

<span class="shloka-line">मोक्षकामो भवेदन्यो यदि मुक्ताद्भविष्यतः ॥29॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">मोक्षकामस्य किं तेन स्वनाशार्थं च को यतेत् ।</span>

<span class="shloka-line">कर्तृत्वं यस्य तस्यैव भोक्तृत्वमुपलभ्यते ॥30॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">विभागे च तयोर्मानं नैव किञ्चित् क्वचिद्भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">सर्वमानविरोधैकदुर्दीक्षादीक्षितस्त्वयम् ॥31॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">मायावाद्युपमां यायात् तच्च शब्दान्निराकृतः ।</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S02_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अन्यत्राभावाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अन्यत्राभावाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">साङ्ख्यस्तु सेश्वरो ब्रूते क्षेत्रानुग्रहशक्तिमान् ॥32॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अस्तीश्वरः स्वयंभातः क्लेशकर्मादिवर्जितः ।</span>

<span class="shloka-line">क्षेत्रशक्तिमती चैव प्रकृतिर्बीजशक्तिमान् ॥33॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">जीवः पर्जन्यवद्दैवशक्तिमानीश्वरः स्मृतः ।</span>

<span class="shloka-line">पृथिवीवत्प्रधानं तज्जीवः सन्निधिमात्रतः ॥34॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">बीजावपनकर्तैवेत्यत(बीजावपनकर्तेवेत्यत्र) प्राह स्वयं प्रभुः ।</span>

<span class="shloka-line">अन्यत्र काऽपि शक्तिर्न स्वातन्त्र्येणेश एव हि ॥35॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">शक्तीस्ताः प्रेरयत्यञ्जस्तदधीनाश्च सर्वदा ।</span>

<span class="shloka-line">सत्ता प्रधानपुरुषशक्तीनां च प्रतीतयः ॥36॥</span>

</div>

</div>

<span class="shloka-line">नियामयति नित्यं च ‘न ऋते त्वद्’ इति श्रुतेः ।</span>

<span class="shloka-line">स्वभावजीवकर्माणि द्रव्यं कालः श्रुतिः क्रियाः ॥38॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यत्प्रसादादिमे सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया ।</span>

<span class="shloka-line">इति श्रुतेर्न सत्ताद्या अपि नारायणं विना ॥39॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तत्पतञ्जलिविन्ध्यादिमतं न पुरुषार्थदम् ।</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S02_A003" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अभ्युपगमाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अभ्युपगमाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">चार्वकैरुच्यते मानमक्षजं नापरं क्वचित् ॥40॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">देह आत्मा, पुमर्थश्च कामार्थाभ्यां विना न हि ।</span>

<span class="shloka-line">यदैवं दर्शनेनास्य कोऽर्थः प्रत्यक्षगोचरः ॥41॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">लब्धस्तेनैव हि नरैः शास्त्रात् किं मोहनं विना ।</span>

<span class="shloka-line">स्वपरार्थविहीनत्वात् स्वमतेनैव निष्फलम् ॥42॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">किमित्युन्मत्तवच्छास्त्रं वृथा प्रलपति स्वयम् ।</span>

<span class="shloka-line">देहादन्योऽनुभवत आत्मा भाति शरीरिणाम् ॥43॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">मम देह इति व्यक्तं ममार्थ इतिवत् सदा ।</span>

<span class="shloka-line">प्रत्यक्षस्यैव मानत्वमिति केनावसीयते ॥44॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यदि तत्साधकं वेदप्रामाण्ये न कथं भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">न चान्यामानता क्वाऽपि प्रमाणेनावसीयते ॥45॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">स्वमतेनार्थरहित उपेक्ष्यः पक्ष ईदृशः ।</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S02_A004" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="पुरुषाश्माधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">पुरुषाश्माधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">सन्निधानाच्चेतनस्य वर्तते यद्यचेतनम् ॥46॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तथाऽप्यबुद्धिपूर्वत्वादुक्तदोषः समो भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">अङ्गित्वं पुरुषस्यैव सर्वैरप्यनुभूयते(सर्वैरेवानुभूयते) ॥47॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तदङ्गत्वोक्तितश्चैव स्यात् सर्वस्यापलापकः ।</span>

<span class="shloka-line">किमु सर्वेश्वरस्यास्य ह्यपलापाद्यतोऽखलिम् ॥48॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S02_A005" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अन्यथानुमित्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अन्यथानुमित्यधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">अङ्गित्वं यदि तस्यैव स्वातन्त्र्यं चेन्न चाखलिम् ।</span>

<span class="shloka-line">तत्प्रेरणेऽप्यशक्तत्वात् स्वतन्त्रोऽन्यो ह्यपेक्षितः ॥49॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न च स्वातन्त्र्यमस्यैव प्रत्यक्षादिविरोधतः ।</span>

<span class="shloka-line">हिताक्रियादिदोषाच्च(हिताकृत्यादिदोषाच्च) भद्रं नानीश्वरं मतम् ॥50॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">संसारिणोऽन्यं सर्वेशं सर्वशक्तिमनौपमम् ।</span>

<span class="shloka-line">चेतनाचेतनस्यास्य सत्त्वादेस्तदधीनताम् ॥51॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">नाङ्गीकुर्वन्ति ये तेषां सर्वेषां च समा इमे ।</span>

<span class="shloka-line">तस्माच्छ्रुतिप्रमाणेन युक्तिभिश्च परो हरिः ॥52॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अङ्गीकार्यतमो नित्यं सर्वैरपि सुनिश्चितम् ।</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S02_A006" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="वैशेषिकाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">वैशेषिकाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">नित्यज्ञानप्रयत्नेच्छं सङ्ख्याद्यैरपि पञ्चभिः ॥53॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">युक्तमीशं वदन्तोऽन्ये(वदन्त्यन्ये) तदिच्छादृष्टचोदिताः ।</span>

<span class="shloka-line">परमाणवश्चतुर्वर्गाः संयुज्यन्ते द्विशोऽखिलाः ॥54॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">परमाणुद्वयेनैव द्य्वणुकं नाम जायते ।</span>

<span class="shloka-line">द्य्वणुकत्रयेण त्र्यणुकं तैश्चतुर्भिस्तदात्मकम् ॥55॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ततस्त्वनियमेनैव खण्डावयविनां भवः ।</span>

<span class="shloka-line">ततश्चानियमेनैव सर्वावयविसम्भवः ॥56॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">कारणं समवाय्याख्यं परमाण्वादिरत्र(परमाण्वादि तत्र हि) हि ।</span>

<span class="shloka-line">ईशेच्छादृष्टकालास्तु निमित्तं कारणं मतम् ॥57॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सामान्यान्त्यविशेषौ च समवायश्च तत्त्रयम् ।</span>

<span class="shloka-line">नित्यं, क्रिया अनित्याश्च(अनित्यास्तु) गुणद्रव्ये द्विरूपके ॥58॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">कार्ये गुणक्रियाणां तु समवाय्यन्यकारणम् ।</span>

<span class="shloka-line">कारणस्था गुणाद्यास्तु संयोगो द्रव्यकारणम् ॥59॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">एवं स्थितेऽपि सिद्धान्ते विशेषस्तत्र कल्पितः ।</span>

<span class="shloka-line">द्य्वणुके परमाणौ च ह्रस्वत्वं परिमण्डलम् ॥60॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न कारणं कार्यगुणे वैरूप्यं तत्र कारणम् ।</span>

<span class="shloka-line">इत्याहुस्तानथोवाच विद्याधीशः स्वयं प्रभुः ॥61॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">महत्त्वं चैव दीर्घत्वं त्र्यणुकाद्येषु कल्पितम् ।</span>

<span class="shloka-line">तस्माच्च सदृशं कार्यं तत्कार्येषूपजायते ॥62॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यथा तथैव ह्रस्वत्वात् पारिमाण्डिल्यतोऽपि हि ।</span>

<span class="shloka-line">जायेत सदृशं कार्ये परिमाणं समत्वतः ॥63॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न चेन्महत्वतश्चैव दीर्घत्वादपि नो भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">सदृशस्य हि कार्यस्य नैव योगः कथञ्चन ॥64॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अप्रत्यक्षत्वमेव(अप्रत्यक्षत्वमेवं) स्याद्यतः कार्येष्वणुत्वतः ।</span>

<span class="shloka-line">इति चेन्न महत्त्वं च परमाणावणावपि ॥65॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">कथं त्र्यणुकपूर्वेषु नाणुत्वमपि कथ्यते ।</span>

<span class="shloka-line">प्रत्यक्षत्वतदन्यत्वे पुरुषापेक्षयाऽखिले ॥66॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तारतम्यस्थिता यस्मात् पदार्थाः सर्व एव च ॥67॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यथा महत्त्वविश्रान्तिस्तथाऽणुत्वस्य चेष्यते ।</span>

<span class="shloka-line">परिमाणत्वतश्चेन्न महत्त्वस्यापि विश्रमः ॥68॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">दृश्यतेऽनन्त इत्येव तथानन्त्यमणावपि ।</span>

<span class="shloka-line">न महत्तत्वगुणत एतावानिति हीश्वरः ॥69॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">परिच्छिन्नस्तथाणोश्च नैतावद्भागता क्वचित् ।</span>

<span class="shloka-line">विश्रान्तो यद्यनन्तांशः कश्चिदस्तीति गम्यते ॥70॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">नावसाययितुं शक्यो विरोधादेव केवलम् ।</span>

<span class="shloka-line">केवलं साक्षिमानेन कालो देशोऽपि नान्तवान् ॥71॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अपर्यवसितिश्चाणोर्दृश्यते साक्षिणा द्वयोः ।</span>

</div>

<span class="shloka-line">विश्रान्तिस्तारतम्येन दृश्यते ह्यनुमानतः ।</span>

<span class="shloka-line">यद्यागमादनन्तं तन्महत्त्वमवगम्यते ॥73॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अनन्तमेव चाणुत्वं कुतो नैवावसीयते ।</span>

<span class="shloka-line">महत्त्वाणुत्वयोर्नैव विश्रान्तिरुपलभ्यते ॥74॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अन्यदेव ह्यनन्तत्वं महत्त्वाणुत्वयोः समम् ।</span>

<span class="shloka-line">बहुत्वाल्पत्वयोर्यद्वत् सङ्ख्यायामुपलभ्यते ॥75॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">आनन्त्यमेकभागानां तावत्त्वं ह्येव गम्यते ।</span>

<span class="shloka-line">अणीयांश्च महीयांश्च भगवानागमोदितः ॥76॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">आनन्त्यवाचकः शब्दो द्विधाऽऽनन्त्येऽपि मानताम् ।</span>

<span class="shloka-line">याति नैव, गुणाल्पत्वं कालाल्पत्वं च मानगम् ॥77॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सर्वकालगतस्याल्पकालेऽपि स्यादवस्थितिः ।</span>

<span class="shloka-line">महागुणस्य चाल्पोऽपि गुणः स्यादिति चेद्भवेत् ॥78॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तावत्त्वमेव नैव स्याद्देशेऽप्येतन्न नो मतम् ।</span>

<span class="shloka-line">महतोऽल्पत्वमपि हि व्योमवत् प्राह वेदवित् ॥79॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यद्यल्पदेशसंस्थानं न सर्वत्रापि नो भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">स्थितस्य ह्यल्पदेशेषु सर्वगत्वं भवेत् ध्रुवम् ॥80॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">एकत्राप्यनवस्थस्य कुत एवाखलिस्थता ।</span>

<span class="shloka-line">शून्यत्वमेव तस्य स्याद्यस्यैकत्रापि न स्थितिः ॥81॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अतो नाणुत्वविश्रान्तिर्न महत्त्वस्य च क्वचित् ।</span>

<span class="shloka-line">उभयानन्त्ययुक् तस्मात् यदि मुख्यं महद्भवेत् ॥82॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तच्च ब्रह्म परं साक्षात् सर्वानन्त्ययुतं सदा ।</span>

</div>

<span class="shloka-line">अक्षजादेश्च मानत्वमनवस्थान्यथा(मनवस्थाऽथवा) भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">अतः सर्वपदार्थानां भागाः सन्त्येव सर्वदा ॥84॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सर्वदिक्ष्वपि सम्बन्धादविभागः पराणुता ।</span>

<span class="shloka-line">तत्संयोगादनियतात् पदार्थानां जनिर्भवेत् ॥85॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">द्वयोरेव तु संयोग इति केनावसीयते ।</span>

<span class="shloka-line">कारणस्य गुणास्तेन भवेयुः कार्यगा अपि ॥86॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तारतम्येन सर्वेऽपि महान्तश्चाणवो यतः ।</span>

<span class="shloka-line">न च तत्प्रोक्तसृष्टौ तु मानं केवलकल्पना ॥87॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">कथं साक्षिमितस्यास्य शक्नुयात् वारणे क्वचित् ।</span>

<span class="shloka-line">यदि साक्षिमितं नैतन्नानुमा तत्र वर्तते ॥88॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">पक्षीकर्तुमशक्यत्वात् कुत एवानुमा भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">यत्र नास्ति पदन्यासः कस्तं विषयमाप्नुयात् ॥89॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">देशान्तरादिशब्दाश्च शशशृङ्गादिशब्दवत् ।</span>

<span class="shloka-line">सदृशं च सजातीयं नास्मत्पक्षे किमेव हि ॥90॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">येनैव च प्रकारेणात्यसिद्धमनुमीयते ।</span>

<span class="shloka-line">तेनैव शशशृङ्गादेः शक्यमस्तित्वकल्पनम् ॥91॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्रत्यक्षमागमो वाऽपि भवेद्यत्र नियामकः ।</span>

<span class="shloka-line">सैव व्याप्तिर्भवेन्मानं नान्या सन्दिग्धमूलतः ॥92॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सहदर्शनमात्रेण न व्याप्तिरवसीयते ।</span>

<span class="shloka-line">यदैवाव्यतिरेकेऽस्य(यदैवाव्यतिरेकस्य) ह्यक्षजं वाऽऽगमो भवेत् ॥93॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तन्निर्धारितयुक्तिर्वा व्याप्तिः सैवापरा न हि ।</span>

<span class="shloka-line">अन्यथा सप्तमरसभावोऽप्यनुमयाऽऽपतेत् ॥94॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अनिष्टानि च सर्वाणि ह्यनुमा कामचारिणी ।</span>

<span class="shloka-line">कार्यकारणयोश्चैव गुणादेः पञ्चकस्य च ॥95॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">भिन्नस्यैव तु सम्बन्धः समवायोऽन्य ईर्यते ।</span>

</div>

<span class="shloka-line">स स्वनिर्वाहकश्चेत् स्याद् द्रव्यमेव तथा न किम् ।</span>

<span class="shloka-line">विशेषस्तद्गतत्वादिर्यद्यभिन्नेवसीयते ॥97॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">गुणक्रियादिरूपस्य निषेधः केन हेतुना ।</span>

<span class="shloka-line">द्रव्यमेव ततो$नन्तविशेषात्मतया सदा ॥98॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">नानाव्यवहृतेर्हेतुरनन्तत्वं विशेषतः ।</span>

<span class="shloka-line">विशेषश्च विशेषी सः स्वेनैव समवायवत् ॥99॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">कल्पनागुरुतादोषात् पदार्थान्तरता न हि ।</span>

<span class="shloka-line">कल्पयित्वा षट् पदार्थान् साभावानपि केवलम् ॥100॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">एकस्मिन् स विशेषश्चेत् किं पूर्वं तस्य विस्मृतिः ।</span>

<span class="shloka-line">येन प्रत्यक्षसिद्धेन व्यवहारोऽखिलो भवेत् ॥101॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">भावाभावविभागेन यं विना न कथञ्चन ।</span>

<span class="shloka-line">एतादृशो विशेषेऽस्मिन् को द्वेषो वादिनां भवेत् ॥102॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अभेदेन प्रतीतिश्च कार्यकारणपूर्वके ।</span>

<span class="shloka-line">अभावान्ते पदार्थेऽस्मिन् सविशेषाऽवसीयते ॥103॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सामान्यादिपदार्थेषु तन्निष्ठत्वादयोऽखिलाः ।</span>

<span class="shloka-line">कथं धर्मा निवार्यन्ते वस्त्वैक्येऽपि हि वादिभिः ॥104॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">कार्यस्य तत्तन्निष्ठत्वं गुणादेर्व्यापितादिकः ।</span>

<span class="shloka-line">कथं विशेषो नैवास्ति स च धर्मोऽपरो यदि ॥105॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">षट्‍पदार्थातिरेकः स्यात् पदार्थानियमेऽपि हि ।</span>

<span class="shloka-line">धर्मस्य धर्मसन्तानादनवस्थाखनिर्भवेत्(धर्मसन्तानादनवस्थाकरो भवेत्) ॥106॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सामान्यस्यापि सामान्यं गुणस्यापि गुणो ह्यतः ।</span>

<span class="shloka-line">नाङ्गीकृतः स च यदि नानवस्था क्वचिद्भवेत् ॥107॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अस्मत्पक्षे गुणाद्याश्च तद्वन्ते हि विशेषतः ।</span>

<span class="shloka-line">अनन्यत्वान्नानवस्था भेदो नाशे भवेत् तथा ॥108॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">विशेषमेव संश्रित्य विशेषो बलवान् यतः ।</span>

<span class="shloka-line">दृष्टिप्रमाणतश्चैव विरोधो दर्शने कथम् ॥109॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">विरोधो ह्यविरोधश्च यतो दर्शनमानकौ(दर्शनमानगौ) ।</span>

<span class="shloka-line">ततो दृष्टे विरोधस्तु सद्भिरापाद्यते कथम् ॥110॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अभिन्नो भगवान् स्वेन तदन्येन विभेदवान् ।</span>

<span class="shloka-line">नित्या धर्मास्तदीयास्तु सर्वेऽस्मान्नैव भेदिनः ॥111॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सामस्त्योच्छेदिनोऽन्यत्र धर्मा उभयरूपिणः ।</span>

<span class="shloka-line">भावे त एव चोच्छेदात् तदन्ये च समस्तशः ॥112॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अंशांशिनोरभेदेन त्वंशसंयोग एव हि ।</span>

<span class="shloka-line">अंशिनो नानवस्थाऽतो यद्यप्यंशेष्वविश्रमः ॥113॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">एकस्मिन् जात एवान्यः संयोगो जायते यदि ।</span>

<span class="shloka-line">अनवस्था तदैव स्यात् संयोगैक्ये भवेत् क्व सा ॥114॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अंशे संयोगदृष्टेश्च दृष्टे का साऽनवस्थितिः ।</span>

<span class="shloka-line">यद्यंशगो न संयोगः कार्येषु प्रथिमा कथम् ॥115॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">परमाणोरणोर्नास्ति महत्तेत्यद्भुतं वचः ।</span>

<span class="shloka-line">अणूनां प्रथिमापेक्षां विनैव त्र्यणुकेऽपि सः ॥116॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">परमाणोर्महत्त्वं च विनेत्येतद्वचः कथम् ।</span>

<span class="shloka-line">अंशिनोंऽशैरभेदोऽयमंशेन तु भिदाऽभिदा ॥117॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सर्वप्रत्यक्षविषयः कथमेव ह्यपोद्यते ।</span>

<span class="shloka-line">संयोगश्च विभागश्च भेदश्चैव पृथक् पृथक् ॥118॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अन्योन्यप्रतियोगेन ह्युभयोरपि दृश्यते ।</span>

<span class="shloka-line">भिन्ना इति तु भेदानां समुदायो हि दृश्यते ॥119॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यथैव च पदार्थानामनयोर्भेद इत्यपि ।</span>

<span class="shloka-line">इतोऽमुष्यामुतोऽप्यस्य(ऽमुप्य) भेदो दृष्टो द्विधर्मिकः ॥120॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तत्रैकवचनं यत्तद्विप्राणां भोजनं यथा ।</span>

<span class="shloka-line">नरत्वादिकमप्येवं तत्तद्धर्मतयेयते ॥121॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न सर्वधर्म एकोऽस्ति समुदायस्तु भिन्नगः ।</span>

<span class="shloka-line">एतादृशं च सादृश्यं पदार्थेषु पृथक् पृथक् ॥122॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">एकस्मिन् स विनष्टेऽपि यतोऽन्यत्रैव दृश्यते ।</span>

<span class="shloka-line">कुतो भस्मत्वमाप्तस्य नरत्वं पुनरिष्यते ॥123॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">एकत्वे नास्ति मानं च श्रुतिरप्याह सादरम् ।</span>

<span class="shloka-line">‘‘भिन्नाश्च भिन्नधर्माश्च पदार्था अखिला अपि ॥124॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">स्वैः स्वैर्धर्मैरभिन्नाश्च स्वरूपैरपि सर्वशः ।</span>

<span class="shloka-line">अनिवृत्तविनाशास्तु धर्मा उभयरूपकाः ॥125॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न केनचिदभिन्नोऽतो भगवान् स्वैर्गुणैर्विना’’ ।</span>

<span class="shloka-line">इति व्युत्पत्तिरपि हि सादृश्येनैव गम्यते ॥126॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सर्वेषु युगपच्छब्दः सदृशेषु प्रवर्तते ।</span>

<span class="shloka-line">तथापि प्राप्तितस्त्वेकवचनाच्च विशेषतः ॥127॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अभीष्टावागतिश्च स्याच्छक्तिः सादृश्यगा यतः ।</span>

<span class="shloka-line">तादृशोऽयं च तच्छब्दः इति ज्ञापयति स्फुटम् ॥128॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">जातितश्चेत् कथं तासु तत्र चेदनवस्थितिः ।</span>

<span class="shloka-line">तथैव व्यक्तिविज्ञानं व्यक्तित्वाभावदूषितम् ॥129॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यदि तच्चास्ति तस्यापि विशेषेष्वनवस्थितिः ।</span>

<span class="shloka-line">कथं स्वरूपत्वमपि ज्ञायतेऽनुगतं यदि ॥130॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">एकव्युत्पत्तिपर्यन्तमनवस्थादिदूषितम् ।</span>

<span class="shloka-line">कल्पनागौरवात् तेन युक्ता नानुगकल्पना ॥131॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">औपाधिकविशिष्टाद्यमपि तद्वस्तु किं ततः ।</span>

</div>

<span class="shloka-line">अग्निसंयोगमात्रं चेद्भवेत् तत्सिद्धसाधनम् ।</span>

<span class="shloka-line">भूधरस्याग्निसंयोगो यदि षष्ठ्यर्थ एव कः ॥133॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">समवायो यदि ह्यस्य चैकत्वाद् सिद्धसाधनम् ।</span>

<span class="shloka-line">यद्यस्यौपाधिको भेदः कुत एकत्वमिष्यते ॥134॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">नानिर्वाच्यं हि तेनेष्टमत औपाधिकान्ययोः ।</span>

<span class="shloka-line">सत्यत्वात् को विशेषः स्यान्मायावाद्यन्यथा भवेत् ॥135॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">उपाधिजन्यं तद्गम्यमिति चौपाधिकं(वौपाधिकं) भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">उभयत्राप्यनन्ताः स्युः समवाया इतस्ततः ॥136॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">भिन्नत्वं चैव तेष्वस्ति को विशेष उपाधिगे ।</span>

<span class="shloka-line">अविद्यमान एवान्यः समवायोऽधिगम्यते ॥137॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">उपाधिना तद्गमकमनुमानं न मा भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">एवमेवासतः सत्तासमवायो जनिर्मता ॥138॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तत्रापि ह्युक्तदोषाणां नैव किञ्चिन्निवारकम् ।</span>

<span class="shloka-line">अस्मत्पक्षे विशेषस्य सर्वत्राङ्गीकृतत्वतः ॥139॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">नास्ति दोषः क्वचिद्भावो ह्यभावश्च स एव हि ।</span>

<span class="shloka-line">अभावस्य च धर्माः स्युर्भावास्तेषां च तेऽखिलाः ॥140॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्रत्यक्षमानतः सर्वमेतन्नो वारणक्षमम् ।</span>

<span class="shloka-line">सर्वे भावा अभावाश्च पदार्थास्तेन सर्वदा ॥141॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तथाऽपि प्रथमं बुद्धेर्यो निषेधस्य गोचरः ।</span>

<span class="shloka-line">सोऽभावो विधिबुद्धेस्तु गोचरः प्रथमं परः ॥142॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तस्मात् प्रध्वस्तभेदादि सदित्येवावगम्यते ।</span>

<span class="shloka-line">अस्त्यभावोऽस्ति च ध्वंसो देहाभावश्च भस्मता ॥143॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इत्यादि युज्यते सर्वं प्रत्यक्षादिप्रमाणतः ।</span>

<span class="shloka-line">अन्योन्याभावभेदी च पृथक्त्वं च पृथक् पृथक् ॥144॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यत्कल्पयन्ति तच्चैव कल्पनागौरवाद्गतम् ।</span>

</div>

<span class="shloka-line">भेदस्य तु स्वरूपत्वे ये वदन्ति च शून्यताम् ।</span>

<span class="shloka-line">अद्भुतास्ते यतोऽन्यस्य प्रतियोगित्वमिष्यते ॥146॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्रतियोगिनो हि भेदोऽयं न तु स्वस्मात् कथञ्चन ।</span>

<span class="shloka-line">विभागेनाल्पतैव स्यात् कुत एव च शून्यता ॥147॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न शून्यानां हि संयोगाद्भावो वस्तुन इष्यते ।</span>

<span class="shloka-line">विदारणार्थो धातुश्च विभागगुणवाचकः ॥148॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अविदारणेऽपि ह्यास्यस्य भिन्नावोष्ठौ तु तस्य च ।</span>

<span class="shloka-line">अत उन्मत्तवाक्यत्वान्मायावादो ह्युपेक्षितः(अभ्युपेक्षितः) ॥149॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न चामन्दसदानन्दस्यन्द्यनन्तगुणार्णवः ।</span>

<span class="shloka-line">ईश्वरोऽष्टगुणत्वेन प्रमेयोऽप्रमित्वतः ॥150॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘‘मय्यनन्तगुणेऽनन्त गुणतोऽनन्तविग्रहे’’ ।</span>

<span class="shloka-line">‘‘अनन्तगुणमाहात्म्यशक्तिज्ञानमहार्णवः ॥151॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">नारायणः परोऽशेषचेतनेभ्यः परं पदम्’’ ।</span>

<span class="shloka-line">इत्यादिवेदतद्वाक्यैरनन्तैश्चावसीयते ॥152॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अनन्तगुणता विष्णोः कथमेव ह्यपोद्यते ।</span>

<span class="shloka-line">यद्यनन्तविशेषाश्च तज्ज्ञानादेर्निवारितः ॥153॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">कथं तत्तद्विषयता सार्वज्ञार्थं विधीयते ।</span>

<span class="shloka-line">औपाधिकविशेषस्तु पूर्वमेव निराकृतः ॥154॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">स्वप्रकाशत्वमपि तु यैर्ज्ञानस्य निवारितम् ।</span>

<span class="shloka-line">कथं सर्वज्ञता तस्य स्वज्ञानाधिगमं विना ॥155॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ज्ञानं विश्वधिगं त्वेकं तज्ज्ञानविषयं परम् ।</span>

<span class="shloka-line">इति ज्ञानद्वयेनैव सर्ववित् परमेश्वरः ॥156॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इति चेदेष एवार्थस्तज्ज्ञानावसितो यदि ।</span>

<span class="shloka-line">स्वप्रकाशत्वमेव स्याज्ज्ञानं ह्येतद्विशेषणम् ॥157॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ज्ञानान्तरेण चेदत्र भवेदेवानवस्थितिः ।</span>

<span class="shloka-line">स्वप्रकाशत्वमेतस्माद्दुर्निवारं(दुनिवार्यम्) समापतेत् ॥158॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सुखवान् दुःखवांश्च स्यादिति व्याप्तिश्च नो भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">निर्दुःखत्वं महानन्दः श्रुत्यैवेशस्य भण्यते ॥159॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">योऽशनायापिपासे च शोकादींश्चातिवर्तते ।</span>

<span class="shloka-line">आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् विपाप्मेत्यादिका च सा ॥160॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ईश्वरस्य तथेष्टत्वं दुःखित्वोपाधिरित्यपि ।</span>

<span class="shloka-line">उक्ते किमुत्तरं ब्रूयात् श्रुत्यनादरतत्परः ॥161॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न चात्मदुःखितेच्छा स्यादत एतन्निवार्यते ।</span>

<span class="shloka-line">सहदर्शनमात्रेण श्रुतीनामपलापकः ॥162॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यज्ञादेरपि पापस्य हेतुत्वं हिंसया युतेः ।</span>

<span class="shloka-line">नानुमाति कथं तत्र यद्युपाधिर्निषिद्धता ॥163॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अदुःखित्वेन चानुक्तिः कथं नोपाधितां व्रजेत् ।</span>

<span class="shloka-line">‘‘अदुःखमितरत् सर्वं जीवा एव तु दुःखिनः ॥164॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तेषां दुःखप्रहाणाय श्रुतिरेषा प्रवर्तते’’ ।</span>

<span class="shloka-line">इति श्रुतिर्हि परमा श्रुत्युक्तिर्यदि कारणम् ॥165॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">किं कार्यमनुमानेन गलस्तनसमेन हि ।</span>

<span class="shloka-line">अनुमानेन यद्यर्थः श्रुतिदृष्टोऽप्यपोद्यते ॥166॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">पूर्वोक्तेन प्रकारेण नेश्वरो धर्म एव च ।</span>

<span class="shloka-line">स्यात् तत्फलं च तेनात्र श्रुतिरेव प्रमा भवेत् ॥167॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ईशस्यानुमया सिद्धेः श्रुतिर्धर्मिप्रमा भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">तया सर्वगुणैः पूर्ण उक्त ईशो यतस्ततः ॥168॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अनानन्दानुमानस्य धर्मिग्राहिविरोधतः ।</span>

<span class="shloka-line">न प्रमाणं भवेत् तस्मान्नानुमाऽत्रोपयोगिनी ॥169॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">नित्येच्छत्वात् परेशस्य परमाणुसदात्वतः ।</span>

<span class="shloka-line">अदृष्टकालयोश्चैव भावात् कार्यं सदा भवेत् ॥170॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न हि कालविभेदोऽस्ति तत्पक्षेऽस्मन्मते हरेः ।</span>

<span class="shloka-line">विशेषकाल एवैतत्सृष्ट्यादीच्छा सदातना ॥171॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">विशेषाश्चैव कालस्य हरेरिच्छावशाः सदा ।</span>

<span class="shloka-line">‘‘सर्वे निमेषा’’ इति हि श्रुतिरेवाह सादरम् ॥172॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">उदीरयति कालाख्यां शक्तिमित्यस्य(कालाख्यशक्तिमित्यस्य) वागपि ।</span>

<span class="shloka-line">कालस्य कालगत्वेन न विरोधोऽपि कश्चन ॥173॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">असङ्ख्यातविशेषत्वादिच्छाया अपि सर्वदा ।</span>

</div>

<span class="shloka-line">ईशाधीनो च तौ नित्यं तदाधारौ च तद्गतौ’’ ।</span>

<span class="shloka-line">इति श्रुतिरपि प्राह काले स्वोद्दिष्ट एव तु ॥175॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तत्कालसृष्टिमेवातो वाञ्छतीशः सदैव हि ।</span>

<span class="shloka-line">स्यात् कालः स तदैवेति कालस्य स्वगतत्वतः ॥176॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">स्वभावादेव हीच्छैषा ‘‘देवस्यैष’’ इति श्रुतेः ।</span>

<span class="shloka-line">स्वभावोऽपि परेशेच्छावशः इत्युदितः पुरा ॥177॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">नित्या अनित्याश्च ततस्तदधीना इति श्रुतिः ।</span>

<span class="shloka-line">रूपस्पर्शादिहेतुभ्यः परमाणोरनित्यता ॥178॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अनुमेया श्रुतीनां च विरुद्धत्वान्न तन्मतम् ।</span>

<span class="shloka-line">उपादेयमतश्चायमविरुद्धः समन्वयः ॥179॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S02_A007" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="समुदायाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">समुदायाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">वैभाषिकाश्च सौत्रान्ताः स्वरसक्षणिकं जगत् ।</span>

<span class="shloka-line">अणूनां समुदायं च कालकर्मनिमित्ततः ॥180॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">उत्पत्तिकाले युक्तानामात्मानं च क्षणस्थितिम् ।</span>

<span class="shloka-line">नित्यं सन्तानमेतेषां पञ्चस्कन्धात्मना स्थितम् ॥181॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">संस्काररूपविज्ञानसंज्ञादुःखात्मना स्थितिः ।</span>

<span class="shloka-line">दुःखाभावं सुखं चाहुररूपज्ञानसन्ततिम् ॥182॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">मोक्षं स समुदायो हि नैकस्मादेव युज्यते ।</span>

<span class="shloka-line">नोभयोश्चोभयत्वं यत्समुदायव्यपेक्षया ॥183॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अतोऽन्योन्याश्रयत्वेन समुदायो न युज्यते ।</span>

<span class="shloka-line">अन्योन्यापेक्षया पुंसः समुदायत्ववेदनम् ॥184॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">स्यात् तत्सदातनत्वेऽपि तच्च सामीप्यहेतुकम् ।</span>

<span class="shloka-line">इति चेत् कार्यसम्भूतिमात्रव्यापृतिकारणम् ॥185॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न तु कार्यविशेषेषु व्यापृतं कारणं भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">अतोऽर्थेन्द्रियसंयोगिरूपकारणतात्मनः ॥186॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">संयोगिरूपराहित्यान्नैव तज्ज्ञानताऽपि हि ।</span>

<span class="shloka-line">विशेषकार्यजनकं यदि कारणमिष्यते ॥187॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">कुतः समानरूपत्वं कार्याणामपि सर्वशः ।</span>

<span class="shloka-line">अतोऽनियत्या यत्किञ्चिद्यस्य कस्यापि कारणम् ॥188॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अदृष्टमपि तस्यैव विशेषापादकं कुतः ।</span>

<span class="shloka-line">यस्य कस्यापि यत्किञ्चिद्विशेषमुपपादयेत् ॥189॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">कार्यं च कारणं चैव यत्किञ्चिद्यस्य कस्यचित् ।</span>

<span class="shloka-line">भवेन्नियामकाभावादिदमस्यैव कारणम् ॥190॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इति नित्यविनाशित्वे केन मानेन गम्यते ।</span>

<span class="shloka-line">इदं न जायतेऽमुष्मादित्यत्रापि न कारणम् ॥191॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">विनाशोत्पत्तयश्चैव न दृश्यन्ते सदातनाः ।</span>

</div>

<span class="shloka-line">फलादीनां विशेषेण सर्वत्राप्यनुमीयते ।</span>

<span class="shloka-line">सत्त्वेन क्षणिकत्वं चेदाकाशस्याविशेषतः ॥193॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अविशेषोऽखलिस्यापि सत्त्वात् किं नानुमीयते ।</span>

<span class="shloka-line">यद्याकाशस्य सत्त्वं न कुत एव नरादिषु ॥194॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सधर्मिप्रतियोगित्वमभावस्य नियामकम् ।</span>

<span class="shloka-line">तौ विना न ह्यभावश्च क्वचिद् दृष्टः कदाचन ॥195॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अधर्मिप्रतियोगित्वमाकाशस्यावगम्यते ।</span>

<span class="shloka-line">स्वीकारत्यागतोऽदृष्टदृष्टयोः सर्ववस्तुषु ॥196॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">गुणानुन्मत्त एवासौ विदधात्यधिकं पुनः ।</span>

<span class="shloka-line">उत्तरोत्पत्तिमात्रेण विनाशात् पूर्ववस्तुनः ॥197॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न संस्कारार्पकत्वं च युज्यते कस्यचित् क्वचित् ।</span>

<span class="shloka-line">अतो ज्ञातं मयेत्यादि न ज्ञेयमनुमा कुतः ॥198॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">एकत्वमनुभूतिस्थं त्यक्त्वा निर्मानिका भिदा ।</span>

<span class="shloka-line">कुत आत्मादिकेषु स्याद् बल्येनानुभवो यतः ॥199॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">कार्यकारणयोश्चैककालीनत्वं विना कथम् ।</span>

<span class="shloka-line">पूर्वसंस्कारयोगी स्यादुत्तरो नियमेन च ॥200॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सम्बद्धा एव संस्कारमन्यत्रादधतेऽखिलाः ।</span>

<span class="shloka-line">असम्बद्धः कथं पूर्व उत्तरे वासनाकरः ॥201॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">एककालतया योगं विना संस्कारतः कथम् ।</span>

<span class="shloka-line">क्षणमात्रमवस्थानं स्वीकृतं सर्ववस्तुषु ॥202॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">पूर्वमध्यापरकलारहितः क्षण इष्यते ।</span>

<span class="shloka-line">पूर्वभावभवं कार्यमुत तन्नाशसम्भवम् ॥203॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यौगपद्यं सति भवेदुत्पाद्यानामशेषतः ।</span>

<span class="shloka-line">विनाशे चेन्न तत्कार्यं कार्योत्पत्तौ च का प्रमा ॥204॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अभेदेऽपि(अभेदेन) विशेषेण देहदीपफलादिषु ।</span>

<span class="shloka-line">विशेषदर्शनं युक्तमस्माकमनुभूतितः ॥205॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">विशेषदर्शनं मानं यदि न स्थैर्यदृक् कुतः ।</span>

</div>

<span class="shloka-line">विश्वं प्रत्यक्षगं त्यक्त्वा तयोर्योनुमितं वदेत् ।</span>

<span class="shloka-line">मायावादिवदेवासावुपेक्ष्यो भूतिमिच्छता ॥207॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सर्वप्रमाणसिद्धं यद्बुद्धेर्भेदेन सर्वदा ।</span>

</div>

<span class="shloka-line">सर्वलोको बिभेत्यञ्जो यस्मादनुभवात् सदा ।</span>

<span class="shloka-line">तस्यापलापिनः किं न निष्प्रमाणकवादिनः ॥209॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सोऽहं तदिदमेवाहं सुखी सद्गगनं दिशः ।</span>

<span class="shloka-line">सत्या इत्याद्यनुभवाः सदा तत्प्रतिपक्षगाः ॥210॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अतो निर्मानमखलिप्रमाणप्रतिपक्षगम् ।</span>

<span class="shloka-line">दुर्मतं कोऽनुगृह्णीयाद्विनाऽसुरततिं क्वचित् ॥211॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S02_A008" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="असदधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">असदधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">अपरः शून्यमखिलं मनोवाचामगोचरम् ।</span>

<span class="shloka-line">निर्विशेषं स्वयम्भातं निर्लेपमजरामरम् ॥212॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अशेषदोषरहितमनन्तं देशकालतः ।</span>

<span class="shloka-line">वस्तुतश्च तदस्मीति नित्योपासापरोक्षितम् ॥213॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">रागादिदोषरहितं तद्भावं योगिनं नयेत् ।</span>

<span class="shloka-line">तस्यैवानादिसंवृत्या नानाभेदात्मकं जगत् ॥214॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सदिवाभाति सत्यत्वं सांवृतं तस्य चेष्यते ।</span>

<span class="shloka-line">पारमार्थिकसत्त्वं तु शून्यादन्यस्य न क्वचित् ॥215॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सांवृतेनैव सत्वेन(सत्येव) व्यवहारोऽखिलो भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">शून्यात् संवृतियोगेन विश्वमेतत् प्रवर्तते ॥216॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सृष्टिकाले पुनश्चान्ते स्तिमितं शून्यतां व्रजेत् ।</span>

<span class="shloka-line">इति ब्रूते तमुद्दिश्य जगाद जगतां गुरुः ॥217॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">नासतो जगतो भावो न हि दृष्टाऽसतो जनिः ।</span>

<span class="shloka-line">सतः क्वचित् प्रमाणं च दृष्टिरेवाखिलाद्वरम् ॥218॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यद्येवं सप्तमरसान्मधुरादिव पीनता ।</span>

<span class="shloka-line">भवेज्जनस्य मार्जारशृङ्गं गोरिव घातकम् ॥219॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">कार्यार्थी कारणं सच्च नोपादद्यात् कथञ्चन ।</span>

<span class="shloka-line">न प्रवर्तेत चेष्टाय शून्यादेवेष्टसम्भवात् ॥220॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">देशकालादिनियमो न हि शून्यात् सतो भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">पुरुषेच्छानुसारेण यदि किञ्चित् प्रजायते ॥221॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">किं नानुमीयते तद्वद्वस्तुत्वात् पुरुषोद्भवः(पुरुषाद्भवः) ।</span>

<span class="shloka-line">सर्वस्यापि न चाभावो विश्वं सदिति गम्यते ॥222॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यतोऽनुभवविरोधे तु वचनं वादिनः कुतः ।</span>

<span class="shloka-line">स्वप्नभ्रान्तिवदेवेदं संवृत्यैवोपलभ्यते ॥223॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अनादेरस्य विश्वस्य निवृत्तिर्यदि चेष्यते ॥224॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">निवृत्तिश्च निवर्तेत तस्या भ्रान्तित्वसम्भवात् ।</span>

<span class="shloka-line">दृष्टस्य भ्रान्तितो चेत् स्याददृष्टे न भ्रमः कुतः ॥225॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">गवामशृङ्गिभावेन न हि स्याच्छशशृङ्गिता ।</span>

<span class="shloka-line">अस्माकं तु प्रमाणेन प्रसादादीश्वरस्य च ॥226॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">उक्तभङ्ग्याऽऽगमानां च प्रामाण्याद्युज्यतेऽखिलम् ।</span>

<span class="shloka-line">दृश्यत्वाद्विमतं मिथ्या स्वप्नवच्चेदियं च मा ॥227॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">मिथ्या चेत् साध्यसिद्धिर्न व्यभिचारो न चेद्भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">साधकत्मसत्यस्य साध्यं विप्रतिपत्तितः ॥228॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तस्य चेत्यनवस्था स्यात् सत्त्वं चास्यानुभूतितः ।</span>

<span class="shloka-line">अनुभूतिविरोधेन मिथ्यात्वे मा न काचन ॥229॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अतीतानागतौ कालावपि नः साक्षिगोचरौ ।</span>

<span class="shloka-line">तत्सम्बन्धितया सत्त्वमपि दृष्टस्य साक्षिगम् ॥230॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">दृढदृष्टं तु यद्दृष्टं दृष्टाभासस्ततोऽपरम् ।</span>

<span class="shloka-line">भ्रान्तेः संवृतिसत्यस्य विशेषो व्यभिचारवान् ॥231॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तेनाप्यङ्गीकृतः सम्यक् स नः सत्यत्वमेव हि ।</span>

<span class="shloka-line">विज्ञानाद् व्यभिचारोऽस्य कदाचित् स्यादिति प्रमा ॥232॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">नैव दृष्टा प्रमा सा च न भवेत् स्वविरोधतः ।</span>

<span class="shloka-line">भेदो विशेषधर्म्यादिग्रहणापेक्षया यदि ॥233॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अन्योन्याश्रयताहेतोर्दुग्राह्या इति यन्न तत् ।</span>

<span class="shloka-line">स्वरूपं वस्तुनो भेदः यन्न तस्य ग्रहेऽग्रहः ॥234॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अन्यथाऽस्यामुना भेद इति वक्तुं न शक्यते ।</span>

<span class="shloka-line">अगृहीतो यदा भेदस्तदा स्वस्मादिति ग्रहः ॥235॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">स्यात् प्रतीतिविरोधाच्च न हि कश्चित् तथा वदेत् ।</span>

<span class="shloka-line">धर्मित्वप्रतियोगित्वतद्भेदा युगपद्यदि ॥236॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">विशेषणं विशेष्यं च तद्भावश्चैव गृह्यते ।</span>

<span class="shloka-line">को विरोधः स्वरूपेण गृहीतो भेद एव तु ॥237॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अस्यामुष्मादिति पुनर्विशेषेणैव गृह्यते ।</span>

<span class="shloka-line">किञ्च भेदः कथं ग्राह्य इति यः परिपृच्छति ॥238॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">धर्म्यादिभेदग्रहणात् तेनोक्तोऽन्योन्यसंश्रयः ।</span>

</div>

<span class="shloka-line">एतादृशस्य वक्तारावुभौ जात्युत्तराकरौ ॥240॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">मायी माध्यमिकश्चैव तदुपेक्ष्यौ बुभूषुभिः ।</span>

<span class="shloka-line">यच्छून्यवादिनः शून्यं तदेव ब्रह्म मायिनः ॥241॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न हि लक्षणभेदोऽस्ति निर्विशेषत्वतस्तयोः ।</span>

<span class="shloka-line">अनृतादिविरोधित्वमुभयोश्च स्वलक्षणम् ॥242॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">स्ववाक्याभावसंवादान्न कृत्यं प्रतिवादिनः ।</span>

<span class="shloka-line">तत्पक्ष इति वैधर्म्यान्न स्वप्नादिवदित्यजः ॥243॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अप्रयत्नान्निराचक्रे चेति दृष्टिविरुद्धताम् ।</span>

<span class="shloka-line">निष्प्रमाणत्वमप्यस्य सूचयामास विश्वकृत् ॥244॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S02_A009" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अनुपलब्ध्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अनुपलब्ध्यधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">ज्ञानमेवैकमखिलज्ञेयाकारं प्रभासते ।</span>

<span class="shloka-line">तत्र सन्ततिभेदश्च स्वभेदो भेद एव च ॥245॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">कल्पिताः प्रतिभासान्ते नानासंवृतिभूमिषु ।</span>

<span class="shloka-line">इत्येतदपि नो युक्तं न हि ज्ञानतया जगत् ॥246॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">भासतेऽनुभवस्यैव विरुद्धत्वादपेशलम् ।</span>

<span class="shloka-line">तन्मतं क्षणिकत्वाच्च ज्ञानस्य स्थिररूपतः ॥247॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ज्ञेयस्योक्तप्रकारेण सर्वश्रुतिविरोधतः ।</span>

<span class="shloka-line">अनुभूतिविरुद्धत्वादपि पक्षा इमेऽशिवाः ॥248॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S02_A010" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="नैकस्मिन्नधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">नैकस्मिन्नधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">आह क्षपणको विश्वं सदसद्द्वयमद्वयम् ।</span>

<span class="shloka-line">द्वयाद्वयमतत्सर्वं सप्तभङ्गि सदातनम् ॥249॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">नैतत्पदार्थ एकस्मिन् युक्तं दृष्टिविरोधतः ।</span>

<span class="shloka-line">भावाभावतया विश्वं येन रूपेण मीयते ॥250॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तद्रूपमेव तदिति नियमः केन वार्यते ।</span>

<span class="shloka-line">तत्तद्दोषनिवृत्यर्थं स्वीकृता तत्तदात्मता ॥251॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यदि तैरखिलैर्दोषैर्लिप्यते चलदर्शनः ।</span>

<span class="shloka-line">अतिहाय प्रमाणाप्तं नियमं सदसत्तया ॥252॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अशेषमविरुद्धं च निर्मानं व्याहतं सदा ।</span>

<span class="shloka-line">सर्वप्रकारं वदतो दृष्टहानिरमग्रहः(अमग्रहः/अप्रमाणग्रहः) ॥253॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">स्वव्याहतत्वमित्याद्या दोषाः सर्वे भवन्ति हि ।</span>

<span class="shloka-line">वक्ति स्वप्रभमात्मानं देहमानं तदप्यलम् ॥254॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">दुष्टं नानाशरीरेषु प्रवेशादन्यथाभवात् ।</span>

<span class="shloka-line">अन्यथाभावि यद्वस्तु तदनित्यमिति स्थितिः ॥255॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तन्मते तदनित्यत्वं पुद्गलस्यानिवारितम् ।</span>

<span class="shloka-line">नानित्यताऽस्मत्पक्षे तु चैतन्यादेर्विशेषिणः ॥256॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">लक्षणस्य निवृत्तौ तु स्यान्न तच्चेतने क्वचित् ।</span>

<span class="shloka-line">ओतप्रोतात्मकत्वं तु पटे देहेऽङ्गसंस्थितिः ॥257॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इत्यादलिक्षणस्यैव निवृत्तौ स्यादनित्यता ।</span>

<span class="shloka-line">भौतिकं त्वेव रूपादि व्याप्तं नाशेन नो मते ॥258॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">नैवं तस्यान्यथाभावो यस्यानित्यत्वमीरितम् ।</span>

<span class="shloka-line">रूपादियुक्तस्य तथा जगन्नाशित्वसिद्धये ॥259॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">व्याप्त्या तयाऽन्यथाभावादात्मनोऽनित्यता भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">नित्योर्ध्वगतिरप्येषा या मुक्तिरिति कथ्यते ॥260॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अलोकाकाशमाप्तस्य कथं न विकृतिश्च सा ।</span>

<span class="shloka-line">कीदृशश्चान्यथाभावो नाशहेतुतयेष्यते ॥261॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">संस्थानापगमश्चेत् स न हि भूसागरादिषु ।</span>

<span class="shloka-line">यः कश्चिदन्यथाभावो यदि मुक्तिश्च तादृशी ॥262॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">देहमाने विकारः स्यादिति स्थास्नूननात्मनः ।</span>

<span class="shloka-line">आह हस्त्यादिदेहेषु ह्यपि स्यादन्यथाभवः ॥263॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अणुदेहस्य जीवस्य गजत्वे विकृतिर्हि या ।</span>

<span class="shloka-line">देहव्याप्तौ(देहव्याप्त्यै) विशेषः कस्तस्याः स्थास्नुतनौ च नुः ॥264॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">गीतात् पुष्पफलावाप्तिः स्पर्शात् कार्श्यं रसात् स्थितिः ।</span>

<span class="shloka-line">अपि वृक्षस्य दृश्यन्त इति नानात्मता भवेत् ॥265॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">एवं चात्माकार्त्स्न्यमिति तत एवाह वेदवित् ।</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S02_A011" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="पत्युरधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">पत्युरधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">सर्वज्ञत्वादिकैः सर्वैर्गुणैर्युक्तं सदाशिवम् ॥266॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">जगद्विचित्ररचनाकर्तारं दोषवर्जितम् ।</span>

<span class="shloka-line">आहुः पाशुपतास्तच्च बहुश्रुतिविरोधतः ॥267॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">नोपादेयं मतं ह्यस्य देवस्य(अस्य देवस्य) स्तुहि गर्तगम् ।</span>

<span class="shloka-line">उत्पिपेष शिरस्तस्य गृणीषे सत्पतिं पदम् ॥268॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यद्विष्णोरुपमं हन्तुं रुद्रमाकृष्यते मया ।</span>

<span class="shloka-line">धनुर्यं कामये तं तमुग्रं मा शिश्नदेवताः ॥269॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">घ्नञ्छिश्नदेवानेकोऽसावासीन्नारायणः परः ।</span>

<span class="shloka-line">तस्माद्रुद्रः सम्प्रसादश्चाभूतां वैष्णवं मखम् ॥270॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यज्ञेन यज्ञमयजन्ताबध्नन् पुरुषं पशुम् ।</span>

<span class="shloka-line">यो भूतानामधिपती रुद्रस्तन्तिचरो वृषा ॥271॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इत्यादिश्रुतिसामर्थ्यात् पारतन्त्र्यं जनिर्मृतिः ।</span>

<span class="shloka-line">पराधीनपदप्राप्तिरज्ञत्वं प्रलयेऽभवः ॥272॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्रतीयन्ते सदोषत्वान्नेशः पशुपतिस्ततः ।</span>

<span class="shloka-line">अशरीरत्वतस्तस्य सम्बन्धो जगता क्वचित् ॥273॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">कर्तृत्वेन न युज्येत देहिनो ज्ञानदृष्टितः ।</span>

<span class="shloka-line">न च देहादिवद्विश्वमस्य स्याद्भोगसम्भवात् ॥274॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अधिष्ठाने स्थितः कर्ता कार्यं कुर्वन् प्रतीयते ।</span>

<span class="shloka-line">नास्याधिष्ठानयोगोऽस्ति भूतानां प्रलये तदा ॥275॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अदेहश्चेदसर्वज्ञः(अदेहश्चेदसावज्ञः) शिलाकाष्ठादिवत् सदा ।</span>

<span class="shloka-line">देही चेदन्तवानेव यज्ञदत्तनिदर्शनात् ॥276॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न चैतदखिलं विष्णौ श्रुतिप्रामाण्यगौरवात् ।</span>

<span class="shloka-line">मनोबुद्ध्यङ्गितां विष्णोर्लक्षयामो य एव सः ॥277॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">स एव देहो विज्ञानमैश्वर्यं शक्तिरूर्जिता ।</span>

<span class="shloka-line">देहो विष्णोर्न ते विष्णो वासुदेवोऽग्रतो भवेत् ॥278॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः ।</span>

<span class="shloka-line">अजस्य नाभावध्येकमर्पितं मात्रया परः ॥279॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सद्देहः सुखगन्धश्च ज्ञानभाः सत्पराक्रमः ।</span>

<span class="shloka-line">ज्ञानज्ञानः सुखसुखः स विष्णुः परमोऽक्षरः(परमाक्षरः) ॥280॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">आनन्द एक एवाग्र आसीन्नारायणः प्रभुः ।</span>

<span class="shloka-line">प्रियं तस्य शिरो मोदप्रमोदौ च भुजौ हरेः ॥281॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">आनन्दो मध्यतो ब्रह्म पुच्छं नान्यदभूत् क्वचित् ।</span>

<span class="shloka-line">मनसोऽस्याभवद्ब्रह्मा ललाटादपि शङ्करः ॥282॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">पक्षयोर्गरुडः शेषो मुखादास सरस्वती(मुखादासीत्सरस्वती) ।</span>

<span class="shloka-line">सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् ॥283॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इत्यादिश्रुतिसन्दर्भबलान्नित्यगुणात्मनः ।</span>

<span class="shloka-line">विष्णोर्देहाज्जगत्सर्वमाविरासीदितीयते ॥284॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">मानवत्वाद्विरोधः को नामानं क्वचिदिष्यते ।</span>

<span class="shloka-line">अविरोधो विरोधश्च मानेनैव हि गम्यते ॥285॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अत उक्तं समस्तं च वासुदेवस्य युज्यते ।</span>

<span class="shloka-line">शिवादिनामयुक्ताश्च श्रुतयो विष्णुवाचकाः ॥286॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">नामानि सर्वाणि च यमेको यो देवानामधाः ।</span>

<span class="shloka-line">विष्णुनामानि नान्यस्य सर्वनामा हरिः स्वयम् ॥287॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न नारायणनामानि तदन्येष्वपरे हरौ ।</span>

<span class="shloka-line">इत्यादिश्रुतयस्तत्र मानं चोक्तः समन्वयः ॥288॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">पुराणानि पुराणाद्यैर्विरुद्धत्वान्न तत्प्रमा ।</span>

<span class="shloka-line">तद्विरुद्धेषु नो मानं पूर्वापरविरोधतः ॥289॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">समब्राह्मविरोधाच्च नियमाद्वैष्णवेष्वपि ।</span>

<span class="shloka-line">मोहार्थमुक्तितश्चैव विष्णुरेको गुणार्णवः ॥290॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">स्कन्दसूर्यगणेशादिमतानि न्यायतोऽमुतः ।</span>

<span class="shloka-line">निराकृतान्यशेषेण सिद्धान्तस्याविशेषतः ॥291॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S02_A012" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="उत्पत्त्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">उत्पत्त्यधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">निराकृतौ विशेषस्य भावाच्छक्तिमतं पृथक् ।</span>

<span class="shloka-line">दूष्यते महती देवी ह्रीङ्कारी सर्वकारणम् ॥292॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">त्रिपुरा भैरवीत्यादिनामभिः साऽभिधीयते ।</span>

<span class="shloka-line">तस्याः सदाशिवाद्याश्च जायन्ते देवमानवाः ॥293॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">भूतभौतिकमप्येतदिति तन्नोपपद्यते ।</span>

<span class="shloka-line">दृष्टा पुम्भ्यः सदा सृष्टिः स्त्रीपुम्भ्यो वा विशेषतः ॥294॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">केवलाभ्यो न हि स्त्रीभ्यस्तत उत्पत्त्यसम्भवात् ।</span>

<span class="shloka-line">नार्च्यं महावाममतं वामैरन्यैरुदीर्यते ॥295॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">शिवोपसर्जना शक्तिः ससर्जेदं समन्ततः ।</span>

<span class="shloka-line">इति तच्चोपपन्नं न शिवस्याकरणत्वतः ॥296॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अदेहत्वादपि ह्यन्ये ब्रूयुः सर्वज्ञमीश्वरम् ।</span>

<span class="shloka-line">अणुवामा न तद्युक्तमीशवादप्रवेशनात् ॥297॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सार्वज्ञादिगुणैर्युक्तं गुरुकल्पनया द्वयम् ।</span>

<span class="shloka-line">न युज्यते ह्यतस्त्वीश एक एव प्रयोजकः ॥298॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">उक्तदोषश्च तत्पक्ष इति नैवात्र दूष्यते ।</span>

<span class="shloka-line">श्रुतिस्मृतीतिहासानां सामस्त्येन विरोधतः ॥299॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सतां जुगुप्सितत्वाच्च नाङ्गीकार्यं हि तन्मतम् ।</span>

<span class="shloka-line">पञ्चरात्रनिषेधार्थमेतान्याचक्षते यदि ॥300॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सूत्राण्यतिविरुद्धं तद्यत आह स भारते ।</span>

<span class="shloka-line">‘‘पञ्चरात्रस्य कृत्स्नस्य वक्ता नारायणः स्वयम् ॥301॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ज्ञानेष्वेतेषु राजेन्द्र सर्वेष्वेतद्विशिष्यते ।</span>

<span class="shloka-line">पञ्चरात्रविदो ये तु यथाक्रमपरा नृप ॥302॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">एकान्तभावोपगता वासुदेवं विशन्ति ते’’ ।</span>

<span class="shloka-line">इति, गीता च तच्छास्रसङ्क्षेप इति हीरितम् ॥303॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘‘वेदेन पञ्चरात्रेण भक्त्या यज्ञेन चैव हि ।</span>

<span class="shloka-line">दृश्योऽहं नान्यथा दृश्यो वर्षकोटिशतैरपि’’ ॥304॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इति वाराहवचनं श्लोका इति वचः श्रुतौ ।</span>

<span class="shloka-line">‘‘वेदैश्च पञ्चरात्रैश्च ध्येयो नारायणः परः ॥305॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">पञ्चरात्रं च वेदाश्च विद्यैकैव द्विधेयते’’ ।</span>

<span class="shloka-line">इत्यादिवेदवचनैः पञ्चरात्रमपोद्यते ॥306॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">कथमेवात्र दोषः क उत्पत्तिर्ज्ञोऽत इत्यपि ।</span>

<span class="shloka-line">इहैवोक्ता न चाभूतभावस्तत्रापि कथ्यते ॥307॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘‘अनादिकर्मणा बद्धो जीवः संसारमण्डले ।</span>

<span class="shloka-line">वासुदेवेच्छया नित्यं भ्रमति’’ इति हि तद्वचः ॥308॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न हि संसारसादित्वं पञ्चरात्रोदितं क्वचित् ।</span>

<span class="shloka-line">जीवाभिमानिशेषस्य नाम्ना सङ्कर्षणस्य तु ॥309॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">वासुदेवाज्जनिः प्रोक्ता प्रद्युम्नस्य ततस्तथा ।</span>

<span class="shloka-line">मनोऽभिमानिनः कामस्यैवं साक्षाद्धरेः क्वचित् ॥310॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सङ्कर्षणादिनाम्नैव नित्याचिन्त्योरुशक्तितः ।</span>

<span class="shloka-line">व्यूह उक्तोऽन्यथानूद्य कथं दुष्टत्वमुच्यते ॥311॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘‘यदि विद्याच्चतुर्वेदान्’’ इतिवद्वेदपूरणम् ।</span>

<span class="shloka-line">पञ्चरात्रादिति कुतो द्वेषः शाण्डिल्यवर्तने ॥312॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अतः परमशास्त्रोरुद्वेषादुदितमासुरैः ।</span>

<span class="shloka-line">दूषणं पञ्चरात्रस्य वीक्षायामपि न क्षमम् ॥313॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अतोऽशेषजगद्धाता निर्दोषोरुगुणार्णवः ।</span>

<span class="shloka-line">नारायणः श्रुतिगणतात्पर्यादवसीयते ॥314॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अन्धन्तमः प्रविशन्ति ये त्वविद्यामुपासते ।</span>

<span class="shloka-line">ततो भूय इवायान्ति(इवाप्स्यन्ति) एतस्या नैव निन्दकाः ॥315॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ततो विद्यामविद्यां च यो जानात्युभयं सह ।</span>

<span class="shloka-line">दोषज्ञानादतीत्यैतां(दोषज्ञानादतीत्यैतान्) विद्ययाऽमृतमश्नुते ॥316॥</span>

</div>

<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥</div>

=== तृतीयः पादः ===

<p>अथाशेषसमाम्नायविरोधापाकृतिं प्रभुः ।</p>

<p>करिष्यन् अधिदैवाधिभूतजीवपरात्मनाम् ॥1॥</p>

</div>

<p>स्वरूपनिर्णयायैव वचनानां परस्परम् ।</p>

<p>पादेनानेनाविरोधं दर्शयत्यमितद्युतिः ॥2॥</p>

</div>

<p>अनुभूतियुक्तिबहुवाग्वैलोम्यं च ततोऽधिकम् ।</p>

<p>एतत्सर्वं सतः साम्यं द्वारवैयर्थ्यमेव च ॥3॥</p>

</div>

<p>दृष्टयुक्त्यनुसारित्वमुक्तान्यार्थाविरोधतः ।</p>

<p>प्रसिद्धनामस्वीकारे बहुवाक्यानुवर्तिता ॥4॥</p>

</div>

<p>लोकदृष्टानुसारित्वं जीवसाम्यमनादिता ।</p>

<p>तत्र तत्र परिज्ञानं गुणसाम्यश्रुती तथा ॥5॥</p>

</div>

<p>उत्पत्तिमत्वं स्वगुणाननुभूत्यल्पकल्पने ।</p>

<p>नानाश्रुतिश्च वैचित्र्यं युक्तयः पूर्वपक्षगाः ॥6॥</p>

</div>

<p>व्यवस्थानुपपत्तिश्च स्वातन्त्र्यमनुसारिता ।</p>

<p>मुख्यता शक्तिमत्त्वं च वैरूप्यं सर्वसङ्ग्रहः ॥7॥</p>

</div>

<p>गत्यादिरीशशक्तिश्च सर्वमानविरोधिता ।</p>

<p>अभीष्टासिद्धिसुव्यक्ती शास्त्रसिद्धिर्विपर्ययः ॥8॥</p>

</div>

<p>विशेषकारणं चेति सिद्धान्तस्यैव साधिकाः ।</p>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S03_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="वियदधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">वियदधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">प्रकृतिः पुरुषः कालो वेदास्तदभिमानिनः(देवास्तदभिमानिनः) ॥9॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">महादाद्याश्च जायन्ते पराधीनविशेषिता ।</span>

<span class="shloka-line">इदं सर्वं ससर्जेति जनिमत्त्वमिहोदितम् ॥10॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अवकाशमात्रमाकाशः कथमुत्पद्यतेऽन्यथा ।</span>

<span class="shloka-line">यद्यनाकाशता पूर्वं किं मूर्तनिबिडं जगत् ॥11॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">मूर्तसम्पूर्णता चैव यद्यनाकाशता भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">मूर्तद्रव्याणि चाकाशे स्थितान्येव हि सर्वदा ॥12॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अत आकाशशब्दोक्तस्तद्देवोऽत्र विनायकः ।</span>

<span class="shloka-line">देहोत्पत्त्या समुत्पन्न इति श्रुत्याऽभिधीयते ॥13॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">भूतमप्यसितं दिव्यदृष्टिगोचरमेव तु ।</span>

<span class="shloka-line">उत्पद्यतेऽव्याकृतं हि गगनं साक्षिगोचरम् ॥14॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तथाऽपि मूर्तसम्बन्धपरतन्त्रविशेषयुक् ॥15॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">खमेवोत्पत्तिमन्नाम श्रुतिशब्दविवक्षितम् ।</span>

<span class="shloka-line">प्रकृतिः पुरुषः काल इत्येते च समस्तशः ॥16॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ईशाधीनविशेषेण जन्या इत्येव कीर्तिताः ।</span>

<span class="shloka-line">कालप्रवाह एवैको नित्यो न तु विशेषवान् ॥17॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">पुरुषाव्यक्तकालानां रमैवैकाभिमानिनी ।</span>

<span class="shloka-line">सिसृक्षुत्वविशेषं तत्साक्षाद्भगवदिच्छया ॥18॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्राप्तैव सृष्टेत्युदिता प्रधानं विकृतेरपि ।</span>

<span class="shloka-line">पुमांसो देहसम्बन्धात् सृष्टिमन्त इतीरिताः ॥19॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S03_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="मातरिश्वाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">मातरिश्वाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">एवं प्रलयकालेऽपि प्रतिभातपरावरः ।</span>

<span class="shloka-line">मुख्यवायुर्नित्यसमः शरीरोत्पत्तिकारणात् ॥20॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">पराधीनविशेषेण जनिमानेव शब्दितः ।</span>

<span class="shloka-line">नैव किञ्चित् ततो जन्मवर्जितं परमादृते ॥21॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">पराधीनविशेषत्वे जन्मनः स्थूलताभवः ।</span>

<span class="shloka-line">पूर्वशब्दविलोपश्च यदि जन्मेति कीर्त्यते ॥22॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">रमाया नैव जन्मास्ति चैतन्यस्यापि केवलम् ।</span>

<span class="shloka-line">प्रधानस्य च वेदस्यापीश्वरेच्छया ॥23॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">व्यक्तिर्नाम विशेषोऽस्ति तस्मात् तद्वशतैव हि ।</span>

<span class="shloka-line">उत्पत्तिरत्र कथिता ....... ॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S03_A003" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="असम्भवाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">असम्भवाधिकरणम्</h4>

</div>

<span class="shloka-line">नैवोत्पत्तिः कथमपि न स्वतन्त्रं ततोऽपरम् ।</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S03_A013" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="व्यतिरेकाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">व्यतिरेकाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">अच्छेद्यस्यापि जीवस्य विभागं बहुधा हरिः ॥25॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">कृत्वा भोगान् प्रदायैव चैक्यमापादयेत् पुनः ।</span>

<span class="shloka-line">अत ईशवशं सर्वं चेतनाचेतनं जगत् ॥26॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अविभागं विभागाय यदा नयति केशवः ।</span>

<span class="shloka-line">किमशक्यं परेशस्य तदेति ह्यभिधीयते ॥27॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S03_A014" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="पृथगधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">पृथगधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">एवं स्थितेऽपि जीवैक्यं केचिदाहुः परात्मना ।</span>

<span class="shloka-line">तद्योऽहमिति पूर्वाभिः श्रुतिभिश्चानुमाबलात् ॥28॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न तद्युक्तं यतो विष्णुः पृथगेवाभिधीयते ।</span>

<span class="shloka-line">प्रज्ञानेत्रो लोक इति मुक्तो भेदोऽभिधीयते ॥29॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘‘एतमानन्दम्’’ इति ‘‘अन्या परं साम्यमित्यपि’’ ।</span>

<span class="shloka-line">‘‘इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ॥30॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च’’ ।</span>

<span class="shloka-line">उपसम्पद्यते ज्योतिः स्वरूपेणाभिपद्यते ॥31॥</span>

</div>

</div>

<span class="shloka-line">इत्युक्त आह वाग्देवी परं मोक्षं प्रजापतेः ।</span>

<span class="shloka-line">शाखां शाखां महानद्यः संयान्ति परितः स्रवाः ॥33॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">धानापूपा मांसकामाः सदा पायसकर्दमाः ।</span>

<span class="shloka-line">यस्मिन्नग्निमुखाः देवाः सेन्द्राः सहमरुद्गणाः ॥34॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ईजिरे क्रतुभिः श्रेष्ठैस्तदक्षरमुपासते ।</span>

<span class="shloka-line">प्रविशन्ति परं देवं मुक्तास्तत्रैव भोगिनः ॥35॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">निर्गच्छन्ति यथाकामं परेशेनैव चोदिताः ।</span>

<span class="shloka-line">‘‘भेददृष्ट्याभिमानेन निःसङ्गेनापि कर्मणा ॥36॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">कर्तृत्वात् सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम् ।</span>

<span class="shloka-line">स सङ्गत्य पुनःकाले कालेनेश्वरमूर्तिना ॥37॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">जाते गुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते’’ ।</span>

<span class="shloka-line">‘‘ऋचां त्वः पोषमास्ते च परेण प्रेरिताः सदा’’ ॥38॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘‘यत्कामस्तत्सृजत्यद्धैवात्मना तत्सृजत्यपि’’ ।</span>

<span class="shloka-line">सहैव ब्रह्मणा कामान् भुङ्क्ते निस्तीर्णतद्गुणः ॥39॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘‘दुःखादींश्च परित्यज्य’’ ‘‘जगद्य्वापारवर्जितः’’ ।</span>

<span class="shloka-line">भुङ्क्ते भोगान् सहैवोच्चानित्याद्यागममानतः ॥40॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">मुक्तस्य भेदावगतेः कथमेव ह्यभिन्नता ।</span>

<span class="shloka-line">जीवेशयोर्नानुमा च तदभेदं प्रमापयेत् ॥41॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">मिथ्यैव भेदो विमतो भेदत्वाच्चन्द्रभेदवत् ।</span>

<span class="shloka-line">इति चेत् साध्यधर्मोऽयं सन्न सन् वा न वोभयम् ॥42॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यदि सन्नपसिद्धान्तः स एवासन्नितीरिते ।</span>

<span class="shloka-line">नोभयं चेन्न सिद्धं तदिति मानस्य दूषणम् ॥43॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न च मानान्तरेणैतच्छक्यं साधयितुं क्वचित् ।</span>

<span class="shloka-line">अनुमानेन चेत् सैव ह्यनवस्था भविष्यति ॥44॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न चागमस्तदर्थोऽस्ति नासदासीन्न तद्वदेत् ।</span>

<span class="shloka-line">परिशेषादनिर्वाच्यं यदि सिद्ध्येत् परात्मनः ॥45॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अनिर्वाच्यत्वमेव स्यात् परिशिष्टो ह्यसौ सदा ।</span>

<span class="shloka-line">न चान्य आगमस्तत्र सदसत्प्रतियोगिनि ॥46॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न च प्रत्यक्षमत्रास्ति न चार्थापत्तिरिष्यते ।</span>

<span class="shloka-line">बाधायोगात् सत इति बाधाभावत एव हि ॥47॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इष्टापत्तिर्न हि भ्रान्तावपि बाधोऽवगम्यते(बाधोऽधिगम्यते) ।</span>

<span class="shloka-line">विषयस्य कुतो बाधो विद्यमानं हि बाध्यते ॥48॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न हि वन्ध्यासुतो वध्यो यज्ञदत्तो हि वध्यते ।</span>

<span class="shloka-line">बाधायोगात् सत इति व्याप्तिरेषा क्व दृश्यते ॥49॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">कश्चायं बाध उद्दिष्टो न हि नाशोऽसतो भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">निवृत्तिश्चाप्रवृत्तस्य कथमेवोपपद्यते ॥50॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">नासीदस्ति भविष्यच्च तदिति ज्ञानमेयता ।</span>

<span class="shloka-line">यदि बाधस्तदा सत्त्वं तेनैवाङ्गीकृतं पुनः ॥51॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्रतीतिर्नासत इति वदन्नङ्गीकरोति ताम् ।</span>

<span class="shloka-line">निषेधो ह्यप्रतीतस्य कथञ्चिन्नोपपद्यते ॥52॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न चोपमा भवेदत्र प्रत्यक्षात् सत्त्वमेव च ।</span>

<span class="shloka-line">शास्त्रगम्यपरेशानाद्भेदः स्वात्मन ईयते ॥53॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अनुभूतिविरोधेन कथमेकत्वमुच्यते ।</span>

<span class="shloka-line">किञ्चित् कर्ता च दुःखीति सर्वैरेवानुभूयते ॥54॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सर्वज्ञो भगवान् विष्णुः सर्वशक्तिरिति श्रुतः ।</span>

<span class="shloka-line">अनुभूताद्धि भेदेन श्रुतिरेषा वदत्यमुम् ॥55॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">उपजीव्यविरुद्धं तु कथमैक्यं श्रुतिर्वदेत् ।</span>

<span class="shloka-line">अप्रामाण्यं यदा भेदवाचकस्य भविष्यति ॥56॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">स एव धर्मिणी ग्राही तदभेदः कथं भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">यत् स्वरूपग्रहे मानं तद्धर्मे न कथं भवेत् ॥57॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">एकविज्ञानविज्ञप्त्या द्वयं मानं भविष्यति ।</span>

<span class="shloka-line">न चेदेकं प्रमाणं तद्द्वयमप्यत्र नो भवेत् ॥58॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">धर्मिग्राहिविरोधस्तु तस्मान्मानस्य दूषणम् ।</span>

<span class="shloka-line">नोपजीव्यो ह्यभेदोऽत्र क्वचिद्भेदश्रुतेर्बलात् ॥59॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न च मानान्तरोपेयं ब्रह्म तद्भवति क्वचित् ।</span>

<span class="shloka-line">येन मानेन चोपेयं भेदस्तेनावगम्यते ॥60॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सर्वज्ञानुमयैवेशो यद्युपेयः कथञ्चन ।</span>

<span class="shloka-line">सर्वज्ञत्वगुणेनैव तया भेदोऽवगम्यते ॥61॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न दुःखानुभवः क्वापि मिथ्यानुभवतां व्रजेत् ।</span>

<span class="shloka-line">न हि बाधः क्वचिद् दृष्टो दुःखाद्यनुभवस्य तु ॥62॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यदि दुःखानुभूतिश्च भ्रान्तिरित्यवसीयते ।</span>

<span class="shloka-line">अदुःखिताश्रुतिः केन न भ्रान्तिरिति गम्यते ॥63॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">श्रुतिस्वरूपमर्थश्च मानेनैवावसीयते ।</span>

<span class="shloka-line">तच्चेन्मानं गृहीतं ते किं दुःखानुभवे भ्रमः ॥64॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न च बाधविशेषोऽस्ति यदबाधितमेव तत् ।</span>

<span class="shloka-line">बाधो यद्यनुभूतेऽर्थे कथं निर्णय ईयते ॥65॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">कोऽपि ह्यर्थो न निश्चेतुं शक्यते भ्रमवादिना ।</span>

<span class="shloka-line">भ्रमत्वमभ्रमत्वं च यदैवानुभवोपगम् ॥66॥</span>

</div>

</div>

<span class="shloka-line">विशेषाः सर्व एवैते साक्षिप्रत्यक्षगोचराः(साक्षिप्रत्ययगोचराः) ॥68॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ऊरीकृत्य च तान् सर्वान् व्यवहारः प्रवर्तते ।</span>

<span class="shloka-line">साक्षिणो व्यवसायी तु व्यवहारोऽभिधीयते ॥69॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तस्मात् सर्वप्रसिद्धस्य व्यवहारस्य सिद्धये ।</span>

<span class="shloka-line">साक्षी निर्दोष एवैकः सदाऽङ्गीकार्य एव नः ॥70॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">शुद्धः साक्षी यदा सिद्धो दुःखित्वं वार्यते कथम् ।</span>

<span class="shloka-line">उपजीव्यप्रमाणं तद्भेदग्राहकमेव हि ॥71॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अतो जीवेशयोर्भेदः श्रुतिसामर्थ्यसुस्थिरः ।</span>

<span class="shloka-line">तथापि तु चिदानन्दपूर्वास्तत्सदृशा गुणाः ॥72॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सारस्वरूपमस्यापि मुक्तावप्यवशिष्यते ।</span>

<span class="shloka-line">अतोऽभेदवदेवैताः श्रुतयः प्रवदन्ति हि ॥73॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">पौराणानि च वाक्यानि सादृश्याभेदसंश्रयात् ।</span>

<span class="shloka-line">सादृश्याच्च प्रधानत्वात् स्वातन्त्र्यादपि चाभिदाम् ॥74॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">आहुरीशेन जीवस्य न स्वरूपाभिदां क्वचित् ।</span>

<span class="shloka-line">स्थानैक्यमैकमत्यं च मुक्तस्य तु विशिष्यते ॥75॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सादृश्यं च विशेषेण जडानां द्वयमेव तु ।</span>

<span class="shloka-line">भवेत् सादृश्यमत्यल्पं तृतीयं परमात्मना ॥76॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ईशरूपक्रियाणां च गुणानामपि सर्वशः ।</span>

<span class="shloka-line">तथैवावयवानां तत्स्वरूपैक्यं तु मुख्यतः ॥77॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘‘यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति ।</span>

<span class="shloka-line">एवं धर्मान् पृथक् पश्यंस्तानेवानुविधावति’’ ॥78॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इति श्रुतेः नोभयं च भेदाभेदाख्यमिष्यते ।</span>

<span class="shloka-line">‘‘एकमेवाद्वितीयं(एकमेवाद्वितीयं नेह) तन्नेह नानास्ति किञ्चन ॥79॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति’’ ।</span>

<span class="shloka-line">इति श्रुताविवेत्यस्माद्भेदाभेदनिराकृतिः ॥80॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इवोभये च सादृश्य इति वाक् शब्दनिर्णये ।</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C02_S03_A018" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अंशाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अंशाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">भेदस्य मुक्तौ वचनादापि तत्पक्षनिग्रहः ॥81॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">चेतनत्वादि सादृश्यं यद्यभेद इतीष्यते ।</span>

<span class="shloka-line">अङ्गीकृतं तदस्माभिर्न स्वरूपैकता क्वचित् ॥82॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न केनचिदभेदोऽस्ति भेदाभेदोऽपि वा क्वचित् ।</span>

<span class="shloka-line">समुदायमृते विष्णोः स्वगुणादीन् विनाऽपि वा ॥83॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इति श्रुतेर्न तस्यास्ति भेदाभेदोऽपि केनचित् ।</span>

<span class="shloka-line">अभेदश्रुतयोंऽशत्वात् सादृश्यं चांशताऽस्य तु ॥84॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अंशस्तु द्विविधो ज्ञेयः स्वरूपांशोऽन्य एव च ।</span>

<span class="shloka-line">विभिन्नांशोऽल्पशक्तिः स्यात् किञ्चित् सादृश्यमात्रयुक् ॥85॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अंशिनो यत्तु सामर्थ्यं यत्स्वरूपं यथा स्थितिः ।</span>

<span class="shloka-line">स एव चेत् स्वरूपांशः प्रादुर्भावा हरेर्यथा ॥86॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सूर्यमण्डलमान्येकस्तत्प्रकाशाभिमानवान् ।</span>

<span class="shloka-line">सूर्योऽथ सप्तमाब्धेश्च बाह्योदस्य च वारिपः ॥87॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">कठिनत्वेन मेर्वादेः पृथिव्या अपि देवता ।</span>

<span class="shloka-line">धरादेव्येवमेवैको भगवान् विष्णुरव्ययः ॥88॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">नानावताररूपेण स्थितः पूर्णगुणः सदा ।</span>

<span class="shloka-line">विण्मूत्राद्यभिमानिन्यो(विण्मूत्राक्ष्यादिमानिन्यो) यथाऽपभ्रष्टदेवताः ॥89॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सूर्यादिभ्यस्तथैवायं संसारी परमात् पृथक् ।</span>

<span class="shloka-line">देहदोषैश्च दृष्टत्वादपभ्रष्टाख्यदेवताः ॥90॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अन्याः सूर्यादिदेवेभ्यो ह्यनुग्राह्याश्च तैः सदा ।</span>

<span class="shloka-line">एवमेवं पराद्विष्णोः पृथक् संसारिणो मताः ॥91॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अनुग्राह्याश्च तेनैव तत्प्रसादाच्च मोक्षिणः ।</span>

<span class="shloka-line">न तु मत्स्यादिरूपाणामनुग्राह्यत्वमिष्यते ॥92॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">गुणैरशेषैः पूर्णत्वान्मुख्याभेदो परैर्न च ।</span>

<span class="shloka-line">अंशाभासाश्च सर्वेऽपि परस्यांशा न मुख्यतः ॥93॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यथैषा पुरुषे छाया एतस्मिन्नेतदाततम् ।</span>

<span class="shloka-line">न तु पुम्पादवत् पादा जीवा एते परात्मनः ॥94॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">पूर्णास्तस्य गुणा एव प्रादुर्भावतया स्थिताः ।</span>

<span class="shloka-line">एवं जगाद परमा श्रुति(परमश्रुति)र्नारायणं परम् ॥95॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अक्षयो भगवान् विष्णुर्लक्ष्म्यावासो लये स्थितः ।</span>

<span class="shloka-line">मुक्तैः सदा चिन्त्यमानो ब्रह्माद्यैस्तारतम्यगैः ॥96॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्रकृतिः पुरुषः कालो वेदाश्चेति चतुष्टयम् ।</span>

<span class="shloka-line">नित्यं स्वरूपतो विष्णोर्विशेषावाप्तिमात्रतः ॥97॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">उत्पत्तिमदिति प्रोक्तं लक्ष्मीस्तदभिमानिनी ।</span>

<span class="shloka-line">ततो जातः पुमान्नाम ब्रह्मास्यां वासुदेवतः ॥98॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सूत्रात्मा प्राणनामा च देव्यौ प्रकृतिमानिनी ।</span>

<span class="shloka-line">ततो रूपं महन्नाम ब्रह्मणोऽहङ्कृतिः शिवः ॥99॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ब्रह्मणो बुद्धिनाम्नोमा तत इन्द्रो मनोऽभिधः ।</span>

<span class="shloka-line">स्कन्दश्च तत एवान्ये सर्वे देवाः प्रजज्ञिरे ॥100॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तत्र पूर्वतनः श्रेयान् गुणैः सर्वैः समस्तशः ।</span>

<span class="shloka-line">तेभ्यश्च भगवान् विष्णुस्तदधीना इमे सदा ॥101॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">जन्मस्थितिलयाज्ञाननियतिज्ञानसंसृतिः ।</span>

<span class="shloka-line">मोक्षश्च तदधीनत्वमेतेषां नैव हीयते ॥102॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">मुक्तावपि स एवैकः स्वतन्त्रः पूर्णसद्गुणः ।</span>

<span class="shloka-line">इति श्रुत्युपपत्तिभ्यां पादेऽस्मिन् प्रभुणोदितम् ॥103॥</span>

</div>

<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥</div>

=== चतुर्थः पादः ===

<p>श्रुत्यर्थः श्रुतियुक्तिभ्यां विरुद्ध इव दृश्यते ।</p>

<p>यत्र तन्निर्णयं देवः सुविशिष्टोपपत्तिभिः ॥1॥</p>

</div>

<p>करोत्यनेन पादेन तत्र स्पष्टार्थवच्छ्रुतिः ।</p>

<p>विशेषश्रुतिवैरूप्यं माहात्म्यं व्यक्तसद्गुणाः ॥2॥</p>

</div>

<p>दृष्टायुक्तिः समानत्वं कर्तृशक्तिर्विमिश्रिता ।</p>

<p>युक्तयः पूर्वपक्षेषु सुनिर्णीतास्तु तादृशाः ॥</p>

<p>युक्तयो निर्णयस्यैव स्वयं भगवतोदिताः ॥3॥</p>

</div>

<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥</div>

== तृतीयाध्यायस्य ==

=== प्रथमः पादः ===

<p>स्वाभाविकान्यथानामसहभावान्ययोक्तयः ॥1॥</p>

</div>

<p>अविशेषविशेषौ च सहभाIो विमिश्रता ।</p>

<p>विरुद्धोक्तिः सहस्थानं वैयर्थ्यं चान्यथागतिः ॥ 2 ॥</p>

</div>

<p>युक्तयः पूर्वपक्षस्य गुणाधिक्यर्थतो भवौ ।</p>

<p>उपपत्तिद्विरूपत्वमाधिक्यमनुरूपता ॥3॥</p>

</div>

<p>योग्यता बलवत्त्वं च विभागः कारणाभवः ।</p>

<p>क्लृप्तिरन्या गतिश्चैव सिद्धान्तस्यैव साधकाः ॥4॥</p>

</div>

<p>बीजपूरुषयोनीनां सङ्गातिनियमोज्झितिम् ।</p>

<p>अथशब्देन भगवानाह कारणतश्च ताम् ॥4॥</p>

</div>

<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥</div>

=== द्वितीयः पादः ===

<p>पश्चाददृष्ट्यविज्ञानकालदुःखपृथग्भवाः ।</p>

<p>स्थानभेदो विरुद्धत्वं न्यायसाम्यं स्वतो भवः ॥1॥</p>

</div>

<p>गुणसाम्यमयोगश्च तर्कबाधो विलोमता ।</p>

<p>नानाभावः प्रलोभश्च युक्तयः पूर्वपक्षगाः ॥2॥</p>

</div>

<p>अशक्यकर्तृताशक्तिः स्वतोऽबोधस्तदेव च ।</p>

<p>अमानक्लृप्तिसन्मानव्यवस्थात्यल्पताभवाः ॥3॥</p>

</div>

<p>विशेषदृष्टिवाक्ये च पुंशक्तिः सुनिर्दशनम् ।</p>

<p>अलौकिकत्वमाधिक्यं स्वातन्त्र्यं निर्णयप्रमाः ॥4॥</p>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C03_S02_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="सन्ध्याधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">सन्ध्याधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">वासनाः सर्ववस्तूनामनाद्यनुभवागताः ।</span>

<span class="shloka-line">सन्त्येवाशेषजीवानामनादिमनसि स्थिताः ॥5॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">त्रिगुणात्मकं मनोस्त्येव यावन्मुक्तिः सदातनम् ।</span>

<span class="shloka-line">तत्रैवाशेषसंस्काराः सञ्चीयन्ते सदैव च ॥6॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सूक्ष्मत्वेन लये सच्च प्राकृतैरुपचीयते ।</span>

<span class="shloka-line">सृष्टिकाले यदा तन्न कुतः संसारसंस्थितिः ॥7॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">संस्कारैर्भगवानेव सृष्ट्वा नानाविधं जगत् ।</span>

<span class="shloka-line">स्वप्नकाले दर्शयति भ्रान्तिर्जाग्रत्त्वमेव हि ॥8॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अदृष्टे चाश्रुते भावे न भाव उपजायते ।</span>

<span class="shloka-line">अदृष्टादश्रुताद्भावान्न भाव उपजायते ॥9॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इति श्रुतिपुराणोक्तिरनादित्वात्तु युज्यते ।</span>

<span class="shloka-line">कदाचिद्दर्शनायोग्यं यत्तत्रापि विभागतः ॥10॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">दृष्टं समाधिकरणं दृश्यतेऽत्र स च भ्रमः(दृश्यते च स च भ्रमः) ।</span>

<span class="shloka-line">वासनामात्रमूलत्वाज्जाग्रद्वत् स्पष्टता न च ॥11॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">भेदोऽभेदोऽथवा द्वन्द्वमिति प्रश्नो न युज्यते ।</span>

<span class="shloka-line">द्रष्टुः स्वप्नस्य दृष्टत्वाद्भेदस्यैवाखिलैर्जनैः ॥12॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्रश्नदोषा हि चत्वारः स्वव्याहतिरसङ्गतिः ।</span>

</div>

<span class="shloka-line">तत्त्वनिर्णयवैलोम्यं स्याद्वादेऽपि हि निग्रहः ।</span>

<span class="shloka-line">उद्भावनीयमेव स्यान्न कथावसितिर्भवेत् ॥14॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">विजिगीषुकथायां तु कथावसितिकारणम् ।</span>

<span class="shloka-line">परिहारेऽपि सिद्धत्वं दूषणं प्रतिवादिनः ॥ 15 ॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्रतिज्ञायां तदन्यस्य सिद्धतैव हि साधिका(साधका) ।</span>

<span class="shloka-line">आश्रयव्याश्रयासिद्धी साध्यासिद्धिश्च दूषणम् ॥16॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">केषाञ्चिन्न च ते दोषा व्याप्तौ सत्यां कथञ्चन ।</span>

<span class="shloka-line">दोषो व्याहतिरेवास्ति नृशृङ्गस्तित्वसाधने ॥16॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यत्र व्याहतता नास्ति कोऽतिसङ्गोऽस्य साधने ।</span>

<span class="shloka-line">प्रत्यक्षागममूलास्तु न्यायाः सर्वे भवन्ति हि ॥17॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न्यायाभासा अमूलाः स्युः न्यायस्यान्यस्य तौ पुनः ।</span>

<span class="shloka-line">अदृष्टे व्यभिचारे तु साधकं तदिति स्फुटम् ॥18॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ज्ञायते साक्षिणैवाद्धा मानबाधे तु तद्भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">यत्साक्षिणैव मानत्वं मानानामवसीयते ॥20॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अमानस्य तु मानत्वं मानसत्वाचलं भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">उत्सर्गतोऽपि यत्प्राप्तमपवादविवर्जितम् ॥21॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">व्यभिचार्यपवादेन मानमेव भविष्यति ।</span>

<span class="shloka-line">अतो हि भोजनादीनामिष्टसाधनतानुमा ॥22॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">मानं व्यवहृतौ नित्यं व्यभिचारो हि तत्र च ।</span>

<span class="shloka-line">व्याप्तत्वे व्याश्रयत्वं तु कथमेव हि दूषणम् ॥23॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">रोहिण्युदय आसन्नः कृत्तिकाभ्युदिता यतः ।</span>

<span class="shloka-line">इत्युक्ते साधनं नो किं न ह्याज्ञैवात्र साधिका(साधका) ॥24॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अन्यत् सदसतोर्विश्वमिति च व्याहतेरमा ।</span>

<span class="shloka-line">असिद्धसाधने दोषः को व्याप्तिर्यदि विद्यते ॥25॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">व्याप्तिश्च व्यतिरेकेण तत्र तैश्चावगम्यते(तत्र तैश्चैव गम्यते) ।</span>

<span class="shloka-line">अप्रसिद्धस्य साध्यस्य साधकत्वं यदेष्यते ॥26॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">लिङ्गस्योक्तौ विशेषोऽयं केन मानेन गम्यते ।</span>

<span class="shloka-line">साधनं परमाण्वादेर्यदासिद्धस्य चेष्यते ॥27॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यथानुभवमेवैतन्नाङ्गीकार्यं कुतस्तदा ।</span>

<span class="shloka-line">यत्र नातिप्रसङ्गोऽस्ति मानं न च विपर्यये ॥28॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">क्लिष्टकल्पनयैवात्र साध्यमित्यतिदुर्वचः ।</span>

<span class="shloka-line">परिशेषो मिथःसिद्धिचक्रकास्वाश्रयादयः ॥29॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">असिद्धसाधकत्वेन पञ्चावयवतां विना ।</span>

<span class="shloka-line">अङ्गीकार्याः समस्तैस्तन्नियमः किं निबन्धनः ॥30॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सिद्धसाधनतायां च न कथावसितिर्भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">व्यभिचारो हेत्वसिद्धिरेकपक्षेऽपि दूषणम् ॥31॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">साध्यसाधनवैकल्यं दृष्टान्तस्य विशेषणे ।</span>

<span class="shloka-line">वैय्यर्थ्यमेकासिद्धौ च विशिष्टासिद्धिरेव हि ॥32॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अप्रयोजनता(अप्रयोजकता) तत्र प्रथमप्रश्नदूषणम् ।</span>

<span class="shloka-line">सिद्धप्रश्नादिकं यत् तदाधिक्यान्तर्गतं भवेत् ॥33॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अर्थापत्त्युपमाभावा अनुमानान्तर्गताः क्वचित् ।</span>

<span class="shloka-line">प्रत्यक्षान्तर्गतोऽभावः सुखादेर्नियमेन च ॥34॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अन्यत्र झटिति प्राप्ताः प्रारम्भाद्याश्च युक्तयः ।</span>

<span class="shloka-line">आगमार्थावसित्यर्था नियतव्याप्तयोऽखिलाः ॥35॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">वाक्यं प्रकरणं स्थानं समाख्या च तथाविधाः ।</span>

<span class="shloka-line">कुरुपाण्डववत् तेषामुपपत्तेः पृथग्वचः ॥36॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">स्वन्यायैः साधनं कार्यं परन्यायैस्तु दूषणम् ।</span>

<span class="shloka-line">स्वन्यायैर्दूषणं च स्यात् साधितैः प्रतिवादिनः ॥37॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्रसङ्गार्थतया प्रोक्ता न सिद्धान्तस्य दूषकाः ।</span>

<span class="shloka-line">छलं जातिरिति द्वेधा व्याहत्यन्तरमिष्यते ॥38॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">जातिः स्वव्याहतिर्ज्ञेया छलमर्थान्तरोत्तरम् ।</span>

<span class="shloka-line">एवं संशोधितन्यायसदागमविरोधतः ॥39॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">नानिर्वाच्यमिह प्रोक्तं मायामात्रपदेन हि ।</span>

<span class="shloka-line">वलिक्षणं सदसतोरिति हि व्याहतं स्वतः ॥40॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्रतियोगित्वमप्यस्य ब्रह्मणोऽङ्गीकृतं भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">मिथ्या चेत् प्रतियोगित्वं वैलक्ष्ण्यं ततो न हि ॥41॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अवलिक्षणत्वं सत्यं स्यान्मिथ्यात्वं ब्रह्मणस्ततः ।</span>

</div>

<span class="shloka-line">इदमित्थमिति ज्ञानं जिज्ञासायाः प्रयोजनम् ॥43॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इत्थम्भावो हि धर्मोऽस्य न चेन्न प्रतियोगिता ।</span>

<span class="shloka-line">इत्थम्भावात्मकान् धर्मानाहुश्च श्रुतयोऽखिलाः ॥44॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अदृश्यत्वादयोऽप्यस्य गुणा हि प्रभुणोदिताः ।</span>

<span class="shloka-line">यदि स्युस्तादृशाः धर्माः सर्वज्ञत्वादयो न किम् ॥45॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अन्यापेक्षा यदि स्युष्टे सत्तैवं देशकालगा ।</span>

<span class="shloka-line">देशकालानपेक्षा हि न सत्ता क्वापि दृश्यते ॥46॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सर्वधर्मोज्झितस्यास्य किं शास्त्रेणाधिगम्यते ।</span>

<span class="shloka-line">मिथ्याधर्मविधातुश्च वेदस्यैवाप्रमाणता ॥47॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अप्राप्तां भ्रान्तिमापाद्य किं वेदो मानतां व्रजेत् ।</span>

</div>

<span class="shloka-line">वेदवेद्यस्य मिथ्यात्वं यदि नैक्यस्य तत्कथम् ।</span>

<span class="shloka-line">धर्मारोपोऽपि सामान्यधर्मादीनां हि दर्शने ॥49॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इदन्तदादिधर्मित्वे धर्मोऽन्यः कल्प्यतेऽत्र हि ।</span>

<span class="shloka-line">सर्वधर्मविहीनस्य धर्मारोपः क्व दृश्यते ॥50॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तदर्थं यदि धर्माणामारोपः साऽनवस्थितिः ।</span>

<span class="shloka-line">ईशतज्ज्ञानवेदाक्षजानुमामातृपूर्विणः ॥51॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">भ्रान्तिर्विश्वस्य येनैव मानाभासेन कल्प्यते ।</span>

<span class="shloka-line">तन्मात्रस्यान्यथाभावे(तन्मात्रस्यान्यथाभावात्) किं न स्याद्विश्वसत्यता ॥52॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">येनेदं कल्प्यते भ्रान्तं भ्रान्तिस्तस्यैव किं न सा ।</span>

<span class="shloka-line">भ्रान्तत्वे तस्य विश्वारेरीशाद्यभ्रान्तमेव हि ॥53॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">भवेयुर्भ्रान्तयो नॄणां नैवेशादेः कथञ्चन ।</span>

<span class="shloka-line">सत्यत्वमक्षजप्राप्तं यदि भ्रान्तमितीष्यते ॥54॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्रामाण्यमागमस्यापि प्रत्यक्षादन्यतः कुतः ।</span>

<span class="shloka-line">साक्षिप्रत्यक्षतो ह्येव मानानां मानतेयते ॥55॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">साक्षिणः स्वप्रकाशत्वमनवस्था ततो न हि ।</span>

<span class="shloka-line">तात्कालिकं प्रमाणत्वमक्षजस्य यदा भवेत् ॥56॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ऐक्यागमस्य किं न स्यात् तस्याप्येतादृशं यदि ।</span>

<span class="shloka-line">ऐक्यप्रमाणमिथ्यात्वं यदा विश्वस्य सत्यता ॥57॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ऐक्यवाक्यस्य मानत्वं यद्यबाध्यमितीष्यते ।</span>

<span class="shloka-line">अक्षजस्यापि मानत्वं नाबाध्यं किमितीष्यते ॥58॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अद्वैतहानिसामान्यान्न विशेषश्च कश्चन ।</span>

<span class="shloka-line">यदि स्वतस्त्वं प्रामाण्ये विश्वसत्ता कथं न ते ॥59॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्रामाण्यस्य च मर्यादा कालतो व्याहता भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">कालान्तरेऽप्यमानं चेदिदानीं मानता कुतः ॥60॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">मिथ्यात्वमानं मोक्षेऽपि मानं किं नेति भण्यताम् ।</span>

<span class="shloka-line">मानत्वेऽद्वैतहानिः स्यादमानत्वेऽप्यमोक्षता ॥61॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">विश्वस्य पुनरापत्तिर्मिथ्यामानं यदा न मा ।</span>

<span class="shloka-line">अस्ति चेन्मुक्त्यवस्था च द्वैतपत्तिरतोऽन्यथा ॥62॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अमुक्तत्वं तथा काले कालाधीना हि मुक्तता ।</span>

<span class="shloka-line">काल एवागमोऽप्याह मुक्तिं कालनिवर्तने ॥63॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">मुक्तेरपि निवृत्तिः स्यात् संसारित्वमतो भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">क्व च प्रत्यक्षतः प्राप्तमनुमागमबाधितम् ॥64॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">देहात्मत्वं यदि न तत्प्राप्तं प्रत्यक्षतः क्वचित् ।</span>

<span class="shloka-line">मम देह इति ह्येव न देहोऽहमिति प्रमा ॥65॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">उपचारश्च कृष्णोऽहमिति कर्दमलेपने ।</span>

<span class="shloka-line">वस्त्रस्य यद्वदेवं स्यात् यद्युपाधिकृतं तदा ॥66॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">स्वतः शुक्लत्ववत् कार्ष्ण्यं न ममेति प्रतीयते ।</span>

<span class="shloka-line">कथं च भेदो देहादेरात्मनो न प्रतीयते(प्रमीयते) ॥67॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">जातमात्रा मृगा गावो हस्तिनो पक्षिणो झषाः ।</span>

<span class="shloka-line">भयाभयस्वभोगादौ कारणानि विजातने ॥68॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अस्मृतौ पूर्वदेहस्य विज्ञानं तत्कथं भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">अन्वयव्यतिरेकादेरनुसन्धानविस्मृतौ ॥69॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यदा देहान्तरज्ञानं देहैक्यावसितिः कुतः ।</span>

<span class="shloka-line">व्याप्तत्वादात्मनो देहे व्यवहारेष्वपाटवात् ॥70॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">भेदज्ञानेऽपि चाङ्गारवह्निवत् स्वाविविक्तवत् ।</span>

<span class="shloka-line">भवन्ति व्यवहाराश्च न हि प्रत्यक्षगानपि ॥71॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अर्थान्यथानुभवतः प्रतिपादयितुं क्षमाः ।</span>

<span class="shloka-line">लोकाः ततो हि प्रत्यक्षसिद्धं नान्येन केनचित् ॥72॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">शक्यं वारयितुं क्वापि तच्चेन्नोत्तरगोचरम् ।</span>

<span class="shloka-line">कथमेवोत्तरः कालस्तद्गो मोक्षश्च गम्यते ॥73॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">आगमोऽपि हि सामान्ये सिद्धे प्रत्यक्षतः पुनः ।</span>

<span class="shloka-line">विशेषं ज्ञापयेदेव कथं शक्तिग्रहोऽन्यथा ॥74॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अतीतानागतार्थेषु जाते शक्तिग्रहेऽखिलम् ।</span>

<span class="shloka-line">विशेषं गमयेद्वाक्यं न तदज्ञानशक्तिके ॥75॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">शक्तिश्चेद्वर्तमाने स्यान्नतीतानागतं वदेत् ।</span>

<span class="shloka-line">यदि शक्तिग्रहोऽन्यत्र कथं स स्यात् तदग्रहे ॥76॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सामान्यं दृष्टमेवासावन्यत्र गमयेद्यदि ।</span>

<span class="shloka-line">सामान्यवर्जितं वस्तु स्वरूपं गमयेत् कथम् ॥77॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न स्वरूपत्वसामान्यं केनाप्यङ्गीकृतं क्वचित् ।</span>

<span class="shloka-line">स्वरूपं चेदनुगतं व्यावृत्तं तत्र किं भवेत् ॥78॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सर्वानुगतधर्माणामन्ते हि स्वत्वमिष्यते ।</span>

<span class="shloka-line">किं व्यावृत्तमिति प्रश्ने स्वरूपमिति केवलम् ॥79॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">स्यादुत्तरं ततोऽन्यच्चेत् तदेव स्वयमेव नः ।</span>

<span class="shloka-line">एवं व्यावृत्तरूपेऽपि यदा शक्तिग्रहो भवेत् ॥80॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तस्य सामान्यतो ज्ञानं विना स च भवेत् कुतः ।</span>

<span class="shloka-line">अतो विशेषसामान्यरूपं सर्वमपीष्यते ॥81॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">व्यावृत्तं यच्च सामान्यं तदेव स्याद्विशेषतः ।</span>

<span class="shloka-line">न चैकधर्मता तेन पदार्थानां परस्परम् ॥82॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">धर्माणां भेददृष्ट्यैव तत्सादृश्यस्य दर्शनात् ।</span>

<span class="shloka-line">अतः सर्वपदार्थाश्च सामान्यात् साक्षिगोचराः ॥83॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सर्वमित्येव विज्ञानं सर्वेषां कथमन्यथा ।</span>

<span class="shloka-line">किञ्चित् सादृश्यविज्ञानादखिलस्यापि वस्तुनः ॥84॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">शब्दशक्तिग्रहश्च स्यात् तत्तत्सादृश्यमानतः ।</span>

<span class="shloka-line">प्रत्यक्षं मानसं चैव यदातीतार्थगोचरम् ॥85॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तदा स्मृतिप्रमाणत्वमतीतत्वविशेषितम् ।</span>

<span class="shloka-line">आधिक्यमनुभूतात् तु यदातीतत्वमिष्यते ॥86॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">मानता च कथं न स्यात् स्मृतेर्बाधश्च नात्र हि ।</span>

<span class="shloka-line">मानत्वं प्रत्यभिज्ञाया अपि सर्वानुभूतिगम् ॥87॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अतीतवर्तमानत्वधर्मिणी सा च दृश्यते ।</span>

<span class="shloka-line">न च सा स्मृतिमात्रार्धा तदितन्त्वग्रहैकतः ॥88॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अतो न वर्तमानैकनियमः स्याद्ग्रहेऽक्षजे ।</span>

<span class="shloka-line">न च प्रमाणतोऽन्या स्यात् प्रमितिर्नाम कुत्रचित् ॥89॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">मानाभावाद् गौरवाच्च कल्पनायाः किमेतया ।</span>

<span class="shloka-line">मयैतज्ज्ञातमिति तु साक्षिगं ज्ञानगोचरम् ॥90॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ज्ञानमेव ततोऽन्या न प्रमितिर्नाम दृश्यते ।</span>

<span class="shloka-line">मानमातृप्रमेयाणां तदुच्छित्तिर्न हि क्वचित् ॥91॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">स्वाप्नानामपि चैतेषां न बाधो दृश्यते क्वचित् ।</span>

<span class="shloka-line">जाग्रत्वमात्रमत्रैकमन्यथा दृश्यते स्फुटम् ॥92॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">आत्मवत् क्वचिदात्मा च स्यादेव भ्रमगोचरः ॥93॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">एतावता न मिथ्याऽऽसौ स्वप्ने जागरिते तथा ।</span>

</div>

<span class="shloka-line">अबाधितानुवृत्तेस्तु स्वप्नादेर्भ्रान्तता कुतः ।</span>

<span class="shloka-line">न च काचित् प्रमा विश्वभ्रान्तत्वे सर्वमेव च ॥95॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अभ्रान्तत्वे प्रमाणं तु कथं तद्भ्रान्तिता भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">किञ्च भ्रान्तत्ववादी स भ्रान्तत्वं स्वमतस्य च ॥96॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अङ्गीकरोति नियतं तत्र सम्प्रतिपन्नता ।</span>

<span class="shloka-line">वादिनोस्तेन चाभ्रान्तं विश्वमेव भविष्यति ॥97॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अशेषदोषदूरं तन्मतं हेयं बुभूषुभिः ॥98॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">येन स्वमतहेयत्वं स्वयमङ्गीकृतं सदा ।</span>

<span class="shloka-line">भ्रान्तित्वाद् दुर्घटत्वस्य भूषणत्वाच्च केवलम् ॥99॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">उन्मत्तोऽपि कथं तस्य मतं स्वीकर्तुमिच्छति ।</span>

<span class="shloka-line">ईशशक्तेरचिन्त्यत्वात् महोन्मत्तैः प्रवर्तितम् ॥100॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अतः प्रज्ञाऽत्र मायोक्ता जैव्युपादानमेव सा ।</span>

<span class="shloka-line">निमित्तमैश्वरी मुख्या(मुख्यं) निर्मितं त्रातमेव च ॥101॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ताभ्यां सह पृथक् चैव मायामात्रमितीर्यते ।</span>

<span class="shloka-line">उभाभ्यां मातमैश्वर्या त्रातं सह पृथक् ततः ॥102॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्रज्ञात्मकं मनो येन मनोरूपाश्च वासनाः ।</span>

<span class="shloka-line">धीर्भीरिति मनस्त्वेवेत्याह च श्रुतिरञ्जसा ॥103॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">चिदचिन्मिश्रमेवैतन्मनो यावच्च संसृतिः ।</span>

<span class="shloka-line">तेनावस्था इमाः सर्वा जीवः पश्यति सर्वदा ॥104॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">मनोविकारा विषयाः स्वाप्ना यद्बाह्यवन्न ते ।</span>

<span class="shloka-line">स्थूला भवन्त्यतस्तेषां स्पष्टता न तथा क्वचित् ॥105॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">क्वचित् स्पष्टा स्युष्टे वासना मानसी च सा ।</span>

<span class="shloka-line">ईशेच्छयाऽन्तर्दधाति व्यज्यते च पुनस्तया ॥106॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C03_S02_A003" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="देहयोगाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">देहयोगाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">सृष्ट्वैव वासनाभिश्च प्रपञ्चं स्वाप्नमीश्वरः ।</span>

<span class="shloka-line">वासनामात्रतां तस्य नीत्वाऽन्तर्धापयत्यजः ॥107॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C03_S02_A007" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="सम्पत्त्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">सम्पत्त्यधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">सुषुप्तिबोधमोहांश्च स्ववशस्तद्वशं सदा ।</span>

<span class="shloka-line">जीवं नयति देवेशः नान्यः कर्ताऽस्य कश्चन ॥108॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C03_S02_A008" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="नस्थानतोऽप्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">नस्थानतोऽप्यधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">न स्थानतोभेदतोऽप्यस्य भेदः कश्चित् परेशितुः ।</span>

<span class="shloka-line">सर्वत्राशेषदोषोज्झपूर्णकल्याणचिद्गुणः ॥109॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तद्विरुद्धं तु यत्तत्र मानं नैव क्वचिद्भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">महातात्पर्यरोधेन कथं तन्मानमत्र तु ॥110॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">दुःखाप्ययसुखावाप्तिहेतुत्वेनैव वेदवाक् ।</span>

<span class="shloka-line">भवेन्मानं तदीशानात् प्रसन्नादेव नान्यथा ॥111॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्रसन्नता गुणोत्कर्षज्ञानादेव हि केवलम् ।</span>

<span class="shloka-line">निर्दोषतापरिज्ञानादपि नान्येन केनचित् ॥112॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘‘यो मामशेषदोषोज्झं गुणसर्वस्य बृंहितम् ।</span>

<span class="shloka-line">जानात्यस्मै प्रसन्नोऽहं दद्यां मुक्तिं न चान्यथा’’ ॥113॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘‘यो मामशेषाभ्यधिकं विजानाति स एव माम् ।</span>

<span class="shloka-line">विजानात्यखिलांस्तस्य दद्यां कामान् परं पदम्’’ ॥114॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘यो मामेवमसम्मूढः’ ‘किं मां निन्दन्ति शत्रवः’(किं मा निन्दन्ति शत्रवः) ।</span>

<span class="shloka-line">इत्यादिवेदस्मृतिगवाक्यैरेवावसीयते ॥115॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">लोकतश्च प्रसादेन मुक्तिः सगुणवेदनात् ।</span>

<span class="shloka-line">महातात्पर्यमुख्यस्य विरोधादत एव हि ॥116॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">दोषित्वनिर्गुणत्वाल्पगुणत्वादि कथञ्चन ।</span>

<span class="shloka-line">नार्थः श्रुतिपुराणादेः तद्विरुद्धोऽखिलस्य च ॥117॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अर्थः स्वयं विनिर्णीतो वासुदेवेन सादरम् ।</span>

<span class="shloka-line">‘‘इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ ॥118॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">एतद् बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत’’ ।</span>

<span class="shloka-line">इत्यतोखिलिसच्छास्त्रविरुद्धत्वेन नानुमा ॥119॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">वर्तते तत्र तेनेशो निर्णीतोऽखिलसद्गुणः ।</span>

<span class="shloka-line">न च चित्त्वादभिन्नत्वं जीवस्येशवदाप्यते ॥120॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C03_S02_A010" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="उपमाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">उपमाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">यत आभासतामेव श्रुतिरस्य वदत्यलम् ।</span>

<span class="shloka-line">‘‘यथैषा पुरुषे छाया एतस्मिन्नेतदाततम्’’ ॥121॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘‘छाया यथा पुंसदृशा पुमधीना च दृश्यते ।</span>

<span class="shloka-line">एवमेवात्मकाः सर्वे ब्रह्माद्याः परमात्मनः’’ ॥122॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘‘सत्ताप्रतीतिकार्येषु पुमधीनो यथेयते ।</span>

<span class="shloka-line">आभास एवं पुरुषा मुक्ताश्च परमात्मनः ॥123॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘‘छाया विष्णो रमा तस्याश्छाया धाता विशेषकौ ।</span>

<span class="shloka-line">तस्येन्द्रकामौ च तयोस्तयोरन्येऽखिला अपि’’ ॥124॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">हरेर्ब्रह्माऽस्य गीस्तस्या विशेषाविन्द्र एतयोः ।</span>

<span class="shloka-line">मारश्चाभासकाः सर्व एतयोस्तदधीनतः ॥125॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">चेतनत्वेऽपि भिन्नास्ते तस्मादेतेन सर्वदा’’ ॥126॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इत्यादिश्रुतिवाक्येभ्यो ज्ञायते भेद एव हि ।</span>

<span class="shloka-line">आभासत्वं हि निर्णीतं जीवस्य परमात्मनः ॥127॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तन्न युक्तं यदाभास उपाध्यायत्त ईयते ।</span>

<span class="shloka-line">उपाध्यायत्तताभावादाभासत्वविरोधतः ॥128॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">चेतनत्वेन चांशत्वात् समुदायैक्यमापतेत् ।</span>

<span class="shloka-line">अतः पृथक्त्वमुदितं समुदायांशयोर्भवेत् ॥129॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ईशाख्या समुदाये स्यादीशरूपेष्विवोदिता ।</span>

<span class="shloka-line">अतो देहाद्युपाधीनामपाये समता भवेत् ॥130॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ईशरूपैरथाभासा मुख्यतः सूर्यकादिवत् ।</span>

<span class="shloka-line">यदा तदोपाध्यायत्तरूपाणां नांशिता भवेत् ॥131॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इत्याशङ्कानिवृत्त्यर्थमाह वेदाधिपः प्रभुः ।</span>

<span class="shloka-line">अत एवोपमेत्येव चान्याभासविशेषिताम् ॥132॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यदुक्तं तदधीनत्वं सर्वावस्थास्वशेषतः ।</span>

<span class="shloka-line">जीवस्य सदृशत्वं च चित्त्वमात्रं न चापरम् ॥133॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तावन्मात्रेण चाभासो रूपमेषां चिदात्मनाम् ।</span>

<span class="shloka-line">नोपाध्यधीनताद्यैश्च नातिसाम्यं निदर्शने ॥134॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">किञ्चित् सुखादिसादृश्यमपीशेनासुरानृते ।</span>

<span class="shloka-line">तत आभासते नित्यं तद्वदाभासतेऽपि च ॥135॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">भानमस्तित्वमपि चैवा समन्ताद्यतस्ततः ।</span>

<span class="shloka-line">जीव आभास उद्दिष्टः सदैव परमात्मनः ॥136॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न जलायत्तसूर्यादिप्रतिबिम्बोपमत्वतः ।</span>

<span class="shloka-line">तदधीनत्वमेवेति किञ्चिद् सादृश्यमेव च ॥137॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सम्प्रकाशयतः सूत्रगतावखिलमानतः ।</span>

<span class="shloka-line">जीवेशभेददृष्ट्यैव समुदायैकता कुतः ॥138॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अशेषदोषराहित्यं सर्वशक्तित्वतो हरेः ।</span>

<span class="shloka-line">‘‘सर्वोपेता’’ इति कथितमत ऐक्यं क्व दोषिणा ॥139॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अशेषशक्तियुक्तश्चेत् स्वातन्त्र्याद्दोषवान् कथम् ।</span>

<span class="shloka-line">अनुसन्धानरहितमैक्यं चेदेकता न तत् ॥140॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">चेतनैक्येऽनुसन्धानं प्रमाणं नैव चापरम् ।</span>

<span class="shloka-line">अनुसन्धानरहितं समुदायैक्यमेव चेत्(अनुसन्धानरहितसमुदायैक्यमेव चेत्) ॥141॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">चेतनेष्वस्तु तन्नाममात्रमेव यतस्ततः ।</span>

<span class="shloka-line">मुक्तौ स्यादनुसन्धानमित्यपि स्यात् सुदुष्करम् ॥142॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सर्वज्ञ एकतां नानुसन्धत्ते नैव सा यतः ।</span>

<span class="shloka-line">पश्चात् स्यादनुसन्धानं चेन्मिथ्याज्ञानिनां भवेत् ॥143॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">विद्यमानानुसन्धानंं न चेदज्ञत्वमापतेत् ।</span>

<span class="shloka-line">असदैक्यं भवेत् पश्चाद्यदि स्यात् सप्तमो रसः ॥144॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">समुदायैक्यमेतस्माद् दूरतोऽपाकृतं सदा ।</span>

<span class="shloka-line">अतोऽशेषगुणोन्नद्धं निर्दोषं यावदेव हि ॥145॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तावदेवेश्वरो नाम तत्र भेदोऽपि न क्वचित् ।</span>

<span class="shloka-line">‘‘नेह नानास्ति किमपि हरयोऽयमयं हि सः’’ ॥146॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इत्यादिश्रुतिमानेन जीवांशः सर्व एव च ।</span>

<span class="shloka-line">नियमेनानुसन्धानवन्तो यद्येकता स्वतः ॥147॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अंशिनोऽशेषसन्धानमत्यल्पस्यापि विद्यते ।</span>

<span class="shloka-line">भुवि जातेन चांशेन सुखदुःखादि तद्गतम् ॥148॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अनुभूयते विशेषस्तु कश्चिदीशकृतो भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">ईशस्याचिन्त्यशक्तित्वान्नाशक्यं क्वापि विद्यते ॥149॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सेशताऽनुपपन्नैव यदि जीवैकताऽस्य हि ।</span>

<span class="shloka-line">अनीशस्येशतेत्येव विरुद्धं सर्वमानतः ॥150॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ईशत्वेनैव विज्ञातमनीशत्वेन चेच्छ्रुतिः ।</span>

<span class="shloka-line">अनीशत्वेन विज्ञातमीशत्वेनाथवाऽदिशेत् ॥151॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">उपजीव्यविरोधेन नैव मानत्वमेष्यति ।</span>

<span class="shloka-line">अत एवेशतासिद्धेर्न किञ्चिच्छक्यमस्य च ॥152॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ईशत्वेऽनीशभेदेन श्रुत्या सम्यक्प्रकाशिते ।</span>

</div>

<span class="shloka-line">अतोऽन्यत्रापि यद्दृष्टं तदीशेनैव कल्प्यते ।</span>

<span class="shloka-line">श्रुत्याभासाप्तमपि न हीशत्वपरिपन्थि यत् ॥154॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ईशोऽनीशो जगन्मिथ्या दुःखी मुक्तो भिदा न हि ।</span>

<span class="shloka-line">इति प्रतिज्ञाव्याघातः सर्वदोषाधिकाधिकः ॥155॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इति हि ब्रह्मतर्कोक्तिरतिहेयमतोऽखिलैः ।</span>

<span class="shloka-line">बुभूषुभिर्मतमिदं जीवेशाभेदवादिनः ॥156॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">नायुक्तमीशितुः किञ्चिदीशत्वस्याविरोधि यत् ।</span>

<span class="shloka-line">यदीशत्वविरोधि स्यात्(यदीशित्वविरोधि स्यात्) तदेवायुक्तमञ्जसा ॥157॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ईशत्वस्याविरोधेन(ईशित्वस्याविरोधेन) योजयित्वाऽखिलाः प्रमाः ।</span>

<span class="shloka-line">सिद्धेशत्वेन(सिद्धेशित्वेन) चायुक्तमपि हीशेन योजयेत् ॥158॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">मानतः प्राप्तमखिलं नामानं योजयेत् क्वचित् ।</span>

<span class="shloka-line">इति हि ब्रह्मतर्कोक्तिरतो युक्तमिहोदितम् ॥ 159॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">स चाप्राकृतरूपत्वादरूपः स्वगुणात्मकम् ।</span>

<span class="shloka-line">रूपमस्य शिरःपाणिपादाद्यात्मकमिष्यते ॥160॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अतो नानित्यता नैव श्रुतिद्वयविरोधिता ।</span>

<span class="shloka-line">यथा हि तैजसस्यैव प्रकाशस्योज्झितावपि ॥161॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">आत्मैव ज्योतिरित्याह जीवस्येशं श्रुतिस्तथा ।</span>

<span class="shloka-line">तद्भक्तितारतम्येन तारतम्यं विमुक्तिगम् ॥162॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ब्रह्मादीनां च सर्वेषामानन्दादेर्यथाक्रमम् ।</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C03_S02_A017" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="स्थानविशेषाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">स्थानविशेषाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">प्रतिबिम्बवदप्येषामानन्दोऽन्यगुणा यथा ॥163॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">नारायणगुणाधीनश्चात्यल्पस्तदपेक्षया ।</span>

</div>

<span class="shloka-line">अन्यज्ज्ञानं च जीवानामन्य आनन्द ईशता ।</span>

<span class="shloka-line">मुख्येशता परेशस्य गौणी जीवस्य सा यतः’’ ॥165॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इति श्रुतेः ....... ।</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C03_S02_A017" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="पालकत्वाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">पालकत्वाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">..... सृष्टिनाशौ तदधीनावितीरिते ।</span>

<span class="shloka-line">स्वभावत्वात् स्थितेर्नैतदपेक्षेति न युज्यते ॥166॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यतः स्वभावोऽप्यखलि ईशायत्तोऽखिलस्य च ।</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C03_S02_A017" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अव्यक्ताधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अव्यक्ताधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">अव्यक्तोऽपि स्वशक्यैव भक्तानां दृश्यते हरिः ॥167॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C03_S02_A017" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="उभयव्यपदेशाधिकरणम् (अहिकुण्डलाधिकरणम्)"></span><h4 class="gr-section-head">उभयव्यपदेशाधिकरणम् (अहिकुण्डलाधिकरणम्)</h4>

<span class="shloka-line">तदभिन्ना गुणा नित्यमपि सर्वे विशेषतः ।</span>

<span class="shloka-line">गुणत्वेन गुणित्वेन भोक्तृभोग्यतया स्थिताः ॥168॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">विशेषात्मतया तेषां नित्यशक्त्यात्मना तथा ।</span>

<span class="shloka-line">नित्यं स्थितेर्न(नित्यस्थितेर्न) धर्माणां क्रियादीनामनित्यता ॥169॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न विशेषात्मता चेयमनित्या शक्तिरूपता ।</span>

<span class="shloka-line">सैव यत्सविशेषा स्याद् विशेषोऽन्यो न चाप्ययम् ॥170॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">स्वनिर्वाहकताहेतोस्तथापि स्याद्विशेषता(स्याद्विशेषतः) ।</span>

<span class="shloka-line">विशेषत्वेन विज्ञातेः प्रमाणैरखिलैरपि ॥171॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ससर्ज सञ्जहारेति विशेषो ह्यवगम्यते ।</span>

<span class="shloka-line">श्रुत्यैव स स एवेति तदभेदश्च गम्यते ॥172॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">भेदो यदि विशेषस्य स भेदो भेदिना कथम् ।</span>

<span class="shloka-line">भिन्नश्चेदनवस्था स्यादभिन्नश्चेत् पुरा न किम् ॥173॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">विशेषोऽभिन्न एवेति तेन नाभ्युपगम्यते ।</span>

<span class="shloka-line">अभिन्नो निर्विशेषश्चेद्भेदस्तद्भेदता कुतः ॥174॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अनेनानेन भिन्नोऽयमिति यत्सविशेषतः ।</span>

<span class="shloka-line">भेद एवैष बहुधा दृश्यते तत्किमुत्तरम् ॥175॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अभेदभेदयोश्चैव स्वरूपत्वं हि भेदिनः(भेदिना) ।</span>

<span class="shloka-line">तयोरप्यविशेषत्वे पर्यायत्वं हि शब्दयोः ॥176॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अभेदभेदशब्दौ च पर्यायाविति को वदेत् ।</span>

<span class="shloka-line">भेदोऽन्योन्यमभेदश्च भेदिना चेद्विशेषिता ॥177॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अविशेषे कथं भेदो भेदिनैकस्तथा भिदा ।</span>

<span class="shloka-line">पुनस्तयोर्विभेदश्च भेदिमात्रत्वतो भवेत् ॥178॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">भेदिनश्चैव भेदस्य विशेषो यदि गम्यते ।</span>

<span class="shloka-line">अभेदाभेदिनोश्चैव किं भेदोऽभेदभेदयोः ॥179॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">विशेषेणैव सर्वत्र यदि व्यवहृतिर्भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">कल्पनागौरवायैव किं भेदः कल्प्यते तदा ॥180॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ऐक्यप्रतीत्यभावेन भेद एव गवाश्वयोः(गवश्वयोः) ।</span>

<span class="shloka-line">स एवेति प्रतीतौ हि विशेषो नाम भण्यते ॥181॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सच्चिदादेरपर्यायसिद्ध्यर्थं मायिनाऽपि हि ।</span>

<span class="shloka-line">अङ्गीकार्यो विशेषोऽयं यद्यसत्यविशेषणम् ॥182॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">पृथक्पृथग्वारयितुं शब्दान्तरमितीष्यते ।</span>

<span class="shloka-line">मायाविशेषराहित्यविशेषणविशेषिता(विशेषेण विशेषिता) ॥183॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सत्यस्यापि भवेत् सा च तथा चेदनवस्थितिः ।</span>

<span class="shloka-line">यदि सत्ये विशेषो न न तदुक्तिर्भवेत् तदा ॥184॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">लक्ष्यते चेत् तेन लक्ष्यमित्यपि स्याद्विशेषिता ।</span>

<span class="shloka-line">पुनः पुनर्लक्षणायामपि स्यादनवस्थितिः ॥185॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यद्यभावविशेषित्वं स्यादङ्गीकृतमेव ते ।</span>

<span class="shloka-line">असार्वज्ञादिराहित्यमप्येवं ते भविष्यति ॥186॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तदा सार्वज्ञमेव स्याद्भावार्थत्वान्नञोर्द्वयोः ।</span>

<span class="shloka-line">यदि नैतादृशं ग्राह्यमसुखत्वानिवर्तनात् ॥187॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">असत्त्वाज्ञानतादेश्च स्यादसत्त्वादिकं तदा ।</span>

<span class="shloka-line">अनृतादिविरोधित्वं यद्यस्याभ्युपगम्यते ॥188॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अनैश्वर्यविरोधित्वमप्येवं किं निवार्यते ।</span>

<span class="shloka-line">अखण्डखण्डनादेवं विशेषोऽखण्डवादिना ॥189॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">खण्डितेनापि मनसा स्वीकार्योऽनन्यथागतेः ।</span>

<span class="shloka-line">अखण्डखण्डवादिभ्यां खण्डाखण्डेन चैव तत् ॥190॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">महादरेण शिरसि विशेषो धार्य एव हि ।</span>

<span class="shloka-line">निदर्शनत्रयेणातो भगवानत्यभिन्नताम् ॥191॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">गुणानामादरेणाह तच्च नाभिहितान्वयः ।</span>

<span class="shloka-line">यदाशेषविशेषाणामुक्तिः सामान्यतो भवेत् ॥192॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">पदैकेनाप्युत्तरेण विशेषावगतिर्भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">यतोऽशेषविशेषाणां वस्तुनाऽस्त्येव चैकता ॥193॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अतः सामान्यतो ज्ञातः पदान्तरबलात् पुनः ।</span>

<span class="shloka-line">भवेत् विशेषतो ज्ञातस्तेन स्यादन्वितोक्तिता ॥194॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">स्वार्थ एवान्वितो यस्मात् केनचित् तद्विशेषतः ।</span>

<span class="shloka-line">अनेनेति तदुक्त्यैव ज्ञायतेऽनुभवेन हि ॥195॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यद्यनन्वितमेवैतत्पदं स्वार्थं वदेदिह ।</span>

<span class="shloka-line">तथाऽन्यान्यपि सर्वाणि कः कुर्यादन्वयं पुनः ॥196॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">व्यापारो न हि शब्दस्य परः स्वार्थप्रकाशनात्‌।</span>

<span class="shloka-line">पुमानप्येकवारोक्त्या कृतकृत्यो यदा भवेत् ॥197॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अन्वयस्य कथं ज्ञानं शब्दार्थत्वं यदाऽस्य न ।</span>

<span class="shloka-line">यदैवानन्वितार्थस्य वचनं तैः पदैर्भवेत् ॥198॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">निराकाङ्क्षपदान्येव वाक्यमित्युच्यते बुधैः ॥199॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तत्तदर्थाभिधानेन स्यान्निराकाङ्क्षता च सा ।</span>

<span class="shloka-line">अपूर्तेस्तावदर्थानामकाङ्क्षा पूर्वमिष्यते ॥200॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">कर्मकर्तृक्रियाणां तु पूर्वो कोऽन्योऽन्वयो भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">अपूर्तिश्चेत् पदैरुक्तैः किं नृशृङ्गेण पूर्यते ॥201॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">व्यापारश्चेत् पुनस्तेषामनुक्तावपि किं न सः ।</span>

<span class="shloka-line">उक्ते बुद्धिस्थताहेतोर्यदि व्यापार इष्यते ॥202॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">बुद्धिस्थत्वाय यत्नं न कथं कुर्युः पुरैव च ।</span>

<span class="shloka-line">पुरुषाधीनता तेषां यदि पश्चाच्च सा समा ॥203॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">पुमानेवान्वयायैषां यदि पश्चाद्विचेष्टते ।</span>

<span class="shloka-line">अनन्विताभिधानानां स एवार्थान्तरोक्तिषु ॥204॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यततां शब्दशक्तिश्चेत् तत्र नैवान्वये कथम् ।</span>

<span class="shloka-line">तत्कल्पनागुरुत्वादिदोषेतोऽभिहितान्वयः ॥205॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अनुभूतिविरुद्धश्च त्याज्य एव मनीषिभिः ।</span>

<span class="shloka-line">कर्तृशब्दे ह्यभिहिते धर्मसामान्यवेदनात् ॥206॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">विशेषधर्ममन्विच्छन् किमित्येव हि पृच्छति ।</span>

<span class="shloka-line">गुणक्रियादिधर्माणां विशेषे कथिते पुनः ॥207॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">निराकाङ्क्षो भवेद्यस्माच्छब्दा अन्वितवाचकाः ।</span>

<span class="shloka-line">अतोऽनन्तगुणात्मैको भगवानेक एव तु ॥208॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">उच्यते सर्ववेदैश्च ........ ।</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C03_S02_A017" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="परानन्दाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">परानन्दाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">.... ते चाखलिवलिक्षणाः ।</span>

<span class="shloka-line">सर्वे सर्वगुणात्मानः सर्वकर्तार एव तु ॥209॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तथापि सविशेषाश्च विद्वद्य्वुत्पत्तितोऽपि च ।</span>

<span class="shloka-line">तैस्तैः शब्दैश्च भण्यन्ते युज्यते चोपदेशतः ॥210॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अन्यानन्दादिसादृश्यमानुकूल्यादि नापरम् ।</span>

<span class="shloka-line">पूर्णत्वादि महत्तेषां वैलक्षण्यं श्रुतौ श्रुतम् ॥211॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">पूर्णोऽशेषनियन्ता च सुस्वादुतम(सुखादुतम) एकलः ।</span>

<span class="shloka-line">गुणोरुसमुदायोऽयं वासुदेवः सुनिष्कलः(स निष्कळः) ॥212॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">वासुदेवश्रुतिः सैषा गुणान् वक्ति हरेः परान् ।</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C03_S02_A020" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="फलाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">फलाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">स एवाशेषजीवस्थनिःसङ्ख्यानादिकालिकान् ॥213॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">धर्माऽधर्मान् सदा पश्यन् स्वेच्छया बोधयत्यजः ।</span>

<span class="shloka-line">कांश्चित् तेषां फलं चैव ददाति स्वयमच्युतः ॥214॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न ते विशेषं कमपि प्रेरणादिकमुच्यते ।</span>

<span class="shloka-line">कुर्युः कदाऽपि तेनायं स्वतन्त्रोऽनुपचारतः ॥215॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">कर्माणि तानि च पृथक् चेतनान्येव सर्वशः ।</span>

<span class="shloka-line">अचेतनशरीराणि स्वकर्मफलभाञ्जि च ॥216॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्रत्येकं तेषु चानन्तकर्माण्येवंविधानि च ।</span>

<span class="shloka-line">तानि चैवमितीशस्य निःसीमा शक्तिरुत्तमा ॥217॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">एकैव ब्रह्महत्या हि वराहहरिणोदिता ।</span>

<span class="shloka-line">ब्रह्मपारस्तवेनैव निष्क्रान्ता राजदेहतः ॥218॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">स्तोत्रस्य तस्य माहात्म्यात् व्याधत्वं गमिता पुनः ।</span>

<span class="shloka-line">प्राप्य ज्ञानं परं चाप तथाऽन्यान्यपि सर्वशः(सर्वदा) ॥219॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अनन्तान्युदितान्येवं प्रभुणा कपिलेन हि ।</span>

<span class="shloka-line">संसारे पच्यमानानि कर्माण्यपि पृथक् पृथक् ॥220॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तस्मादनन्तमाहात्म्यगुणपूर्णो(गुणपूगो) जनार्दनः ।</span>

<span class="shloka-line">भक्त्या परमयाऽऽराध्य इति पादार्थ ईयते ॥221॥</span>

</div>

<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥</div>

=== तृतीयः पादः ===

<p>वैराग्यतो भक्तिदार्ढ्यं तेनोपासा यदा भवेत् ।</p>

<p>आपरोक्ष्यं भवेत् विष्णोरिति पादक्रमो भवेत् ॥1॥</p>

</div>

<p>युक्तितो ज्ञातवेदार्थो निरस्य समयान् परान् ।</p>

<p>परस्परविरोधं(धे) च प्रणुद्याशेषवाक्यगम् ॥2॥</p>

</div>

<p>अध्यात्मप्रवणो भूत्वा तस्य सन्निहितत्वतः ।</p>

<p>बहुयुक्तिविरोधानां भानात् तत्सहितश्रुतेः ॥3॥</p>

</div>

<p>विरोधं च निराकृत्य श्रुतीनां प्राणतत्वगान् ।</p>

<p>परिहृत्य विरोधांश्च तत्प्रसादानुरञ्जितः ॥4॥</p>

</div>

<p>देहकर्तृत्वमीशस्य ज्ञात्वा तत्पितृतास्मृतेः ।</p>

<p>विशेषस्नेहमापाद्य सर्वकर्तृत्वतोऽधिकम् ॥5॥</p>

</div>

<p>निष्पाद्य बहुमानं च तदन्यत्रातिदुःखतः ।</p>

<p>उत्पाद्याधिकवैराग्यं तद्गुणाधिक्यवेदनात् ॥6॥</p>

</div>

<p>सर्वस्य तद्वशत्वाच्च दार्ढ्यं भक्तेरवाप्य च ।</p>

<p>यतेतोपासनायैव विशिष्टाचार्यसम्पदा ॥7॥</p>

</div>

<p>कर्तव्या ब्रह्मजिज्ञासेत्युक्ते किमिति संशये ।</p>

<p>अत इत्युदितेऽप्यस्य विशेषानुक्तितः पुनः ॥8॥</p>

</div>

<p>सृष्टिबन्धनमोक्षादिकर्तृत्वस्य श्रुतत्वतः ।</p>

<p>यतो मोक्षादिदाताऽसावतो जिज्ञास्य एव वः ॥9॥</p>

</div>

<p>इत्याह तत्परं ब्रह्म व्यासाख्यं ज्ञानरश्मिमत् ।</p>

<p>येनैव बन्धमोक्षः स्यात् स च जिज्ञासया गतः ॥10॥</p>

</div>

<p>सुप्रसन्नो भवेदीशो जिज्ञासाऽतोऽस्य मुक्तिदा ।</p>

<p>मोक्षादिदत्वमीशस्य कथमेवावगम्यते ॥11॥</p>

</div>

<p>इति चेच्छास्त्रयोनित्वात् शास्त्रगम्यो हि मोक्षदः ।</p>

<p>प्रत्यक्षावसितेभ्यः स्याद्यदि मोक्षः कथञ्चन ॥12॥</p>

</div>

<p>किमित्यनादिसंसारमग्नाः सर्वा इमाः प्रजाः ।</p>

<p>यस्मान्नियमतो दुःखहानिः प्रत्यक्षतो भवेत् ॥13॥</p>

</div>

<p>धावन्त्येव तमुद्दिश्य राजाद्यमखिलाः प्रजाः ।</p>

<p>अनुमागम्यतो मोक्षो यदि स्यादनुमैव हि ॥14॥</p>

</div>

<p>दृष्टपूरुषवन्मोक्षदातृतां विनिवारयेत् ।</p>

<p>तच्छास्त्रगम्य एवैको मोक्षदो भवति ध्रुवम् ॥15॥</p>

</div>

<p>शास्त्रगम्यश्च नान्योऽस्ति मोक्षदत्वेन केशवात् ।</p>

</div>

<p>वर्तमानः कथं शक्तः परमोक्षाय केवलम् ।</p>

</div>

<p>तेन नानुसृतो मोक्षं न दद्यादन्यवाक्यतः ।</p>

<p>अतस्तदर्थमपि स ज्ञेयो विष्णुर्मुमुक्षुभिः ॥18॥</p>

</div>

<p>‘यमेवैष’ इति श्रुत्या ‘तमेवे’ति च सादरम् ।</p>

<p>शास्त्रयोनित्वमस्यैव ज्ञायते वेदवादिभिः ॥19॥</p>

</div>

<p>‘य एनं विदुरमृता’ इत्युक्तस्तु समुद्रगः ।</p>

<p>‘तदेव ब्रह्म परममि’ति श्रुत्यावधारितः ॥20॥</p>

</div>

<p>‘यतः प्रसूते’ति ततः सृष्टिमाह ततो हरिः ।</p>

<p>शास्त्रयोनिर्न चान्योऽस्ति मुख्यतस्त्विति गम्यते ॥21॥</p>

</div>

<p>शास्त्रयोनित्वमेतस्य ज्ञायते हि समन्वयात् ।</p>

<p>समिति ह्युपसर्गेन परमुख्यार्थतोच्यते ॥22॥</p>

</div>

<p>एवं परममुख्यार्थो नारायण इति श्रुतेः ।</p>

<p>निर्धारणाय नाशब्दमिति वेदपतिर्जगौ ॥23॥</p>

</div>

<p>कथं समन्वयो ज्ञेयः स्वल्पशाखाविदां नृणाम् ।</p>

<p>‘वेदा ह्यनन्ता’ इति हि श्रुतिराहाप्यनन्ताम् ॥24॥</p>

</div>

<p>अनन्तवेदनिर्णीतिर्महाप्रलयवारिधेः ।</p>

<p>उत्तारणोपमेत्यस्मान्न ज्ञेयोऽत्र समन्वयः ॥25॥</p>

</div>

<p>इत्याशङ्कापनोदार्थं(इति शङ्कापनोदार्थं) स आह करुणाकरः ।</p>

<p>अशक्योत्तारणत्वेऽपि(अशक्योत्तरणत्वेऽपि) ह्यागमापारवारिधेः ॥26॥</p>

</div>

<p>निर्णीयते मयैवायं रोमकूपलयोदिना ।</p>

<p>यद्यप्यशेषवेदार्थो दुर्गमोऽखलिमानवैः ॥27॥</p>

</div>

<p>मज्ज्ञानाव्याकृताकाशे प्राप्नोति परमाणुताम् ।</p>

<p>इति प्रकाशयन् (वेद)विश्वपतिराह प्रमेयताम् ॥28॥</p>

</div>

<p>निखलिस्यापि वेदस्य गतिसामान्यमञ्जसा ।</p>

<p>को नाम गतिसामान्यमनन्तागमसम्पदः ॥29॥</p>

</div>

<p>ज्ञानसूर्यमृते ब्रूयात् तमेकं बादरायणम् ।</p>

<p>अन्योऽप्यल्पमतिः शाखाचतुष्पञ्चगतं वसु ॥30॥</p>

</div>

<p>जानन्ननुमितत्वेन ब्रूयात् तस्य प्रसादतः ।</p>

<p>इति मुख्यतयाऽशेषगतिसामान्यवित् प्रभुः ॥31॥</p>

</div>

<p>प्रतिजज्ञे दृढं यस्माद्देवानामपि पूर्यते ।</p>

<p>अतो निखलिवेदानां सिद्ध एव समन्वयः ॥32॥</p>

</div>

<p>इति सुज्ञापितार्थोऽपि पृथक् चाह समन्वयम् ।</p>

<p>तत्र प्रथमतोऽन्यत्र प्रसिद्धानां समन्वयः ॥33॥</p>

</div>

<p>शब्दानां वाच्य एवात्र महामल्लेशभङ्गवत् ।</p>

<p>इतोऽत्यभ्यधिकत्वेऽपि तुर्यपादोदितस्य तु ॥34॥</p>

</div>

<p>महासमन्वये तस्मिन्नाधिकारोऽखिलस्य हि ।</p>

<p>ब्रह्मैवाधिकृतस्तत्र मुख्यतोऽन्ये यथाक्रमम् ॥35॥</p>

</div>

<p>दुर्गमत्वाच्च नैवात्र प्राथम्येनोदितोऽञ्जसा ।</p>

<p>अतोऽन्यत्र प्रसिद्धानां शब्दानां निर्णयाय तु ॥36॥</p>

</div>

<p>प्रवृत्तः प्रथमं देवः तत्रानन्दादयो गुणाः ।</p>

<p>ईशस्यैवेति निर्णीताः श्रुतियुक्तिसमाश्रयात् ॥37॥</p>

</div>

<p>देवतान्तरगाः सर्वे शब्दवृत्तिनिमित्ततः ।</p>

<p>विष्णुमेव वदन्त्यद्धा तत्सङ्गादुपचारतः ॥38॥</p>

</div>

<p>अन्यदेवान् वदन्तीह विशेषगुणवक्तृतः ।</p>

<p>विष्णुमेव परं ब्रूयुरेवमन्येऽप्यशेषतः ॥39॥</p>

</div>

<p>इत्यन्यत्र प्रसिद्धोरुशब्दराशेरशेषतः ।</p>

</div>

<p>तेषामन्यगतत्वे तु न स्यात् सम्यक्समन्वयः ।</p>

<p>इत्येवाशेषलिङ्गानां ब्रह्मण्येव समन्वयम् ॥41॥</p>

</div>

<p>आह उभयगतत्वं च स्यादतो लिङ्गशब्दयोः ।</p>

<p>इति संशयनुत्त्यर्थमुभयत्र प्रतीतितः ॥42॥</p>

</div>

<p>शब्दानां वर्तमानानां सलिङ्गानां विशेषतः ।</p>

<p>समन्वयो हरावेव यन्नैवान्यत्र मुख्यतः ॥43॥</p>

</div>

<p>शब्दा लिङ्गानि च यतो नैवान्यत्र स्वतन्त्रता ।</p>

<p>अस्वतन्त्रेषु शब्दस्य वृत्तिहेतुर्न मुख्यतः ॥44॥</p>

</div>

<p>यतोऽतो यदधीनास्ते शब्दार्थत्वमुपागतः ।</p>

<p>अत्यल्पेनैव शब्दस्य वृत्तिहेतुगुणेन तु ॥45॥</p>

</div>

<p>अयो यथा दाहकत्वं स एवेशः स्वतन्त्रतः ।</p>

<p>मुख्यशब्दार्थ इति हि स्वीकर्तव्यो मनीषिभिः ॥46॥</p>

</div>

<p>इत्याह एवं च शब्दानां नारायणसमन्वये ।</p>

<p>सिद्धेऽप्यशेषशब्दानां न कथञ्चन युज्यते ॥47॥</p>

</div>

<p>विरोधादवरत्वादेरपि प्राप्तिर्यतो भवेत् ।</p>

<p>इति चेदवरत्वादि द्विविधं ह्युपलभ्यते ॥48॥</p>

</div>

<p>परस्यावरताहेतुर्यः स्वयं पर एव सन् ।</p>

<p>सोऽपि ह्यवरशब्दार्थो यथा राजा जयी भवेत् ॥49॥</p>

</div>

<p>अन्योऽवरत्वानुभवी तयोः पूर्वोऽस्ति केशवे ।</p>

<p>द्वितीयो जीव एवास्ति स्वातन्त्र्यान्न तु(च) दूषणम् ॥50॥</p>

</div>

<p>हरेरेवमशेषेण सर्वशब्दसमन्वये ।</p>

<p>उक्ते विरोधहीनस्य स्यात् समन्वयता यतः ॥51॥</p>

</div>

<p>अतोऽशेषविरोधानां कृतेशेन निराकृतिः ।</p>

<p>समन्वयाविरोधाभ्यां सञ्जाते वस्तुनिर्णये ॥52॥</p>

</div>

<p>किं मया कार्यमित्येव स्याद्बुद्धिरधिकारिणः ।</p>

<p>तत्र भक्तिविधानार्थमभक्तानर्थसन्ततौ ॥53॥</p>

</div>

<p>उक्तायां भक्तिदार्ढ्याय प्रोक्तेऽशेषगुणोच्चये ।</p>

<p>वक्तव्योपासना नित्यं कर्तव्येत्यादरेण हि ॥54॥</p>

</div>

<p>सोपासना च द्विविधा शास्त्राभ्यासस्वरूपिणी ।</p>

<p>ध्यानरूपा परा चैव तदङ्गं धारणादिकम् ॥55॥</p>

</div>

<p>तथोभयात्मकं चैव पादेऽस्मिन् बादरायणः ।</p>

<p>आहोपासनमद्धैव विस्तरात् श्रुतिपूर्वकम् ॥56॥</p>

</div>

<p>पृथग्दृष्टिरशक्यत्वमनिर्णीतिः समुच्चयः ।</p>

<p>विशेषदर्शनं कार्यलोपो नानोक्तिराशुता ॥57॥</p>

</div>

<p>विभ्रमोपाकृतिर्लिङ्गमनवस्थाविशेषिता ।</p>

<p>अप्रयोजनता चातिप्रसङ्गोऽदूरसंश्रयः ॥58॥</p>

</div>

<p>विशिष्टकारणं चेष्टां दृष्टवैरूप्यमुन्नतिः ।</p>

<p>अनुक्तिरप्रयत्नत्वं दृढबन्धपराभवौ ॥59॥</p>

</div>

<p>पुंसाम्यं प्राप्तसन्त्यागः कारणानिर्णयो भ्रमः ।</p>

<p>विशेषदर्शितालापो गुणसाम्यं पृथग्दृशिः ॥60॥</p>

</div>

<p>अगम्यवर्त्म सन्धानमिष्टं फलमकल्पना ।</p>

<p>शुद्धवैरूप्यमङ्गत्वमविशेषदृशिः क्रिया ॥61॥</p>

</div>

<p>युक्तयः पूर्वपक्षस्थाः सुज्ञेयत्वं विधिक्रिया ।</p>

<p>माहात्म्यमल्पशक्तित्वं यथायोग्यफलं भवः ॥62॥</p>

</div>

<p>फलसाम्यं विशेषश्च गुणाधिक्यं प्रधानता ।</p>

<p>यथाशक्तिक्रिया सन्धिः प्रमाणबलमानतिः ॥63॥</p>

</div>

<p>कारणं कार्यवैशेष्यं स्वभावो वस्तुदूषणम् ।</p>

<p>प्रतिक्रियाविरोधश्च प्रतिसन्धिरनूनता ॥64॥</p>

</div>

<p>संस्कारपाटवं स्वेच्छानियतिर्वस्तुवैभवम् ।</p>

<p>विशेषोक्तिरमानत्वं प्राधान्यं प्रीतिरागमः ॥65॥</p>

</div>

<p>सुस्थिरत्वं कृतप्राप्तिरनादिगुणविस्तरः ।</p>

<p>साधनोत्तमता नानादृष्टिः शिष्टिरनूनता ॥66॥</p>

</div>

<p>अविघ्नत्वाविरोधौ च गुणवैशेष्यमागमः ।</p>

<p>सिद्धान्तनिर्णया ह्येता युक्तयो व्याहृताः सदा ॥67॥</p>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C03_S03_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">यथाशक्त्यखिलान् वेदान् विज्ञायोपासनं भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">तत्राखिलस्य विज्ञप्तिः सम्यग्ब्रह्मणः एव हि ॥68॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तदन्येषां (यथायोग्यं)यथायोगमखिलज्ञप्तिरिष्यते ।</span>

<span class="shloka-line">तावतोपासने योग्यो भवेदेवाखिलः पुमान् ॥69॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">महत्त्वस्य परं पारं विदित्वैव जनार्दनः ।</span>

<span class="shloka-line">स्तोष्यतामेति तुष्टत्वमिति नास्त्येव नारद ॥70॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">किन्तु निश्चलया भक्त्या ह्यात्मज्ञानानुरूपतः ।</span>

</div>

<span class="shloka-line">इत्यादिवाक्यसन्दर्भाद्यथायोग्याखिलज्ञता ।</span>

<span class="shloka-line">आत्मज्ञानानुरूपत्वं यथाशक्ति विचारणम् ॥72॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘वेदः कृत्स्नोऽधिगन्तव्यः’ ‘स्वाध्यायाध्ययनं भवेत्’ ।</span>

<span class="shloka-line">इत्यादिवाक्यवैयर्थ्यमन्यथा न निवार्यते ॥73॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अद्यापि तेन देवाद्याः शृण्वते मन्वते सदा ।</span>

<span class="shloka-line">ध्यायन्ति च यथायोगं तथाप्यावस्तुनिर्णयात् ॥74॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">मतिश्रुतिध्यानकालविशेषं गुरुरुत्तमः ॥75॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">वेत्ति तस्योक्तिमार्गेण कुर्वतः स्याद्धि दर्शनम् ।</span>

<span class="shloka-line">श्रवणं दृष्टतत्त्वस्य मननं ध्यानमेव च ॥76॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">विशेषानन्दसम्प्राप्त्या अन्यस्यैतानि दृष्टये ।</span>

<span class="shloka-line">यदि तादृग्गुरुर्नास्ति निर्णीतश्रवणादिकम् ॥77॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सत्सिद्धान्तानुसारेण निर्णयज्ञात् समाचरेत् ।</span>

<span class="shloka-line">श्रवणादि विना नैव क्षणं तिष्ठेदपि क्वचित् ॥78॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अत्यशक्ये तु निद्रादौ पुनरेव समाचरेत् ।</span>

<span class="shloka-line">अभावे निर्णयज्ञस्य सच्छास्त्राण्येव सर्वदा ॥79॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">शृणुयाद्यदि सज्ज्ञानप्राचुर्यमुपलभ्यते ।</span>

<span class="shloka-line">महद्भ्यो विष्णुभक्तेभ्यो यथाशक्ति च संशयम् ॥80॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">छिन्द्यात् स्वतोऽधिकाभावे स्वयमेव समभ्यसेत् ।</span>

<span class="shloka-line">ब्रूयादपि च शिष्येभ्यः सत्सिद्धान्तमहापयन् ॥81॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अशेषगुणपूर्णत्वं सर्वदोषसमुज्झितिः ।</span>

<span class="shloka-line">विष्णोरन्यच्च तत्तन्त्रमिति सम्यग्विनिर्णयः ॥82॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अदोषत्वस्य सिद्ध्यर्थं यदभेदे तदन्वयः ॥83॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तत्तन्त्रत्वं च मुक्तानामपि तद्गुणपूर्तये ।</span>

<span class="shloka-line">मुक्तानामपि भेदश्च न हि भिन्नमभिन्नताम् ॥84॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">गच्छद्दृष्टं क्वचित् तस्याप्यभावोऽनुभवोपगः ।</span>

<span class="shloka-line">पूर्वाभेदे दोषवत्त्वमीशस्येत्यतिभिन्नता ॥85॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">नारायणेन मुक्तानामपि सम्यगिति स्थितिः ।</span>

<span class="shloka-line">भेदाभेदेऽप्यभेदेन दोषाणामपि सम्भवः ॥86॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">निर्दोषत्वं रमायाश्च तदनन्तरता तथा ।</span>

<span class="shloka-line">ब्रह्मा सरस्वती वीन्द्रशेषरुद्राश्च तत्स्त्रियः ॥87॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">शक्रकामौ तदन्ये च क्रमान्मुक्तावपीति च ।</span>

<span class="shloka-line">सत्सिद्धान्त इति ज्ञेयो निर्णीतो हरिणा स्वयम् ॥88॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">एतद्विरोधे यत्सर्वं तमसेन्धाय केवलम् ।</span>

<span class="shloka-line">अन्धन्तमो विशन्तीति प्राह श्रुतिरतिस्फुटम् ॥89॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इत्येव श्रुतयोऽशेषाः पञ्चरात्रमथाखिलम् ।</span>

<span class="shloka-line">मूलरामायणं चैव भारतं स्मृतयोऽखिलाः ॥90॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">वैष्णवानि पुराणानि साङ्ख्ययोगौ परावपि ।</span>

<span class="shloka-line">ब्रह्मतर्कश्च मीमांसेत्यनन्तः शब्दसागरः ॥91॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अनन्ता युक्तयश्चैव प्रत्यक्षागममूलकाः ।</span>

<span class="shloka-line">प्रत्यक्षमैश्वरं चैव रमादीनामशेषतः ॥92॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">मुक्तानामप्यमुक्तानामेतमेवार्थमुत्तमम् ।</span>

<span class="shloka-line">अन्यावकाशरहितं प्रकाशयति सादरम् ॥93॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">एतदेव च सच्छास्त्रं दुःशास्त्रं तु ततः परम् ।</span>

<span class="shloka-line">सच्छास्त्रमभ्यसेन्नित्यं दुःशास्त्रं च परित्यजेत् ॥94॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">असंशयेन तत्त्वस्य निर्णये ब्रह्मदर्शनम् ।</span>

<span class="shloka-line">सम्यग्विषमविज्ञानतारतम्यानुसारतः ॥95॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">फलं भवेत् तारतम्यात् सुखदुःखात्मकं नृणाम् ।</span>

<span class="shloka-line">सम्यक् चाधिकविज्ञानात् सुखाधिक्यं भवेन्नृणाम् ॥96॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अतो यथाऽऽत्मशक्त्यैव श्रवणं मननं तथा ।</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C03_S03_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="उपसंहाराधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">उपसंहाराधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">कृत्वाऽथ कुर्वन्नपि वा निदिध्यासनमाचरेत् ॥97॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C03_S03_A042" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="नवाधिकरणम्(अनुबन्धाद्यधिकरणम्)"></span><h4 class="gr-section-head">नवाधिकरणम्(अनुबन्धाद्यधिकरणम्)</h4>

<span class="shloka-line">विषयेषु च संसर्गात् शाश्वतस्य च संशयात् ।</span>

<span class="shloka-line">मनसा चान्यदाकाङ्क्षात् परं न प्रतिपद्यते ॥98॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इति भारतवाक्यं हि तेनैतद्दोषवर्जितः ।</span>

<span class="shloka-line">सदोपासनया युक्तो वासुदेवं प्रपश्यति ॥99॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">दोषा अनादिसम्बद्धास्ते मुक्तिपरिपन्थिनः ।</span>

<span class="shloka-line">सन्त्येव प्रायशः पुंस्सु तेन मोक्षो न जायते ॥100॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सर्वे त एते जीवेषु दृश्यन्ते तारतम्यतः ।</span>

<span class="shloka-line">ऋजूनामेक एवास्ति परमोत्साहवर्जनम् ॥101॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">स गुणाल्पत्वमात्रत्वान्नर्जुत्वेन विरुद्ध्यते ।</span>

<span class="shloka-line">अतो विष्णौ परा भक्तिस्तद्भक्तेषु रमादिषु ॥102॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तारतम्येन कर्तव्या पुरुषार्थमभीप्सता ।</span>

<span class="shloka-line">स्वादरः सर्वजन्तूनां संसिद्धो हि स्वभावतः ॥103॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ततोऽधिकः स्वोत्तमेषु तदाधिक्यानुसारतः ।</span>

<span class="shloka-line">कर्तव्यो वासुदेवान्तं सर्वथा शुभमिच्छता ॥104॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न कदाचित् त्यजेत् तं च क्रमेणैनं विवर्धयेत् ।</span>

<span class="shloka-line">समेषु स्वात्मवत् स्नेहः सत्स्वन्यत्र ततो दया ॥105॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">कार्यैवमापरोक्ष्येण दृश्यते क्षिप्रमीश्वरः ।</span>

<span class="shloka-line">तत्तमोऽन्धं व्रजेत् विष्णुसमत्वं योऽनुपश्यति ॥106॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">रमाब्रह्मशिवादीनामपि मुक्तौ कथञ्चन ।</span>

<span class="shloka-line">किमुताधिक्यदृष्टेस्तु गुणाभावमतेरपि ॥107॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">दोषवेत्तुरभेदस्य द्रष्टुर्द्रष्टुस्तथोभयोः ।</span>

<span class="shloka-line">इत्याह सच्छ्रुतिस्तेन सम्प्रोक्तगुणसंयुतः(संयुतम्) ॥108॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">उपासीत हरिं दृष्ट्वा मुक्तिस्तेनैव जायते ।</span>

<span class="shloka-line">द्वेषाद्यन्मुक्तिकथनं श्रुतिवाक्यविरोधि तत् ॥109॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">रिपवो ये तु रामस्य विमुखत्वान्निरामिणः ।</span>

<span class="shloka-line">अभिद्रोहपदे नित्यमन्धे तमसि ते स्थिताः ॥110॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">हरिद्विषस्तमो यान्ति ये चैव तदभेदिनः ।</span>

<span class="shloka-line">तन्निर्गुणत्ववेत्तारस्तस्य दोषविदोऽपि च ॥111॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इत्यादिश्रुतिसन्दर्भाद् द्वेषिणस्तम ईयते ।</span>

<span class="shloka-line">‘हिरण्यकशिपुश्चापि भगवन्निन्दया तमः ॥112॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">विविक्षुरत्यगात् सूनोः प्रह्लादस्यानुभावतः’(भाग.४.२१.४७) ।</span>

<span class="shloka-line">‘यदनिन्दत् पिता मह्यं त्वद्भक्ते मयि चाघवान् ॥113॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तस्मात् पिता मे पूयेत दुरन्ताद् दुस्तरादघात्’(भाग.७.१०.१५) ।</span>

<span class="shloka-line">‘निन्दां भगवतः शृण्वन् तत्परस्य जनस्य वा ॥114॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ततो नापैति यः सोऽपि यात्यधः सुकृताच्च्युतः’(भाग.१०.७४.४०) ।</span>

<span class="shloka-line">‘अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् ॥115॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम्’(भ.गी.९.११) ।</span>

<span class="shloka-line">‘मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः ॥116॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः’(भ.गी.९.१२) ।</span>

<span class="shloka-line">‘मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः’(भ.गी.१६.१८) ॥117॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘तानहं द्विषतः क्रूरान् संसारेषु नराधमान् ।</span>

<span class="shloka-line">क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु’(भ.गी.१६.१९) ॥118॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि ।</span>

<span class="shloka-line">मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम्’(भ.गी.१६.२८) ॥119॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘यो द्विष्याद् विबुधश्रेष्ठं देवं नारायणं प्रभुम् ।</span>

<span class="shloka-line">कथं स न भवेद् द्वेष्य आलोकान्तस्य कस्यचित्’(म.भा.१२.३४६.७) ॥120॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘यो द्विष्याद् विबुधश्रेष्ठं देवं नारायणं प्रभुम् ।</span>

<span class="shloka-line">मज्जन्ति पितरस्तस्य नरके शाश्वतीः समाः’(म.भा.१२.३४६.६) ॥121॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इत्यादिवाक्यसन्दोहाद् द्वेषिणस्तम एव तु ।</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C03_S03_A003" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="विद्याधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">विद्याधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">नैव मोक्ष इति प्राहुर्लोकायतमते स्थिताः ॥122॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">भोगः शरीरपर्यन्तं भस्मीभावस्ततो भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">इति तत्केन मानेन दृष्टं प्रत्यक्षवादिना ॥123॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न हि प्रत्यक्षमानेन मोक्षाभावोऽवसीयते ।</span>

<span class="shloka-line">घटते मुक्तिदृष्टिस्तु पुरुषेण महीयसा ॥124॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">साधयन् सर्वसामान्यं कथमेव विशेषवान् ॥125॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">दृश्यन्ते पुरुषा लोके परापरविदोऽपि च(परावरविदोऽपि च) ।</span>

<span class="shloka-line">अपरोक्षदृशो योगनिष्ठाश्चामलचक्षुषः ॥126॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्रत्यक्षं देवतां दृष्ट्वा तत्प्रसादाप्तभूतयः ।</span>

<span class="shloka-line">ज्ञानविज्ञानपारज्ञा निषिध्यन्ते कथं नृभिः ॥127॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">दृश्यते चातिमाहात्म्यं तेषामतिमहौजसाम् ।</span>

<span class="shloka-line">यदि तेऽपि निषिद्ध्यन्ते किं नोक्तिस्ते निषिद्ध्यते ॥128॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यदुक्तवाक्यप्रामाण्यं प्रत्यक्षेणोपलभ्यते ।</span>

<span class="shloka-line">वरादयोऽपि तद्दत्ताः सदा सत्या भवन्ति हि ॥129॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अप्रामाण्यं तदुक्तेश्च वृथा वाचाऽवसीयते ।</span>

<span class="shloka-line">न हि प्रयोजनं किञ्चित् परलोकनिवारणात् ॥130॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">वृथावाचं वृथा हन्याद्यदि तस्य किमुत्तरम् ।</span>

<span class="shloka-line">स्वजीवनविरोधाय वदन् किं नाम बुद्धिमान् ॥131॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्रामाण्ये संशयः किं स्यात् तयोः पुरुषयोरपि ।</span>

<span class="shloka-line">स्वजीवनविरुद्धोक्तिरज्ञो दृष्टस्य चापि यः ॥132॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यश्चातीन्द्रियदेवोक्तिश्रोता दृष्टपरावरः ।</span>

<span class="shloka-line">अतीतानागतं सर्वं लोकानुभवमापयन् ॥133॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अतः प्रत्यक्षगम्यत्वाद् वेदमात्वस्य च स्फुटम् ।</span>

<span class="shloka-line">यद्यागमस्य नो मात्वमक्षजस्य तथा भवेत् ॥134॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यद्यक्षजस्य मात्वं स्यादागमस्य कथं न तत् ।</span>

<span class="shloka-line">लोकवाक्याद् विशेषश्चाव्यभिचारेण सिद्ध्यति ॥135॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अस्ति मोक्षोऽपि धर्मेण यथार्थज्ञानतोऽपि च ।</span>

<span class="shloka-line">प्रामाण्यमनुमायाश्च जिनस्याप्तत्वसाधने ॥136॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तद्वाक्याद् धर्मसज्ज्ञानविज्ञप्तिर्भवतीति च ।</span>

<span class="shloka-line">धर्मोऽहिंसापरो नान्यो ज्ञानं पुद्गलदर्शनम् ॥137॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इति जैनाः कथं तत्स्यात् प्रमाणमनुमानतः ।</span>

<span class="shloka-line">विषयान् प्रति स्थितं ह्यक्षं प्रत्यक्षमिति गीयते ॥138॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्रत्यक्षशब्दानुसारादनुमेति प्रकीर्तिता ।</span>

<span class="shloka-line">आसमन्ताद् गमयति धर्माधर्मौ परं पदम् ॥139॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यच्चाप्यतीन्द्रियं त्वन्यत् तेनासावागमः स्मृतः ।</span>

<span class="shloka-line">एतेन कारणेनैव तत्तन्मानत्वमिष्यते ॥140॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">स्वरूपं हि तदेतेषामन्यथाऽसिद्धिमानतः ।</span>

<span class="shloka-line">अतोऽनुमा कथं धर्मं पुद्गलं चापि दर्शयेत् ॥141॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">स्वरूपे पुद्गलस्योक्ता दोषा आनन्दमेव च ।</span>

<span class="shloka-line">न मन्यते पुद्गलं स दुःखाभावः सुखं त्विति ॥142॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">मात्राभोगातिरेकेण सुखाधिक्यस्य दर्शनात् ।</span>

<span class="shloka-line">सुखस्याभावता केन न च स्यात् किं विपर्ययः ॥143॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यदि भावोऽपि कश्चित् स्यात् तस्यैवाभावता कुतः ।</span>

<span class="shloka-line">यदि सर्वेऽप्यभावाः स्युरन्योन्यमिति भावना ॥144॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अभावाभावतैव स्यात् किं नश्छिन्नं तदा भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">भावत्वं विधिरूपत्वं निषेधत्वमभावता ॥145॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">निषेधस्य निषेधोऽपि भाव एव बलाद्भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">प्रथमप्रतिपत्तिस्तु भावाभावनियामिका ॥146॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न च पुद्गलविज्ञानं मोक्षदं भवति क्‍वचित् ।</span>

<span class="shloka-line">अस्वातन्त्र्यात् पुद्गलस्य ज्ञातोऽपि सुखदो न हि ॥147॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न हि दुःखिपरिज्ञानाद्दुःखित्वं विनिवर्तते ।</span>

<span class="shloka-line">यदि पुद्गलविज्ञानाद् दुःखी स्यात् कथञ्चन ॥148॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">देहवानपि नादुःखी किं ज्ञानादुत्तरं सदा ।</span>

<span class="shloka-line">ईशक्लृप्त्यनुसारेण स्यात् कालादीशवादिनः ॥149॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">कर्महेतुत्वमपि तु निश्चैतन्यान्न हि क्वचित् ।</span>

<span class="shloka-line">अशेषदुःखविलये नेदानीं कारणं यथा ॥150॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तथोत्तरं च नैव स्यात् दृष्टिपूर्वानुमा यतः ।</span>

<span class="shloka-line">शक्तस्यान्यस्य विज्ञानं तत्प्रीतिजनकं यदि ॥151॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तयैव बन्धहानिः स्यादिति किं नाम दूषणम् ।</span>

<span class="shloka-line">स्वज्ञानाद् बन्धहानिस्तु दृश्यते कस्य कुत्रचित् ॥152॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अहिंसायाश्च धर्मत्वं केन मानेन गम्यते ।</span>

<span class="shloka-line">हिंसाया एव धर्मत्वमित्युक्ते स्यात् किमुत्तरम् ॥153॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">धर्मस्य सुखहेतुत्वमपि केनावगम्यते ।</span>

<span class="shloka-line">हत्याया मोक्षहेतुत्वं कुतो मानान्निवार्यते ॥154॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न च शून्यपरिज्ञानाच्छून्यभावनयाऽपि च ।</span>

<span class="shloka-line">मोक्षः कथञ्चन भवेत् यदीदानीं कथं न सः ॥155॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">परप्रसादनेच्छोस्तु विलम्बो नाम युज्यते ।</span>

<span class="shloka-line">पुमिच्छाधीनता नो चेद्विलम्बः किं कृतो भवेत् ॥156॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अन्यत्रापि विलम्बास्तु स्युरीशेच्छानिमित्ततः ।</span>

<span class="shloka-line">अन्यथा कारणं चेत् स्यात् किं कार्यं नोपजायते ॥157॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">कारणे सति कार्यस्य भावः सुनियतोऽस्य हि ।</span>

<span class="shloka-line">विज्ञानवादिनश्चैव विज्ञानाद्वैतवेदनात् ॥158॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">विज्ञानभावनाच्चैव मोक्षो न घटते क्वचित् ।</span>

<span class="shloka-line">अन्तर्ज्ञानस्य बाह्ये च क्षणिकत्वस्य वेदनात् ॥159॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">भावनाच्चोक्तमार्गेण मानाभावान्न मुच्यते ।</span>

<span class="shloka-line">प्रकृतेः पुरुषस्यापि विवेको मुक्तिसाधनम् ॥160॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इति साङ्ख्या न चैतस्मिन् मानमीशाप्रसादतः ।</span>

<span class="shloka-line">श्रुतयः स्मृतयश्चैव यदेशस्य(यदीशस्य) प्रसादतः ॥161॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">वदन्ति नियमान्मुक्तिं तमृतेऽतः कुतो भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">कणादयोगाक्षपादा अपीशस्य प्रसादतः ॥162॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">मुक्तिं ब्रुवाणा अप्याहुः भोगादेव च कर्मणाम् ।</span>

<span class="shloka-line">क्षयं प्राहुः कुतश्चैतत् प्रसन्ने जगदीश्वरे ॥163॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः ।</span>

<span class="shloka-line">क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे ॥164॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः ।</span>

</div>

<span class="shloka-line">इति श्रुतिपुराणादिवचनेभ्योऽन्यथागतेः ।</span>

<span class="shloka-line">न च पाशुपताद्युक्तशिवादीनामनुग्रहात् ॥166॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘नान्यः पन्था’ इति ह्युक्तं पुरुषज्ञानतः श्रुतौ ।</span>

<span class="shloka-line">‘सर्वे निमेषा जज्ञिरे विद्युतः पुरुषादधि’ ॥167॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">एवं पुरुषशब्दश्च प्रयुक्तोऽब्धिशये हरौ ।</span>

</div>

<span class="shloka-line">इति चाधिपतिस्तस्य प्रतिषिद्धः स्वयं श्रुतौ ।</span>

<span class="shloka-line">‘विश्वतः परमां नित्यं विश्वं नारायणं हरिम्’ ॥169॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इति सर्वाधिकत्वोक्त्या समोऽपि विनिवारितः ।</span>

<span class="shloka-line">समाधिकस्य राहित्यान्नोपचारपुमानसौ ॥170॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भव्यम् ।</span>

<span class="shloka-line">उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति’ ॥171॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">मुक्तामुक्तपरेशत्वमिति तस्याह सा श्रुतिः ।</span>

<span class="shloka-line">अमृतेशानवचनात् सर्वस्येशानतोदिता ॥172॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यदि सर्वत्वमुदितमुतेश इति तद्वृथा ।</span>

<span class="shloka-line">उतशब्दो वदेदेष हीशत्वस्य समुच्चयम् ॥173॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">पुरुषेणैवेदं(पुरुषेणेदं) व्याप्तमिति ब्राह्मणं चाह तं प्रति ।</span>

<span class="shloka-line">‘एतावानस्य महिमे’ति महिम्नो वचो हि यत् ॥174॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सोमृतस्याभयस्येशो मर्त्यमन्नं यदत्यगात् ।</span>

<span class="shloka-line">इत्यमुक्ताधिपत्यं तु पूर्वार्धोक्तमनूद्य च ॥175॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘उतामृतस्येश’ इति विधत्ते मुक्तिगेशताम् ।</span>

<span class="shloka-line">अतो विष्णुपरिज्ञानादेव मुक्तिर्न चान्यतः ॥176॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तद्यथेति श्रुतेश्चैव ततः कर्मक्षयो भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">‘यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात् कुरुतेऽर्जुन ॥177॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मासात् कुरुते तथा’(भ.गी.४.३७) ।</span>

<span class="shloka-line">‘सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ॥178॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अहं त्वां सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः’(भ.गी.१८.६६) ।</span>

<span class="shloka-line">इत्यादिभगवद्वाक्यैरुक्तार्थश्चावसीयते ॥179॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">नित्यनैमित्तिकं कर्म कुर्वन्नन्यत् परित्यजन् ।</span>

<span class="shloka-line">मुच्यते संसृतेश्चैतदप्येतेन निराकृतम् ॥180॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">विद्यैवेतीममेवार्थं स्वयमेवाह वेदराट् ।</span>

<span class="shloka-line">विना कर्म न मोक्षः स्याज्ज्ञानेनेत्यपि सा श्रुतिः ॥181॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘नान्यः पन्था’ इति ह्येव निवारयति सादरम् ।</span>

<span class="shloka-line">अन्यथोपासनमपि तमेवमिति वादिनी ॥182॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">निवारयत्यादरेण न प्रतीक इति प्रभुः ।</span>

<span class="shloka-line">‘अन्धन्तमः प्रविशन्ति ये त्वविद्यामुपासते’(ई.उ.१२) ॥183॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इति श्रुतिविरोधाच्च नान्यथोपासनं भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">न चाप्येकत्वविज्ञानादुक्तन्यायेन मुच्यते ॥184॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इति सर्वं प्रविज्ञाय सर्वैस्तर्कैः सदागमैः ।</span>

<span class="shloka-line">उपासीत हरिं नित्यं गुणैरेव स्वयोग्यतः ॥185॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ब्रह्मा सर्वगुणैश्चैव क्रियासामान्यतश्च गीः ।</span>

<span class="shloka-line">गुणसामान्यतो रुद्रो द्रव्यसामान्यतः परे ॥186॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C03_S03_A004" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="यावदधिकाराधिकरणम् "></span><h4 class="gr-section-head">यावदधिकाराधिकरणम् </h4>

<span class="shloka-line">अधिकारविशेषेण भक्तिज्ञानसुखादिभिः ।</span>

<span class="shloka-line">विशेषो देवतादीनां मोक्षे चैव विशेषतः ॥187॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न तावता विरोधोऽस्ति निर्दोषत्वात् समस्तशः ।</span>

<span class="shloka-line">आभासत्वात् परेषां तदवराणां च सर्वशः ॥188॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यतोऽवराणां सर्वेऽपि गुणाः सर्वाः क्रिया अपि ।</span>

<span class="shloka-line">नियमेनैव पूर्वेषां सुप्रसादनिबन्धनाः ॥189॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अतः सच्छिष्यवत् तेषां नैवेर्ष्यादिः कथञ्चन ।</span>

<span class="shloka-line">न च संसारिदेवानां कालेयत्तापरे इमे ॥190॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सूत्रे ह्यारब्धमात्रस्य भोगेनैव क्षयो ध्रुवः ।</span>

<span class="shloka-line">अनारब्धस्य भोगेन त्वितरे इति चोदिताः ॥191॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">पौनरुक्त्येन तेनैते उक्तार्थे इति निश्चयः ।</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C03_S03_A005" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="इयदामननाधिकरणम् "></span><h4 class="gr-section-head">इयदामननाधिकरणम् </h4>

<span class="shloka-line">उषाः स्वाहा च पर्जन्यो मित्रोऽग्निर्वरुणो विधुः ॥192॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्रवहोऽनिरुद्ध इन्द्रोमे रुद्रो वाणी च मारुतः ।</span>

<span class="shloka-line">उत्तरोत्तरतस्त्वेते गुणैः सवैश्च मुक्तिगाः ॥193॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">शची रतिश्चानिरुद्धसमास्तारा च मित्रवत् ॥194॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सोमवच्छतरूपा तु प्रसूतिर्वह्निवद्विराट् ।</span>

<span class="shloka-line">पर्जन्यवद्वारुणी च तथा सञ्ज्ञा च रोहिणी ॥195॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">धार्मी च मित्रवत्त्वेव प्रावही परिकीर्तिता ।</span>

</div>

<span class="shloka-line">भृगुरग्निसमो मित्रस्तन्मध्ये ब्रह्मपुत्रकाः ।</span>

<span class="shloka-line">वरुणाग्न्यन्तरा तत्र नारदः प्राय इन्द्रवत् ॥197॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">कामः सुपर्णी चोमावद्वीन्द्रो रुद्रवदीरितः ।</span>

<span class="shloka-line">निर्ऋतिर्मित्रसदृशो विश्वामित्रः कसूनुवत् ॥198॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">वैवस्वतो मनुश्चाश्विपश्चादन्ये ततोऽवराः ।</span>

<span class="shloka-line">च्यवनोचथ्यवैन्याश्च शशबिन्दुश्च हैहयः ॥199॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तद्वच्च विप्रराजन्यविशेषोऽत्रापि कश्चन ।</span>

<span class="shloka-line">तद्वत् प्रियव्रतश्चापि तदन्याः शतदेवताः ॥200॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">पर्जन्यमित्रान्तराले तदन्ये तु ततोऽवराः ।</span>

<span class="shloka-line">एतेभ्योऽभ्यधिका श्रीस्तु सदा मुक्ता विशेषतः ॥201॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तत्समो नास्ति परमो हरिरेव न चापरः ।</span>

<span class="shloka-line">संहितायां बृहत्यां तु स्वयं भगवतोदितम् ॥202॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तदेतदखिलं प्राण आहङ्कारिक एव च ।</span>

<span class="shloka-line">इन्द्रादनन्तरो ..... ॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C03_S03_A006" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="दर्शनभेदाधिकरणम् "></span><h4 class="gr-section-head">दर्शनभेदाधिकरणम् </h4>

<span class="shloka-line">..... दृष्टिरिति योग्यानुसारतः ॥203॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C03_S03_A007" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title=" प्रदानाधिकरणम् "></span><h4 class="gr-section-head"> प्रदानाधिकरणम् </h4>

<span class="shloka-line">सम्यग्गुरुप्रसादश्च मुख्यतो दृष्टिकारणम् ।</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C03_S03_A008" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title=" गुरुप्रसादाधिकरणम् "></span><h4 class="gr-section-head"> गुरुप्रसादाधिकरणम् </h4>

<span class="shloka-line">श्रवणादि च कर्तव्यं नान्यथा दर्शनं क्वचित् ॥204॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C03_S03_A009" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="पूर्वविकल्पाधिकरणम् "></span><h4 class="gr-section-head">पूर्वविकल्पाधिकरणम् </h4>

<span class="shloka-line">गुणाधिकं गुरुं प्राप्य तद्धीनं नाप्नुयात् क्वचित् ।</span>

</div>

<span class="shloka-line">समे विकल्प एव स्यात् पूर्वानुज्ञा च सर्वथा ।</span>

<span class="shloka-line">तदुत्तमगुरुप्राप्त्यै पूर्वानुज्ञा न मृग्यते ॥206॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">गुरुर्ब्रह्माऽखिलानां च विद्या चैव सरस्वती ।</span>

<span class="shloka-line">देवता भगवान् विष्णुः सर्वेषामविशेषतः ॥207॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तत्प्रसादेन मुक्तिः स्यान्नान्यथा तु कथञ्चन ।</span>

<span class="shloka-line">स्वोत्तमास्तु क्रमेणैव सर्वेषां गुरवः स्मृताः ॥208॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">उपदेशो ब्रह्मणस्तु सर्वेषामेव मुक्तये ।</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C03_S03_A0010" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title=" ताद्विद्याधिकरणम् "></span><h4 class="gr-section-head"> ताद्विद्याधिकरणम् </h4>

<span class="shloka-line">साधनेभ्योऽधिका भक्तिर्नैवान्यत् तादृशं क्वचित् ॥209॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">भक्तिश्चैव हरावेव मुख्याऽन्यत्र यथाक्रमम् ।</span>

<span class="shloka-line">स्वाधिका त्वेव सर्वत्र स्वोत्तमेषु क्रमेण च ॥210॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अनुवर्तते च सा भक्तिर्मुक्तावानन्दरूपिणी ।</span>

<span class="shloka-line">तत्पूर्वकोपासनैवं कर्तव्या मुक्तये गुणैः ॥211॥</span>

</div>

<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥</div>

=== चतुर्थः पादः ===

<p>एवमुत्पन्ननिर्दोषभगवद्दर्शनात् सदा ।</p>

<p>अपेक्षितफलप्राप्तिरारब्धस्यानतिक्रमात् ॥1॥</p>

</div>

<p>देवर्षिमानुषादीनां तत्तज्जात्यनुसारतः ।</p>

<p>जैमिन्युक्तं मानुषाणां तद्विशेषाश्च केचन ॥2॥</p>

</div>

<p>सामान्यं भगवत्प्रोक्तं देवादीनां विशेषतः ।</p>

<p>बलवद्विरोधिसद्भावे जैमिन्याद्युक्तिरिष्यते ॥3॥</p>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C03_S04_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="कामचाराधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">कामचाराधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">विकर्मलेपो नैवस्ति सम्यग्दृष्टिमतां क्वचित् ।</span>

<span class="shloka-line">गुणहानिश्च नैवास्ति ब्रह्मणस्त्वविकर्मतः ॥4॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">देवानामपि न प्रायः क्लृप्तस्य तु कथञ्चन ।</span>

</div>

<span class="shloka-line">तथापि तत्क्लृप्तमेव तस्मान्न नियमोज्झितिः ।</span>

<span class="shloka-line">चन्द्रसुग्रीवयोश्चैव स्वोच्चदारपरिग्रहात् ॥6॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्राप्ताहानिरभून्नैव क्लृप्तहानिः कथञ्चन ।</span>

<span class="shloka-line">ह्रासोऽपि मानुषादीनामानन्दस्य विकर्मणा ॥7॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">भवेन्मुक्तौ विशेषेण स्वोच्चानामपराधतः ।</span>

<span class="shloka-line">ज्ञानोत्तरस्य पापस्य चतुर्थेऽलेप उच्यते ॥8॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अशुचित्वादिकं चास्य(तस्य) न भवेदिति तत्फलम् ।</span>

<span class="shloka-line">अत्र ज्ञानफलस्यैव मुक्तेर्नियततोच्यते ॥9॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्रारब्धकर्मजस्यैव विषभक्षान्मृतेरिव ।</span>

<span class="shloka-line">प्राप्तस्याप्यनिवर्त्यस्य किञ्चिद्भुक्तस्य संविदा ॥10॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">उपमर्द इह प्रोक्तः देवादीनां यथाक्रमम् ।</span>

<span class="shloka-line">सर्वात्मना त्वभोगो हि प्रारब्धस्यैव कर्मणः ॥11॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न ब्रह्मदर्शिनोऽपि स्यात् फलह्रासस्तु विद्यते ।</span>

</div>

<span class="shloka-line">स्यात् काम्यविधिवैयर्थ्यमित्युक्तनियमो भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">एवमाद्यपि सम्प्रोक्ते तन्त्रभागवते स्फुटम् ॥13॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तारतम्यं फले नो चेद् ब्रह्मादीनां कथं श्रुतिः ।</span>

<span class="shloka-line">अवृजिनोऽकामहत इति मुक्तिं निगद्य च ॥14॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">आनन्दतारतम्यं च तेषां ब्रूयात् पृथक् पृथक् ।</span>

<span class="shloka-line">संसार एव चेदेतत् तारतम्यं न मुख्यतः ॥15॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अकामहतशब्दार्थोऽवृजिनत्वं च नो भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">‘‘कामस्य यत्राप्ताः कामास्तत्र माममृतं कृधि’’ ॥16॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इति यल्लक्षणं मुक्तेः श्रुतिराह बलीयसी ।</span>

<span class="shloka-line">कामाहतिः कुतोऽन्यत्र प्राप्तकामस्य सा भवेत् ॥17॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अप्रयत्नेन कामानामवाप्तिः सा यदा भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">तदैवाकामहतता कुत एवान्यथा भवेत् ॥18॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">चेतनस्य त्वसुप्तस्य कुत्र दृष्टा ह्यकामता ।</span>

<span class="shloka-line">अव्यक्तिरेव कामानां न नाशो मोहसुप्तयोः ॥19॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यत्कामः स्वापमाप्नोति तदेवोत्थापितः पुनः ।</span>

<span class="shloka-line">अवशोऽपि व्याहरति कुतः सुप्तावकामता ॥20॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सर्वकामानवाप्नोति ब्रह्मणा सह मुक्तिगः ।</span>

<span class="shloka-line">पर्येति तत्र जक्षंश्च क्रीडन् (इत्युक्तेः)रतिमवाप्नुयात् ॥21॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">कामान्नी कामरूपी सन्निमान् लोकांश्च सञ्चरन् ।</span>

<span class="shloka-line">आस्ते गायन् साम मुक्त इत्यादिश्रुतिसद्बलात् ॥22॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अकामः स्यात् कथं मुक्तः कामा येऽस्य हृदि श्रिताः ।</span>

<span class="shloka-line">इत्यन्तःकरणस्थानां कामानां मोक्षमेव हि ॥23॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">आह श्रुतिर्हृदीत्येव न चेद् व्यर्थं विशेषणम् ।</span>

<span class="shloka-line">हृद्येव तेषां श्रयणमिति पक्षो न भासते ॥24॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">मुक्तानां कामितामाह पृथक् शाखासु यच्छ्रुतिः ।</span>

<span class="shloka-line">अतोऽकामहतत्वं तु मुक्तानामेव मुख्यतः ॥25॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">मुख्यार्थस्य वृथा त्यागो मायिनामेव भूषणम् ।</span>

<span class="shloka-line">अपापत्वमदुःखत्वं चावृजिनत्वमिहोदितम् ॥26॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अप्रियं वृजिनं दुःखमकं तोद इतीर्यते ।</span>

<span class="shloka-line">तत्कारणत्वात् पापं वा वृजिनं नाम कथ्यते ॥27॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इत्युक्तः स्वयमीशेन नामार्थः शब्दनिर्णये ।</span>

<span class="shloka-line">अपापत्वं च नैवास्ति यावत् संसारमस्य हि ॥28॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">आरब्धपापमस्त्येव दुःखं च ज्ञानिनोऽपि हि ।</span>

<span class="shloka-line">तस्मात् तस्मादकामत्वमिति चाश्रुतकल्पना ॥29॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अकामहत इत्युक्ते(इत्युक्तेः) श्रुतहानिरपि स्फुटा ।</span>

<span class="shloka-line">कुत्रचित् कामिनः पुंसः कामाभावात् क्वचित् क्वचित् ॥30॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इन्द्रादिसुखभोगोऽस्तीत्यनुभूतिर्हि कुप्यति ।</span>

<span class="shloka-line">तस्मादमुक्तसुखगं तारतम्यं पृथक् पृथक् ॥31॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">उक्त्वा यश्चेति मुक्तानां तारतम्यं सुखे श्रुतिः ।</span>

<span class="shloka-line">आहेति पेशलं तच्च चशब्दादेव गम्यते ॥32॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">राद्धः संसिद्ध इत्येव मुक्त एवावगम्यते ।</span>

<span class="shloka-line">साधुना विष्णुना युक्तो मुक्तः साधुयुवा मतः ॥33॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यौवनं नित्यमेतस्य मुक्तस्येति युवा स च ।</span>

<span class="shloka-line">फलमध्ययनस्याप्तं तेनाध्यायक ईरितः ॥34॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">निर्ह्रासानन्दसम्प्राप्त्या चाशिष्ठ इति गीयते ।</span>

<span class="shloka-line">स्थितस्यानन्यथाप्राप्तेर्द्रढिष्ठ इति चोदितः ॥35॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">बलिष्ठस्य स्वभावेन मुक्तो भवति केवलम् ।</span>

<span class="shloka-line">तस्येयं पृथिवीत्यादि पूर्वभावव्यपेक्षया ॥36॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">स एक इति संसारगतमुक्त्वा सुखं पुनः ।</span>

<span class="shloka-line">श्रोत्रियस्येति वदति मुक्ताञ्छतगुणात्मताम् ॥37॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">संसारगाच्च संसारगतस्यैव शताधिकम् ।</span>

<span class="shloka-line">मुक्तान्मुक्तस्य युक्तं स्याच्छ्रुत्युक्तमभिवीक्षतः ॥38॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">युक्तं च साधनाधिक्यात् साध्याधिक्यं सुरादिषु ।</span>

<span class="shloka-line">नाधिक्यं यदि साध्ये स्यात् प्रयत्नः साधने कुतः ॥39॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यत्नश्च दृश्यते तेषां महानेव महात्मनाम् ।</span>

<span class="shloka-line">यत्र साधनबाहुल्यं साध्यबाहुल्यमत्र च ॥40॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">दृष्टं नियमतो नो चेन्न यत्नं कुर्युरञ्जसा ।</span>

<span class="shloka-line">कृच्छ्रेण साधनादेव न मुक्तवदुदीर्यते ॥41॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘‘दशकल्पं तपश्चीर्णं रुद्रेण लवणार्णवे ।</span>

<span class="shloka-line">त्यक्त्वा सुखानि सर्वाणि क्लिष्टेन लवणाम्भसा ॥42॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">शक्रेण वर्षकोटीश्च धूमः पीतोऽतिदुःखतः ।</span>

<span class="shloka-line">वर्षायुतं च सूर्येण तपोऽवाक्शिरसा कृतम् ॥43॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सुदुःखेन सुखं त्यक्त्वा धर्मेमाकाशशायिना ।</span>

<span class="shloka-line">पीता मरीचयो वर्षसाहस्रमतिसादरम् ॥44॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अतिकृच्छ्रेण कुर्वन्ति यत्नं ब्रह्मविदोऽपि च’’(हि) ।</span>

<span class="shloka-line">इत्येतदखिलं मोक्षे विशेषाभावतः कथम्(मोक्षविशेषाभावतः कथम्) ॥45॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘‘दैवी सम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता’’(भ.गी.१६.५) ।</span>

<span class="shloka-line">इति मोक्षविशेषश्च स्वयं भगवतोदितः ॥46॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘‘तमेव यूयं भजतात्मवृत्तिभिर्मनोवचःकायगुणैः स्वकर्मभिः ।</span>

<span class="shloka-line">अमायिनः कामदुघाङ्घ्रिपङ्कजं यथाधिकारावसितार्थसिद्धये’’(भाग.४.२१.३३) ॥47॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘‘अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः ।</span>

</div>

<span class="shloka-line">इत्यादीनि च वाक्यानि तारतम्यं विमुक्तिगम् ।</span>

</div>

<span class="shloka-line">दुःखाद्यभावसाम्यं च साम्यवाक्यर्थ ईयते ।</span>

<span class="shloka-line">भक्त्यादिगुणसद्भावे ह्यतुल्यत्वं च भारते ॥50॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">उक्तं साधनवैशेष्यमपि सर्वत्र कथ्यते ।</span>

<span class="shloka-line">‘‘दुर्ज्ञेयं घोररूपस्य त्रैलोक्यध्वंसिनः प्रभोः ॥51॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">दैवतैर्मुनिभिः सिद्धैर्महायोगिभिरेव च ।</span>

<span class="shloka-line">नित्ययुक्तैर्महाभागैविमोहक्लेशसाध्वसैः(विमुक्तक्लेशसाध्वसैः) ॥52॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">महोत्साहैर्महाधैर्यैः सत्त्वस्थैर्व्यवसायिभिः ।</span>

<span class="shloka-line">अतीतानागतज्ञानप्रभवाप्ययवेदिभिः ॥53॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">शौचस्वाध्यायसन्तोषतपःसत्यदायन्वितैः ।</span>

<span class="shloka-line">किमु मर्त्यैर्भयभ्रान्तिध्वंसमोहरुजान्वितैः ।</span>

<span class="shloka-line">अल्पायुर्वीर्यधीसत्त्वव्यवसायश्रुतिव्रतैः’’ ॥54॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘‘कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति’’ ।</span>

<span class="shloka-line">‘‘ब्रह्मैव किञ्चिज्जानाति न तदन्यो हि कश्चन’’ ॥55॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘‘मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः ।</span>

<span class="shloka-line">सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिष्वपि महामते’’(भाग.६.१४.५) ॥56॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘‘इयं विसृष्टिर्यत आ बभूव यदि वा दधे यदि वा न ।</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘‘यः स्वात्ममायाविभवं स्वयं गतो नाहं नभस्वांस्तमथापरे कुतः ।</span>

<span class="shloka-line">ब्रह्माऽपि यं वेत्ति न वेद(न वेह/नैवेह) सम्यक् अन्ये कुतो देवमुनीन्द्रमर्त्याः’’ ॥58॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘‘नमस्तेऽमिततत्त्वाय(धर्मादीनां) ब्रह्मादीनां च सूतये ।</span>

<span class="shloka-line">निर्गुणाय च सत्काष्टां नाहं वेदापरे कुतः’’ ॥59॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘‘नाहं परायुर्ऋषयो न मरीचिमुख्याः जानन्ति यद्विरचितं खलु सत्त्वसङ्घाः(तत्त्वसङ्घाः) ।</span>

<span class="shloka-line">यन्मायया मुषितचेतसा ईशदैत्यमर्त्यादयः किमुत शश्वदभद्रवृत्ताः’’(भाग.८.१२.१०) ॥60॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘‘अहं महेन्द्रो निर्ऋतिः प्रचेताः सोमोऽग्निरीशः पवनोऽर्को विरिञ्चः ।</span>

<span class="shloka-line">आदित्यविश्वे वसवोऽथ साध्यामरुद्गणा रुद्रगणाः ससिद्धाः(भाग.६.३.१४) ॥61॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अन्ये च ये विश्वसृजोऽमरेशाभृग्वादयोस्पृष्टरजस्तमस्काः ।</span>

<span class="shloka-line">यस्येहितं न विदुः स्पृष्टमायाः सत्त्वप्रधाना अपि किं ततोऽन्ये’’(भाग.६.३.१५) ॥62॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘‘सर्वस्यादौ स्मृतौ ब्रह्मा तस्माद् देवादनन्तरः ।</span>

<span class="shloka-line">जातानि देवप्रवरं भूयश्चातोऽधिकं नृप’’ ॥63॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘न त्वामतिशयिष्यन्ति मुक्तावपि कथञ्चन ।</span>

<span class="shloka-line">मद्भक्तियोगाज्ज्ञानाच्च सर्वानतिशयिष्यसि’ ॥64॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘यथा भक्तिविशेषोऽत्र दृश्यते पुरुषोत्तमे ।</span>

<span class="shloka-line">तथा मुक्तिविशेषोऽपि ज्ञानिनां लिङ्गेभेदने’ ॥65॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘सायुज्यं समनुप्राप्ता अपि देवादयोऽखिलाः ।</span>

<span class="shloka-line">तारतम्याद्धि तिष्ठन्ति तारतम्यं हि साधने’ ॥66॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये ।</span>

<span class="shloka-line">यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्वतः’(भ.गी.७.३) ॥67॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति ।</span>

<span class="shloka-line">भक्ति मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः ॥68॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः ।</span>

<span class="shloka-line">भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि ॥69॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः ।</span>

<span class="shloka-line">ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः ॥70॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">श्रद्धावाननसूयश्च शृणुयादपि यो नरः ।</span>

<span class="shloka-line">सोऽपि मुक्तः शुभाल्लोकान् प्राप्नुयात् पुण्यकर्मणाम्’(भ.गी.१८.६८-६९-७०-७१) ॥71॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।</span>

<span class="shloka-line">अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥72॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्यः उपासते ।</span>

<span class="shloka-line">तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः’(भ.गी.१३.२५-२६) ॥73॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘सुसूक्ष्मैरप्यशेषैश्च विशेषैः सह पश्यति ।</span>

<span class="shloka-line">स्वात्मानं भगवान् विष्णुः सर्वरूपोऽपि सर्वदा ॥74॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सर्वत्र चान्यदप्येवं तेनादृष्टं न हि क्वचित् ।</span>

<span class="shloka-line">सर्वत्र सर्वदैवेशं पश्यत्येव रमापि तु ॥75॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न तु सर्वैर्विशेषैस्तं पश्यन्त्यप्यन्यतोऽधिकम् ।</span>

<span class="shloka-line">स्वात्मानमन्यच्चाशेषं पश्यत्येव हि सर्वदा ॥76॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ब्रह्मा तु सर्वगं पश्येद्गुणानप्यन्यतोऽधिकम् ।</span>

<span class="shloka-line">न तु सर्वेषु कालेषु तथा पश्यत्यमुक्तिगः ॥77॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न रमावद्विशेषाणां दर्शनं शक्नुयात् क्वचित् ॥78॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">स्वात्मानमन्यच्च सदा विशेषैरखिलैरपि ।</span>

<span class="shloka-line">(पश्यन्त्यञ्जः)पश्यत्यञ्जस्तथा वाणी विशेषांस्तावतो न तु ॥79॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">त्रैगुण्यात् परतः पश्येद् व्याप्तं शतगुणं हरिम् ।</span>

<span class="shloka-line">गिरिशो गरुडश्चैव तमोमात्रगतं हरिम् ॥80॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">पश्येद्विशेषानपि हि वाणीदृष्टान्न पश्यति ।</span>

</div>

<span class="shloka-line">रुद्रदृष्टान् विशेषांश्च नैव पश्येत् कदाचन ।</span>

<span class="shloka-line">स्वरूपमन्यरूपं च मुक्ता देवाः समस्तशः ॥82॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">जानन्तीन्द्रश्च कामश्च ब्रह्म यावदहङ्कृतिः ।</span>

<span class="shloka-line">पश्यन्तो मनुदक्षाद्या बुद्धितत्त्वस्थितं हरिम् ॥83॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">पश्यन्ति सोमसूर्यौ तु मनःस्थं परमेश्वरम् ।</span>

<span class="shloka-line">अन्ये भूतस्थितं विष्णुं देवाः पश्यन्ति सर्वदा ॥84॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">बहुसाहस्रवर्षेण महत्तत्त्वे क्वचित् क्वचित् ।</span>

<span class="shloka-line">अन्ये चैव (यथायोगं)यथायोग्यमण्डान्तर्वतिनं हरिम् ॥85॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">श्वेतद्वीपपतिं चैव हृद्येवान्ये तु केचन ।</span>

<span class="shloka-line">कदाचिदेव तत्रापि केचित् पश्यन्ति केशवम् ॥86॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">उमा यावदनन्तांशान् पूर्वदृष्टेभ्य एव तु ।</span>

<span class="shloka-line">विशेषान् वासुदेवस्य पश्चादुक्तान् विचक्षते ॥87॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">शक्रकामादयश्चैव विशेषान् ब्रह्मणि स्थितान् ।</span>

<span class="shloka-line">उमादिभिः प्रबुद्धेभ्यः शतांशानेव चक्षते’ ॥88॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इत्यादिवेदस्मृतिगवचनेभ्यो यथार्थतः ।</span>

<span class="shloka-line">तारतम्यं च मुक्तानां(तारतम्यं विमुक्तानां) साधनानां च दृश्यते ॥89॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">साध्यसाधनवैरूप्यमदृष्टं केन कल्प्यते ।</span>

<span class="shloka-line">वैषम्यं निर्घृणत्वं च तेन स्यातां परस्य च ॥90॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सापेक्षत्वादिति च तौ विद्याधीशेन वारितौ ।</span>

<span class="shloka-line">तारतम्यात् साधनानां साध्यतादृक्त्वमीशतः ॥91॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अवैषम्यादिहेतुः स्यात् सदैव परमेश्वरे ।</span>

<span class="shloka-line">स्वातन्त्र्ये विद्यमानेऽपि साधनादौ परेशितुः ॥92॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अपेक्ष्यानादिवैचित्र्यं न दोष इति तद्वचः ।</span>

<span class="shloka-line">नानादित्वादिति ह्युक्तमुपपद्यत इत्यपि ॥93॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अपेक्ष्योपायवैषम्यमुपेयस्य तथा स्थितिः ।</span>

<span class="shloka-line">मया कया विरुद्धा स्यात् राजादावपि दृश्यते ॥94॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">त्यागो दृष्टस्य चादृष्टकल्पनेति सुदुष्करौ ।</span>

<span class="shloka-line">मायिभ्योऽन्येन केनापि तत्किमन्यैश्च वादिभिः ॥95॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">मायिनोऽत्रनुगम्यन्ते श्रुतहान्यश्रुतग्रहौ ।</span>

<span class="shloka-line">अप्यत्र मायिनां लिङ्गे तत्के दोषास्ततोऽधिकाः ॥96॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">निःशेषगतदोषाणां बहुभिर्जन्मभिः पुनः ।</span>

<span class="shloka-line">स्यादापरोक्ष्यं हि हरेर्द्वेषेर्ष्यादिस्ततः कुतः ॥97॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">भवेयुर्यदि चेर्ष्याद्याः समेष्वपि कुतो न ते ।</span>

<span class="shloka-line">तप्यमानाः समान् दृष्ट्वा द्वेषेर्ष्यादियुता अपि ॥98॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">दृश्यन्ते बहवो लोके दोषा एवात्र कारणम् ।</span>

<span class="shloka-line">यदि निर्दोषता तत्र किमाधिक्येन दूष्यते ॥99॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यद्यन्यदर्शनाभावादीर्ष्यादिर्विनिवार्यते ।</span>

<span class="shloka-line">अदर्शनादरत्यादिः कथं तेन निवार्यते ॥100॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ब्रह्मणोऽप्यरतिर्दृष्टा पूर्वमेकाकिनः श्रुतौ ।</span>

<span class="shloka-line">नैव रेमे स चैकाकी तस्मान्न रमते क्वचित् ॥101॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">द्वितीयमैच्छत् तेनासाविति श्रुतय ऊदिरे ।</span>

<span class="shloka-line">यदीच्छा तत्र नैवास्तीत्येव तत्कल्प्यते मृषा ॥102॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">श्रुत्युक्तनिर्दोषतैव किं नाङ्गीक्रियते स्वयम् ।</span>

<span class="shloka-line">तारतम्यं च कामं च श्रुतमेवातिहाय तु ॥103॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अश्रुता समता केन कल्प्यते युक्तिमानिना ।</span>

<span class="shloka-line">किं तन्मानं समत्वे ते मुक्तानामुपलभ्यते ॥104॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">वृथाऽयमाग्रहः केन श्रुतहान्यश्रुतग्रहे ।</span>

<span class="shloka-line">मोक्षेऽपि तारतम्येतश्चेतनत्वात् पुरा यथा(यथा पुरा) ॥105॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इत्युक्त उत्तरं किं ते कल्पनामात्रवादिनः ।</span>

<span class="shloka-line">न च दुःखादिकं कल्प्यं निर्दुःखत्वश्रुतेर्बलात् ॥106॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">शोकं तरत्यात्मवेत्ता तीर्णः सर्वानदुःखभाक् ।</span>

<span class="shloka-line">‘येनानन्द्येव भवति न शोचति कदाचन’ ॥107॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘किल्बिषस्पृत्पिततुषणिररं हितं इहेश्वरः’ ।</span>

<span class="shloka-line">‘यं यमन्तमभिप्रेप्सुः स सङ्कल्पाद्भवेदिह’ ॥108॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इत्यादिश्रुतयो मानं निर्दुःखत्वादिसम्पदि ।</span>

<span class="shloka-line">अतो दुःखाद्यनुमया नावकाशोऽत्र लभ्यते ॥109॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तारतम्यानुमा तेन भवेन्नातिप्रसङ्गिनी ।</span>

<span class="shloka-line">श्रुतियुक्तिबलादेवं तारतम्यं विभाव्यते ॥110॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">मुक्तावपि ततः केऽत्र विरोधं कर्तुमीशते ।</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C03_S04_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="आधिकारिकाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">आधिकारिकाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">अनादियोग्यता चैव कलिवाणीश्वरावधिम् ॥111॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">को निवारयितुं शक्तो युक्त्यागमबलोद्धताम् ।</span>

<span class="shloka-line">ब्रह्मणोऽन्यत आधिक्ययुक्तः कालो विवादवान् ॥112॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">कालो ह्ययं यथेत्यादि मानुमा मानिनो भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">अन्यशब्दो हरिश्रीस्वसमेभ्योऽन्यविवक्षया ॥113॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्रयुक्तो नैव दोषाय रुद्रादिषु च युक्तितः ।</span>

<span class="shloka-line">उत्तमत्वं तु मुक्तानामपि न ब्रह्मणो भवेत् ॥114॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">व्यक्तिः सुखस्य तु भवेन्न त्वाधिक्यं सुखस्य च ।</span>

<span class="shloka-line">बलज्ञानाधिकत्वं च तेभ्योऽपि ब्रह्मणो सदा ॥</span>

<span class="shloka-line">आधिक्यस्य त्वनित्यत्वे न किञ्चिन्मानमीयते ॥115॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">शृण्वे वीर उग्रमुग्रं दमायन् अन्यमन्यमतिनेनीयमानः ।</span>

<span class="shloka-line">एधमानद्विळुभयस्य राजा चोष्कूयते विश इन्द्रो मनुष्यान् ॥116॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">परा पूर्वेषां सख्या वृणक्ति वितर्तुराणो अपरेभिरेति ।</span>

<span class="shloka-line">अनानुभूतीरवधून्वानः पूर्वीरिन्द्रः शरदस्तर्तरीति ॥117॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">दिवे दिवे सदृशीसन्यमर्धं कृष्णा असेधदप सद्मनोजाः ।</span>

<span class="shloka-line">अहं दासा वृषभो वस्नयन्तोदव्रजे वर्चिनं शम्बरं च ॥118॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तं भूतिरिति देवा उपासाञ्चक्रिरे ते बभूवुस्तस्माद्धाप्येतर्हि सुप्तो भूभूरित्येव प्रश्वसित्यभूतिरित्यसुरास्ते ह पराबभूवुः ॥119॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तद्यथा पेशस्करी पेशसो मात्रामुपादायान्यन्नवतरं कल्याणतरं रूपं तनुते एवमेवायमात्मेदं शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वाऽन्यन्नवतरं कल्याणतरं रूपं कुरुते पित्र्यं वा गान्धर्वं वा दैवं वा प्राजापत्यं वा ब्राह्मं वाऽन्येषां भूतानाम् ॥120॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘प्रयान्ति परमां सिद्धिमैहिकामुष्मकीं द्रुतम् ।</span>

<span class="shloka-line">या न प्राप्याऽसुरैः सर्वैरक्षय्या क्लेशवर्जिता ॥121॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न तां गतिं प्रपद्यन्ते विना भागवतान्नरान्’ ।</span>

<span class="shloka-line">‘अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम्(भ.गी.९.११) ॥122॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम्(भ.गी.९.१२) ।</span>

<span class="shloka-line">मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः ॥123॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः ।</span>

<span class="shloka-line">महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः(भ.गी.९.१३) ॥124॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् ।</span>

<span class="shloka-line">अभयं सत्त्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः(भ.गी.१६.१-४) ॥125॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् ॥126॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">दया भूतेष्वलोलुत्वं मार्दवं ह्रीरचापलम् ।</span>

<span class="shloka-line">तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता ॥127॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">भवन्ति सम्पदं दैवीमभिजातस्य भारत ।</span>

<span class="shloka-line">दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च ॥128॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम्’ ।</span>

<span class="shloka-line">‘मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः ॥129॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तानहं द्विषतः क्रूरान् संसारेषु नराधमान् ।</span>

<span class="shloka-line">क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु ॥130॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">आसुरीं योनिमापन्नाः मूढा जन्मनि जन्मनि ।</span>

<span class="shloka-line">मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम्’(भ.गी.१६.१८-२०) ॥131॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘द्विविधो भूतसर्गोऽत्र दैव आसुर एव च ।</span>

<span class="shloka-line">विष्णुभक्तिपरो दैवो विपरीतस्तथाऽऽसुरः ॥132॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">देवानां परमो धर्मः सदा यज्ञादिकाः क्रियाः ।</span>

<span class="shloka-line">स्वाध्यायस्तत्त्ववेदित्वं विष्णुपूजारतिः स्मृतिः ॥133॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">दैत्यानां बाहुशालित्वं मात्सर्यं युद्धसत्क्रिया ।</span>

<span class="shloka-line">नीतिशास्त्रप्रवेदित्वं शिवपूजारतिः स्मृतिः ॥134॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">वर्णाश्रमाचारवत्त्वं स्वाध्यायो भक्तिरच्युते ।</span>

<span class="shloka-line">शिवे सूर्ये तथा देव्यां स्वभावो मानुषः स्मृतः ॥135॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अनादिवैष्णवा एव देवतास्तु स्वभावतः ।</span>

<span class="shloka-line">विपरीतास्ततो दैत्याः सदैवानादिकालतः ॥136॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">मानुषा मिश्रमतयो विमिश्रगतयोऽपि च’ ।</span>

<span class="shloka-line">इत्यादिवाक्यसन्दभै(इत्यादिवाक्यसन्दर्भे)र्ज्ञायतेऽनादियोग्यता ॥137॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यद्यनादिविशेषो(यद्यनादिर्विशेषो न) न साम्प्रतं कथमेव सः ।</span>

<span class="shloka-line">अदृष्टादेव चादृष्टं स्वीकृतं सर्ववादिभिः ॥138॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">आकस्मिको विशेषश्चेददृष्टे क्वचिदिष्यते ।</span>

<span class="shloka-line">सर्वत्राकस्मिकत्वं स्यान्नादृष्टापेक्षता भवेत् ॥139॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अदृष्टाच्चेद्विशेषोऽयमनादित्वं कुतो न तत् ।</span>

<span class="shloka-line">‘न चान्यभेदवद्विष्णौ भेदस्तद्दर्शिनामपि ॥140॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">दृश्यते प्रत्यभिज्ञैव बहुरूपेषु दृश्यते ।</span>

<span class="shloka-line">बहुत्वं च विशेषेण न भेदेन कथञ्चन ॥141॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्रत्यभिज्ञा च येषां न तेऽपि तन्मुष्टदृष्टयः ।</span>

<span class="shloka-line">भेदं नैव प्रपश्यन्ति भेदमन्येभ्य एव च ॥142॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">पश्यन्त्येवं हरिस्तेषां सन्दर्शयति नान्यथा’ ।</span>

<span class="shloka-line">एवं बृहत्संहितायां वचनं न पुराणगम् ॥143॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">लोकदर्शनवाद्येव वेदरोधाय शक्नुयात् ।</span>

<span class="shloka-line">अपरीक्षितदृष्टिश्च परीक्षापूर्वदर्शनम् ॥144॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">निषेद्धुं शक्नुयात् क्वापि देवदत्तादिदृष्टिवत् ।</span>

<span class="shloka-line">न च निश्चितभेदस्य दर्शनेऽस्ति पुराणगम् ॥145॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">वाक्यं कश्चिद्धि संमुग्धं दर्शनं(संमुग्धदर्शनं) तत्र गम्यते ।</span>

<span class="shloka-line">अपरीक्षितमेवात्र वेधादिकमधीशितुः ॥146॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">परीक्षादर्शने नैव दृश्यते केनचित् क्वचित् ।</span>

<span class="shloka-line">निर्दोषमेव तं ब्रह्मा ददर्शाशेषरूपिणम् ॥147॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">निर्दोषमेव रुद्रोद्राङ्‍ निर्दोषं तं पुरन्दरः ।</span>

<span class="shloka-line">निर्दोषाण्यस्य रूपाणि दृष्टान्येवं सुरोत्तमैः ॥148॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अन्ये सदोषाः सर्वेऽपि निर्दोषो हरिरेकलः’ ।</span>

<span class="shloka-line">इति बर्कश्रुतेश्चैव(बर्कुश्रुतेश्चैव) सदोषं नास्य दर्शनम् ॥149॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘अविद्धो विद्धवद्विष्णुरजातो जातवन्मृषा ।</span>

<span class="shloka-line">अबद्धो बद्धवच्चैव दर्शयत्यमितद्युतिः’ ॥150॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इति पैङ्गिश्रुतिश्चैव प्राह निर्दोषतां हरेः ।</span>

<span class="shloka-line">‘अपरीक्षितदृष्ट्यैव सदोषो दृश्यते हरिः ॥151॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इति पैङ्गिश्रुतिश्चाह प्रमाणं हि परीक्षितम् ॥152॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न परीक्षाऽनवस्था स्यात् साक्षिसिद्धे त्वसंशयात् ।</span>

<span class="shloka-line">मानसे दर्शने दोषाः स्युर्न वै साक्षिदर्शने ॥153॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सुदृढो निर्णयो यत्र ज्ञेयं तत्साक्षिदर्शनम् ।</span>

<span class="shloka-line">इच्छा ज्ञानं सुखं दुःखं भयाभयकृपादयः(दुःखभयाभयकृपादयः) ॥154॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">साक्षिसिद्धा न कश्चिद्धि तत्र संशयवान् क्वचित् ।</span>

<span class="shloka-line">यत्क्वचिद् व्यभिचारि स्याद्दर्शनं मानसं हि तत् ॥155॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">मनश्चक्षुर्दर्शनादेरपि यत्रैव साक्षिणा ।</span>

<span class="shloka-line">प्रामाण्यं सुगृहीतं स्यात् तत्परीक्षितदर्शनम् ॥156॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न ज्ञानदृष्टिमात्रेण प्रामाण्यं तस्य दृश्यते ।</span>

<span class="shloka-line">नियमेन सुखाद्येषु प्रामाण्यं साक्षिगोचरम् ॥157॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">स्वप्रामाण्यं सदा साक्षी पश्यत्येव सुनिश्चयात् ।</span>

<span class="shloka-line">ज्ञानस्य ग्राहकेणैव साक्षिणा मानतामितेः ॥158॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">दोषाभावे प्रमाणत्वं दोषाभावस्य साक्षिणा ।</span>

<span class="shloka-line">निश्चितत्वं क्वचिच्चैव स्वतः प्रामाण्यमिष्यते ॥159॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अतो न सर्वमानानां प्रामाण्यं निश्चितं भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">साक्षिणा निश्चितं यत्र तत्प्रामाण्यस्वलक्षणम् ॥160॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न हि कश्चित् सुखाद्येषु संशयं कुरुते जनः ।</span>

<span class="shloka-line">न चैवाखिलमानानि निश्चिनोत्यखिलो जनः ॥161॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तस्मादनुभवारूढं किमर्थमपलप्यते ।</span>

<span class="shloka-line">दोषाभावादिकं चैव साक्षी सम्यक्प्रपश्यति ॥162॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तत्परीक्षितमानेन न दोषो विष्णवि क्वचित् ।</span>

<span class="shloka-line">अपरीक्षितदृष्टिस्तु कस्मिन्नर्थे न विद्यते ॥163॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तत्प्रत्यक्षविरुद्धार्थे नागमस्यापि मानता ।</span>

<span class="shloka-line">उपजीव्यमक्षजं यत्र तदन्यत्र विपर्ययः ॥164॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">लौकिकव्यवहारेऽत्र प्रत्यक्षस्योपजीव्यता ।</span>

<span class="shloka-line">अवतारादिदृष्टौ स्यादागमस्योपजीव्यता ॥165॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">आगमेन हि विष्णुत्वं ज्ञात्वा दोषोऽत्र कल्प्यते ।</span>

<span class="shloka-line">न चेत् स्याद्दोषवानन्यः शास्त्रसिद्धं हि लक्षणम् ॥166॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">कस्यचिद्दोषवत्वं स्यादितिमात्रेऽक्षजं भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">न विष्णोर्दोषवत्त्वे हि प्रत्यक्षं वर्तते स्वतः ॥167॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">केचित् पश्यन्ति दोषानित्यत्रापि स्यान्न चाक्षजम् ।</span>

<span class="shloka-line">पौराणं वाक्यमेवात्र तच्छ्रुत्यैव विरुद्ध्यते ॥168॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">पुराणस्योपजीव्यश्च वेद एव न चापरः ।</span>

<span class="shloka-line">तद्विरोधे कथं मानं तत्तत्र च भविष्यति ॥169॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अपरीक्षितदृष्टिश्च कथमेवाक्षजं भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">यद्येवं देवदत्तादिभ्रमः किं नाक्षजं भवेत् ॥170॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यावच्छक्तिपरीक्षायामुपजीव्यस्य बाधने ।</span>

<span class="shloka-line">दोषो नाशोधिते दोष उपजीव्यत्वमस्त्वलम् ॥171॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">भ्रमेऽप्यभ्रमभागोऽस्ति तन्मात्रमुपजीव्य हि ।</span>

<span class="shloka-line">बाधकज्ञानवृत्तिः स्यान्न चैवं सुपरीक्षिते ॥172॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सर्वं तदुपजीव्य प्रमाणं वर्तते यतः ।</span>

<span class="shloka-line">कथं ब्रह्मेति तज्ज्ञेयं सर्वज्ञत्वादलिक्षणम् ॥173॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">विहाय यस्मात् कस्माच्चित्स्वरूपस्यैव चेद्यदि ।</span>

<span class="shloka-line">उपजीव्यत्वमेतस्मात् व्यावृत्तं यावता भवेत् ॥174॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तावतैवोपजीव्यत्वं स्वरूपस्यैव न क्वचित् ।</span>

<span class="shloka-line">सर्वलक्षणयुक्तं च(तु) स्वरूपं यदि भण्यते ॥175॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अस्तु नो नैव हानिः स्यात् स्वपक्षश्चायमञ्जसा ।</span>

<span class="shloka-line">यस्मादन्वित एवार्थः शब्दानामपि सर्वशः ॥176॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">विशेषसामान्यतया स्वरूपमखिलं भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">पुरोवर्तित्वपूर्वाणि देवदत्तादिकभ्रमे ॥177॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">व्यावर्तयन्ति तद्रूपं चैवमात्राद्विनैव हि ।</span>

<span class="shloka-line">ब्रह्मणो निर्विशेषत्वात् व्यावर्तयति किं पुनः ॥178॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यस्मात् कस्माच्चिदप्यर्थात्तावच्चेत् सिद्धसाधनम् ।</span>

<span class="shloka-line">चिन्मात्रत्वं च नैवेष्टमविशेषत्ववादिनः ॥179॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">चिन्मात्राभेदसाध्येऽपि सिद्धं तत्प्रतिवादिनः ॥180॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">स्वाभेदाङ्गीकृतेरेव चित्त्वं स्वस्यापि यन्मतम् ।</span>

<span class="shloka-line">सर्वापेक्षतया सर्वज्ञत्वमित्येव तन्न हि ॥181॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इति चेच्चेतनत्वं च ज्ञत्वं न ज्ञेयवर्जितम् ।</span>

<span class="shloka-line">स्वज्ञेयत्वं च नैवासौ मन्यते सविशेषतः ॥182॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">स्वशब्दोऽपि परापेक्षस्तस्मात् व्यावृत्तिरेव हि ।</span>

<span class="shloka-line">स्वशब्दार्थ इति प्रोक्तः स्वरूपं नाम किं न चेत् ॥183॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">रूपशब्देन पूर्णत्वात् तच्च सामान्यतावचः ।</span>

<span class="shloka-line">न स्वरूपाभिधायि स्यात् वैयर्थ्यं स्वरवस्य यत् ॥184॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">चेतनस्य स्वभावो हि चैतन्यमिति गीयते ।</span>

<span class="shloka-line">तस्माद् विशेषबाहुल्यं चैतन्यस्य विशेषतः ॥185॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न ज्ञेयज्ञातृहीनं हि ज्ञानं नाम क्वचिद्भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">ज्ञेयज्ञानविहीनश्च ज्ञ इत्यत्र न च प्रमा(इत्यत्र च न प्रमा) ॥186॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ज्ञातृज्ञेयविहीनं च ज्ञानं चेद्भोक्तृभोग्यतः(भोक्तृभोज्यतः) ।</span>

<span class="shloka-line">हीनं भोजनमेव स्यात् ताडनं कर्तृताड्यतः ॥187॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">नित्यत्वात् तादृशं च स्यादिति चेन्नित्यवागपि ।</span>

<span class="shloka-line">वाक्यवक्तृविहीना स्यान्न हि सा चैव तादृशी ॥188॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">द्रष्टारो वेदवाचो हि सन्ति वाच्यानि चाञ्जसा ।</span>

<span class="shloka-line">नित्यो द्रष्टा च वाच्यश्च भगवानेव च स्वयम् ॥189॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न हि वक्तृविहीना च वाच्यहीनाऽपि वाक् क्वचित् ।</span>

<span class="shloka-line">ज्ञातृज्ञेयविहीनं च ज्ञानमेव(ज्ञानमेवं) न तद्भवेत् ॥190॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न हि नित्योऽपि वक्ताऽस्ति वाक्यवाच्यविवर्जितः ।</span>

<span class="shloka-line">ज्ञानज्ञेयविहीनश्च ज्ञोऽप्येवं नैव विद्यते ॥191॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">किञ्च सर्वविलोपश्च केन मानेन गम्यते ।</span>

</div>

<span class="shloka-line">तदभावे न सर्वस्य नापलापो भवेत् तदा ।</span>

<span class="shloka-line">न गृह्यते चेत् तन्न्यायादपलापो न हि क्वचित् ॥193॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">उपपत्तिविहीनस्य वाक्यस्यार्थो न गम्यते ।</span>

<span class="shloka-line">उपक्रमादिलिङ्गानां बलीयो ह्युत्तरोत्तरम् ॥194॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">श्रुत्यादौ पूर्वपूर्वं च ब्रह्मतर्कविनिर्णयात् ।</span>

<span class="shloka-line">प्रत्यक्षमुपपत्तिश्च बहवश्चागमा यदा ॥195॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">विरुध्यन्ते न चार्थोऽस्ति यत्र लिङ्गविरोधिता ।</span>

<span class="shloka-line">स एवार्थः कथं ग्राह्य उपपन्नेऽविरोधिनी ॥196॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">मुख्यार्थे विद्यमाने तु क्व सार्वज्ञं निषिध्यते ।</span>

<span class="shloka-line">अतः सर्वगुणैर्युक्तं ब्रह्माङ्गीकार्यमेव हि ॥197॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अपलापोऽपि सर्वस्य न कथञ्चन युज्यते ।</span>

<span class="shloka-line">अनादियोग्यता चोक्ता तेन ग्राह्यैव सर्वथा ॥198॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">मुक्तानां तारतम्यं च मानैरुक्तैर्न चाल्यते ।</span>

<span class="shloka-line">ज्ञानिनोऽपि यतो नित्यं कुर्वन्ति शुभमेव हि ॥199॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तारतम्यं तु मुक्तौ च तेनैवाध्यवसीयते ।</span>

<span class="shloka-line">तारतम्यं न चेन्मुक्तौ कुतः कुर्युः शुभं पुनः ॥200॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">कृच्छ्रेणापि तपो ज्ञानं कर्माप्येते चरन्ति हि ।</span>

<span class="shloka-line">बिभ्यति स्माशुभान्नित्यं सकामाश्च शुभे सदा ॥201॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न च स्वभाव एवायं भयपूर्वप्रवृत्तितः ।</span>

<span class="shloka-line">कृच्छ्रेणाचरणाच्चैव शुभस्यैव पुनः पुनः ॥202॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तादृशोऽपि स्वभावश्चेदज्ञस्यापि भवेत् तथा ।</span>

<span class="shloka-line">फलवत्त्वे प्रमाणं चेत् तत्र ज्ञस्य समं हि तत् ॥203॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘निष्कामं ज्ञानपूर्वं च निवृत्तमिह चोच्यते ।</span>

<span class="shloka-line">निवृत्ते सेवमानस्तु ब्रह्माभ्येति सनातनम्’ ॥204॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘शुभेनानन्दवृद्धिः स्यात् ह्रासश्चैवाशुभेन हि ।</span>

<span class="shloka-line">ज्ञानिनोऽपि यतस्तेन कर्तव्यं शुभमेव तैः’ ॥205॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘उपास्ते स य आत्मानं क्षीयते नास्य कर्म हि(ह) ।</span>

<span class="shloka-line">अस्माद्ध्येवात्मनो यद्यत् कामयेत् सृजते च तत् ॥206॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अविद्वान् बहुकर्माऽपि ह्यन्तवत् फलमाप्नुयात् ।</span>

<span class="shloka-line">यदेव विद्यया कुर्यात् तदेव ह्यतिवीर्यवत्’ ॥207॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इत्यादिवाक्यसामर्थ्यात् तारतम्यं विमुक्तिगम् ।</span>

<span class="shloka-line">न चात्रोपासकस्यैव फलमक्षयमुच्यते ॥208॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ज्ञानद्वारेण चेत् तस्य नास्मत्पक्षप्रतीपता ॥209॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ज्ञानोत्तरस्यैवमपि ह्यक्षयत्वं न चान्यथा ।</span>

<span class="shloka-line">पूर्वभाविशुभानां हि ज्ञानेनैव कृतार्थता ॥210॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्रारब्धानां तु भोगेन तज्ज्ञानोत्तरकर्मणाम् ।</span>

<span class="shloka-line">मुक्तावनुप्रवेशः स्यादन्यथा तत्कृतिर्न हि ॥211॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ज्ञानात् पूर्वाणि कर्माणि(सर्वाणि) शुभानि ज्ञानसिद्धये ।</span>

<span class="shloka-line">अकाम्यानि निषिद्धानि ज्ञानरोधाय भुक्तये ॥212॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">योग्यताया बलाद्यच्च शुभबाहुल्यमादितः ।</span>

<span class="shloka-line">ज्ञानबाहुल्यमेवैतत् कुर्यान्नान्यस्य कारणम् ॥213॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ज्ञानस्य भक्तिभागत्वाद् भक्तिर्ज्ञानमितीर्यते ।</span>

<span class="shloka-line">ज्ञानस्यैव विशेषो यद्भक्तिरित्यभिधीयते ॥214॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">परोक्षत्वापरोक्षत्वे विशेषो ज्ञानगौ यथा ।</span>

<span class="shloka-line">स्नेहयोगोऽपि तद्वत् स्याद् विशेषो ज्ञानगोऽपरः(ज्ञानगोचरः) ॥215॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इत्यभिप्रायतः प्रायो ज्ञानमेव विमुक्तये ।</span>

<span class="shloka-line">वदन्ति श्रुतयः सोऽयं विशेषोऽपि ह्युदीर्यते ॥216॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">भक्तिर्ज्ञानमिति क्वापि न हि द्वेषयुता दृशिः ।</span>

<span class="shloka-line">पुरुषार्थाय भवति सर्वश्रुतिविरोधतः ॥217॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘चेतनस्य द्वयं भोग्यं संसारो मुक्तिरेव च ।</span>

<span class="shloka-line">संसारस्त्रिविधस्तत्र स्वर्गो मध्यमधस्तथा ॥218॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">मुक्तिश्च द्विविधा तत्र सुखं नित्यं तथाऽपरम् ।</span>

<span class="shloka-line">नित्यदुःखमिति ज्ञेयं साधनं संसृतावपि ॥219॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">काम्यं कर्म निषिद्धं च साज्ञानमिति निश्चयः ।</span>

<span class="shloka-line">द्वेषो भक्तिश्च मुक्तौ तु मुक्तिद्वयविधायकम्’ ॥220॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इति पैङ्गिश्रुतेर्द्वेषो नैव सन्मुक्तिकारणम् ।</span>

<span class="shloka-line">असन्मुक्तेः कारणं च मुक्तावित्यत्र केशवः ॥221॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">मुक्तिशब्दोदितो मोक्षं स्वभक्तानां करोति यत् ।</span>

<span class="shloka-line">द्वेषतोऽपि विमुक्तिश्चेन्महातात्पर्यरोधनम् ॥222॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">भक्त्या प्रसन्नतो देवान्मुक्तिरित्येव तद्गुणान् ।</span>

<span class="shloka-line">वदन्ति श्रुतयः सर्वाः पुराणान्यागमा अपि ॥223॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यदि द्वेषेण मुक्तिः स्याद्वक्तव्यो दोषसञ्चयः ।</span>

<span class="shloka-line">स्मर्तव्यो भगवान्नित्यमित्यर्थेनैव हि क्वचित् ॥224॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">द्वेषादिव गुणानाह पुराणे क्रुद्धवाक्यवत् ।</span>

<span class="shloka-line">यथा क्रुद्धः पिता पुत्रं मरेत्याक्षेपपूर्वकम् ॥225॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्रोक्तस्यान्यस्य कृत्यर्थं वदत्येवं पुराणगम् ।</span>

<span class="shloka-line">वाक्यं श्रुतिविरोधेन स्वविरोधेन चाञ्जसा ॥226॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">बह्वागमविरोधाच्च न द्वेषान्मुक्तिवाचकम् ।</span>

<span class="shloka-line">‘तमो द्वेषेण संयान्ति भक्त्या मुक्तिं तयैव च ॥227॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">विष्णौ विष्णुप्रसादेन वलिमत्वेन चाञ्जसा’ ।</span>

<span class="shloka-line">इति षाड्गुण्यवचनमप्युक्तार्थनियामकम् ॥228॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">महातात्पर्यरोधे च कथं वाक्यं प्रमाणताम् ।</span>

<span class="shloka-line">याति सर्वार्थरूपं हि महातात्पर्यमिष्यते ॥229॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">वाचकत्वं हि तात्पर्यं यदर्था अखिला रवाः ।</span>

<span class="shloka-line">सोऽर्थः कथं परित्याज्य एकशब्दस्य संशये ॥230॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अतो विज्ञानभक्तिभ्यां पुरुषार्थः परो भवेत् ।</span>

</div>

<span class="shloka-line">तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः’(श्वे.उ.भा.ता.१०.९४.३४) ।</span>

</div>

<span class="shloka-line">ततो मुक्तिस्ततो भक्तिः सैव स्यात् सुखरूपिणी’ ।</span>

<span class="shloka-line">‘भक्त्या प्रसन्नो भगवान् दद्यात् ज्ञानमनाकुलम् ॥233॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तयैव दर्शनं यातः प्रदद्यान्मुक्तिमेतया’ ।</span>

<span class="shloka-line">‘नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया(भ.गी.११.५३) ॥234॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा ।</span>

<span class="shloka-line">भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवविधोऽर्जुन(भ.गी.११.५४)) ॥235॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परंतप’ ।</span>

<span class="shloka-line">इत्यादिवाक्यतश्चैव सोऽयमुक्तार्थ ईयते ॥236॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न च प्रसादमाप्नोति द्वेषाद् भक्त्या तमाप्नुयात् ।</span>

<span class="shloka-line">इति दृष्टानुसारित्वमप्यस्मिन्नर्थ ईयते ॥237॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘ये पृथग्विहिता विष्णोर्गुणा वेदेन सादरम् ।</span>

<span class="shloka-line">त एव दृष्टवैलोम्यादङ्गीकार्या न चापरम् ॥238॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अन्यद्दृष्टानुसारेण वासुदेवेऽपि गृह्यते ।</span>

<span class="shloka-line">दोषाभावाश्च ये वेदैरुदिता अविहाय तान् ॥239॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अनुक्ता अपि च ग्राह्या महातात्पर्यशक्तितः’ ।</span>

<span class="shloka-line">एवं बृहत्संहितावाक् सिद्धान्तो हि तदीरितः ॥240॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तारतम्येन तद्भक्तेष्वपि भक्तिर्विनिश्चयात् ।</span>

<span class="shloka-line">कर्तव्यैषाऽपि तद्भक्तिर्लोकवेदानुसारतः ॥241॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यो हि भक्तः प्रधाने स्यात् तदीयेष्वपि भक्तिमान् ।</span>

<span class="shloka-line">दृश्यतेऽसौ नियमतो विपरीतो विपर्यये ॥242॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">व्यभिचारो यदि क्वापि भक्तिह्रासोऽत्र कल्प्यते ।</span>

<span class="shloka-line">भक्तिदोषो ह्यसौ यन्न तद्भक्तेष्वपि भक्तिमान् ॥243॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तारतम्येन तेष्वद्धा भक्तिर्दृष्टानुसारतः ।</span>

<span class="shloka-line">विष्णुप्रसादानुसारात् कार्या दोषस्तदन्यथा ॥244॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">स्वप्रीत्यनुसृतौ प्रीतिर्लोकेऽप्यद्धैव दृश्यते ।</span>

<span class="shloka-line">तारतम्यपरिज्ञानमप्येतेनैव साधनम् ॥245॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘लक्ष्मीविरिञ्चवाणी’(गिरिजेन्दाङ्गिरस्सुताः)शगिरीजेन्द्रा गिरां पतिः ।</span>

<span class="shloka-line">सूर्यादयश्च क्रमशो भगवत्प्रीतिगोचराः ॥246॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तेषुः भक्तिः क्रमेणैव कार्या नित्यं मुमुक्षुभिः ।</span>

<span class="shloka-line">सर्वेऽपि गुरवश्चैते पुरुषस्य सदैव हि ॥247॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तस्मात् पूज्याश्च नम्याश्च ध्येयाश्च परितो हरिम्’ ।</span>

<span class="shloka-line">इति षाड्गुण्यवचनादप्येषोऽर्थोवसीयते ॥248॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘हरिभक्तिः क्रमेणैव तदीयेषु हरिस्मृतिः ।</span>

<span class="shloka-line">हरिस्तुतिस्तत्स्मृतिश्च तत्स्तुतिर्हरिपूजनम् ॥249॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तत्पूजा विहितात्याग(तत्पूजाऽविहितत्यागः) इति मुक्तेः क्रमेण हि ।</span>

<span class="shloka-line">नियमात् साधनान्येव नित्यसाध्यानि चाखिलैः’ ॥250॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘इति प्रवृत्तवचनं साधनस्य विनिर्णये ।</span>

<span class="shloka-line">प्रवृत्ते पञ्चरात्रे हि साधनस्य विनिर्णयः(साधनस्याति निश्चयः) ॥251॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">हरिद्वेषो न शुभदः सद्द्वेषात्वाद्यथा गुरोः ।</span>

<span class="shloka-line">क्रमाद् भक्तिः हरिप्रीतिकारणं तत्प्रियोपगा ॥252॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्राधान्यतारतम्यानुसारिणी भक्तिरुत्तमा ॥253॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्रीतिदैव हरेर्यस्माद् भक्तिः सा स्वोपगा यथा ।</span>

<span class="shloka-line">इति वा ज्ञानकर्मादिफलं चैषु क्रमोपगम् ॥254॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C03_S04_A003" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="फलश्रुत्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">फलश्रुत्यधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">स्वातन्त्र्यतारतम्येन फलं हि फलिनां भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">अशुभं त्वशुभेऽप्येषां स्वातन्त्र्यात् प्रीतितो हरेः ॥255॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">आज्ञया चान्यगं नैव भोगाय भवति क्वचित् ।</span>

<span class="shloka-line">‘पुण्यमेवामुमाप्नोति न देवान् पापमाप्नुयात्’ ॥256॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इत्यादिश्रुतयो मानमुक्तेऽर्थे युक्तयोऽपराः ।</span>

<span class="shloka-line">‘उपासनाधर्मफलं यतो देहान्तरे स्थितिः ॥257॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">वासुदेवाज्ञया चैव पूर्वकर्मानुसारतः ।</span>

<span class="shloka-line">प्रेरयन्ति हि ते जीवान् पुण्यपापेषु नित्यशः ॥258॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अरागद्वेषतश्चैव कथं दोषानवाप्नुयुः ।</span>

<span class="shloka-line">हर्याज्ञाकरणादेव पुण्यमेभिरवाप्यते ॥259॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">हरिपूजेति चोद्देशात् कथं न शुभमाप्नुयुः ।</span>

<span class="shloka-line">अतो यथाक्रमं धर्मज्ञानयोः फलमञ्जसा ॥260॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सर्वप्राणिगतं देवाः प्राप्नुवन्त्या विरिञ्चतः ।</span>

<span class="shloka-line">देवा एव हि देवानां विशिष्टा विनियामकाः ॥261॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ब्रह्मा त्वखलिदेवानां नराणां च नियामकः ।</span>

<span class="shloka-line">अतः सर्वगुणानेष प्राप्नोत्यधिकमन्यतः ॥262॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">द्रव्यस्वातन्त्र्यविज्ञानप्रयत्नैरधिकं फलम् ।</span>

<span class="shloka-line">देवानामन्यगं चापि तेषु हि ब्रह्मणोधिकम्’(तेषु यद् ब्रह्मणो हि तत्) ॥263॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">बृहत्तन्त्रोदितं वाक्यं हरिणा फलनिर्णये ।</span>

<span class="shloka-line">लोकेऽप्येतादृशगुणैः फलाधिक्यं हि दृश्यते ॥264॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">एवं च कलिपूर्वाणामसुराणां महत्फलम् ।</span>

<span class="shloka-line">अशुभेषु सदैव स्यान्मिथ्याज्ञानादिकेषु हि ॥265॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘शुभाशुभफलं देवा असुराश्च समाप्नुयुः ।</span>

<span class="shloka-line">क्रमेणैव यथाशक्ति यथा चे ये प्रयोजकाः ॥266॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्रेरका अपि पापानां न देवाः पापमाप्नुयुः’ ।</span>

<span class="shloka-line">इति प्रकाशिकायां हि प्रोवाच हरिरञ्जसा ॥267॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘यद्यप्येवं सुराणां च दैत्यानां च महत्फलम् ।</span>

<span class="shloka-line">शुभाशुभेभ्य एवं च कर्तुश्च स्याद्यथोदितम् ॥268॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तस्मान्निरयमानुष्यस्वर्गमुक्त्युपभोगिनः ।</span>

<span class="shloka-line">मानुषोत्तममारभ्य देवास्तु निरयं विना ॥269॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">असुरास्तु विना मुक्तिं तमोऽन्धमपि चाप्नुयुः’ ।</span>

<span class="shloka-line">इति तत्त्वविवेकोक्तं स्वयं भगवता वचः ॥270॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C03_S04_A004" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अन्वयाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अन्वयाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">ज्ञानदा अपि चाचार्या विशेषात् फलमाप्नुयुः ।</span>

<span class="shloka-line">‘मुक्तावष्टगुणं शिष्याद् गुरुराप्नोति शोचनम् ॥271॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तद्गुरुर्द्विगुणं तस्मात् सार्धं तावत् ततोऽपरे ।</span>

<span class="shloka-line">देवाः सहस्रगुणितं क्रमात् तस्माद्यथोत्तरम् ॥272॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ब्रह्मा महौघगुणितमेवं फलविनिर्णयः’ ।</span>

<span class="shloka-line">इत्याह भगवांश्छास्त्रे गुरुवृत्ताभिधे स्वयम् ॥273॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">युक्तं च तन्न गोदाता गोमात्रफलमाप्नुयात् ।</span>

<span class="shloka-line">‘य इमं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति ॥274॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः ।</span>

<span class="shloka-line">न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः ॥275॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि’ ।</span>

<span class="shloka-line">इत्याह भगवानेवमपि पात्रमपेक्ष्यते ॥276॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">एवमेवाविरोधेन प्रारब्धस्यैव कर्मणः ।</span>

<span class="shloka-line">ज्ञानं दृष्टफलं प्रोक्तं मुक्तिश्चेहैव लभ्यते ॥277॥</span>

</div>

<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥</div>

== चतुर्थाध्यायस्य ==

=== प्रथमः पादः ===

<p>समन्वयाविरोधाभ्यां सिद्धे वस्तुनि साधने ।</p>

<p>विचारितेष्वशेषेषु साधनेषु विशेषतः ॥1॥</p>

</div>

<p>नित्यशः कार्यमत्यन्तमवश्यम्भावि साधनम् ।</p>

<p>चिन्त्यते प्रथमं तत्र श्रवणादिसकृत्क्रिया ॥2॥</p>

</div>

<p>आवृत्तिर्वेति सन्देहे कर्तव्यावृत्तिरेव हि ।</p>

<p>उपदेशोऽतत्त्वमसीत्यादि ह्यसकृदेव यत् ॥3॥</p>

</div>

<p>‘लिङ्गाल्लातव्यतः पूर्वमृजोर्ब्रह्मत्वतः शतात् ।</p>

<p>शुश्रावोग्रतपा नाम योग्यो रुद्रपदस्य यः ॥4॥</p>

</div>

<p>सार्धं परार्धं विष्णोस्तु गुणान् भक्त्या सदोद्यतः ।</p>

<p>तत्त्रिभागमुपासां च चक्रे सम्भृतमानसः ॥5॥</p>

</div>

<p>दशमन्वन्तरं शक्रपदयोग्यो गरुत्मतः ।</p>

<p>पदयोग्यात्सुमनसः सुनन्दो नाम चाशृणोत् ॥6॥</p>

</div>

<p>उपासां चक्र उद्युक्तो मन्वन्तरचतुष्टयम् ।</p>

<p>सूर्याचन्द्रमसोश्चैव पदयोग्यौ सुतेजसौ ॥7॥</p>

</div>

<p>सुरूपः शान्तरूपश्च मन्वन्तरचतुष्टयम् ।</p>

<p>अशृण्वतां सुमनसो मन्वन्तरमुपासताम् ॥8॥</p>

</div>

<p>ततः प्रोक्तास्तु ते सर्वे भक्त्योग्रतपआदयः ।</p>

<p>अपश्यन् परमं विष्णुं तत्प्रसादैधिताः(तत्प्रसादेधिताः) सदा ॥9॥</p>

</div>

<p>आत्मेति नाम कथितं साक्षान्नारायणस्य हि ॥10॥</p>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C04_S01_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="आत्माधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">आत्माधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">‘आत्मा ब्रह्म महांस्तारः परमेशः शुचिश्रवाः ।</span>

<span class="shloka-line">विष्णुर्नारायणोऽनन्त इति श्रीपतिरीर्यते’ ॥11॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इति पैङ्गिश्रुतिश्चैव(इति पिङ्गश्रुतिश्चैव) तथैव परमश्रुतिः ।</span>

<span class="shloka-line">‘ओमात्मा भगवान् विष्णुरात्मानन्दोऽक्षरः स्वराट् ॥12॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">विश्वत्राता नृसिंहोऽजो नारायण उरुक्रमः ।</span>

<span class="shloka-line">‘अनसूया तथैवात्रेर्जज्ञे पुत्रानकल्मषान्(भागवतवचनम्.४.१.१५) ॥13॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">दत्तं दुर्वाससं सोममात्मेशब्रह्मसम्भवान्’ ।</span>

<span class="shloka-line">इति भागवते चैव तस्मादात्मा जनार्दनः ॥14॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तस्मादुपास्यो विष्णुरिति ज्ञातव्यः सज्जनैः सदा ।</span>

<span class="shloka-line">तथैवोपासते सन्तस्तथैवोपदिशन्ति च ॥15॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">आदानर्थत्वततश्चायमात्माशब्दः पतिं वदेत् ।</span>

<span class="shloka-line">स्वामी मे विष्णुरित्येव नित्यदोपास्यमञ्जसा ॥16॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘स्वामी विष्णुरिति ध्यानं विशेषणविशेष्यतः ।</span>

<span class="shloka-line">कर्तव्यं सर्वथैवैतन्न कथञ्चन विस्मरेत्’ ॥17॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इति सत्तत्ववचनं षाड्गुण्यवचनं परम् ।</span>

<span class="shloka-line">‘मम स्वामी हरिर्नित्यं सर्वस्य पतिरेव च ॥18॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इति ध्येयः सर्वदैव भगवान् विष्णुरव्ययः ।</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C04_S01_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="न प्रतीकाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">न प्रतीकाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">प्रतीकविषयत्वेन न कार्या विष्णुभावना ॥19॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्रतीकं नैव विष्णुर्यन्मिथ्योपासा ह्यनर्थदा ।</span>

<span class="shloka-line">योऽन्यथा सन्तमात्मेशमन्यथा प्रतिपद्यते ॥20॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा(म.भा.७४.२७.) ।</span>

<span class="shloka-line">‘योऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते ॥21॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा’ ।</span>

<span class="shloka-line">‘योऽन्यथैव स्थितं विष्णुमन्यथा प्रतिपद्यते ॥22॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">किं तेन न कृतं पापं चोरेण ब्रह्महारिणा’ ।</span>

<span class="shloka-line">‘स्वात्मानं प्रतिमां वाऽपि देवतान्तरमेव वा ॥23॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">चेतनाचेतनं वाऽन्यत् ध्यायेद्यः केशवस्त्विति ।</span>

<span class="shloka-line">किं तेन न कृतं पापं चोरेणेशापहारिणा’ ॥24॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘योऽन्यद्विष्णुरिति ध्यायेज्जानीयाद्वा हरिं तथा ।</span>

<span class="shloka-line">अन्धे तमसि मज्जेत् स यत्र नैवोत्थितिः क्वचित्’ ॥25॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘योऽन्यद्विणुरिति ध्यायेत् विष्णुरन्यदिति स्म वा ।</span>

<span class="shloka-line">अन्यथाध्यानदोषेण सोऽन्धे तमसि मज्जति(महातमसि मज्जति) ॥26॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘योऽन्यद्विष्णुरिति ध्यायेद् विष्णुरन्यदिति स्म वा ।</span>

<span class="shloka-line">महातमसि मग्नस्य तस्य नैवोत्थितिः क्वचित्’ ॥27॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘यत्किञ्चिदन्यथासंस्थमन्यथाध्यातमञ्जसा ।</span>

<span class="shloka-line">ध्यातुर्महादोषकरं किमु सर्वेश्वरो हरिः’ ॥28॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘यत्किञ्चिदन्यथासंस्थमन्यथाध्यातमञ्जसा ।</span>

<span class="shloka-line">महादोषकरं विष्णुः किमु सर्वेश्वरेश्वरः’ ॥29॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘यत्किञ्चिदन्यथासंस्थमन्यथाज्ञातमञ्जसा ।</span>

<span class="shloka-line">अनर्थकारणं लोके किमु सर्वेश्वरेश्वरः ॥30॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">किमु सर्वोत्तमो विष्णुर्ज्ञेयो नीचतया क्वचित् ॥31॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तस्माद्वस्तु यथारूपं ज्ञेयं ध्येयं च सर्वदा ।</span>

<span class="shloka-line">कारणं पुरुषार्थस्य नान्यथा भवति क्वचित्’ ॥32॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इति श्रुतिपुराणोक्तिबलतो न प्रतीकता ।</span>

<span class="shloka-line">ध्येया विष्णोः क्वचिद्यस्मात् मिथ्याज्ञानमनर्थदम् ॥33॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इत्यभिप्रेत्य ‘न हि स’ इत्याह भगवान् प्रभुः ।</span>

<span class="shloka-line">प्रतीकसंस्थितत्वेन ध्येयो विष्णुर्न चान्यथा ॥34॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C04_S01_A003" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="ब्रह्माधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">ब्रह्माधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">ब्रह्मेति च सदा ध्येयो भगवान् विष्णुरञ्जसा ।</span>

</div>

<span class="shloka-line">आधिव्याधिनिमित्तेन विक्षिप्तमनसोऽपि तु ।</span>

<span class="shloka-line">ध्येयैव ब्रह्मता नित्यं विष्णोर्भक्त्या निरन्तरम् ॥36॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इति प्रकाशिकायां च वचनं विष्णुनेरितम् ।</span>

<span class="shloka-line">नात्मेति सूत्रमीशस्य जीवत्वप्रतिपादकम् ॥37॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">आत्मशब्दं यतो हेतुं कृत्वा जीवं न्यवारयत् ।</span>

<span class="shloka-line">स्वशब्दात् प्राणभृच्चैव नोक्त इत्येव वेदराट् ॥38॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यद्यात्मशब्दो जीवेऽपि कथं स विनिवारयेत् ।</span>

<span class="shloka-line">आत्मशब्दोदितस्तस्माद्विष्णुरेव न चापरः ॥39॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">‘आत्मब्रह्मादयः शब्दास्तमृते विष्णुमव्ययम् ।</span>

<span class="shloka-line">न वदन्ति यतो नाप्ता क्वापि तैर्गुणपूर्णता’ ॥40॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">नारायणाध्यात्मगतमिति यद्वैष्णवं वचः ।</span>

<span class="shloka-line">यदि जीवेशयोर्वेदपतिरैक्यं च मन्यते ॥41॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">आत्मशब्दं कथं तस्मान्निवारयति युक्तितः ।</span>

<span class="shloka-line">भेदस्य व्यपदेशं च स्थितिं चादनमेव च ॥42॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">भेददार्ढ्ये हेतुमाह तात्पर्यं स जगत्पतिः ।</span>

<span class="shloka-line">व्यावहारिकभेदश्चेत् क्वासावव्याहारिकः ॥43॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">व्यावहारिकमित्येव वचनं व्यावहारिकम् ।</span>

<span class="shloka-line">उत नेति विकल्पे तु यदि स्याद् व्यावहारिकम् ॥44॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तस्यापि बाध्यता चेत् स्यात् भेदः स्यात् पारमार्थिकः ।</span>

<span class="shloka-line">अव्यवहारिकत्वं चेद्भेदोऽयं सत्यतां गतः ॥45॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">एकस्यासत्यतायां हि द्वयोरेव विरुद्धयोः ।</span>

<span class="shloka-line">अन्यस्य सत्यतैव स्यादिति केन निवार्यते ॥46॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">असत्यं नोक्तमित्युक्तं सत्यमुक्तमिति प्रजाः ।</span>

<span class="shloka-line">जानन्त्युक्तं तु नो सत्यमित्युक्तेऽसत्यतामपि ॥47॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न स्वप्नेऽपि द्वयं मिथ्या तत्रैकं सत्यमेव हि ।</span>

<span class="shloka-line">भावाभावावुभौ तत्र कथं मिथ्या भविष्यतः ॥48॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">भावस्य हि निषेधे तु नाभावस्य निषेधनम् ।</span>

<span class="shloka-line">स्ववाचोऽसत्यता चेत् स्यात् तस्माद्भेदस्य सत्यता ॥49॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तस्माज्जीवेशयोर्भेद उक्तन्यायेन गम्यते ।</span>

<span class="shloka-line">एतस्मादात्मशब्दोऽयं परमात्माभिधा भवेत् ॥50॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्रतीकविषयत्वेन विष्णुदृष्टिर्न तद्भवेत् ।</span>

<span class="shloka-line">प्रतीके विष्णुरित्यैव तस्मात् कार्या ह्युपासना ॥51॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न च विष्णुः प्रतीकं यत् तस्मात् नात्मेत्युपासना ।</span>

<span class="shloka-line">इति पक्षो यदा ब्रह्मदृष्टिश्चात्र विरुध्यते ॥52॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">स नेति युक्तिस्तत्रापि समेत्युक्तविरुद्धता ।</span>

<span class="shloka-line">यद्यप्युत्कर्षमात्रेण ह्यतद्भावेऽप्युपासना ॥53॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">उत्कर्ष आत्मनोऽपि स्याच्चेतनत्वादचेतनात् ।</span>

<span class="shloka-line">तस्मादतत्त्वं नोपास्यमिति वेदविदो मतम् ॥54॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ब्रह्मणो (स्वात्मताज्ञानात्) नीचताध्यानादनर्थः किं न जायते ॥55॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अचेतनस्य ब्रह्मत्वध्याने तुष्टिर्न हि क्वचित् ।</span>

<span class="shloka-line">नीचस्य स्वात्मताध्यानात् कुप्यति ब्रह्म लोकवत् ॥56॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">को विशेषः परिज्ञाते नृपेण स्यात् कथञ्चन ॥57॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">पुरतो नरदेवस्य चाण्डालो यदि पूज्यते ।</span>

<span class="shloka-line">राजवत् किं न कोपः स्याद्राज्ञो लोकेऽभिपश्यति(लोके हि पश्यति) ॥58॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">राज्ञस्तु पुरतः प्रोक्ते चण्डाले नृप इत्यपि(चण्डालं नृप इत्यपि) ।</span>

<span class="shloka-line">आत्मानं स इति प्रोक्तमितिवद्ध्येव कुप्यति ॥59॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अभेदेनैतयोर्ध्याने को विशेषो वचस्यपि ।</span>

<span class="shloka-line">अयं राजा त्वमित्युक्ते चण्डालेऽथ नृपेऽपि च ॥60॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">चण्डाल इति तु प्रोक्ते सममेव हि दूषणम् ।</span>

<span class="shloka-line">ध्यातेऽप्येकस्य तद्भावे तद्भावोऽन्यस्य किं न तत् ॥61॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न चैव तदविज्ञातं सर्वज्ञब्रह्मणा क्वचित् ।</span>

<span class="shloka-line">तस्मादपेशलं सर्वमन्यस्य ब्रह्मतावचः ॥62॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तस्माद्यथोक्तमार्गेण ब्रह्मोपास्यं मुमुक्षुभिः ।</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C04_S01_A004" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="तदधिगमाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">तदधिगमाधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">तथोपास्यञ्जसा दृष्टं ब्रह्म पापं च भस्मसात् ॥63॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">करोति निखिलं पूर्वं पाश्चात्यस्याप्यसङ्गताम् ।</span>

<span class="shloka-line">करोति तद्द्विषश्चैवं पुण्यनाशोऽप्यसङ्गता ॥64॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">यदेव विद्ययेत्यत्र पूर्वोक्ताद्धि विशिष्यते ।</span>

<span class="shloka-line">पूर्वं स्वर्गादलिब्ध्यर्थं वीयवत्वेन चोदितम् ॥65॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">कर्म विद्यायुतं पश्चान्मोक्षे वीर्यप्रदं त्विति ।</span>

<span class="shloka-line">ततो भोगेन पुण्यं च क्षपयित्वेतरत् तथा ॥66॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ब्रह्मद्विट् ब्रह्मदर्शी च तमोमोक्षाववाप्नुतः ।</span>

<span class="shloka-line">‘ब्रह्मणां शतकालात् तु पूर्वमारब्धसङ्क्षयः ॥67॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">रुद्रस्य विंशदेव स्यादिन्द्रस्यार्कादिके दश ॥68॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अन्येषां ब्रह्ममात्रस्य त्वन्त आरब्धसङ्क्षयः ।</span>

<span class="shloka-line">ब्रह्मणैव सहातश्च परं नारायणं व्रजेत्’ ॥69॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इति सत्तत्ववचनं स्वयं भगवतोदितम् ।</span>

</div>

<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥</div>

=== द्वितीयः पादः ===

<p>देवानां च मनुष्याणामेतावत्सममेव हि ॥1॥</p>

</div>

<p>उत्क्रान्तिमार्गौ देवानां न प्रायेण भविष्यतः ।</p>

</div>

<p>फलं मोक्ष इति प्रोक्तः क्रमात् पादेषु चोदितः ।</p>

<p>स्रष्टृष्वेव च(तु) सृज्यानां प्रवेशो ब्रह्मणो लये ॥3॥</p>

</div>

<p>देवानां मार्ग उद्दिष्टो नार्चिरादिर्न चोत्क्रमः ।</p>

<p>स्रष्टुस्तु ग्रासभूतस्य देहस्तत्र लयं व्रजेत् ॥4॥</p>

</div>

<p>यतः सृज्यस्य देवस्य नैवोत्क्रान्तिस्ततो भवेत् ।</p>

<p>लयाच्चैवार्चिरादीनां लोकानामपि सर्वशः ॥5॥</p>

</div>

<p>कथं मार्गो भवेत् तेषां विशतामुत्तरं(विशतामुत्तमं) स्वतः ।</p>

<p>जातानां मानुषे लोके देवानां तु(च) कदाचन ॥6॥</p>

</div>

<p>उत्क्रान्तिमार्गौ भवतो न तदा मुक्तिरिष्यते ।</p>

<p>अन्येषामपि साक्षाततु मुक्तिः प्राप्यापि तं हरिम् ॥</p>

<p>सहैव ब्रह्मणा भूयादिति शास्त्रस्य निर्णयः ॥7॥</p>

</div>

<p>‘क्ष्माम्भोऽनलानलिवियन्मनइन्द्रियार्थभूतादिभिः परिवृतः प्रतिसञ्जिघृक्षुः ।</p>

<p>अव्याकृतं विशति यर्हि गुणत्रयात्मा कालं परं स्वमनुभूय परः स्वयम्भूः(भाग.३.३२.९) ॥8॥</p>

</div>

<p>एवं परेत्य भगवन्तमनुप्रविष्टाः ये योगिनो जितमरुन्मनसो विरागाः ।</p>

<p>तेनैव साकममृतं पुरुषं पुराणं ब्रह्म प्रधानमुपयान्त्यगताभिमानाः(भाग.३.३२.१०) ॥9॥</p>

</div>

<p>‘भगवन्तमनुप्राप्ता अपि तु ब्रह्मणा सह ।</p>

<p>परमं मोक्षमायान्ति लिङ्गभङ्गेन योगिनः’ ॥10॥</p>

</div>

<p>आनन्दव्यक्तिमायान्ति पूर्णा लिङ्गस्य भङ्गतः’ ॥11 ॥</p>

</div>

<p>इति श्रुतिपुराणोक्तिबलाद्विज्ञायते च तत् ।</p>

<p>भोगस्तु सर्वदेवानां नरादीनां च विद्यते ॥12॥</p>

</div>

<p>तत्र प्रवेशो देवानामुत्तरोत्तरतः क्रमात् ।</p>

<p>उच्यते देहगानां च वृत्तीनामेवमेव तु ॥13॥</p>

</div>

<p>तत्र मोक्षस्वरूपं तु वादिनः प्रतिभाश्रयात् ।</p>

<p>नाना वदन्ति पुंसां हि मतयो गुणभेदतः ॥14॥</p>

</div>

<p>पृथक् पृथक् प्रजायन्ते तमसैवान्यथामतिः ।</p>

<p>रजसा मिश्रबुद्धित्वं सत्त्वेनैव यथामतिः ॥15॥</p>

</div>

<p>गुणातीता विमुक्तानां मतिः शुद्धिचितिर्यतः ।</p>

<p>सम्यगेवाथ नित्या च तत्तन्माहात्म्ययोगतः ॥16॥</p>

</div>

<p>बहुला चातिविशदा स्पष्टा चैव श्रियो मतिः ।</p>

<p>महाशुद्धचितित्वेन ततोऽप्यतिमहाचितिः ॥17॥</p>

</div>

<p>अशेषोरुविशेषाणामतिस्पष्टतया दृशिः ।</p>

<p>नित्यमेकप्रकारा च नारायणमतिः परा ॥18॥</p>

</div>

<p>सूर्यप्रभावदखिलं भासयन्ती निरन्तरा ।</p>

<p>निर्लेपा वीतदोषा च नित्यमेवाविकारिणी ॥19॥</p>

</div>

<p>विशेषांस्तद्गतांस्त्यक्त्वा प्रायस्तल्लक्षणा श्रियः ।</p>

<p>तथैव स्पष्टताभावात् तत्तन्त्रत्वात् तु(च) केवलम् ॥20॥</p>

</div>

<p>न तादृशी ब्रह्मणस्तु एवं श्रियो यथा ।</p>

<p>मुक्तानां तु तदन्येषां समुद्रतरलोपमा ॥21॥</p>

</div>

<p>अग्निज्वालावदेव स्यात् सृतिगानां दृशो भवः ।</p>

<p>एवंविधेषु ज्ञानेषु तमसा मुष्टदृष्टयः ॥22 ॥</p>

</div>

<p>खद्योतसदृशात्यल्पज्ञानत्वादन्यथादृशः ।</p>

<p>वदन्ति वादिनो मोक्षं नानामतसमाश्रयात् ॥23॥</p>

</div>

<p>आश्रित्य प्रतिभामाह जिनस्तत्रातितामसीम् ।</p>

<p>ज्ञानात् कर्मक्षयान्मोक्षो भवेद्देहाख्यपञ्जरात् ॥24॥</p>

</div>

<p>पञ्जरोन्मुक्तखगवदलोकाकाशगोचरः ।</p>

<p>नित्यमूर्ध्वं व्रजत्येव पुद्गलो हस्तपादवान् ॥25॥</p>

</div>

<p>इति तत्केन मानेन मोक्षरूपं प्रदर्श्यते(प्रदृश्यते) ।</p>

<p>गतिरूर्ध्वा च दुःखेता गतित्वाल्लौकिकी यथा ॥26॥</p>

</div>

<p>इत्युक्ते चानुमानैकशरणस्य किमुत्तरम् ।</p>

<p>अनूर्ध्वगतिता तत्र यद्युपाधिः खगस्य च ॥27॥</p>

</div>

<p>दूरोर्ध्वगमने दुःखमिति साध्यानुगो न सः ।</p>

<p>प्रतिसाधनरूपस्य नानुमानस्य दूषणम् ॥28॥</p>

</div>

<p>उपाधिः प्रतिरूपं हि साधनं तन्न चापरम् ।</p>

<p>अथापि सशरीरत्वं चात्रोपाधिर्न वै भवेत् ॥29॥</p>

</div>

<p>गतित्वं यत्र देहित्वमिति यत्साधनानुगम् ।</p>

<p>आगमाननुसारित्वे प्रसङ्गोऽयं यतस्ततः ॥30॥</p>

</div>

<p>नापसिद्धन्तता दोषः प्रसङ्गे यदि सा भवेत् ।</p>

<p>तदैवातिप्रसङ्गः स्यान्न प्रसङ्गः क्वचिद्भवेत् ॥31॥</p>

</div>

<p>लोकाकाशगतित्वं चेदुपाधिः साधनानुगः ।</p>

<p>सोऽपीत्युक्ते वदेत् किं स तस्माद्वेदोदितो भवेत् ॥32॥</p>

</div>

<p>मोक्ष एवं स्वयं विष्णुर्यद्यपीशो ह्यशेषवित् ।</p>

<p>चकार सौगतमतं मोहायैव चकार यत् ॥33॥</p>

</div>

<p>असुराणामयोग्यानां वेदमार्गे प्रवर्तताम् ।</p>

<p>अतोऽसुराधिकारत्वान्न ग्राह्यं तन्मतं क्वचित् ॥34॥</p>

</div>

<p>चतुष्प्रकारं तच्चोक्तं शून्यं विज्ञानमेकलम् ।</p>

<p>अनुमेयबहिस्तत्त्वं तथा प्रत्यक्षबाह्यगम् ॥35॥</p>

</div>

<p>इति तत्र तु ये शून्यं वदन्त्यज्ञानमोहिताः ।</p>

<p>ते मोक्षं तादृशं ब्रूयुर्निःशङ्कं मायिनो यथा ॥36॥</p>

</div>

<p>न किञ्चिन्मुक्त्यवस्थायामात्मात्मीयमथापि वा ।</p>

<p>एकस्मिन् संसृतेर्मुक्ते न किञ्चिदवशिष्यते ॥37॥</p>

</div>

<p>तत्संवृत्यैव भेदोऽयं चेतनाचेतनात्मकः ।</p>

<p>दृश्यते संसृतेर्ध्वंसे निर्विशेषैव शून्यता ॥38॥</p>

</div>

<p>न सुखत्वं न दुःखत्वं न विशेषोऽपि कश्चन ॥39॥</p>

</div>

<p>निर्विशेषं स्वयम्भातं विर्लेपमजरामरम् ।</p>

<p>शून्यं तत्त्वमसम्बाधं नानासंवृतिवर्जितम् ॥40॥</p>

</div>

<p>अशेषदोषरहितं मनोवाचामगोचरम् ।</p>

<p>मोक्ष इत्युच्यतेऽसद्भिर्नानासंवृतिवर्जितम् ॥41॥</p>

</div>

<p>संसृत्यवस्था विज्ञेया(विज्ञेयं) संवृत्यैव विशिष्यते(विशेष्यते) ।</p>

<p>स्थितया ध्वस्तया चैव संसृतिर्मोक्ष इत्यपि ॥42॥</p>

</div>

<p>केचित् तेष्वन्यथा प्राहुः संवृत्यैव त्वनेकधा ।</p>

<p>अवच्छिन्नं महाशून्यं नाना पुद्गलशब्दितम् ॥43॥</p>

</div>

<p>यस्य शून्यैकरसता ज्ञानात्मा त्वपगच्छति ।</p>

<p>स पुद्गलत्वनिर्मुक्तो महाशून्यत्वमेष्यति ॥44॥</p>

</div>

<p>संवृत्त्या यस्त्ववच्छिन्नो(संवृत्याऽन्यस्त्ववच्छिन्नः) दुःखान्यनुभवत्यलम् ।</p>

<p>इत्येवं मायिनश्चाहुरेकजीवत्ववादिनः ॥45॥</p>

</div>

<p>बहुजीवमताश्चेति माया तेषां तु संवृतिः ।</p>

<p>निर्विशेषत्ववाचैव शून्यं ब्रह्मेति नो भिदा(ब्रह्मैव तो भिदा) ॥46॥</p>

</div>

<p>सच्चित्यसुखादिकं चैव किं कुतोऽखण्डवादिनः ।</p>

<p>व्यावर्त्यमात्रभेदस्तु विद्यते शून्यवादिनः ॥47॥</p>

</div>

<p>अनृतादेरपोहं तु स्वयमेव हि मन्यते ।</p>

<p>निर्विशेषत्वतो नैव विशेषो ब्रह्मशून्ययोः ॥48॥</p>

</div>

<p>प्रामाण्यादि च वेदस्य फलतः सममेव हि ।</p>

<p>अतत्त्वावेदकं यस्मात् प्रमाणं तेन कथ्यते ॥49॥</p>

</div>

<p>अतत्त्वावेदकं यदप्रामाण्यं सतां मतम् ।</p>

<p>दीर्घभ्रान्तिकरी चेत् स्यादतत्त्वावेदकप्रमा ॥50॥</p>

</div>

<p>रज्जुसर्पादिविज्ञानादप्याधिक्यादमानता ।</p>

<p>स्यादागमस्यानिवर्त्यमहामोहप्रदत्वतः ॥51॥</p>

</div>

<p>तलनैल्यादिविज्ञानमाकाशे मानतां व्रजेत् ।</p>

<p>छत्राकारत्वविज्ञानं चन्द्रप्रादेशतामतिः ॥52॥</p>

</div>

<p>निर्भेदत्वं तु शून्यस्य तेनाप्यङ्गीकृतं सदा ।</p>

<p>सत्त्वासत्त्वादिधर्माणामभाव उभयोर्मतः ॥53॥</p>

</div>

<p>न हि सत्प्रतियोगित्वं शून्यत्वं तेन चेष्यते ।</p>

<p>न च दुःखविरोधित्वादन्या ह्यानन्दतेष्यते ॥54॥</p>

</div>

<p>मायिना शून्यपक्षेऽपि ज्ञानं जाड्यविरोधि च ।</p>

<p>धर्माः केऽपि(धर्मास्तेऽपि) न सन्त्येव को विशेषस्ततस्तयोः ॥55॥</p>

</div>

<p>एतादृशानां पक्षाणां दूषणं प्रभुणा कृतम् ।</p>

<p>स्वपक्षसाधनेनैव ‘नाभाव’ इति चोक्तितः ॥56॥</p>

</div>

<p>आत्माभावे पुमर्थः क इष्टस्यात्माऽऽवधिर्यतः ।</p>

<p>यदि नात्मावधिर्मोक्षो मोक्षः स्याद्धटशून्यता ॥57॥</p>

</div>

<p>कल्पितत्वाद्विशेषाणां मायिनोऽपि समं हि तत् ।</p>

<p>दृश्यमाने विशेषेऽपि यदि चेदविशेषता ॥58॥</p>

</div>

<p>घटाभावोऽविशेषः स्यात् पाश्चात्यश्चेदनागतः ।</p>

<p>न मोक्षो विमतो यस्माददेहो घटशून्यता ॥59॥</p>

</div>

<p>यथेत्युक्तो वदेत् किं स योनुमामात्रमानकः ।</p>

<p>न च मायी वदेत् तत्र पूर्वोक्तेनैव वर्त्मना ॥60॥</p>

</div>

<p>अमानत्वात् श्रुतेस्तस्य न चादेहत्ववादिनी ।</p>

<p>श्रुतिः काचिददेहत्वमप्राकृतशरीरताम् ॥61॥</p>

</div>

<p>मोक्षे भोगं यतो ब्रूते जक्षन् क्रीडन्निति श्रुतिः ।</p>

<p>निर्दुःखत्वान्न तन्मोक्षः प्रतिपन्नं यथेति च ॥62॥</p>

</div>

<p>अनुमादूषणं किं स्याद्वादिनोः शून्यमायिनोः ।</p>

<p>दुःखं दुःखादभिन्नत्वान्मोक्षोऽपि स्यादसंशयम् ॥63॥</p>

</div>

<p>भेदे सद्द्वैततैव स्यादित्याद्यमितदोषतः ।</p>

<p>हेयं मायामतेनैव सह शून्यमतं बुधैः ॥64॥</p>

</div>

<p>एवं विज्ञानवादोऽपि ज्ञानमात्रविशेषतः ।</p>

<p>तस्यापि भङ्गुरत्वादिविशेषमपहाय हि ॥65॥</p>

</div>

<p>अद्वैततामतं साक्षादुक्तदोषस्ततो भवेत् ।</p>

<p>कालो न केवलज्ञानी कालत्वात् प्रतिपन्नवत् ॥66॥</p>

</div>

<p>एतयाऽनुमया रोधान्न तादृङ्मोक्षरूपता ।</p>

<p>यदि कालोऽपि नेत्याह कदेति प्रश्न उत्तरम् ॥67॥</p>

</div>

<p>किं वक्ष्यति यदावस्थां वदेत् सा पक्षतां व्रजेत् ।</p>

<p>अवस्थात्वादिति ह्येव हेतुः साऽपि कदेति च ॥68॥</p>

</div>

<p>पृष्टे कालश्च वक्तव्यो नाकालत्वं ततो भवेत् ।</p>

<p>न काल इति सामान्यनिषेधे कालगप्रमा ॥69॥</p>

</div>

<p>निरुणद्धि समश्चायं त्रयाणामुक्तवादिनाम् ।</p>

<p>एकजीवत्वपक्षे तु कालाभावादियं प्रमा ॥70॥</p>

</div>

<p>कुपिता कालमाधाय द्वैतमेवोपपादयेत् ।</p>

<p>विमतः प्रपञ्चवान् कालः कालत्वात् प्रतिपन्नवत् ॥71॥</p>

</div>

<p>इति चान्यानुमैकत्वं जीवस्य विनिवारयेत् ।</p>

<p>कालशब्देश्वरैकत्वमतान्यप्येवमेव हि ॥72॥</p>

</div>

<p>निराकृतानि तेषां च समत्वात् पक्षदोषयोः ।</p>

<p>ज्ञानं स्वरसभङ्ग्येव नित्यसन्तानमिष्यते ॥73॥</p>

</div>

<p>बौद्धाभ्यामपराभ्यां तु तत्राप्युक्तानुमा रिपुः ।</p>

<p>मोक्षो न शुद्धविज्ञानसन्तानी कालगत्वतः ॥74॥</p>

</div>

<p>प्रतिपन्नो यथेत्येतदनुमानं तदुत्तरम् ।</p>

<p>अनुमानानि सर्वाणि प्रतिसाधनयोगतः ॥75॥</p>

</div>

<p>निषिद्धान्युक्तभङ्ग्यैव श्रुतयश्चास्मदुक्तिगाः ।</p>

<p>साङ्ख्यनैयायिकाद्याश्च प्राहुर्मोक्षं च(तु) निःसुखम् ॥76॥</p>

</div>

<p>इच्छाद्वेषप्रयत्नादेरपि सर्वात्मना लयम् ।</p>

<p>तत्राहुर्नैतदप्यत्र शोभनं श्रुतयो यतः ॥77॥</p>

</div>

<p>महानन्दं च भोगं च नियमेन वदन्ति हि ।</p>

<p>प्राकृतप्रियहानिस्तु प्रियास्पृष्टिरितीर्यते ॥78॥</p>

</div>

<p>अप्रियं प्रतिकूलं तदविशेषेण शब्दितम् ।</p>

<p>नास्ति ह्यप्राकृतं दुःखं सतो जीवस्य कुत्रचित् ॥79॥</p>

</div>

<p>प्रियं स्वरूपमेवास्य बलानन्दादिवाक्यतः ।</p>

<p>हेयत्वादप्रियस्यैव प्रियहानेरनिष्टतः ॥80॥</p>

</div>

<p>न समस्तप्रियाभावो मोक्षे प्रोक्ते तु युज्यते ।</p>

<p>अप्रियस्य स्वरूपत्वमसुरेष्वेव हि श्रुतम् ॥81॥</p>

</div>

<p>असुरा नैवमेवं च नैवं चाखलिमानुषाः ।</p>

<p>इत्यात्मप्रियहानाय को यतेत च बुद्धिमान् ॥82॥</p>

</div>

<p>सञ्ज्ञा नास्तीत्यपि ह्यस्य नामुक्तज्ञेयतेति हि ।</p>

<p>धर्मानुच्छित्तिमेवास्य यतो वक्त्युत्तरश्रुतिः ॥83॥</p>

</div>

<p>आशङ्क्यास्य ज्ञानहानिं मैत्रेय्या मोहमाह माम् ।</p>

<p>भवानित्युक्तवत्या हि नाहं मोहं वदामि ते ॥84॥</p>

</div>

<p>इत्युक्त्वा याज्ञवल्क्यो हि स्वरूपानाशमूचिवान् ।</p>

<p>ज्ञानरूपस्य विज्ञाननाशस्तन्नाश एव यत् ॥85॥</p>

</div>

<p>इति शून्यमतोच्छित्त्यै पुनरानन्दपूर्वकान् ।</p>

<p>धर्मानाहाप्यनुच्छिन्नांस्तार्किकैर्विनिवारितान् ॥86॥</p>

</div>

<p>मात्रासंसर्गमप्याह तथा माध्यन्दिनश्रुतिः ।</p>

<p>आचिक्षेप मतं तच्च यस्मिन्न विषयादनम् ॥87॥</p>

</div>

<p>घ्राणादिभोगाभावस्य त्वनिष्टत्वहृदा श्रुतिः ।</p>

<p>येनेदमखिलं वेद विज्ञातारं स्वमेव च ॥88॥</p>

</div>

<p>केन तं च विजानीयादित्यनिष्टं हि सर्वथा ।</p>

<p>नाखिलज्ञापको विष्णुरज्ञेयो नियमेन हि ॥89॥</p>

</div>

<p>तज्ज्ञानार्थं हि वेदानामखिलानां प्रवर्तनम् ।</p>

<p>प्रत्यक्षमात्मविज्ञानाविरोधानुभवादपि ॥90॥</p>

</div>

<p>न स्वविज्ञानितायां च विरोधः कश्चनेष्यते ।</p>

<p>कर्तृकर्मविरोधश्च नित्यानुभवरोधतः ॥91॥</p>

</div>

<p>कथमेव पदं गच्छेद्विरोधोऽदृष्टबाधनम् ।</p>

<p>‘सोऽश्नुते सर्वकामांश्च’ ‘कामान्नी कामरूप्यथ’ ॥92॥</p>

</div>

<p>इत्यादिश्रुतयश्चोक्तमर्थमेव वदन्ति हि ।</p>

<p>अस्वातन्त्र्यादिवेत्युक्तं न द्वैताभावतः क्वचित् ॥93॥</p>

</div>

<p>आत्मैवाभूदिति ह्यस्मादविशेषप्रसङ्गतः ।</p>

<p>‘अस्वातन्त्र्योपमाभेदभेदेष्विव उदीरितः’ ॥94॥</p>

</div>

<p>सुखादिधर्महानौ तु मुक्तेः किं च प्रयोजनम् ॥95॥</p>

</div>

<p>यद्यर्थो दुःखहानिः स्यादनर्थः सुखनाशनम् ।</p>

<p>तयोश्च दुःखहानाद्धि सुखनाशोऽधिको भवेत् ॥96॥</p>

</div>

<p>प्राप्यापि दुःखं सुमहत्सुखलेशाप्तये जनः ।</p>

<p>यतते सुखहानौ हि को मोक्षाय यतेत् पुमान् ॥97॥</p>

</div>

<p>अल्पाच्च सुखनाशाद्धि बिभेत्यतितरां जनः ।</p>

<p>महच्च दुःखमाप्नोति सुखनाशनिवृत्तये ॥98॥</p>

</div>

<p>न च रागनिमित्तं तद्वीतरागा अपि स्फुटम् ।</p>

<p>नारदाद्याः सुखार्थाय सहन्ते दुःखमञ्जसा ॥99॥</p>

</div>

<p>युद्धादिदर्शनं यस्मात् सुदुःखेनापि कुर्वते ।</p>

<p>‘यदेन्द्रवैरोचनयोर्ब्रह्मास्त्राभ्यां सुतापिताः ॥100 ॥</p>

</div>

<p>अपि नैवाजहुर्युद्धरसात् ते नारदादयः’ ।</p>

<p>इति स्कान्दवचनस्तस्मात् सुखाभावाय को यतेत् ॥101॥</p>

</div>

<p>विमतो दुःखयुग् यस्माच्चेतनः सन् सुखोज्झितः ।</p>

<p>प्रतिपन्नो यथेत्येव चानुमा केन वार्यते ॥102॥</p>

</div>

<p>सर्वश्रुतिपुराणेषु सुखभावोक्तितस्तथा ।</p>

<p>मुक्तौ न ग्राह्यमेवैतत्सुखाभावमतं बुधैः ॥103॥</p>

</div>

<p>‘सोऽनानन्दाद्विमुक्तः सन्नानन्दी भवति स्फुटम्’ ।</p>

<p>‘निर्गुणे ब्रह्मणि मयि धारयन् विशदं मनः ॥104॥</p>

</div>

<p>परमानन्दमाप्नोति यत्र कामोऽवसीयते’(भाग.११.१५.१७) ।</p>

<p>‘न विष्णुसदृशं दैवं न मोक्षसदृशं सुखम् ॥105॥</p>

</div>

<p>न वेदसदृशं वाक्यं न वर्णोङ्कारसंमितः’ ।</p>

<p>‘यत्रानन्दाश्च मोदाश्च मुदः प्रमुद आसते ॥106॥</p>

</div>

<p>कामस्य यत्राप्ताः कामास्तत्र माममृतं कृधि’ ।</p>

<p>इति श्रुतिपुराणानि तत्र तत्र वदन्ति हि ॥107॥</p>

</div>

<p>अतो मोक्षे सुखाभाव इति यत्किञ्चिदेव हि ।</p>

<p>शिरःकराद्यभावश्च न मुक्तस्य भवेत् क्वचित् ॥108॥</p>

</div>

<p>श्रुतयश्च पुराणानि मानमत्र बहूनि च ॥109॥</p>

</div>

<p>‘न वर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्त्वं च मिश्रं न च कालविक्रमः ।</p>

<p>न यत्र माया किमुतापरे हरेरनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः ॥110॥</p>

</div>

<p>श्यामावदाताः शतपत्रलोचनाः पिशङ्गवस्त्राः सुरुचः सुपेशसः ।</p>

<p>सर्वे चतुर्बाहव उन्मिषन्मणिप्रवेकनिष्काभरणाः सुवर्चसः ॥111॥</p>

</div>

<p>प्रवालवैदूर्यमृणालवर्चसां परिस्फुरत्कुण्डलमौलिमालिनाम् ।</p>

<p>भ्राजिष्णुभिर्यः परितो विराजते लसद्विमानावलिभिर्महात्मनाम् ॥112॥</p>

</div>

<p>विद्योतमानप्रमदोत्तमाभिः सविद्युदभ्रवलिभिर्यथा नभः ।</p>

<p>श्रीर्यत्र रूपिण्युरुगायपादयोः करोति मानं बहुधा विभूतिभिः’(भाग.२.९.१०-१३) ॥113॥</p>

</div>

<p>‘ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्वान् गायत्रं त्वो गायति शक्वरीषु ।</p>

<p>ब्रह्मा त्वो वदति जातविद्यां यज्ञस्य मात्रां विमिमीत उ त्वः’(ऋ.सं.१०.७१.११) ॥114॥</p>

</div>

<p>कामान्नरूपी चरतीतिपूर्व श्रुत्या पुराणोक्तिभिरप्यदोषः ।</p>

<p>देहः स्वरूपात्मक एव तेषां मुक्तिं गतानामपि चेयते हि ॥115॥</p>

</div>

<p>शिरःकराद्यैरपि मुक्तिभाजो युक्ता यतस्ते पुरुषा इदानीम् ।</p>

<p>यथेति पूर्वा अनुमाश्च जीव स्वरूपमङ्गादिकमावयन्ति(आपयन्ति) ॥116॥</p>

</div>

<p>न ब्रह्मरूपत्वममुष्य देहिनो मुक्तावपि स्यात् प्रमया कथञ्चित् ।</p>

<p>स ब्रह्मणा सहितोऽशेषभोगान् भुङ्क्ते तथोपेत्य सुखार्णवं तम् ॥117॥</p>

</div>

<p>यत्तत्परं ज्योतिरुपेत्य जीवो निजस्वरूपत्वमवाप्य कामान् ।</p>

<p>भुङ्क्ते स देवः(दैवं) पुरुषोत्तमोऽजः आत्मेति चोक्तो गुणपूर्तिहेतोः ॥118॥</p>

</div>

<p>सेतुः स देवोऽखिलमुक्तिभाजामुतामृतस्येष्ट इहेशिता यत् ।</p>

<p>इत्यादिवाक्यैर्भगवद्वशः सन् भुङ्क्तेऽखिलान् मुक्तिगतोऽपि भोगान् ॥119॥</p>

</div>

<p>कालोऽप्यसौ नैक्ययुतः परेण जीवस्य कालो यत एष यद्वत् ।</p>

<p>इत्यादिका अप्यनुमाः प्रमाणं मुक्तौ च जीवस्य परत्वरोधे ॥120॥</p>

</div>

<p>कथं च यः पूर्वमसौ न पश्चाद्भवेत् स एवेत्यपि युक्तिमेति ।</p>

<p>यतो न दृष्टं यदभून्न पूर्वं पश्चात् तदासेति कुतश्च किञ्चित् ॥121॥</p>

</div>

<p>न चैव मुक्तौ न(तु) हरेः पृथक्त्वमैक्यं तथा स्यादिति युक्तिमेति ।</p>

<p>यतो न कुत्रापि भिदाभिदा च दृष्टा चितश्चेतनया कुतश्चित् ॥122॥</p>

</div>

<p>इत्थं मतानि भ्रमजानि यस्मात् मोक्षं समुद्देश्यमपि भ्रमेण ।</p>

<p>विदुर्न सम्यग्यदपीह लौकिकाः सुखं मम स्याच्च सदेति जानते ॥123॥</p>

</div>

<p>औदार्यमुच्चावचशक्तिरात्मस्वरूपदार्ढ्यं च निजस्वभावः ।</p>

<p>स्वातन्त्र्यमापूर्णविशेषयोग्यता विरोधहानिश्च चतुर्थपादे ॥124॥</p>

</div>

<p>व्यवस्थितिस्त्वविशेषस्थितिश्च निषेधसामान्यविधिक्रियाणाम् ।</p>

<p>विभक्तता चात्वरयैव सिद्धिर्विपक्षसम्प्राप्तिविरुद्धहेतवः ॥125॥</p>

</div>

<p>सुशक्यता शश्वदतिप्रसिद्धिर्विवेक(प्रसिद्धिविवेक)विन्यासविचारसञ्ज्ञाः ।</p>

<p>नानाप्रवृत्तिः कृतकृत्यता च विपक्षतर्काः समतीतपादे ॥126॥</p>

</div>

<p>महाफलत्वं प्रविविक्तता च सन्धिग्रहः साधनमाप्तकृत्यम् ।</p>

<p>विशेषकार्यं कृतिसंस्थितिश्च(कृतसंस्थितिश्च) सुयुक्तयो निर्णयगाः स्वपक्षे ॥127॥</p>

</div>

<p>व्यामिश्रता कार्यकरत्वमर्थक्लृप्तिः सुदार्ढ्यं परतन्त्रता च ।</p>

<p>समानधर्मः कृतशेषता च लोकोपमा पूर्वमतानुसाराः ॥128॥</p>

</div>

<p>विशेषसाम्यश्रुतिराढ्यता च समानलोपो महिमाविशेषः ।</p>

<p>कृतार्थता शश्वदनुप्रवृत्तिः सिद्धान्तनिर्णीतिविशिष्टहेतवः ॥129॥</p>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C04_S02_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="नैकस्मिन्नधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">नैकस्मिन्नधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">प्रधानवायुस्त्विह वायुनामा भूतेष्विति प्रोक्तगतोऽपि युक्त्या ।</span>

<span class="shloka-line">यस्मात् श्रुतौ पवते चेति भूरिप्रोक्तो यतो भूतमानी च सोऽपि ॥130॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">महामानी त्वल्पमानी च यस्मात् तच्छब्देनाप्युच्यते तेन सोऽपि ।</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C04_S02_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="पराधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">पराधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">तस्मिन् लयं यान्ति भूतान्यशेषक्रमाविरोधेन स एव विष्णौ ॥131॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">इन्द्रदीनां तत्र लयः क्रमं तु प्रोक्तं विशेषादनुसृत्य नान्यत् ।</span>

<span class="shloka-line">तस्मादशेषा गिरिजां प्रविश्य तयैव रुद्रं सह तेन वाणीम् ॥132॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तया पतिं प्राप्य सहैव तेन लयं हरौ यान्ति समस्तजीवाः ।</span>

<span class="shloka-line">सोमस्तु वारीशयुतोऽनिरुद्धं विशत्यसौ काममसौ तु वारुणीम् ॥133॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सा शेषदेवं स गिरं च सैव वायुं विशत्यञ्ज इतीह निर्णयः ।</span>

<span class="shloka-line">उमागिरीशाविति भारतीराविति स्म वाग्वेदता ब्रवीति ॥134॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अहीन्द्रपत्नीमहिपं विरिञ्चपत्नीं विरिञ्चं च विमुक्तिकाले ।</span>

<span class="shloka-line">त एव यत्तत्पदमाप्नुवन्ति तत्काल एतान् समुपास्य जीवाः ॥135॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">ब्रह्मत्वकाले प्रविशन्ति चैतानिति स्म वाक् तादृशतामुपैति ।</span>

<span class="shloka-line">सूर्योऽग्नियुक्तो गुरुमाप्य तेन शक्रं सहैतेन सुपर्णपत्नीम् ॥136॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तया सुपर्णं सह तेन वाणीं ब्रह्माणमेतद्गत एव याति ।</span>

<span class="shloka-line">इन्द्रप्रवेशस्तु यदोच्यतेऽत्र तदा ह्युमेत्येव सुपर्णपत्नी ॥137॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">उक्ता सुपर्णश्च गिरीशनाम्ना ततो विरोधश्च न कश्चनात्र ।</span>

<span class="shloka-line">भृग्वादयो दक्षमवाप्य तेन प्राप्येन्द्रमेतेन सुपर्णपत्नीम् ॥138॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">विशन्ति ये मनवो राजमुख्या मनुं प्रविश्याथ गता महेन्द्रम् ।</span>

<span class="shloka-line">आकाश उर्वी च गुरुं प्रविश्य तेनैव यातः पुरुहूतदेवम् ॥139॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सनादयो यतयः काममेव विशन्ति शिष्टा अपि हव्यवाहम् ।</span>

<span class="shloka-line">वर्णाश्रमाचाररता मनुष्या धर्मं मनुं सोऽपि समेति काले ॥140॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तमेव सर्वे पितरः सुरानुगाः सर्वे कुबेरं स च सोममेव ।</span>

<span class="shloka-line">विमुक्तिकाले प्रविशन्त्यभीक्ष्णं भोगाश्च तद्देहगताः प्रभुञ्जते ॥141॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">आनन्दसुव्यक्तिरमुत्र तेषां भवत्यतश्चेष्टत एव निर्गताः ।</span>

<span class="shloka-line">क्रीडन्ति भूयश्च समाविशन्ति तानेव सायुज्यमिदं वदन्ति ॥142॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सायुज्यहीनास्तु(हीनाश्च) लये तु सर्वे प्रोक्तेन मार्गेण विशन्ति सृष्टौ ।</span>

<span class="shloka-line">बहिश्च निर्यान्ति ततोऽन्यदाऽपि सायुज्यभाजां भवति प्रवेशः ॥143॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">मुक्तौ लये यद्वदथो लयश्च विपर्ययेणेत्यवदद्गिरां प्रभुः(पतिः) ॥144॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">लये यतो मुक्तिरियं सुराणां भोगो विशेषेण च यं वदिष्यति ।</span>

<span class="shloka-line">उक्तश्च बिम्बप्रतिबिम्बभावः पिङ्गश्रुतावुक्तलयानुसारतः ॥145॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">बिम्बे लयो यन्नियतश्च मुक्तौ चिदात्मनां तद्वशता च सर्वदा ।</span>

<span class="shloka-line">तेजोऽभिधां तु श्रियमाप्य विष्णुमग्रे ततः पुत्रतयैव वायुः ॥146॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">आप्तः प्रसूतः पुनरेव विष्णुं प्रविश्य मुक्तः प्रलयेऽत्र तिष्ठति ।</span>

<span class="shloka-line">सर्वेऽपि ते मुक्तगणा अमन्दसान्द्रं निजानन्दमशेषतोऽपि ॥147॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">भुञ्जन्त एवासत ईशदेहे लयेऽथ सर्गे बहिरेव यान्ति ।</span>

<span class="shloka-line">प्रयाति धर्मं निर्ऋतिस्तु शक्रं मरुद्गणाः पार्षदास्तथैव ॥148॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">सर्वेऽनिरुद्धं पृतनाधिपाद्यास्तुरश्रुतिर्हीत्थमियं विमुक्तिः ।</span>

</div>

<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥</div>

=== तृतीयः पादः ===

<p>उत्क्रान्तमार्गश्च विमुक्तगम्यं पादोदितं सुक्रमविक्रमौ च ॥1॥</p>

</div>

<p>सान्तनिकप्राप्तिरभीष्टता च सौकर्यमित्यन्यमतस्य तर्काः ।</p>

<p>विशेषसमप्राप्तिरुरुत्वमाप्तिः क्रमानुरागः कथितानुवृत्तिः ॥2॥</p>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C04_S03_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="कार्याधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">कार्याधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">सिद्धान्तनिर्णीतिकराः प्रतीकं देहादिकं तद्गतमेव ये नराः ।</span>

<span class="shloka-line">उपासते ते पुरतः समाप्नुयुर्ब्रह्माणमस्मान्मतिमाप्य विष्णुम् ॥3॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्राप्स्यन्त्यतोऽन्येऽपि तमाप्य तस्मात् हरिं गता मुक्तिभाजः परान्ते ॥</span>

</div>

<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥</div>

=== चतुर्थः पादः ===

<p>अतिक्रमोक्तिः कृतिरर्थलाभः परागतिः पारगतिस्तदोकः ॥1॥</p>

</div>

<p>समस्तकार्यं वशिता च विश्वसम्भावना युक्तयस्त्वन्यपक्षके ।</p>

<p>सामान्यरूपं प्रतिभानमुक्तिराश्चर्यता कृत्रिमतास्तदोषः ॥2॥</p>

<p>विशेषक्लृतिः कृतनिश्चयश्च माहात्म्यमित्येव सुनिर्णयार्थाः ।</p>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C04_S04_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अनन्याधिपत्त्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अनन्याधिपत्त्यधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">अनन्यभृत्यत्वमिहोदितेभ्यस्त्वन्यस्य भृत्यत्वनिवारणाय ॥3॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">पतिं यदेषामपि विष्णुमाह ह्युतामृतत्त्वस्य पतित्ववाग्घरेः ।</span>

<span class="shloka-line">एतेऽपि चान्याधिपतित्वयुक्ता विष्ण्वन्यचित्वेन यथा पुमांसः ॥4॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">प्रसिद्धिभाजस्त्विति चानुमैव ह्यभीष्टसिद्ध्यै भवतीह निश्चयात् ।</span>

<span class="shloka-line">मुक्तस्वकीयावरयन्तृताऽस्ति मुक्तावपि ब्रह्मपुरस्सराणाम् ॥5॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">अनेन देवेन तथाऽमुना च हीष्टे परार्वाक्तनलोकिनामिति ।</span>

<span class="shloka-line">फलं श्रुतिर्ज्ञानत आह मुक्तावेतच्च सर्वाशुभनाशलिङ्गात् ॥6॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">लोकाधिपत्यं च विधातुरेव सर्वात्मनेत्याह तुरश्रुतिश्च ।</span>

<span class="shloka-line">सर्वे बलिं देवगणा वहन्तीत्येतच्च नान्यस्य तु युक्तिमेति ॥7॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">लोका इतीहापि तु लोकितां वचो लोका इति ह्येव रवः प्रजासु ।</span>

<span class="shloka-line">प्रयुज्यते सर्वजनैः सदैव तन्मानिनो लोकपदेन चोक्ताः ॥8॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">तद्गास्तु मुक्ता इह लोकशब्दाः अन्योन्यनाथा इति पैङ्गिनां श्रुतिः ।</span>

<span class="shloka-line">अलोकशब्देन विमुक्तिभाजो वाच्याः पदं तादृगपीह युक्तम् ॥9॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">लोकाभिधाश्चापि यतो हि मुक्ताः प्रकाशरूपाः सततं च सर्वे ।</span>

<span class="shloka-line">ब्रह्मैव लोकाधिपतिर्विमुक्तो भवेदिति प्राह तुरश्रुतिश्च ॥10॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">न चेह विज्ञानफलं समुक्तं लोकाधिपत्यं रविबिम्बगे हरौ ।</span>

<span class="shloka-line">उक्तं पृथक् तच्च पुरैव यस्मात् भेदोऽमुनेत्यादि च सम्यगुक्तः ॥11॥</span>

</div>

<span class="shloka-line">त्वप्रत्ययं चाप्यतिहाय नैव रूपेण तेनेति भवेदिहार्थः ।</span>

<span class="shloka-line">भवत्यसावित्यणुशब्दमत्र विहाय वाक्यानि बहूनि दोषः ॥12॥</span>

</div>

<span id="gr-adh-AV_C04_S02_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="नैकस्मिन्नधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">नैकस्मिन्नधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~प्रधानवायुस्त्विह वायुनामा भूतेष्विति प्रोक्तगतोऽपि युक्त्या~~ ।</span>

<span class="shloka-line">अतो जगद्य्वापृतिमन्त एव ब्रह्मादयः पूर्णगुणाः क्रमेण ।</span>

<span class="shloka-line">~~यस्मात् श्रुतौ पवते चेति भूरिप्रोक्तो यतो भूतमानी च सोऽपि ॥130॥~~</span>

<span class="shloka-line">अमन्दमानन्दमजस्रमेव भुञ्जन्त आत्मीयमजात्समासते ॥13॥</span>

</div>

~~<span id="gr-adh-AV_C04_S02_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="पराधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">पराधिकरणम्</h4>~~

<span class="shloka-line">~~तस्मिन् लयं यान्ति भूतान्यशेषक्रमाविरोधेन स एव विष्णौ ॥131॥~~</span>

<span class="shloka-line">नमो नमोऽशेषविशेषपूर्णगुणैकधाम्ने पुरुषोत्तमाय ।</span>

<span class="shloka-line">भक्तानुकम्पादतिशुद्धसंविद्दात्रेऽनुपाधिप्रियसद्गुणात्मने ॥14॥</span>

</div>

<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥</div>

~~<span id="gr-C4-S3" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="तृतीयः पादः"></span>~~

~~=== तृतीयः पादः ===~~

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S03_I1" data-verse="AV_C04_S03">~~

~~<p>उत्क्रान्तमार्गश्च विमुक्तगम्यं पादोदितं सुक्रमविक्रमौ च ॥1॥</p>~~

~~</div>~~

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S03_I1" data-verse="AV_C04_S03">~~

~~<p>सान्तनिकप्राप्तिरभीष्टता च सौकर्यमित्यन्यमतस्य तर्काः ।</p>~~

~~<p>विशेषसमप्राप्तिरुरुत्वमाप्तिः क्रमानुरागः कथितानुवृत्तिः ॥2॥</p>~~

~~</div>~~

<span id="gr-adh-AV_C04_S03_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="कार्याधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">कार्याधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~सिद्धान्तनिर्णीतिकराः प्रतीकं देहादिकं तद्गतमेव ये नराः~~ ।</span>

<span class="shloka-line">यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं बट् तद्दर्शनमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् ।</span>

<span class="shloka-line">~~उपासते ते पुरतः समाप्नुयुर्ब्रह्माणमस्मान्मतिमाप्य विष्णुम् ॥3॥~~</span>

<span class="shloka-line">वायो रामवचोनयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं वपुर्मध्वो यत्तु तृतीयमेतदमुना ग्रन्थः कृतः केशवे ॥15॥</span>

~~</div>~~

~~</div~~>

</div>

<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥</div>

~~<span id="gr-C4-S4" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="चतुर्थः पादः"></span>~~

~~=== चतुर्थः पादः ===~~

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S04_I01" data-verse="AV_C04_S04">~~

~~<p>अतिक्रमोक्तिः कृतिरर्थलाभः परागतिः पारगतिस्तदोकः ॥1॥</p>~~

</div>

~~<div class="introduction" id="AV_C04_S04_I02" data-verse="AV_C04_S04">~~

~~<p>समस्तकार्यं वशिता च विश्वसम्भावना युक्तयस्त्वन्यपक्षके ।</p>~~

~~<p>सामान्यरूपं प्रतिभानमुक्तिराश्चर्यता कृत्रिमतास्तदोषः ॥2॥</p>~~

~~<p>विशेषक्लृतिः कृतनिश्चयश्च माहात्म्यमित्येव सुनिर्णयार्थाः ।</p>~~

</div>

<span id="gr-adh-AV_C04_S04_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अनन्याधिपत्त्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अनन्याधिपत्त्यधिकरणम्</h4>

<span class="shloka-line">~~अनन्यभृत्यत्वमिहोदितेभ्यस्त्वन्यस्य भृत्यत्वनिवारणाय ॥3॥~~</span>

<span class="shloka-line">निःशेषदोषरहित कल्याणाखिलसद्गुण ।</span>

<span class="shloka-line">भूतिस्वयम्भुशर्वादिवन्द्यं त्वां नौमि मे प्रियम् ॥16॥</span>

</div>

@@ Line 52: / Line 52: @@
 <span id="gr-adh-AV_C01_S01_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="जिज्ञासाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">जिज्ञासाधिकरणम्</h4>
-<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="sutra" data-doc="AV">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
@@ Line 61: / Line 61: @@
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C01_S01_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="जन्माधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">जन्माधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C01_S01_V02" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">अन्तस्समुद्रगं विश्वप्रसूतेः कारणं तु यत् ।</span>
+<span class="shloka-line">स एव भर्गशब्दार्थो व्याहृतीनां च भूमतः ।</span>
-<span class="shloka-line">सूक्तोपनिषदाद्युक्तं ‘जन्माद्यस्य’ इति लक्ष्यते ॥89॥</span>
+<span class="shloka-line">भावनाच्चैव सुत्वाच्च सोऽयं पुरुष इत्यपि ॥10॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C01_S01_A003" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="शास्त्रयोनित्वाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">शास्त्रयोनित्वाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C01_S01_V03" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">एवं धर्मानिति श्रुत्या तदभेदोऽप्युदीर्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">स एव सर्ववेदार्थो जिज्ञास्योऽयं विधीयते ।</span>
-<span class="shloka-line">शैवाद्यागमसम्प्राप्तदृष्टगेन फलेन तु ॥112॥</span>
+<span class="shloka-line">‘ज्ञानी प्रियतमोऽतो मे’ ‘तं विद्वानेव चामृतः’ ॥11॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C01_S01_A004" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="समन्वयाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">समन्वयाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C01_S01_V04" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">उपक्रमादिलिङ्गेभ्यो नान्या स्यादनुमा ततः ।</span>
+<span class="shloka-line">‘वृणुते यं तेन लभ्यः’ इत्याद्युक्तिबलेन हि ।</span>
-<span class="shloka-line">त एवान्वयनामानः तैः सम्यक् प्रविचारिते ॥120॥</span>
+<span class="shloka-line">जिज्ञासोत्थज्ञानजात्तत्प्रसादादेव मुच्यते ॥12॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C01_S01_A005" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="ईक्षत्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">ईक्षत्यधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C01_S01_V05" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">ईक्षणीयत्वतो विष्णुर्वाच्य एव न चान्यथा ॥121॥</span>
+<span class="shloka-line">‘द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च ।</span>
+<span class="shloka-line">यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया’ ॥13॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C01_S01_A006" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="आनन्दमयाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">आनन्दमयाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">एवं शास्त्रवगम्यत्वे विभागेन समन्वयम् ॥154॥</span>
+<span class="shloka-line">‘नर्ते त्वत्क्रियते किञ्चिद्’ इत्यादेर्न हरिं विना ।</span>
+<span class="shloka-line">ज्ञानस्वभावतोपि स्यान्मुक्तिः कस्यापि हि क्वचित् ॥14॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C01_S01_A007" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अन्तस्थत्वाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अन्तस्थत्वाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C01_S01_V07" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">............ देवानां तत्र शक्तताम् ।</span>
+<span class="shloka-line">‘अज्ञानां ज्ञानदो विष्णुर्ज्ञानिनां मोक्षदश्च सः ।</span>
-<span class="shloka-line">आशङ्क्य तत्र रूढिं च तच्छब्दानामपि स्वयम् ॥242॥</span>
+<span class="shloka-line">आनन्ददश्च मुक्तानां स एवैको जनार्दनः’ ॥15॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C01_S01_A008" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="आकाशाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">आकाशाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C01_S01_V08" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">चेष्टा हि चेतनानां या सा भवेत् तत्प्रसादतः ।</span>
+<span class="shloka-line">इत्युक्तेर्बन्धमिथ्यात्वं नैव मुक्तिरपेक्षते ।</span>
-<span class="shloka-line">अचेतनस्वभावस्तु विवरादिः कथं ततः ॥244॥</span>
+<span class="shloka-line">मिथ्यात्वमपि बन्धस्य न प्रत्यक्षविरोधतः ॥16॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C01_S01_A009" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="प्राणाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">प्राणाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C01_S01_V09" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">.............अध्यात्ममन्वयव्यतिरेकतः ॥246॥</span>
+<span class="shloka-line">मिथ्यात्वं यदि दुःखादेस्तद्वाक्यस्याग्रतो भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">मिथ्यायाः साधकत्वं च न सिद्धं प्रतिवादिनः ॥17॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C01_S01_A011" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="गायत्र्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">गायत्र्यधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C01_S01_V11" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">नित्यत्वादेव शब्दस्य तत्स्वभावः कथं हरेः ।</span>
+<span class="shloka-line">तच्च मिथ्याप्रमाणेन सता वा साध्यते त्वया ।</span>
-<span class="shloka-line">कथं प्रसिद्धबहुलशब्दानामन्यथार्थता ॥248॥</span>
+<span class="shloka-line">सता चेत् द्वैतसिद्धिः स्यान्न सिद्धं चान्यसाधनम् ॥18॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C01_S01_A012" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अन्तिमप्राणाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अन्तिमप्राणाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C01_S01_V12" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">.........बाहुल्ये श्रुतिलिङ्गयोः ॥249॥</span>
+<span class="shloka-line">साधकत्वं सतस्तेन साक्षिणा सिद्धिमिच्छता ।</span>
+<span class="shloka-line">स्वीकृतं ह्यविशेषस्य साध्यासाधकता पुनः ॥19॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<span id="gr-C1-S2" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="द्वितीयः पादः"></span>
-=== द्वितीयः पादः ===
-<span id="gr-adh-AV_C01_S02_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="सर्वगतत्वाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">सर्वगतत्वाधिकरणम्</h4>
-<div class="verse" id="AV_C01_S02_V01" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">लिङ्गात्मकानां शब्दानां वृत्तिर्नारायणे परे ॥ १ ॥</span>
+<span class="shloka-line">तच्चाविशेषमानेन साध्यमित्यनवस्थितिः ।</span>
-<span class="shloka-line">चिन्त्यते सर्वगत्वं तु प्रथमं प्रविचार्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">अनङ्गीकुर्वतां विश्वसत्यतां तन्न वादिता ॥20॥</span>
-<span class="shloka-line">तत्र तत्र स्थितो विष्णुस्तत्तच्छक्तिप्रबोधकः ॥1॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C01_S02_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अत्तृत्वाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अत्तृत्वाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C01_S02_V02" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">अनित्यत्वात् क्रियाणां तु कथमेव स्वरूपता ।</span>
+<span class="shloka-line">तस्माद् व्यवहृतिः सर्वा सत्येत्येव व्यवस्थिता ।</span>
-<span class="shloka-line">इति चेत् स विशेषोऽपि क्रियाशक्त्यात्मना स्थिरः ॥6॥</span>
+<span class="shloka-line">व्यावहारिकमेतस्मात् सत्यमित्येव चागतम् ॥21॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C01_S02_A003" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="गुहाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">गुहाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C01_S02_V03" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">........ द्वित्वं चैकस्य युज्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">व्यवहारसतश्चापि साधकत्वं तु पूर्ववत् ।</span>
-<span class="shloka-line">यः सेतुरिति चैकत्ववचनेन विशेषणात् ॥10॥</span>
+<span class="shloka-line">सत्त्रैविध्यं च मानेन सिद्ध्येत् केनेति पृच्छ्यते ॥22॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C01_S02_A004" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अन्तरधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अन्तरधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C01_S02_V04" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">अन्तःस्थित्वा रमणकृदन्तरः समुदाहृतः ।</span>
+<span class="shloka-line">तस्याप्युक्तप्रकारेण नैव सिद्धिः कथञ्चन ।</span>
-<span class="shloka-line">रमणं चात्मशब्देनादेयं मातीति चोच्यते ॥11॥</span>
+<span class="shloka-line">वैलक्ष्ण्यं सदसतोरप्येतेन निषिध्यते ॥23॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C01_S02_A005" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अन्तर्याम्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अन्तर्याम्यधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C01_S02_V05" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">रमणं नातियत्नस्य विक्षेपादेव युज्यते ॥15॥</span>
+<span class="shloka-line">वैलक्ष्ण्यं सतश्चापि स्वयं सद्भेदवादिनः ।</span>
+<span class="shloka-line">असतश्चापि विश्वस्य तेनानिष्टं कथं भवेत् ॥24॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C01_S02_A006" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अदृश्यत्वाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अदृश्यत्वाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C01_S02_V06" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">गुणक्रियादयो भावा यदि वा स्युरभेदिनः ॥17॥</span>
+<span class="shloka-line">यद्युच्यतेऽपि सर्वस्मादिति सद्भेदसंस्थितिः ।</span>
+<span class="shloka-line">सन्मात्रत्वं ब्रह्मणोऽपि तस्मात् तदपि नो भवेत् ॥25॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<span id="gr-C1-S3" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="तृतीयः पादः"></span>
-=== तृतीयः पादः ===
-<div class="introduction" id="AV_C01_S03_I01" data-verse="AV_C01_S03">
-<p>तत्रान्यत्र प्रसिद्धानां(तत्रान्यत्र च सिद्धानां) लिङ्गानाम्नां पुनर्हरिः ।</p>
-<p>विशेषान्मुख्यतो वृत्तिं स्वस्मिन्नेवात्र वक्त्यजः ॥1॥</p>
-</div>
-<span id="gr-adh-AV_C01_S03_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="द्युभ्वाद्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">द्युभ्वाद्यधिकरणम्</h4>
-<div class="verse" id="AV_C01_S03_V01" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">विष्णावेवात्मशब्दस्य रूढत्वान्न शिवादिकान् ।</span>
+<span class="shloka-line">ज्ञानबाध्यत्वमपि तु न सिद्धं प्रतिवादिनः ।</span>
-<span class="shloka-line">श्रुतिर्वक्त्यखिलेशत्वात् .............॥</span>
+<span class="shloka-line">विज्ञातस्यान्यथा सम्यग् विज्ञानं ह्येव तन्मतम् ॥26॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C01_S03_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="द्युभ्वाद्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">द्युभ्वाद्यधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C01_S03_V02" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">...............भूमा विष्णुः सुखाधिकः ॥2॥</span>
+<span class="shloka-line">असद्वलिक्षणज्ञप्त्यै ज्ञातव्यमसदेव हि ।</span>
+<span class="shloka-line">तस्मादसत्प्रतीतिश्च कथं तेन निवार्यते ॥27॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C01_S03_A003" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अक्षराधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अक्षराधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C01_S03_V03" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">अतो विरुद्धवद्भातमपि व्याख्याय तत्त्वतः ।</span>
+<span class="shloka-line">अन्यथात्वमसत्तस्माद् भ्रान्तावेव प्रतीयते ।</span>
-<span class="shloka-line">योजनीयं हरौ वाक्यं विरुद्धैर्लक्षणैर्युतम् ॥3॥</span>
+<span class="shloka-line">सत्त्वस्यासत एवं हि स्वीकार्यैव प्रतीतता ॥28॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C01_S03_A007" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="वामनाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">वामनाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C01_S03_V07" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">लिङ्गं साधारणं शब्दौ स्थानं लिङ्गमनुग्रहः ।</span>
+<span class="shloka-line">तस्यानिर्वचनीयत्वे स्यादेव ह्यनवस्थितिः ।</span>
-<span class="shloka-line">पुनः शब्दा लिङ्गशब्दौ विचार्या द्विःस्थिता इह ॥7॥</span>
+<span class="shloka-line">निर्विशेषे स्वयम्भाते किमज्ञानावृतं भवेत् ॥29॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C01_S03_A008" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="देवताधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">देवताधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C01_S03_V08" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">तत्फलाय विधिः सिद्धे चोपासाया निराकृतः ।</span>
+<span class="shloka-line">मिथ्याविशेषोप्यज्ञानसिद्धिमेव ह्यपेक्षते ।</span>
-<span class="shloka-line">यतो जैमिनिनाऽन्यार्थमसिद्धेऽर्थे विधिस्तथा ॥15॥</span>
+<span class="shloka-line">न चावरणमज्ञानमसत्ये तेन चेष्यते ॥30॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<span id="gr-C1-S4" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="चतुर्थः पादः"></span>
-=== चतुर्थः पादः ===
-<span id="gr-adh-AV_C01_S04_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="।आनुमानिकाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">।आनुमानिकाधिकरणम्</h4>
-<div class="verse" id="AV_C01_S04_V01" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">दुःखिबद्धावराद्यास्तु तदधीनत्वहेतुतः ॥1॥</span>
+<span class="shloka-line">अप्रकाशस्वरूपत्वाज्जडेऽज्ञानं न मन्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">अज्ञानाभावतः शास्त्रं सर्वं व्यर्थीभविष्यति ॥31॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C01_S04_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="ज्योतिरुपक्रमाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">ज्योतिरुपक्रमाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C01_S04_V02" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">जातमोतं हरौ यस्माज्ज्योतिः, षः प्राणरूपतः ॥12॥</span>
+<span class="shloka-line">अज्ञानस्य च मिथ्यात्वमज्ञानदिति कल्पने ।</span>
+<span class="shloka-line">अनवस्थितिस्तथा च स्यादन्योन्याश्रयताऽथवा ॥32॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C01_S04_A006" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="प्रकृत्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">प्रकृत्यधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">स्त्रीशब्दाश्च निषेधार्थाः सर्वेऽपि ब्रह्मवाचकाः ।</span>
+<span class="shloka-line">स्वभावाज्ञानवादस्य निर्दोषत्वान्न तद्भवेत् ।</span>
-<span class="shloka-line">विरोधिसर्वबाहुल्यकारणस्त्रीनिषेधिनाम् ॥22॥</span>
+<span class="shloka-line">अविद्यादुर्घटत्वं चेत् स्यादात्माऽपि हि तादृशः ॥33॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
-<span id="gr-C2" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="द्वितीयोध्यायः"></span>
+<div class="shloka">
-== द्वितीयोध्यायः ==
+<span class="shloka-line">अतोऽधिकारिविषयफलयोगादिवर्जितम् ।</span>
-<span id="gr-C2-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="प्रथमः पादः"></span>
+<span class="shloka-line">अनन्तदोषदुष्टं च हेयं मायामतं शुभैः ॥34॥</span>
-=== प्रथमः पादः ===
-<div class="introduction" id="AV_C02_S01_I01" data-verse="AV_C02_S01">
-<p>उक्तः समन्वयः साक्षादविरोधोऽत्र साध्यते ।</p>
-<p>चतुर्विधस्य तस्यादौ यौक्तः तत्रापि च स्मृतेः ॥1॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C02_S01_I02" data-verse="AV_C02_S01">
-<p>तस्याश्चतुःस्वरूपत्वात् प्रत्येकं चतुरात्मकाः ।</p>
-<p>पादाः सर्वे तदंशाश्च मूर्तीनां वर्णमागमात् ॥2॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C02_S01_I03" data-verse="AV_C02_S01">
-<p>आप्तता समतादृष्टिश्रुतिसाम्यबलोद्भवाः(बलाद्भवाः) ।</p>
-<p>सर्वानुसारो लघुता विशेषादर्शनाफले ॥3॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C02_S01_I04" data-verse="AV_C02_S01">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>इष्टासिद्धिश्च नियमः पूर्वपक्षेषु युक्तयः ।</p>
-<p>एता एव त्वतिबलाः सिद्धान्तस्य नियामकाः ॥4॥</p>
-</div>
-<span id="gr-adh-AV_C02_S01_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="स्मृत्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">स्मृत्यधिकरणम्</h4>
-<div class="verse" id="AV_C02_S01_V01" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">आप्तैः प्रत्यक्षतो दृष्ट्वा प्रोक्तमर्थं कथं श्रुतिः ।</span>
+<span class="shloka-line">सत्यत्वात्तेन दुःखादेः प्रत्यक्षेण विरोधतः ।</span>
-<span class="shloka-line">पिपीलिकालिपिनिभा वारयेत् सर्वगा हि ते ॥5॥</span>
+<span class="shloka-line">न ब्रह्मतां वदेद्वेदो जीवस्य हि कथञ्चन ॥35॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C02_S01_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="न विलक्षणत्वाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">न विलक्षणत्वाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">........ नित्यत्वात् पुरुषोद्भवैः ।</span>
+<span class="shloka-line">यजमानप्रस्तरत्वं यथा नार्थः श्रुतेर्भवेत् ।</span>
-<span class="shloka-line">उज्झितं सर्वदोषैश्च कथं नो मानतां व्रजेत् ॥13॥</span>
+<span class="shloka-line">ब्रह्मत्वमपि जीवस्य प्रत्यक्षस्याविशेषतः ॥36॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C02_S01_A003" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अभिमान्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अभिमान्यधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C02_S01_V03" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">तथापि मृज्जलादीनां बुद्धिवागादिवाचकः ॥62॥</span>
+<span class="shloka-line">सार्वज्ञादिगुणं जीवाद्भिन्नं ज्ञापयति श्रुतिः ।</span>
+<span class="shloka-line">ईशं तामुपजीव्यैव वर्तते ह्यैक्यवादिनी ॥37॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C02_S01_A004" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="असदधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">असदधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C02_S01_V04" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">अल्पवाक्ययुता युक्तिर्बहुलैव विरोधिनी ।</span>
+<span class="shloka-line">उपजीव्यविरोधेन नास्यास्तन्मानता भवेत् ।</span>
-<span class="shloka-line">यत्र तत्र कथं वस्तुनिर्णयः स्यादितीरिते ॥68॥</span>
+<span class="shloka-line">स्वातन्त्र्ये च विशिष्टत्वे स्थानमत्यैक्ययोरपि ॥38॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C02_S01_A005" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="भोक्त्रधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">भोक्त्रधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C02_S01_V05" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">नान्यदन्यत्वमापन्नं क्वचिद् दृष्टं कथञ्चन ॥86॥</span>
+<span class="shloka-line">सादृश्ये चैक्यवाक् सम्यक् सावकाशा यथेष्टतः ।</span>
+<span class="shloka-line">अवकाशोज्झिता भेदश्रुतिर्नातिबला कथम् ॥39॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C02_S01_A006" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="आरम्भणाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">आरम्भणाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C02_S01_V06" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">...... कथं च तदनन्यता ।</span>
+<span class="shloka-line">अज्ञानासम्भवादेव मिथ्याभेदो निराकृतः ।</span>
-<span class="shloka-line">जगतस्त्वविकारत्व उक्तन्यायेन साधिते ॥89॥</span>
+<span class="shloka-line">अतो यथार्थबन्धस्य विना विष्णुप्रसादतः ॥40॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C02_S01_A007" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="इतरव्यपदेशाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">इतरव्यपदेशाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C02_S01_V07" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">अनंशस्यापि जीवस्य किञ्चित् सामर्थ्ययोजनम् ।</span>
+<span class="shloka-line">अनिवृत्तेस्तदर्थं हि जिज्ञासाऽत्र विधीयते ।</span>
-<span class="shloka-line">कार्येषु यः करोत्यद्धा नमस्तस्मै स्वयम्भुवे ॥96॥</span>
+<span class="shloka-line">यथा दृष्ट्या प्रसन्नस्सन् राजा बन्धापनोदकृत् ॥41॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C02_S01_A008" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="शब्दमूलत्वाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">शब्दमूलत्वाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C02_S01_V08" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">तस्य त्वशेषशक्तित्वाद्युज्यते सर्वमेव च ॥101॥</span>
+<span class="shloka-line">एवं दृष्टः स भगवान् कुर्याद् बन्धविभेदनम् ।</span>
+<span class="shloka-line">कार्यता च न काचित् स्यादिष्टसाधनतां विना ॥42॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C02_S01_A009" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="न प्रयोजनाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">न प्रयोजनाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">कार्यं न हि क्रियाव्याप्यं निषिद्धस्य समत्वतः ।</span>
+<span class="shloka-line">न भविष्यत्क्रिया कार्यं स्रक्ष्यतीश इति ह्यपि ॥43॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
-<div class="verse" id="AV_C02_S01_V09" type="sutra" data-doc="AV">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">सदा प्रवृत्तिरीशस्य स्वभावादेव केवलम् ॥104॥</span>
+<span class="shloka-line">कार्यं स्यान्नैव चाकर्तुमशक्यं कार्यमिष्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">साम्यादेव निषिद्धस्य तदिष्टं साधनं तथा ॥44॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C02_S01_A010" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="वैषम्यनैर्घृण्याधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">वैषम्यनैर्घृण्याधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C02_S01_V10" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">वैषम्यं चैव नैघृण्यं वेदाप्रामाण्यकारणम् ॥112॥</span>
+<span class="shloka-line">कार्यं साधनमिष्टस्य भगवानिष्टदेवता ।</span>
+<span class="shloka-line">मुख्येष्टं वा सुमनसां ‘प्रेयस्तद्’ इति च श्रुतिः ॥45॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C02_S01_A011" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="सर्वधर्मोपपत्त्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">सर्वधर्मोपपत्त्यधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C02_S01_V11" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">यदधीना गुणाश्चैव दोषा अपि हि सर्वशः ॥113॥</span>
+<span class="shloka-line">‘प्राणबुद्धिमनःखात्मदेहापत्यधनादयः ।</span>
+<span class="shloka-line">यत्सम्पर्कात् प्रिया आसंस्ततः कोन्वपरः प्रियः’ ॥46॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
-<span id="gr-C2-S2" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="द्वितीयः पादः"></span>
+<div class="shloka">
-=== द्वितीयः पादः ===
+<span class="shloka-line">इत्यादिवाक्यैराकाङ्क्षा सन्निधिर्योग्यता यतः ।</span>
-<div class="introduction" id="AV_C02_S02_I01" data-verse="AV_C02_S02">
+<span class="shloka-line">तस्मिन्नेव(अस्मिन्नेव) समस्तस्येति इष्टे व्युत्पत्तिरिष्यते ॥47॥</span>
-<p>स्मृतियुक्तिश्रुतिगुणयुक्तयो बहुयुक्तयः ॥1॥</p>
+</div>
+</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C02_S02_I02" data-verse="AV_C02_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>एवं चतुर्विधा नैव विरुद्ध्यन्तेऽन्वयं प्रति ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>इति प्रथमपादेन निर्णीतेऽप्यभियोगतः ॥2॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अत्त्यपूपांस्तव भ्रातेत्यादावावापतोऽपि च ।</span>
+<span class="shloka-line">उद्वापाद्वर्तमानत्वादाकाङ्क्षादिबलादपि ॥48॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C02_S02_I03" data-verse="AV_C02_S02">
-<p>दर्शनानां प्रवृत्तत्वान्मन्द आशङ्कते पुनः ।</p>
-<p>अनादिकालतो वृत्ताः समया हि प्रवाहतः ॥3॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C02_S02_I04" data-verse="AV_C02_S02">
-<p>न चोच्छेदोऽस्ति कस्यापि समयस्येत्यतो विभुः ।</p>
-<p>भ्रान्तिमूलत्वमेतेषां पृथग्दर्शयति स्फुटम् ॥4॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C02_S02_I05" data-verse="AV_C02_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>तर्कैर्दृढमतमैरेव वाक्यैश्चागमवादिनाम् ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>दौर्लभ्याच्छुद्धबुद्धीनां बाहुल्यादल्पवेदिनाम् ॥5॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">बालो व्युत्पत्तिमप्येति नानयेत्यादिवाक्यतः ।</span>
+<span class="shloka-line">आनीयमानदृष्ट्यैव व्युत्पत्तेः सम्भवे सति ॥49॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C02_S02_I06" data-verse="AV_C02_S02">
-<p>तामसत्वाच्च लोकस्य मिथ्याज्ञानप्रसक्तितः ।</p>
-<p>विद्वेषात् परमे तत्त्वे तत्त्ववेदिषु चानिशम् ॥6॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C02_S02_I07" data-verse="AV_C02_S02">
-<p>अनादिवासनायोगादसुराणां बहुत्वतः ।</p>
-<p>दुराग्रहगृहीतत्वाद्वर्तन्ते समयाः सदा ॥7॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C02_S02_I08" data-verse="AV_C02_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>तथापि शुद्धबुद्धीनामीशानुग्रहयोगिनाम् ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>सुयुक्तयस्तमो हन्युरागमानुगताः सदा ॥8॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">एष्यदानयनायायं कुत एव प्रतीक्षते ।</span>
+<span class="shloka-line">व्युत्पन्नो वर्तमाने तु क्रियाशब्दे भविष्यति ॥50॥</span>
+</div>
+</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C02_S02_I09" data-verse="AV_C02_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>इति विद्यापतिः सम्यक्समयानां निराकृतिम् ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>चकार निजभक्तानां बुद्धिशाणत्वसिद्धये ॥9॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">पुनर्दृष्ट्यैव शब्दश्रुत् पश्चाद् व्युत्पत्तिमेष्यति ।</span>
+<span class="shloka-line">वर्तमानमतीतञ्च भविष्यदिति च क्रमात् ॥51॥</span>
+</div>
+</div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C02_S02_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="रचनानुपपत्त्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">रचनानुपपत्त्यधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C02_S02_V01" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">चेतनाचेतनं तत्त्वद्वयमेव निरीश्वराः ।</span>
+<span class="shloka-line">आकाङ्क्षादियुतं यस्माद् विधेर्व्युत्पादनं कुतः ।</span>
-<span class="shloka-line">आहुस्तत्पञ्चपञ्चत्वविभागस्थमचेतनम् ॥10॥</span>
+<span class="shloka-line">दृष्ट्या ज्ञातपदार्थस्य स्यादाकाङ्क्षा(पदाकाङ्क्षा) भविष्यति ॥52॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C02_S02_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अन्यत्राभावाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अन्यत्राभावाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C02_S02_V02" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">साङ्ख्यस्तु सेश्वरो ब्रूते क्षेत्रानुग्रहशक्तिमान् ॥32॥</span>
+<span class="shloka-line">व्युत्पत्तिः प्रथमा तस्माद् वर्तमानेऽगते ततः ।</span>
+<span class="shloka-line">इष्टमाकाङ्क्षते सर्वो न प्रवृत्तिमपेक्षते ॥53॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C02_S02_A003" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अभ्युपगमाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अभ्युपगमाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C02_S02_V03" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">चार्वकैरुच्यते मानमक्षजं नापरं क्वचित् ॥40॥</span>
+<span class="shloka-line">अपरोक्षं परोक्षं वा ज्ञानमिष्टस्य साधनम् ।</span>
+<span class="shloka-line">क्वापि चेष्टा तदर्था स्यादत्तिर्हि रसवित्तये ॥54॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C02_S02_A004" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="पुरुषाश्माधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">पुरुषाश्माधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C02_S02_V04" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">सन्निधानाच्चेतनस्य वर्तते यद्यचेतनम् ॥46॥</span>
+<span class="shloka-line">वाक्यार्थज्ञानमात्रेण क्वचिदिष्टं भवेदपि ।</span>
+<span class="shloka-line">न च स्रुक्स्रुववह्न्यादावतात्पर्यं श्रुतेर्भवेत् ॥55॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C02_S02_A005" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अन्यथानुमित्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अन्यथानुमित्यधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C02_S02_V05" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">अङ्गित्वं यदि तस्यैव स्वातन्त्र्यं चेन्न चाखलिम् ।</span>
+<span class="shloka-line">यत्किञ्चित्करणस्यापि यज्ञतैवाऽन्यथा भवेत् ।</span>
-<span class="shloka-line">तत्प्रेरणेऽप्यशक्तत्वात् स्वतन्त्रोऽन्यो ह्यपेक्षितः ॥49॥</span>
+<span class="shloka-line">तस्मादुपासनार्थं च स्वार्थे तात्पर्यवद्भवेत् ॥56॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C02_S02_A006" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="वैशेषिकाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">वैशेषिकाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">नित्यज्ञानप्रयत्नेच्छं सङ्ख्याद्यैरपि पञ्चभिः ॥53॥</span>
+<span class="shloka-line">इतिशब्दोन्नयेऽग्नावित्यप्युन्नीते स्मृतिर्भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">इतिशब्दव्यपेतानि ह्यपि सन्ति वचांस्यलम् ॥57॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C02_S02_A007" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="समुदायाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">समुदायाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C02_S02_V07" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">वैभाषिकाश्च सौत्रान्ताः स्वरसक्षणिकं जगत् ।</span>
+<span class="shloka-line">आत्मानमेवेत्यादीनि योगेऽग्नावपि तत्समम् ।</span>
-<span class="shloka-line">अणूनां समुदायं च कालकर्मनिमित्ततः ॥180॥</span>
+<span class="shloka-line">एकवाक्यत्वयोगे तु वेदस्यापि ह्यशेषतः ॥58॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C02_S02_A008" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="असदधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">असदधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C02_S02_V08" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">अपरः शून्यमखिलं मनोवाचामगोचरम् ।</span>
+<span class="shloka-line">वाक्यभेदो न युक्तस्स्याद्योगश्च स्यान्महाफले ।</span>
-<span class="shloka-line">निर्विशेषं स्वयम्भातं निर्लेपमजरामरम् ॥212॥</span>
+<span class="shloka-line">इति ब्रूयादिति वचो गतमग्नौ समीपगम् ॥59॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C02_S02_A009" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अनुपलब्ध्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अनुपलब्ध्यधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C02_S02_V09" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">ज्ञानमेवैकमखिलज्ञेयाकारं प्रभासते ।</span>
+<span class="shloka-line">कल्पनागौरवं चेत् स्यात् पृथक्तात्पर्यकल्पने(पृथक् तात्पर्यसम्भवे) ।</span>
-<span class="shloka-line">तत्र सन्ततिभेदश्च स्वभेदो भेद एव च ॥245॥</span>
+<span class="shloka-line">कल्पनागौरवादेव पदार्था न स्युरेव हि ॥60॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C02_S02_A010" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="नैकस्मिन्नधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">नैकस्मिन्नधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C02_S02_V10" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">आह क्षपणको विश्वं सदसद्द्वयमद्वयम् ।</span>
+<span class="shloka-line">प्रमाणावगतत्वं चेत् तात्पर्याणां तथैव हि ।</span>
-<span class="shloka-line">द्वयाद्वयमतत्सर्वं सप्तभङ्गि सदातनम् ॥249॥</span>
+<span class="shloka-line">तस्मात् पदार्थे वाक्यार्थे तात्पर्यमुभयत्र च ॥61॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C02_S02_A011" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="पत्युरधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">पत्युरधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C02_S02_V11" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">सर्वज्ञत्वादिकैः सर्वैर्गुणैर्युक्तं सदाशिवम् ॥266॥</span>
+<span class="shloka-line">पृथगेव च वाक्यत्वं पृथगन्वयतो भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">अवान्तरत्वाद्वाक्यानां वाक्यभेदो न दूषणम् ॥62॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C02_S02_A012" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="उत्पत्त्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">उत्पत्त्यधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C02_S02_V12" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">निराकृतौ विशेषस्य भावाच्छक्तिमतं पृथक् ।</span>
+<span class="shloka-line">अङ्गीकृतत्वादपि तैः पदानां तु पृथक् पृथक् ।</span>
-<span class="shloka-line">दूष्यते महती देवी ह्रीङ्कारी सर्वकारणम् ॥292॥</span>
+<span class="shloka-line">क्रियापदेनान्वयस्य वाक्यभेदो हि दूषणम् ॥63॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
-<span id="gr-C2-S3" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="तृतीयः पादः"></span>
+<div class="shloka">
-=== तृतीयः पादः ===
+<span class="shloka-line">प्रत्यक्षादिविरोधे तु गौणार्थस्यापि सम्भवात् ।</span>
-<div class="introduction" id="AV_C02_S03_I01" data-verse="AV_C02_S03">
+<span class="shloka-line">अतात्पर्यं पदार्थेऽपि न कल्प्यमविरोधतः ॥64॥</span>
-<p>अथाशेषसमाम्नायविरोधापाकृतिं प्रभुः ।</p>
-<p>करिष्यन् अधिदैवाधिभूतजीवपरात्मनाम् ॥1॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C02_S03_I02" data-verse="AV_C02_S03">
-<p>स्वरूपनिर्णयायैव वचनानां परस्परम् ।</p>
-<p>पादेनानेनाविरोधं दर्शयत्यमितद्युतिः ॥2॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C02_S03_I03" data-verse="AV_C02_S03">
-<p>अनुभूतियुक्तिबहुवाग्वैलोम्यं च ततोऽधिकम् ।</p>
-<p>एतत्सर्वं सतः साम्यं द्वारवैयर्थ्यमेव च ॥3॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C02_S03_I04" data-verse="AV_C02_S03">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>दृष्टयुक्त्यनुसारित्वमुक्तान्यार्थाविरोधतः ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>प्रसिद्धनामस्वीकारे बहुवाक्यानुवर्तिता ॥4॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अतो ज्ञानफलान्येव कर्माणि ज्ञानमेव हि ।</span>
+<span class="shloka-line">मुख्यप्रसाददं विष्णोर्जिज्ञासायाश्च तद्भवेत् ॥65॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C02_S03_I05" data-verse="AV_C02_S03">
-<p>लोकदृष्टानुसारित्वं जीवसाम्यमनादिता ।</p>
-<p>तत्र तत्र परिज्ञानं गुणसाम्यश्रुती तथा ॥5॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C02_S03_I06" data-verse="AV_C02_S03">
-<p>उत्पत्तिमत्वं स्वगुणाननुभूत्यल्पकल्पने ।</p>
-<p>नानाश्रुतिश्च वैचित्र्यं युक्तयः पूर्वपक्षगाः ॥6॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C02_S03_I07" data-verse="AV_C02_S03">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>व्यवस्थानुपपत्तिश्च स्वातन्त्र्यमनुसारिता ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>मुख्यता शक्तिमत्त्वं च वैरूप्यं सर्वसङ्ग्रहः ॥7॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">कर्तव्या तेन जिज्ञासा श्रुतिप्रामाण्ययोगतः ।</span>
+<span class="shloka-line">प्रत्यक्षवच्च प्रामाण्यं स्वत एवागमस्य हि ॥66॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C02_S03_I08" data-verse="AV_C02_S03">
-<p>गत्यादिरीशशक्तिश्च सर्वमानविरोधिता ।</p>
-<p>अभीष्टासिद्धिसुव्यक्ती शास्त्रसिद्धिर्विपर्ययः ॥8॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C02_S03_I09" data-verse="AV_C02_S03">
-<p>विशेषकारणं चेति सिद्धान्तस्यैव साधिकाः ।</p>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C02_S03_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="वियदधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">वियदधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C02_S03_V01" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">प्रकृतिः पुरुषः कालो वेदास्तदभिमानिनः(देवास्तदभिमानिनः) ॥9॥</span>
+<span class="shloka-line">अनवस्थान्यथा हि स्यादप्रामाण्यं तथान्यतः ।</span>
+<span class="shloka-line">मिथ्याज्ञप्तिप्रलम्भादेस्तेन वेदविरोधि यत् ॥67॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C02_S03_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="मातरिश्वाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">मातरिश्वाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C02_S03_V02" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">एवं प्रलयकालेऽपि प्रतिभातपरावरः ।</span>
+<span class="shloka-line">न मानमपि वेदानामङ्गीकार्या हि नित्यता ।</span>
-<span class="shloka-line">मुख्यवायुर्नित्यसमः शरीरोत्पत्तिकारणात् ॥20॥</span>
+<span class="shloka-line">न हि धर्मादिसिद्धिः स्यान्नित्यवाक्यं विना क्वचित् (भवेत्) ॥68॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C02_S03_A003" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="असम्भवाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">असम्भवाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C02_S03_V03" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">...... स्वतन्त्रत्वात् परात्मनः ॥24॥</span>
+<span class="shloka-line">अविप्रलम्भस्तज्ज्ञानं तत्कृतत्वादयोऽपि च ।</span>
+<span class="shloka-line">कल्प्या गौरवदोषेण पुंवाक्यं ज्ञापकं न तत् ॥69॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C02_S03_A013" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="व्यतिरेकाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">व्यतिरेकाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C02_S03_V13" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">अच्छेद्यस्यापि जीवस्य विभागं बहुधा हरिः ॥25॥</span>
+<span class="shloka-line">प्रत्यक्षः कस्यचिद्धर्मो वस्तुत्वादिति चोदिते ।</span>
+<span class="shloka-line">न बुद्धो धर्मदर्शी स्यात् पुंस्त्वादित्यनुमाहतिः ॥70॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C02_S03_A014" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="पृथगधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">पृथगधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अधर्मवादिनो वाक्यमप्रयोजनमेव हि ।</span>
+<span class="shloka-line">धर्माभावेऽपि नो तेन प्रत्यक्षावगतो भवेत् ॥71॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
-<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="sutra" data-doc="AV">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">एवं स्थितेऽपि जीवैक्यं केचिदाहुः परात्मना ।</span>
+<span class="shloka-line">अतः संशयसम्पत्तौ वाक्यं प्रत्यक्षवत् प्रमा ।</span>
-<span class="shloka-line">तद्योऽहमिति पूर्वाभिः श्रुतिभिश्चानुमाबलात् ॥28॥</span>
+<span class="shloka-line">शक्तिश्चैवान्विते स्वार्थे शब्दानामनुभूयते ॥72॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C02_S03_A018" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अंशाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अंशाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अतोन्विताभिधायित्वं गौरवं कल्पनेऽन्यथा ।</span>
+<span class="shloka-line">न चाशक्त्यभिधायित्वं प्रवृत्तिश्च द्विधाऽन्यथा ॥73॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
-<div class="verse" id="AV_C02_S03_V18" type="sutra" data-doc="AV">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">भेदस्य मुक्तौ वचनादापि तत्पक्षनिग्रहः ॥81॥</span>
+<span class="shloka-line">एतत्सर्वं तर्कशास्त्रे ब्रह्मतर्के हि विस्तरात् ।</span>
+<span class="shloka-line">उक्तं विद्यापृथक्त्वात्तु सङ्क्षेपेणात्र सूचितम् ॥74॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
-<span id="gr-C2-S4" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="चतुर्थः पादः"></span>
+<div class="shloka">
-=== चतुर्थः पादः ===
+<span class="shloka-line">प्रमाणन्यायसच्छिक्षा क्रियते तर्कशास्त्रतः ।</span>
-<div class="introduction" id="AV_C02_S04_I01" data-verse="AV_C02_S04">
+<span class="shloka-line">मानन्यायैस्तु तत्सिद्धैर्मीमांसा मेयशोधनम् ॥75॥</span>
-<p>श्रुत्यर्थः श्रुतियुक्तिभ्यां विरुद्ध इव दृश्यते ।</p>
-<p>यत्र तन्निर्णयं देवः सुविशिष्टोपपत्तिभिः ॥1॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C02_S04_I02" data-verse="AV_C02_S04">
-<p>करोत्यनेन पादेन तत्र स्पष्टार्थवच्छ्रुतिः ।</p>
-<p>विशेषश्रुतिवैरूप्यं माहात्म्यं व्यक्तसद्गुणाः ॥2॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C02_S04_I03" data-verse="AV_C02_S04">
-<p>दृष्टायुक्तिः समानत्वं कर्तृशक्तिर्विमिश्रिता ।</p>
-<p>युक्तयः पूर्वपक्षेषु सुनिर्णीतास्तु तादृशाः ॥</p>
-<p>युक्तयो निर्णयस्यैव स्वयं भगवतोदिताः ॥3॥</p>
 </div>
-<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
-<span id="gr-C3" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="तृतीयाध्यायस्य"></span>
+<div class="shloka">
-== तृतीयाध्यायस्य ==
+<span class="shloka-line">ब्रह्मतर्कं च भगवान् स एव कृतवान् प्रभुः ।</span>
-<span id="gr-C3-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="प्रथमः पादः"></span>
+<span class="shloka-line">पञ्चाशत्कोटिविस्तारान्नारायणतनौ कृतात् ॥76॥</span>
-=== प्रथमः पादः ===
-<div class="introduction" id="AV_C03_S01_I01" data-verse="AV_C03_S01">
-<p>स्वाभाविकान्यथानामसहभावान्ययोक्तयः ॥1॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S01_I02" data-verse="AV_C03_S01">
-<p>अविशेषविशेषौ च सहभाIो विमिश्रता ।</p>
-<p>विरुद्धोक्तिः सहस्थानं वैयर्थ्यं चान्यथागतिः ॥ 2 ॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S01_I03" data-verse="AV_C03_S01">
-<p>युक्तयः पूर्वपक्षस्य गुणाधिक्यर्थतो भवौ ।</p>
-<p>उपपत्तिद्विरूपत्वमाधिक्यमनुरूपता ॥3॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S01_I04" data-verse="AV_C03_S01">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>योग्यता बलवत्त्वं च विभागः कारणाभवः ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>क्लृप्तिरन्या गतिश्चैव सिद्धान्तस्यैव साधकाः ॥4॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">उद्धृत्य पञ्चसाहस्रं कृतवान् बादरायणः ।</span>
+<span class="shloka-line">अतस्तदर्थं सङ्क्षेपादत इत्यभ्यसूचयत् ॥77॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S01_I05" data-verse="AV_C03_S01">
-<p>बीजपूरुषयोनीनां सङ्गातिनियमोज्झितिम् ।</p>
-<p>अथशब्देन भगवानाह कारणतश्च ताम् ॥4॥</p>
 </div>
-<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥</div>
-<span id="gr-C3-S2" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="द्वितीयः पादः"></span>
-=== द्वितीयः पादः ===
-<div class="introduction" id="AV_C03_S02_I01" data-verse="AV_C03_S02">
-<p>पश्चाददृष्ट्यविज्ञानकालदुःखपृथग्भवाः ।</p>
-<p>स्थानभेदो विरुद्धत्वं न्यायसाम्यं स्वतो भवः ॥1॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S02_I02" data-verse="AV_C03_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>गुणसाम्यमयोगश्च तर्कबाधो विलोमता ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>नानाभावः प्रलोभश्च युक्तयः पूर्वपक्षगाः ॥2॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यतोऽनुभवतः सर्वं सिद्धमेतदतोऽपि च ।</span>
+<span class="shloka-line">देवैश्च दुर्गमार्थेषु व्यापृतो नातिविस्तृतिम् ॥78॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S02_I03" data-verse="AV_C03_S02">
-<p>अशक्यकर्तृताशक्तिः स्वतोऽबोधस्तदेव च ।</p>
-<p>अमानक्लृप्तिसन्मानव्यवस्थात्यल्पताभवाः ॥3॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S02_I04" data-verse="AV_C03_S02">
-<p>विशेषदृष्टिवाक्ये च पुंशक्तिः सुनिर्दशनम् ।</p>
-<p>अलौकिकत्वमाधिक्यं स्वातन्त्र्यं निर्णयप्रमाः ॥4॥</p>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C03_S02_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="सन्ध्याधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">सन्ध्याधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">वासनाः सर्ववस्तूनामनाद्यनुभवागताः ।</span>
+<span class="shloka-line">चकारैता ह्यवज्ञेया युक्तयः प्रतिपक्षगाः ।</span>
-<span class="shloka-line">सन्त्येवाशेषजीवानामनादिमनसि स्थिताः ॥5॥</span>
+<span class="shloka-line">प्रत्यक्षेक्षाक्षमः पक्षः कमेवात्राभिवीक्षते ॥79॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C03_S02_A003" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="देहयोगाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">देहयोगाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C03_S02_V03" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">सृष्ट्वैव वासनाभिश्च प्रपञ्चं स्वाप्नमीश्वरः ।</span>
+<span class="shloka-line">तस्मादक्षमपक्षत्वात् मोक्षशास्त्रेऽभ्युपेक्षितः ।</span>
-<span class="shloka-line">वासनामात्रतां तस्य नीत्वाऽन्तर्धापयत्यजः ॥107॥</span>
+<span class="shloka-line">स्वयं भगवता विष्णुर्ब्रह्मेत्येतत्पुरोदितम् ॥80॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C03_S02_A007" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="सम्पत्त्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">सम्पत्त्यधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C03_S02_V07" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">सुषुप्तिबोधमोहांश्च स्ववशस्तद्वशं सदा ।</span>
+<span class="shloka-line">‘स विष्णुराह हि’ इत्यन्ते देवशास्त्रस्य तेन हि ।</span>
-<span class="shloka-line">जीवं नयति देवेशः नान्यः कर्ताऽस्य कश्चन ॥108॥</span>
+<span class="shloka-line">आद्यन्तं देवशास्त्रस्य स्वयं भगवता कृतम् ॥81॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C03_S02_A008" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="नस्थानतोऽप्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">नस्थानतोऽप्यधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C03_S02_V08" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">न स्थानतोभेदतोऽप्यस्य भेदः कश्चित् परेशितुः ।</span>
+<span class="shloka-line">मध्यं तदाज्ञया पैलशेषालाभ्यां कृतमञ्जसा ।</span>
-<span class="shloka-line">सर्वत्राशेषदोषोज्झपूर्णकल्याणचिद्गुणः ॥109॥</span>
+<span class="shloka-line">अतस्तत्रैव विष्णुत्वसिद्धेर्ब्रह्मेत्यसूचयत् ॥82॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C03_S02_A010" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="उपमाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">उपमाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C03_S02_V10" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">यत आभासतामेव श्रुतिरस्य वदत्यलम् ।</span>
+<span class="shloka-line">दोषारच्छिद्रशब्दानां पर्यायत्वं यतस्ततः ।</span>
-<span class="shloka-line">‘‘यथैषा पुरुषे छाया एतस्मिन्नेतदाततम्’’ ॥121॥</span>
+<span class="shloka-line">गुणा नारा इति ज्ञेयास्तद्वान् नारायणः स्मृतः ॥83॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C03_S02_A017" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="स्थानविशेषाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">स्थानविशेषाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">प्रतिबिम्बवदप्येषामानन्दोऽन्यगुणा यथा ॥163॥</span>
+<span class="shloka-line">ब्रह्मशब्दोऽपि हि गुणपूर्तिमेव वदत्ययम् ।</span>
+<span class="shloka-line">अतो नारायणस्यैव जिज्ञासाऽत्र विधीयते ॥84॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C03_S02_A017" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="पालकत्वाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">पालकत्वाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सिद्धत्वात् ब्रह्मशब्दस्य विष्णौ स्पष्टतया श्रुतौ ।</span>
+<span class="shloka-line">‘अम्भस्यपार इत्युक्तो नारायणपदोदितः(नारायणपदेरितः) ॥85॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
-<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="sutra" data-doc="AV">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">..... सृष्टिनाशौ तदधीनावितीरिते ।</span>
+<span class="shloka-line">‘आपो नारा’ इति ह्याह स एवाप्स्वन्तरीरितः ।</span>
-<span class="shloka-line">स्वभावत्वात् स्थितेर्नैतदपेक्षेति न युज्यते ॥166॥</span>
+<span class="shloka-line">कामतो विधिरुद्रादिपददात्र्या स्वयं श्रिया ॥86॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C03_S02_A017" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अव्यक्ताधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अव्यक्ताधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">अव्यक्तोऽपि स्वशक्यैव भक्तानां दृश्यते हरिः ॥167॥</span>
+<span class="shloka-line">योनित्वेनात्मनो विष्णोस्तिष्ठन्तीत्युदितस्य च ।</span>
+<span class="shloka-line">यस्मिन् देवा अधीत्युक्त्वा समुद्रं स्थानमेव च ॥87॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C03_S02_A017" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="उभयव्यपदेशाधिकरणम् (अहिकुण्डलाधिकरणम्)"></span><h4 class="gr-section-head">उभयव्यपदेशाधिकरणम् (अहिकुण्डलाधिकरणम्)</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">तदभिन्ना गुणा नित्यमपि सर्वे विशेषतः ।</span>
+<span class="shloka-line">नाम चाक्षरमित्येव ऋच इत्युदितं तु यत् ।</span>
-<span class="shloka-line">गुणत्वेन गुणित्वेन भोक्तृभोग्यतया स्थिताः ॥168॥</span>
+<span class="shloka-line">यतः प्रसूतेत्युक्त्वा च तदेव ब्रह्म चाब्रवीत् ॥88॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C03_S02_A017" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="परानन्दाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">परानन्दाधिकरणम्</h4>
+<span id="gr-adh-AV_C01_S01_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="जन्माधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">जन्माधिकरणम्</h4>
-<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="sutra" data-doc="AV">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">.... ते चाखलिवलिक्षणाः ।</span>
+<span class="shloka-line">अन्तस्समुद्रगं विश्वप्रसूतेः कारणं तु यत् ।</span>
-<span class="shloka-line">सर्वे सर्वगुणात्मानः सर्वकर्तार एव तु ॥209॥</span>
+<span class="shloka-line">सूक्तोपनिषदाद्युक्तं ‘जन्माद्यस्य’ इति लक्ष्यते ॥89॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C03_S02_A020" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="फलाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">फलाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C03_S02_V20" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">स एवाशेषजीवस्थनिःसङ्ख्यानादिकालिकान् ॥213॥</span>
+<span class="shloka-line">सृष्टिः स्थितिश्च संहारो नियतिर्ज्ञानमावृतिः ।</span>
+<span class="shloka-line">बन्धमोक्षावपि ह्यासु श्रुतिषूक्ता हरेः सदा ॥90॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
-<span id="gr-C3-S3" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="तृतीयः पादः"></span>
+<div class="shloka">
-=== तृतीयः पादः ===
+<span class="shloka-line">‘यं नामानि विशन्त्यद्धा’ ‘यो देवानाम्’ इति ह्यपि ।</span>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I1" data-verse="AV_C03_S03">
+<span class="shloka-line">श्रुतेर्नामानि सर्वाणि विष्णोरेव यतस्ततः ॥91॥</span>
-<p>वैराग्यतो भक्तिदार्ढ्यं तेनोपासा यदा भवेत् ।</p>
-<p>आपरोक्ष्यं भवेत् विष्णोरिति पादक्रमो भवेत् ॥1॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I2" data-verse="AV_C03_S03">
-<p>युक्तितो ज्ञातवेदार्थो निरस्य समयान् परान् ।</p>
-<p>परस्परविरोधं(धे) च प्रणुद्याशेषवाक्यगम् ॥2॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I3" data-verse="AV_C03_S03">
-<p>अध्यात्मप्रवणो भूत्वा तस्य सन्निहितत्वतः ।</p>
-<p>बहुयुक्तिविरोधानां भानात् तत्सहितश्रुतेः ॥3॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I4" data-verse="AV_C03_S03">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>विरोधं च निराकृत्य श्रुतीनां प्राणतत्वगान् ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>परिहृत्य विरोधांश्च तत्प्रसादानुरञ्जितः ॥4॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अतो न मुख्यतो नाम तदन्यस्य हि कस्यचित् ।</span>
+<span class="shloka-line">गुणाः श्रुता इति ह्यस्मान्न दोषोऽर्थः श्रुतेर्भवेत् ॥92॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I5" data-verse="AV_C03_S03">
-<p>देहकर्तृत्वमीशस्य ज्ञात्वा तत्पितृतास्मृतेः ।</p>
-<p>विशेषस्नेहमापाद्य सर्वकर्तृत्वतोऽधिकम् ॥5॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I6" data-verse="AV_C03_S03">
-<p>निष्पाद्य बहुमानं च तदन्यत्रातिदुःखतः ।</p>
-<p>उत्पाद्याधिकवैराग्यं तद्गुणाधिक्यवेदनात् ॥6॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I7" data-verse="AV_C03_S03">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>सर्वस्य तद्वशत्वाच्च दार्ढ्यं भक्तेरवाप्य च ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>यतेतोपासनायैव विशिष्टाचार्यसम्पदा ॥7॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रीत्या मोक्षपरत्वाच्च तात्पर्यं नैव दूषणे ।</span>
+<span class="shloka-line">सर्वेषामपि वाक्यानां महातात्पर्यमत्र हि ॥93॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I8" data-verse="AV_C03_S03">
-<p>कर्तव्या ब्रह्मजिज्ञासेत्युक्ते किमिति संशये ।</p>
-<p>अत इत्युदितेऽप्यस्य विशेषानुक्तितः पुनः ॥8॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I9" data-verse="AV_C03_S03">
-<p>सृष्टिबन्धनमोक्षादिकर्तृत्वस्य श्रुतत्वतः ।</p>
-<p>यतो मोक्षादिदाताऽसावतो जिज्ञास्य एव वः ॥9॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I10" data-verse="AV_C03_S03">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>इत्याह तत्परं ब्रह्म व्यासाख्यं ज्ञानरश्मिमत् ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>येनैव बन्धमोक्षः स्यात् स च जिज्ञासया गतः ॥10॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तद्विरोधे न मानत्वं फलं मुक्तिर्हि वाक्यतः ।</span>
+<span class="shloka-line">न पुराणादिमानत्वं विरुद्धार्थे श्रुतेर्भवेत् ॥94॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I11" data-verse="AV_C03_S03">
-<p>सुप्रसन्नो भवेदीशो जिज्ञासाऽतोऽस्य मुक्तिदा ।</p>
-<p>मोक्षादिदत्वमीशस्य कथमेवावगम्यते ॥11॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I12" data-verse="AV_C03_S03">
-<p>इति चेच्छास्त्रयोनित्वात् शास्त्रगम्यो हि मोक्षदः ।</p>
-<p>प्रत्यक्षावसितेभ्यः स्याद्यदि मोक्षः कथञ्चन ॥12॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I13" data-verse="AV_C03_S03">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>किमित्यनादिसंसारमग्नाः सर्वा इमाः प्रजाः ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>यस्मान्नियमतो दुःखहानिः प्रत्यक्षतो भवेत् ॥13॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">दर्शनान्तरमूलत्वात् मोहार्थं चाज्ञया हरेः ।</span>
+<span class="shloka-line">न सर्वनामताऽन्येषां श्रुतावुक्ता हि कुत्रचित् ॥95॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I14" data-verse="AV_C03_S03">
-<p>धावन्त्येव तमुद्दिश्य राजाद्यमखिलाः प्रजाः ।</p>
-<p>अनुमागम्यतो मोक्षो यदि स्यादनुमैव हि ॥14॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I15" data-verse="AV_C03_S03">
-<p>दृष्टपूरुषवन्मोक्षदातृतां विनिवारयेत् ।</p>
-<p>तच्छास्त्रगम्य एवैको मोक्षदो भवति ध्रुवम् ॥15॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I16" data-verse="AV_C03_S03">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>शास्त्रगम्यश्च नान्योऽस्ति मोक्षदत्वेन केशवात् ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>मोक्षदो हि स्वतन्त्रः स्यात् परतन्त्रः स्वयं सृतौ ॥16॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अदोषवचनाच्चैव नियमेन हरेः श्रुतौ ।</span>
+<span class="shloka-line">अज्ञानं पारतन्त्र्यं च प्रलयेऽभाव एव च ॥96॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I17" data-verse="AV_C03_S03">
-<p>वर्तमानः कथं शक्तः परमोक्षाय केवलम् ।</p>
-<p>अन्याश्रयेण यद्येष दद्यान्मोक्षं स एव हि ॥17॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I18" data-verse="AV_C03_S03">
-<p>तेन नानुसृतो मोक्षं न दद्यादन्यवाक्यतः ।</p>
-<p>अतस्तदर्थमपि स ज्ञेयो विष्णुर्मुमुक्षुभिः ॥18॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I19" data-verse="AV_C03_S03">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>‘यमेवैष’ इति श्रुत्या ‘तमेवे’ति च सादरम् ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>शास्त्रयोनित्वमस्यैव ज्ञायते वेदवादिभिः ॥19॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अशक्तिश्चोदितान्येषां सर्वेषामपि च श्रुतौ ।</span>
+<span class="shloka-line">‘जन्माद्यस्य’ इति तेनैतद्विष्णोरेव स्वलक्षणम् ॥97॥</span>
+</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I20" data-verse="AV_C03_S03">
-<p>‘य एनं विदुरमृता’ इत्युक्तस्तु समुद्रगः ।</p>
-<p>‘तदेव ब्रह्म परममि’ति श्रुत्यावधारितः ॥20॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I21" data-verse="AV_C03_S03">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>‘यतः प्रसूते’ति ततः सृष्टिमाह ततो हरिः ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>शास्त्रयोनिर्न चान्योऽस्ति मुख्यतस्त्विति गम्यते ॥21॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अस्योद्भवादिहेतुत्वं साक्षादेव स्वलक्षणम् ।</span>
+<span class="shloka-line">कृष्णध्यानच्छलेनैव स्वयं भागवतेऽब्रवीत् ॥98॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I22" data-verse="AV_C03_S03">
-<p>शास्त्रयोनित्वमेतस्य ज्ञायते हि समन्वयात् ।</p>
-<p>समिति ह्युपसर्गेन परमुख्यार्थतोच्यते ॥22॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I23" data-verse="AV_C03_S03">
-<p>एवं परममुख्यार्थो नारायण इति श्रुतेः ।</p>
-<p>निर्धारणाय नाशब्दमिति वेदपतिर्जगौ ॥23॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I24" data-verse="AV_C03_S03">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>कथं समन्वयो ज्ञेयः स्वल्पशाखाविदां नृणाम् ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>‘वेदा ह्यनन्ता’ इति हि श्रुतिराहाप्यनन्ताम् ॥24॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अतो जीवैक्यमपि स निराचक्रे जगद्गुरुः ।</span>
+<span class="shloka-line">न हि जन्मादिहेतुत्वं जीवस्य जगतो भवेत् ॥99॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I25" data-verse="AV_C03_S03">
-<p>अनन्तवेदनिर्णीतिर्महाप्रलयवारिधेः ।</p>
-<p>उत्तारणोपमेत्यस्मान्न ज्ञेयोऽत्र समन्वयः ॥25॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I26" data-verse="AV_C03_S03">
-<p>इत्याशङ्कापनोदार्थं(इति शङ्कापनोदार्थं) स आह करुणाकरः ।</p>
-<p>अशक्योत्तारणत्वेऽपि(अशक्योत्तरणत्वेऽपि) ह्यागमापारवारिधेः ॥26॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I27" data-verse="AV_C03_S03">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>निर्णीयते मयैवायं रोमकूपलयोदिना ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>यद्यप्यशेषवेदार्थो दुर्गमोऽखलिमानवैः ॥27॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">हिताक्रियादिदोषं च वक्ष्यत्येव स्वयं प्रभुः ।</span>
+<span class="shloka-line">निर्गुणत्वं च तेनैव निषिद्धं प्रभुणा स्वयम् ॥100॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I28" data-verse="AV_C03_S03">
-<p>मज्ज्ञानाव्याकृताकाशे प्राप्नोति परमाणुताम् ।</p>
-<p>इति प्रकाशयन् (वेद)विश्वपतिराह प्रमेयताम् ॥28॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I29" data-verse="AV_C03_S03">
-<p>निखलिस्यापि वेदस्य गतिसामान्यमञ्जसा ।</p>
-<p>को नाम गतिसामान्यमनन्तागमसम्पदः ॥29॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I30" data-verse="AV_C03_S03">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>ज्ञानसूर्यमृते ब्रूयात् तमेकं बादरायणम् ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>अन्योऽप्यल्पमतिः शाखाचतुष्पञ्चगतं वसु ॥30॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">भेदेनैव तु मुख्यार्थसम्भवे लक्षणा कुतः ।</span>
+<span class="shloka-line">कथं नित्यगुणस्यास्य स्यादैक्यं गुणहानतः ॥101॥</span>
+</div>
+</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I31" data-verse="AV_C03_S03">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>जानन्ननुमितत्वेन ब्रूयात् तस्य प्रसादतः ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>इति मुख्यतयाऽशेषगतिसामान्यवित् प्रभुः ॥31॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सदैव गुणवत्त्वेऽस्य भिन्नं स्यान्निर्गुणं सदा ।</span>
+<span class="shloka-line">न च मिथ्यागुणत्वं स्यादनिर्वाच्यस्य दूषणात् ॥102॥</span>
+</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I32" data-verse="AV_C03_S03">
-<p>प्रतिजज्ञे दृढं यस्माद्देवानामपि पूर्यते ।</p>
-<p>अतो निखलिवेदानां सिद्ध एव समन्वयः ॥32॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I33" data-verse="AV_C03_S03">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>इति सुज्ञापितार्थोऽपि पृथक् चाह समन्वयम् ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>तत्र प्रथमतोऽन्यत्र प्रसिद्धानां समन्वयः ॥33॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">निर्गुणत्वं तदा च स्यादासुरत्वं न चान्यथा ।</span>
+<span class="shloka-line">लक्ष्यलक्षणयोर्भेदोऽभेदो वा यदि वोभयम् ॥103॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I34" data-verse="AV_C03_S03">
-<p>शब्दानां वाच्य एवात्र महामल्लेशभङ्गवत् ।</p>
-<p>इतोऽत्यभ्यधिकत्वेऽपि तुर्यपादोदितस्य तु ॥34॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I35" data-verse="AV_C03_S03">
-<p>महासमन्वये तस्मिन्नाधिकारोऽखिलस्य हि ।</p>
-<p>ब्रह्मैवाधिकृतस्तत्र मुख्यतोऽन्ये यथाक्रमम् ॥35॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I36" data-verse="AV_C03_S03">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>दुर्गमत्वाच्च नैवात्र प्राथम्येनोदितोऽञ्जसा ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>अतोऽन्यत्र प्रसिद्धानां शब्दानां निर्णयाय तु ॥36॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इति पृष्टे तदैक्यस्य गतिरेव न विद्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">ऐक्याभेदे न शास्त्रेण ज्ञेयं तत्स्वप्रकाशतः ॥104॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I37" data-verse="AV_C03_S03">
-<p>प्रवृत्तः प्रथमं देवः तत्रानन्दादयो गुणाः ।</p>
-<p>ईशस्यैवेति निर्णीताः श्रुतियुक्तिसमाश्रयात् ॥37॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I38" data-verse="AV_C03_S03">
-<p>देवतान्तरगाः सर्वे शब्दवृत्तिनिमित्ततः ।</p>
-<p>विष्णुमेव वदन्त्यद्धा तत्सङ्गादुपचारतः ॥38॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I39" data-verse="AV_C03_S03">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>अन्यदेवान् वदन्तीह विशेषगुणवक्तृतः ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>विष्णुमेव परं ब्रूयुरेवमन्येऽप्यशेषतः ॥39॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">भेदे मिथ्यात्वतो भेदसत्यत्वं स्याद्बलादपि ।</span>
+<span class="shloka-line">भेदाभेदौ यदि तदा स्यादेव ह्यनवस्थितिः ॥105॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I40" data-verse="AV_C03_S03">
-<p>इत्यन्यत्र प्रसिद्धोरुशब्दराशेरशेषतः ।</p>
-<p>ज्ञाते समन्वये विष्णौ लिङ्गैर्ह्येष समन्वयः ॥40॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I41" data-verse="AV_C03_S03">
-<p>तेषामन्यगतत्वे तु न स्यात् सम्यक्समन्वयः ।</p>
-<p>इत्येवाशेषलिङ्गानां ब्रह्मण्येव समन्वयम् ॥41॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I42" data-verse="AV_C03_S03">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>आह उभयगतत्वं च स्यादतो लिङ्गशब्दयोः ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>इति संशयनुत्त्यर्थमुभयत्र प्रतीतितः ॥42॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स्वनिर्वाहकता चेत् स्याद् वाह्यं वाहकमित्यपि(बाह्यं बाहकमित्यपि) ।</span>
+<span class="shloka-line">पर्यायो भेदवान् वा स्यादनवस्थोभयत्र च ॥106॥</span>
+</div>
+</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I43" data-verse="AV_C03_S03">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>शब्दानां वर्तमानानां सलिङ्गानां विशेषतः ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>समन्वयो हरावेव यन्नैवान्यत्र मुख्यतः ॥43॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सत्यज्ञानादिकेप्येवं(सत्यज्ञानादिकेऽप्येव) न व्यावृत्त्या प्रयोजनम् ।</span>
+<span class="shloka-line">व्यावृत्तस्याविशेषत्वे तदखण्डं च खण्डितम् ॥107॥</span>
+</div>
+</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I44" data-verse="AV_C03_S03">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>शब्दा लिङ्गानि च यतो नैवान्यत्र स्वतन्त्रता ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>अस्वतन्त्रेषु शब्दस्य वृत्तिहेतुर्न मुख्यतः ॥44॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">निर्विशेषत्वमेतेन मूकोऽहमितिवद् भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">अभिन्नेऽपि विशेषोऽयं बलादापतति ह्यतः ॥108॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I45" data-verse="AV_C03_S03">
-<p>यतोऽतो यदधीनास्ते शब्दार्थत्वमुपागतः ।</p>
-<p>अत्यल्पेनैव शब्दस्य वृत्तिहेतुगुणेन तु ॥45॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I46" data-verse="AV_C03_S03">
-<p>अयो यथा दाहकत्वं स एवेशः स्वतन्त्रतः ।</p>
-<p>मुख्यशब्दार्थ इति हि स्वीकर्तव्यो मनीषिभिः ॥46॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I47" data-verse="AV_C03_S03">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>इत्याह एवं च शब्दानां नारायणसमन्वये ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>सिद्धेऽप्यशेषशब्दानां न कथञ्चन युज्यते ॥47॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विशेषतद्वतोश्चैव स्वनिर्वाहकता भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">भेदहीने त्वपर्यायशब्दान्तरनियामकः ॥109॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I48" data-verse="AV_C03_S03">
-<p>विरोधादवरत्वादेरपि प्राप्तिर्यतो भवेत् ।</p>
-<p>इति चेदवरत्वादि द्विविधं ह्युपलभ्यते ॥48॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I49" data-verse="AV_C03_S03">
-<p>परस्यावरताहेतुर्यः स्वयं पर एव सन् ।</p>
-<p>सोऽपि ह्यवरशब्दार्थो यथा राजा जयी भवेत् ॥49॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I50" data-verse="AV_C03_S03">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>अन्योऽवरत्वानुभवी तयोः पूर्वोऽस्ति केशवे ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>द्वितीयो जीव एवास्ति स्वातन्त्र्यान्न तु(च) दूषणम् ॥50॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विशेषो नाम कथितः सोऽस्ति वस्तुष्वशेषतः ।</span>
+<span class="shloka-line">विशेषास्तेऽप्यनन्ताश्च परस्परविशेषिणः ॥110॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I51" data-verse="AV_C03_S03">
-<p>हरेरेवमशेषेण सर्वशब्दसमन्वये ।</p>
-<p>उक्ते विरोधहीनस्य स्यात् समन्वयता यतः ॥51॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I52" data-verse="AV_C03_S03">
-<p>अतोऽशेषविरोधानां कृतेशेन निराकृतिः ।</p>
-<p>समन्वयाविरोधाभ्यां सञ्जाते वस्तुनिर्णये ॥52॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I53" data-verse="AV_C03_S03">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>किं मया कार्यमित्येव स्याद्बुद्धिरधिकारिणः ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>तत्र भक्तिविधानार्थमभक्तानर्थसन्ततौ ॥53॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स्वनिर्वाहकतायुक्ताः सन्ति वस्तुष्वशेषतः ।</span>
+<span class="shloka-line">अतोऽनन्तगुणं ब्रह्म निर्भेदमपि भण्यते ॥111॥</span>
+</div>
+</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I54" data-verse="AV_C03_S03">
+<span id="gr-adh-AV_C01_S01_A003" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="शास्त्रयोनित्वाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">शास्त्रयोनित्वाधिकरणम्</h4>
-<p>उक्तायां भक्तिदार्ढ्याय प्रोक्तेऽशेषगुणोच्चये ।</p>
-<p>वक्तव्योपासना नित्यं कर्तव्येत्यादरेण हि ॥54॥</p>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">एवं धर्मानिति श्रुत्या तदभेदोऽप्युदीर्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">शैवाद्यागमसम्प्राप्तदृष्टगेन फलेन तु ॥112॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I55" data-verse="AV_C03_S03">
-<p>सोपासना च द्विविधा शास्त्राभ्यासस्वरूपिणी ।</p>
-<p>ध्यानरूपा परा चैव तदङ्गं धारणादिकम् ॥55॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I56" data-verse="AV_C03_S03">
-<p>तथोभयात्मकं चैव पादेऽस्मिन् बादरायणः ।</p>
-<p>आहोपासनमद्धैव विस्तरात् श्रुतिपूर्वकम् ॥56॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I57" data-verse="AV_C03_S03">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V03" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>पृथग्दृष्टिरशक्यत्वमनिर्णीतिः समुच्चयः ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>विशेषदर्शनं कार्यलोपो नानोक्तिराशुता ॥57॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तद्वाक्योपमयाऽन्यच्च प्रमाणत्वेऽनुमीयते ।</span>
+<span class="shloka-line">ईशवाक्यत्वत इति चेत्तद्गव्यभिचारिणा ॥113॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I58" data-verse="AV_C03_S03">
-<p>विभ्रमोपाकृतिर्लिङ्गमनवस्थाविशेषिता ।</p>
-<p>अप्रयोजनता चातिप्रसङ्गोऽदूरसंश्रयः ॥58॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I59" data-verse="AV_C03_S03">
-<p>विशिष्टकारणं चेष्टां दृष्टवैरूप्यमुन्नतिः ।</p>
-<p>अनुक्तिरप्रयत्नत्वं दृढबन्धपराभवौ ॥59॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I60" data-verse="AV_C03_S03">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V03" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>पुंसाम्यं प्राप्तसन्त्यागः कारणानिर्णयो भ्रमः ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>विशेषदर्शितालापो गुणसाम्यं पृथग्दृशिः ॥60॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अप्रामाण्यानुमा च स्यात् न पृथक् चानुमेश्वरे ।</span>
+<span class="shloka-line">पुंस्त्वहेतुबलादेव पूर्वोक्तेनैव वर्त्मना ॥114॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I61" data-verse="AV_C03_S03">
-<p>अगम्यवर्त्म सन्धानमिष्टं फलमकल्पना ।</p>
-<p>शुद्धवैरूप्यमङ्गत्वमविशेषदृशिः क्रिया ॥61॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I62" data-verse="AV_C03_S03">
-<p>युक्तयः पूर्वपक्षस्थाः सुज्ञेयत्वं विधिक्रिया ।</p>
-<p>माहात्म्यमल्पशक्तित्वं यथायोग्यफलं भवः ॥62॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I63" data-verse="AV_C03_S03">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V03" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>फलसाम्यं विशेषश्च गुणाधिक्यं प्रधानता ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>यथाशक्तिक्रिया सन्धिः प्रमाणबलमानतिः ॥63॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">शास्त्रयोनित्वमेतेन कारणस्य बलाद्भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">‘नावेदवित्’ ‘न तर्केण मति’रित्यादिवाक्यतः ॥115॥</span>
+</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I64" data-verse="AV_C03_S03">
-<p>कारणं कार्यवैशेष्यं स्वभावो वस्तुदूषणम् ।</p>
-<p>प्रतिक्रियाविरोधश्च प्रतिसन्धिरनूनता ॥64॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I65" data-verse="AV_C03_S03">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V03" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>संस्कारपाटवं स्वेच्छानियतिर्वस्तुवैभवम् ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>विशेषोक्तिरमानत्वं प्राधान्यं प्रीतिरागमः ॥65॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तर्को ज्ञापयितुं शक्तो नेशितारं कथञ्चन ।</span>
+<span class="shloka-line">वनकृत्त्वादिरूपेण पक्षभूतस्य चेशितुः ॥116॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I66" data-verse="AV_C03_S03">
-<p>सुस्थिरत्वं कृतप्राप्तिरनादिगुणविस्तरः ।</p>
-<p>साधनोत्तमता नानादृष्टिः शिष्टिरनूनता ॥66॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I67" data-verse="AV_C03_S03">
-<p>अविघ्नत्वाविरोधौ च गुणवैशेष्यमागमः ।</p>
-<p>सिद्धान्तनिर्णया ह्येता युक्तयो व्याहृताः सदा ॥67॥</p>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C03_S03_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V03" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C03_S03_V01" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">यथाशक्त्यखिलान् वेदान् विज्ञायोपासनं भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">किञ्चिज्ज्ञत्वं(किञ्चिज्ञानं) हि पुंस्त्वेन शक्यं साधयितुं सुखम् ।</span>
-<span class="shloka-line">तत्राखिलस्य विज्ञप्तिः सम्यग्ब्रह्मणः एव हि ॥68॥</span>
+<span class="shloka-line">‘वृक्षकृन्नाखिलं वृक्षं वेत्ति पुंस्त्वाद्धि चैत्रवत्’ ॥117॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C03_S03_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="उपसंहाराधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">उपसंहाराधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V03" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C03_S03_V02" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">कृत्वाऽथ कुर्वन्नपि वा निदिध्यासनमाचरेत् ॥97॥</span>
+<span class="shloka-line">इत्याद्यनुमया स्पर्धि नानुमानं परेशितुः ।</span>
+<span class="shloka-line">शक्तं विज्ञापने चातिप्रसङ्गोऽनुमयेदृशा ॥118॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C03_S03_A042" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="नवाधिकरणम्(अनुबन्धाद्यधिकरणम्)"></span><h4 class="gr-section-head">नवाधिकरणम्(अनुबन्धाद्यधिकरणम्)</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V03" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C03_S03_V42" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">विषयेषु च संसर्गात् शाश्वतस्य च संशयात् ।</span>
+<span class="shloka-line">वस्तुत्वात् तुरगः शृङ्गी, पुष्पवत् खं, सुतैर्युता ।</span>
-<span class="shloka-line">मनसा चान्यदाकाङ्क्षात् परं न प्रतिपद्यते ॥98॥</span>
+<span class="shloka-line">चित्रिणी च, रसः षष्ठो रसत्वात् सोत्तरो भवेत् ॥119॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C03_S03_A003" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="विद्याधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">विद्याधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V03" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">नैव मोक्ष इति प्राहुर्लोकायतमते स्थिताः ॥122॥</span>
+<span class="shloka-line">उपक्रमादिलिङ्गेभ्यो नान्या स्यादनुमा ततः ।</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C03_S03_A004" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="यावदधिकाराधिकरणम् "></span><h4 class="gr-section-head">यावदधिकाराधिकरणम् </h4>
+<span id="gr-adh-AV_C01_S01_A004" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="समन्वयाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">समन्वयाधिकरणम्</h4>
-<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="sutra" data-doc="AV">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V04" type="shloka" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">अधिकारविशेषेण भक्तिज्ञानसुखादिभिः ।</span>
+<span class="shloka-line">उपक्रमादिलिङ्गेभ्यो नान्या स्यादनुमा ततः ।</span>
-<span class="shloka-line">विशेषो देवतादीनां मोक्षे चैव विशेषतः ॥187॥</span>
+<span class="shloka-line">त एवान्वयनामानः तैः सम्यक् प्रविचारिते ॥120॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C03_S03_A005" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="इयदामननाधिकरणम्  "></span><h4 class="gr-section-head">इयदामननाधिकरणम्  </h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V04" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">उषाः स्वाहा च पर्जन्यो मित्रोऽग्निर्वरुणो विधुः ॥192॥</span>
+<span class="shloka-line">मुख्यार्थो भगवान् विष्णुः सर्वशास्त्रस्य नापरः ।</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C03_S03_A006" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="दर्शनभेदाधिकरणम्  "></span><h4 class="gr-section-head">दर्शनभेदाधिकरणम्  </h4>
+<span id="gr-adh-AV_C01_S01_A005" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="ईक्षत्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">ईक्षत्यधिकरणम्</h4>
-<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="sutra" data-doc="AV">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V05" type="shloka" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">..... दृष्टिरिति योग्यानुसारतः ॥203॥</span>
+<span class="shloka-line">ईक्षणीयत्वतो विष्णुर्वाच्य एव न चान्यथा ॥121॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C03_S03_A007" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title=" प्रदानाधिकरणम्   "></span><h4 class="gr-section-head"> प्रदानाधिकरणम्   </h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V05" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">सम्यग्गुरुप्रसादश्च मुख्यतो दृष्टिकारणम् ।</span>
+<span class="shloka-line">लक्ष्यत्वं क्वापि दृष्टं हि किं तदित्यनवस्थितिः ।</span>
+<span class="shloka-line">माधुर्यादिविशेषाश्च तच्छब्दैरुदिताः सदा ॥122॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C03_S03_A008" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title=" गुरुप्रसादाधिकरणम्   "></span><h4 class="gr-section-head"> गुरुप्रसादाधिकरणम्   </h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V05" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">श्रवणादि च कर्तव्यं नान्यथा दर्शनं क्वचित् ॥204॥</span>
+<span class="shloka-line">वाक्यार्थोपि हि वाक्यार्थशब्देनैवोदितो भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">नावाच्यं तेन किञ्चित् स्यात् यत इत्यादिकैर्वदन् ॥123॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C03_S03_A009" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="पूर्वविकल्पाधिकरणम्   "></span><h4 class="gr-section-head">पूर्वविकल्पाधिकरणम्   </h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V05" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अवाच्यत्वं कथं ब्रूयान्मूकोऽहमितिवत् सुधीः ।</span>
+<span class="shloka-line">येन लक्ष्यमिति प्रोक्तं लक्ष्यशब्देन सोऽवदत् ॥124॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
-<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="sutra" data-doc="AV">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V05" type="shloka" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">गुणाधिकं गुरुं प्राप्य तद्धीनं नाप्नुयात् क्वचित् ।</span>
+<span class="shloka-line">एकस्यापि हि शब्दस्य गौणार्थस्वीकृतौ सताम् ।</span>
-<span class="shloka-line">विपर्ययस्तु कर्तव्यः सर्वथा शुभ(मुक्ति)मिच्छता ॥205॥</span>
+<span class="shloka-line">महती जायते लज्जा यत्र तत्राखिला रवाः ॥125॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C03_S03_A0010" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="  ताद्विद्याधिकरणम्  "></span><h4 class="gr-section-head">  ताद्विद्याधिकरणम्  </h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V05" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अमुख्यार्था इति वदन्यस्तन्मार्गानुवर्तिनाम् ।</span>
+<span class="shloka-line">कथं न जायते लज्जा वक्तुं शाब्दत्वमात्मनः ॥126॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
-<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="sutra" data-doc="AV">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V05" type="shloka" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">साधनेभ्योऽधिका भक्तिर्नैवान्यत् तादृशं क्वचित् ॥209॥</span>
+<span class="shloka-line">आत्मब्रह्मादयः शब्दाः साक्षात् पूर्णाभिधायिनः ।</span>
+<span class="shloka-line">जन्मादिकारणं ब्रह्म लक्षितं च यदा तदा ॥127॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V05" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">वन्ध्यापुत्रोपमं मायाशबलं वाच्यमित्यपि ।</span>
+<span class="shloka-line">कल्पयित्वा विना मानं लक्ष्यं शुद्धं वदन् पदैः ॥128॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
-<span id="gr-C3-S4" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="चतुर्थः पादः"></span>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V05" type="shloka" data-doc="AV">
-=== चतुर्थः पादः ===
+<div class="verse-text">
-<div class="introduction" id="AV_C03_S04_I01" data-verse="AV_C03_S04">
+<div class="shloka">
-<p>एवमुत्पन्ननिर्दोषभगवद्दर्शनात् सदा ।</p>
+<span class="shloka-line">आत्मशब्दोदितस्यैव ज्ञानं मुक्तावसाधनम् ।</span>
-<p>अपेक्षितफलप्राप्तिरारब्धस्यानतिक्रमात् ॥1॥</p>
+<span class="shloka-line">आह श्रुतपरित्यागः स्याच्चास्याश्रुतकल्पना ॥129॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S04_I02" data-verse="AV_C03_S04">
-<p>देवर्षिमानुषादीनां तत्तज्जात्यनुसारतः ।</p>
-<p>जैमिन्युक्तं मानुषाणां तद्विशेषाश्च केचन ॥2॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C03_S04_I03" data-verse="AV_C03_S04">
-<p>सामान्यं भगवत्प्रोक्तं देवादीनां विशेषतः ।</p>
-<p>बलवद्विरोधिसद्भावे जैमिन्याद्युक्तिरिष्यते ॥3॥</p>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C03_S04_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="कामचाराधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">कामचाराधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V05" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">विकर्मलेपो नैवस्ति सम्यग्दृष्टिमतां क्वचित् ।</span>
+<span class="shloka-line">स्यात् सर्वत्र च यत्रैकमपि लोको जुगुप्सते ।</span>
-<span class="shloka-line">गुणहानिश्च नैवास्ति ब्रह्मणस्त्वविकर्मतः ॥4॥</span>
+<span class="shloka-line">नियमेनोभयं स्याद्धि यस्य स्वपरयोर्मते ॥130॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C03_S04_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="आधिकारिकाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">आधिकारिकाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V05" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">अनादियोग्यता चैव कलिवाणीश्वरावधिम् ॥111॥</span>
+<span class="shloka-line">अलङ्कृतः सदैवायं दुर्घटैरेव भूषणैः ।</span>
+<span class="shloka-line">अन्धन्तमो नित्यदुःखं तस्य स्यात् वसनद्वयम् ॥131॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C03_S04_A003" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="फलश्रुत्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">फलश्रुत्यधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V05" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C03_S04_V03" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">स्वातन्त्र्यतारतम्येन फलं हि फलिनां भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">‘अनन्दा नाम ते लोका अन्धेन तमसा वृताः ।</span>
-<span class="shloka-line">अशुभं त्वशुभेऽप्येषां स्वातन्त्र्यात् प्रीतितो हरेः ॥255॥</span>
+<span class="shloka-line">तांस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति येऽविद्वांसो(गच्छन्त्यविद्वांसो) बुधो जनाः’ ॥132॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C03_S04_A004" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अन्वयाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अन्वयाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V05" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C03_S04_V04" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">ज्ञानदा अपि चाचार्या विशेषात् फलमाप्नुयुः ।</span>
+<span class="shloka-line">‘असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसा वृताः ।</span>
-<span class="shloka-line">‘मुक्तावष्टगुणं शिष्याद् गुरुराप्नोति शोचनम् ॥271॥</span>
+<span class="shloka-line">तांस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः’ ॥133॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V05" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
-<span id="gr-C4" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="चतुर्थाध्यायस्य"></span>
+<div class="shloka">
-== चतुर्थाध्यायस्य ==
+<span class="shloka-line">इत्यादिश्रुतयो मानं शतशोत्र समन्ततः ।</span>
-<span id="gr-C4-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="प्रथमः पादः"></span>
+<span class="shloka-line">हेयत्वावचनाच्चैव नात्मा गौणः श्रुतौ श्रुतः ॥134॥</span>
-=== प्रथमः पादः ===
+</div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I01" data-verse="AV_C04_S01">
+</div>
-<p>समन्वयाविरोधाभ्यां सिद्धे वस्तुनि साधने ।</p>
-<p>विचारितेष्वशेषेषु साधनेषु विशेषतः ॥1॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I02" data-verse="AV_C04_S01">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V05" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>नित्यशः कार्यमत्यन्तमवश्यम्भावि साधनम् ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>चिन्त्यते प्रथमं तत्र श्रवणादिसकृत्क्रिया ॥2॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘तमेवैकं जानथान्या वाचो मुञ्चथ’ चेति ह ।</span>
+<span class="shloka-line">उक्त आत्मा कथं गौणो हेयपक्षे ह्यसौ श्रुतः ॥135॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I03" data-verse="AV_C04_S01">
-<p>आवृत्तिर्वेति सन्देहे कर्तव्यावृत्तिरेव हि ।</p>
-<p>उपदेशोऽतत्त्वमसीत्यादि ह्यसकृदेव यत् ॥3॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I04" data-verse="AV_C04_S01">
-<p>‘लिङ्गाल्लातव्यतः पूर्वमृजोर्ब्रह्मत्वतः शतात् ।</p>
-<p>शुश्रावोग्रतपा नाम योग्यो रुद्रपदस्य यः ॥4॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I05" data-verse="AV_C04_S01">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V05" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>सार्धं परार्धं विष्णोस्तु गुणान् भक्त्या सदोद्यतः ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>तत्त्रिभागमुपासां च चक्रे सम्भृतमानसः ॥5॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">परिवारतया ग्राह्या अपि हेयाः प्रधानतः ।</span>
+<span class="shloka-line">‘पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते’ ॥136॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I06" data-verse="AV_C04_S01">
-<p>दशमन्वन्तरं शक्रपदयोग्यो गरुत्मतः ।</p>
-<p>पदयोग्यात्सुमनसः सुनन्दो नाम चाशृणोत् ॥6॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I07" data-verse="AV_C04_S01">
-<p>उपासां चक्र उद्युक्तो मन्वन्तरचतुष्टयम् ।</p>
-<p>सूर्याचन्द्रमसोश्चैव पदयोग्यौ सुतेजसौ ॥7॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I08" data-verse="AV_C04_S01">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V05" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>सुरूपः शान्तरूपश्च मन्वन्तरचतुष्टयम् ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>अशृण्वतां सुमनसो मन्वन्तरमुपासताम् ॥8॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इति स्वस्यैव पूर्णस्य पूर्णेऽप्यय उदाहृतः ।</span>
+<span class="shloka-line">कथं मायाव्यवच्छिन्नः पूर्णो मुख्यतया भवेत् ॥137॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I09" data-verse="AV_C04_S01">
-<p>ततः प्रोक्तास्तु ते सर्वे भक्त्योग्रतपआदयः ।</p>
-<p>अपश्यन् परमं विष्णुं तत्प्रसादैधिताः(तत्प्रसादेधिताः) सदा ॥9॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I10" data-verse="AV_C04_S01">
-<p>इत्युक्तं विष्णुना साक्षात् ग्रन्थे सत्तत्त्वसञ्ज्ञिते ।</p>
-<p>आत्मेति नाम कथितं साक्षान्नारायणस्य हि ॥10॥</p>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C04_S01_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="आत्माधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">आत्माधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V05" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C04_S01_V01" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">‘आत्मा ब्रह्म महांस्तारः परमेशः शुचिश्रवाः ।</span>
+<span class="shloka-line">पदं च निर्गुण इति कथं गौणं वदिष्यति ।</span>
-<span class="shloka-line">विष्णुर्नारायणोऽनन्त इति श्रीपतिरीर्यते’ ॥11॥</span>
+<span class="shloka-line">गुणाभावोपलक्ष्यं चेत् पदं तदपि वाचकम् ॥138॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C04_S01_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="न प्रतीकाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">न प्रतीकाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V05" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C04_S01_V02" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">प्रतीकविषयत्वेन न कार्या विष्णुभावना ॥19॥</span>
+<span class="shloka-line">अतोऽनवस्थितिमुखसर्वदोषमहास्पदम् ।</span>
+<span class="shloka-line">कथमेतन्मतं सद्भिराद्रियेत विचक्षणैः ॥139॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C04_S01_A003" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="ब्रह्माधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">ब्रह्माधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V05" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C04_S01_V03" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">ब्रह्मेति च सदा ध्येयो भगवान् विष्णुरञ्जसा ।</span>
+<span class="shloka-line">न च साङ्ख्यनिराकृत्यै सूत्राण्येतान्यचीक्लृपत् ।</span>
-<span class="shloka-line">उत्कृष्टो ब्रह्मशब्दार्थः पूर्णत्वं ब्रह्मतां यतः ॥35॥</span>
+<span class="shloka-line">भगवान्न ह्यशब्दत्वं प्रधानेऽङ्गीकरोत्यसौ ॥140॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C04_S01_A004" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="तदधिगमाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">तदधिगमाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V05" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C04_S01_V04" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">तथोपास्यञ्जसा दृष्टं ब्रह्म पापं च भस्मसात् ॥63॥</span>
+<span class="shloka-line">समन्वये प्रतिज्ञाते शब्दगोचरतैव हि ।</span>
+<span class="shloka-line">प्रथमप्रतिपाद्या स्यात् तदभावे कुतोऽन्वयः ॥141॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V05" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
-<span id="gr-C4-S2" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="द्वितीयः पादः"></span>
+<div class="shloka">
-=== द्वितीयः पादः ===
+<span class="shloka-line">कथं च लक्षणावादी ब्रूयाद् ब्रह्मसमन्वयम् ।</span>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I01" data-verse="AV_C04_S02">
+<span class="shloka-line">योऽसौ शब्दस्य मुख्यार्थस्तत्रैव स्यात् समन्वयः ॥142॥</span>
-<p>देवानां च मनुष्याणामेतावत्सममेव हि ॥1॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I02" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>उत्क्रान्तिमार्गौ देवानां न प्रायेण भविष्यतः ।</p>
-<p>कर्मक्षयस्तथोत्क्रान्तिर्मार्गो भोगश्चतुष्टयम् ॥2॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I03" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>फलं मोक्ष इति प्रोक्तः क्रमात् पादेषु चोदितः ।</p>
-<p>स्रष्टृष्वेव च(तु) सृज्यानां प्रवेशो ब्रह्मणो लये ॥3॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I04" data-verse="AV_C04_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V05" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>देवानां मार्ग उद्दिष्टो नार्चिरादिर्न चोत्क्रमः ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>स्रष्टुस्तु ग्रासभूतस्य देहस्तत्र लयं व्रजेत् ॥4॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">जन्मादिकारणे साक्षादाह देवः समन्वयम् ।</span>
+<span class="shloka-line">उक्तं तदेव जिज्ञास्यं क्वावकाशोऽत्र निर्गुणे ॥143॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I05" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>यतः सृज्यस्य देवस्य नैवोत्क्रान्तिस्ततो भवेत् ।</p>
-<p>लयाच्चैवार्चिरादीनां लोकानामपि सर्वशः ॥5॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I06" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>कथं मार्गो भवेत् तेषां विशतामुत्तरं(विशतामुत्तमं) स्वतः ।</p>
-<p>जातानां मानुषे लोके देवानां तु(च) कदाचन ॥6॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I07" data-verse="AV_C04_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V05" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>उत्क्रान्तिमार्गौ भवतो न तदा मुक्तिरिष्यते ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>अन्येषामपि साक्षाततु मुक्तिः प्राप्यापि तं हरिम् ॥</p>
+<div class="shloka">
-<p>सहैव ब्रह्मणा भूयादिति शास्त्रस्य निर्णयः ॥7॥</p>
+<span class="shloka-line">कथं चासम्भवस्तस्य मुख्यार्थस्य निराकृतौ ।</span>
+<span class="shloka-line">मानेन केन विज्ञेयमवाच्याज्ञेयनिर्गुणम् ॥144॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I08" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>‘क्ष्माम्भोऽनलानलिवियन्मनइन्द्रियार्थभूतादिभिः परिवृतः प्रतिसञ्जिघृक्षुः ।</p>
-<p>अव्याकृतं विशति यर्हि गुणत्रयात्मा कालं परं स्वमनुभूय परः स्वयम्भूः(भाग.३.३२.९) ॥8॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I09" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>एवं परेत्य भगवन्तमनुप्रविष्टाः ये योगिनो जितमरुन्मनसो विरागाः ।</p>
-<p>तेनैव साकममृतं पुरुषं पुराणं ब्रह्म प्रधानमुपयान्त्यगताभिमानाः(भाग.३.३२.१०) ॥9॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I10" data-verse="AV_C04_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V05" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>‘भगवन्तमनुप्राप्ता अपि तु ब्रह्मणा सह ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>परमं मोक्षमायान्ति लिङ्गभङ्गेन योगिनः’ ॥10॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अमेयं चेन्न शास्त्रस्य तत्र वृत्तिः कथञ्चन ।</span>
+<span class="shloka-line">तस्माच्छास्त्रेण जिज्ञास्यमस्मदीयं गुणार्णवम् ॥145॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I11" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>‘प्राप्ता अपि परं देवं सहैव ब्रह्मणा पुनः ।</p>
-<p>आनन्दव्यक्तिमायान्ति पूर्णा लिङ्गस्य भङ्गतः’ ॥11 ॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I12" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>इति श्रुतिपुराणोक्तिबलाद्विज्ञायते च तत् ।</p>
-<p>भोगस्तु सर्वदेवानां नरादीनां च विद्यते ॥12॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I13" data-verse="AV_C04_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V05" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>तत्र प्रवेशो देवानामुत्तरोत्तरतः क्रमात् ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>उच्यते देहगानां च वृत्तीनामेवमेव तु ॥13॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">वासुदेवाख्यमद्वन्द्वं परं ब्रह्माखिलोत्तमम् ।</span>
+<span class="shloka-line">विज्ञेयवाच्यलक्ष्यत्वपूर्वाशेषविशेषतः ॥146॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I14" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>तत्र मोक्षस्वरूपं तु वादिनः प्रतिभाश्रयात् ।</p>
-<p>नाना वदन्ति पुंसां हि मतयो गुणभेदतः ॥14॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I15" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>पृथक् पृथक् प्रजायन्ते तमसैवान्यथामतिः ।</p>
-<p>रजसा मिश्रबुद्धित्वं सत्त्वेनैव यथामतिः ॥15॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I16" data-verse="AV_C04_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V05" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>गुणातीता विमुक्तानां मतिः शुद्धिचितिर्यतः ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>सम्यगेवाथ नित्या च तत्तन्माहात्म्ययोगतः ॥16॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">निर्गतं मनसो वाचो यदि तत्स्यादगोचरम् ।</span>
+<span class="shloka-line">अस्तु तन्मा वदेद्वादी न चास्मच्छास्त्रगं तु तत् ॥147॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I17" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>बहुला चातिविशदा स्पष्टा चैव श्रियो मतिः ।</p>
-<p>महाशुद्धचितित्वेन ततोऽप्यतिमहाचितिः ॥17॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I18" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>अशेषोरुविशेषाणामतिस्पष्टतया दृशिः ।</p>
-<p>नित्यमेकप्रकारा च नारायणमतिः परा ॥18॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I19" data-verse="AV_C04_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V05" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>सूर्यप्रभावदखिलं भासयन्ती निरन्तरा ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>निर्लेपा वीतदोषा च नित्यमेवाविकारिणी ॥19॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अवाच्यं वाच्यमित्युक्त्वा किमित्युन्मत्तवन्मृषा ।</span>
+<span class="shloka-line">अस्मच्छास्त्रस्य चौर्याय यतते स्वोक्तिदूषकः ॥148॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I20" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>विशेषांस्तद्गतांस्त्यक्त्वा प्रायस्तल्लक्षणा श्रियः ।</p>
-<p>तथैव स्पष्टताभावात् तत्तन्त्रत्वात् तु(च) केवलम् ॥20॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I21" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>न तादृशी ब्रह्मणस्तु एवं श्रियो यथा ।</p>
-<p>मुक्तानां तु तदन्येषां समुद्रतरलोपमा ॥21॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I22" data-verse="AV_C04_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V05" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>अग्निज्वालावदेव स्यात् सृतिगानां दृशो भवः ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>एवंविधेषु ज्ञानेषु तमसा मुष्टदृष्टयः ॥22 ॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">जन्मादिकारणं यत्तत् साक्षान्नारायणाभिधम् ।</span>
+<span class="shloka-line">वदन्ति(वदन्तु) श्रुतयो ब्रह्म शास्त्रं चैतत्तदर्थतः ॥149॥</span>
+</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I23" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>खद्योतसदृशात्यल्पज्ञानत्वादन्यथादृशः ।</p>
-<p>वदन्ति वादिनो मोक्षं नानामतसमाश्रयात् ॥23॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I24" data-verse="AV_C04_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V05" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>आश्रित्य प्रतिभामाह जिनस्तत्रातितामसीम् ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>ज्ञानात् कर्मक्षयान्मोक्षो भवेद्देहाख्यपञ्जरात् ॥24॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रवृत्तमस्त्ववाच्यं ते नैवं ब्रूयाः कथञ्चन ।</span>
+<span class="shloka-line">सर्वशब्दैरवाच्यं तदुक्त्वा तद्विषयं पुनः ॥150॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I25" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>पञ्जरोन्मुक्तखगवदलोकाकाशगोचरः ।</p>
-<p>नित्यमूर्ध्वं व्रजत्येव पुद्गलो हस्तपादवान् ॥25॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I26" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>इति तत्केन मानेन मोक्षरूपं प्रदर्श्यते(प्रदृश्यते) ।</p>
-<p>गतिरूर्ध्वा च दुःखेता गतित्वाल्लौकिकी यथा ॥26॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I27" data-verse="AV_C04_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V05" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>इत्युक्ते चानुमानैकशरणस्य किमुत्तरम् ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>अनूर्ध्वगतिता तत्र यद्युपाधिः खगस्य च ॥27॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">शास्त्रं वदन्तमुन्मत्तं कथं लोको न वारयेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">मा वदो मा विजानीहि त्यजास्मच्छास्त्रचोरताम् ॥151॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I28" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>दूरोर्ध्वगमने दुःखमिति साध्यानुगो न सः ।</p>
-<p>प्रतिसाधनरूपस्य नानुमानस्य दूषणम् ॥28॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I29" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>उपाधिः प्रतिरूपं हि साधनं तन्न चापरम् ।</p>
-<p>अथापि सशरीरत्वं चात्रोपाधिर्न वै भवेत् ॥29॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I30" data-verse="AV_C04_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V05" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>गतित्वं यत्र देहित्वमिति यत्साधनानुगम् ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>आगमाननुसारित्वे प्रसङ्गोऽयं यतस्ततः ॥30॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">वयं त्वा श्रुतियुक्तिभ्यां बद्‍ध्वाऽस्मच्छास्त्रमञ्जसा ।</span>
+<span class="shloka-line">विचारयामः श्रुतिभिर्युक्तिभिश्चैव सादरम् ॥152॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I31" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>नापसिद्धन्तता दोषः प्रसङ्गे यदि सा भवेत् ।</p>
-<p>तदैवातिप्रसङ्गः स्यान्न प्रसङ्गः क्वचिद्भवेत् ॥31॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I32" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>लोकाकाशगतित्वं चेदुपाधिः साधनानुगः ।</p>
-<p>सोऽपीत्युक्ते वदेत् किं स तस्माद्वेदोदितो भवेत् ॥32॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I33" data-verse="AV_C04_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V05" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>मोक्ष एवं स्वयं विष्णुर्यद्यपीशो ह्यशेषवित् ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>चकार सौगतमतं मोहायैव चकार यत् ॥33॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अद्भुतत्वादवाच्यं तदतर्क्याज्ञेयमेव च ।</span>
+<span class="shloka-line">अनन्तगुणपूर्णत्वादित्यूदे पैङ्गिनां श्रुतिः ॥153॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I34" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>असुराणामयोग्यानां वेदमार्गे प्रवर्तताम् ।</p>
-<p>अतोऽसुराधिकारत्वान्न ग्राह्यं तन्मतं क्वचित् ॥34॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I35" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>चतुष्प्रकारं तच्चोक्तं शून्यं विज्ञानमेकलम् ।</p>
-<p>अनुमेयबहिस्तत्त्वं तथा प्रत्यक्षबाह्यगम् ॥35॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I36" data-verse="AV_C04_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V05" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>इति तत्र तु ये शून्यं वदन्त्यज्ञानमोहिताः ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>ते मोक्षं तादृशं ब्रूयुर्निःशङ्कं मायिनो यथा ॥36॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अवाच्यमिति लोकोऽपि वक्त्याश्चर्यतमं भुवि ।</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I37" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>न किञ्चिन्मुक्त्यवस्थायामात्मात्मीयमथापि वा ।</p>
-<p>एकस्मिन् संसृतेर्मुक्ते न किञ्चिदवशिष्यते ॥37॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I38" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>तत्संवृत्यैव भेदोऽयं चेतनाचेतनात्मकः ।</p>
-<p>दृश्यते संसृतेर्ध्वंसे निर्विशेषैव शून्यता ॥38॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I39" data-verse="AV_C04_S02">
+<span id="gr-adh-AV_C01_S01_A006" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="आनन्दमयाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">आनन्दमयाधिकरणम्</h4>
-<p>न सत्त्वं नैव चासत्त्वं शून्यतत्त्वस्य विद्यते ।</p>
-<p>न सुखत्वं न दुःखत्वं न विशेषोऽपि कश्चन ॥39॥</p>
-</div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I40" data-verse="AV_C04_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>निर्विशेषं स्वयम्भातं विर्लेपमजरामरम् ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>शून्यं तत्त्वमसम्बाधं नानासंवृतिवर्जितम् ॥40॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">एवं शास्त्रवगम्यत्वे विभागेन समन्वयम् ॥154॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I41" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>अशेषदोषरहितं मनोवाचामगोचरम् ।</p>
-<p>मोक्ष इत्युच्यतेऽसद्भिर्नानासंवृतिवर्जितम् ॥41॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I42" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>संसृत्यवस्था विज्ञेया(विज्ञेयं) संवृत्यैव विशिष्यते(विशेष्यते) ।</p>
-<p>स्थितया ध्वस्तया चैव संसृतिर्मोक्ष इत्यपि ॥42॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I43" data-verse="AV_C04_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>केचित् तेष्वन्यथा प्राहुः संवृत्यैव त्वनेकधा ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>अवच्छिन्नं महाशून्यं नाना पुद्गलशब्दितम् ॥43॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘आनन्दमय’ इत्यादिनाऽध्यायेन वदत्यजः ।</span>
+<span class="shloka-line">तत्रान्यत्र प्रसिद्धानां विष्णावेव समन्वयम् ॥155॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I44" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>यस्य शून्यैकरसता ज्ञानात्मा त्वपगच्छति ।</p>
-<p>स पुद्गलत्वनिर्मुक्तो महाशून्यत्वमेष्यति ॥44॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I45" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>संवृत्त्या यस्त्ववच्छिन्नो(संवृत्याऽन्यस्त्ववच्छिन्नः) दुःखान्यनुभवत्यलम् ।</p>
-<p>इत्येवं मायिनश्चाहुरेकजीवत्ववादिनः ॥45॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I46" data-verse="AV_C04_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>बहुजीवमताश्चेति माया तेषां तु संवृतिः ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>निर्विशेषत्ववाचैव शून्यं ब्रह्मेति नो भिदा(ब्रह्मैव तो भिदा) ॥46॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">शब्दानां प्रथमे पादे गुणिसामान्यवाचिनाम् ।</span>
+<span class="shloka-line">गुणवाचिनां च प्रथममाह देवः समन्वयम् ॥156॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I47" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>सच्चित्यसुखादिकं चैव किं कुतोऽखण्डवादिनः ।</p>
-<p>व्यावर्त्यमात्रभेदस्तु विद्यते शून्यवादिनः ॥47॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I48" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>अनृतादेरपोहं तु स्वयमेव हि मन्यते ।</p>
-<p>निर्विशेषत्वतो नैव विशेषो ब्रह्मशून्ययोः ॥48॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I49" data-verse="AV_C04_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>प्रामाण्यादि च वेदस्य फलतः सममेव हि ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>अतत्त्वावेदकं यस्मात् प्रमाणं तेन कथ्यते ॥49॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">समुद्रशायिनं सर्वप्रसूतिप्रभवं(सर्वप्रसूतिप्रसवं) श्रुतिः ।</span>
+<span class="shloka-line">‘तदेव ब्रह्म परमम्’ इति सावधृतिर्जगौ ॥157॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I50" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>अतत्त्वावेदकं यदप्रामाण्यं सतां मतम् ।</p>
-<p>दीर्घभ्रान्तिकरी चेत् स्यादतत्त्वावेदकप्रमा ॥50॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I51" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>रज्जुसर्पादिविज्ञानादप्याधिक्यादमानता ।</p>
-<p>स्यादागमस्यानिवर्त्यमहामोहप्रदत्वतः ॥51॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I52" data-verse="AV_C04_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>तलनैल्यादिविज्ञानमाकाशे मानतां व्रजेत् ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>छत्राकारत्वविज्ञानं चन्द्रप्रादेशतामतिः ॥52॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यतोऽतो ब्रह्मशब्दस्य तत्रैव नियतत्वतः ।</span>
+<span class="shloka-line">‘येन्नं ब्रह्मेत्यादिरूपादभ्यासात् तैत्तिरीयके ॥158॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I53" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>निर्भेदत्वं तु शून्यस्य तेनाप्यङ्गीकृतं सदा ।</p>
-<p>सत्त्वासत्त्वादिधर्माणामभाव उभयोर्मतः ॥53॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I54" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>न हि सत्प्रतियोगित्वं शून्यत्वं तेन चेष्यते ।</p>
-<p>न च दुःखविरोधित्वादन्या ह्यानन्दतेष्यते ॥54॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I55" data-verse="AV_C04_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>मायिना शून्यपक्षेऽपि ज्ञानं जाड्यविरोधि च ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>धर्माः केऽपि(धर्मास्तेऽपि) न सन्त्येव को विशेषस्ततस्तयोः ॥55॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अन्यासु चैतद्रूपासु शाखास्वपि सहस्रशः ।</span>
+<span class="shloka-line">आनन्दमय इत्याद्यैः शब्दैर्वाच्यो हरिः स्वयम् ॥159॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I56" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>एतादृशानां पक्षाणां दूषणं प्रभुणा कृतम् ।</p>
-<p>स्वपक्षसाधनेनैव ‘नाभाव’ इति चोक्तितः ॥56॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I57" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>आत्माभावे पुमर्थः क इष्टस्यात्माऽऽवधिर्यतः ।</p>
-<p>यदि नात्मावधिर्मोक्षो मोक्षः स्याद्धटशून्यता ॥57॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I58" data-verse="AV_C04_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>कल्पितत्वाद्विशेषाणां मायिनोऽपि समं हि तत् ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>दृश्यमाने विशेषेऽपि यदि चेदविशेषता ॥58॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">उपलक्षणत्वं शब्दानामानन्दमयपूर्विणाम् ।</span>
+<span class="shloka-line">सूत्रस्याल्पाक्षरत्वेन सर्वशाखाविनिर्णये ॥160॥</span>
+</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I59" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>घटाभावोऽविशेषः स्यात् पाश्चात्यश्चेदनागतः ।</p>
-<p>न मोक्षो विमतो यस्माददेहो घटशून्यता ॥59॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I60" data-verse="AV_C04_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>यथेत्युक्तो वदेत् किं स योनुमामात्रमानकः ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>न च मायी वदेत् तत्र पूर्वोक्तेनैव वर्त्मना ॥60॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">पुनश्च प्रापकाद्धेतोस्तत्राधिकरणान्तरम् ।</span>
+<span class="shloka-line">सर्वे वेदा आमनन्ति यत्पदन्त्विति हि श्रुतिः ॥161॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I61" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>अमानत्वात् श्रुतेस्तस्य न चादेहत्ववादिनी ।</p>
-<p>श्रुतिः काचिददेहत्वमप्राकृतशरीरताम् ॥61॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I62" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>मोक्षे भोगं यतो ब्रूते जक्षन् क्रीडन्निति श्रुतिः ।</p>
-<p>निर्दुःखत्वान्न तन्मोक्षः प्रतिपन्नं यथेति च ॥62॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I63" data-verse="AV_C04_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>अनुमादूषणं किं स्याद्वादिनोः शून्यमायिनोः ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>दुःखं दुःखादभिन्नत्वान्मोक्षोऽपि स्यादसंशयम् ॥63॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">आनन्दमयरूपे तु ब्रह्मणः पुच्छतोक्तितः ।</span>
+<span class="shloka-line">समस्ताब्रह्मताप्राप्तेरानन्दमयनाम हि ॥162॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I64" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>भेदे सद्द्वैततैव स्यादित्याद्यमितदोषतः ।</p>
-<p>हेयं मायामतेनैव सह शून्यमतं बुधैः ॥64॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I65" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>एवं विज्ञानवादोऽपि ज्ञानमात्रविशेषतः ।</p>
-<p>तस्यापि भङ्गुरत्वादिविशेषमपहाय हि ॥65॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I66" data-verse="AV_C04_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>अद्वैततामतं साक्षादुक्तदोषस्ततो भवेत् ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>कालो न केवलज्ञानी कालत्वात् प्रतिपन्नवत् ॥66॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ब्रह्मशब्दस्य चाभ्यासात् पञ्चरूपादिषु स्फुटम् ।</span>
+<span class="shloka-line">ब्रह्मताऽवयवेऽपि स्यात् तथावयविनि स्वतः ॥163॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I67" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>एतयाऽनुमया रोधान्न तादृङ्मोक्षरूपता ।</p>
-<p>यदि कालोऽपि नेत्याह कदेति प्रश्न उत्तरम् ॥67॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I68" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>किं वक्ष्यति यदावस्थां वदेत् सा पक्षतां व्रजेत् ।</p>
-<p>अवस्थात्वादिति ह्येव हेतुः साऽपि कदेति च ॥68॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I69" data-verse="AV_C04_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>पृष्टे कालश्च वक्तव्यो नाकालत्वं ततो भवेत् ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>न काल इति सामान्यनिषेधे कालगप्रमा ॥69॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यथैव कृष्णकेशस्य कृष्णस्य ब्रह्मताऽखिला ।</span>
+<span class="shloka-line">दर्शिता चैव पार्थाय निःसीमाः शक्तयोऽस्य हि ॥164॥</span>
+</div>
+</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I70" data-verse="AV_C04_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>निरुणद्धि समश्चायं त्रयाणामुक्तवादिनाम् ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>एकजीवत्वपक्षे तु कालाभावादियं प्रमा ॥70॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं कृष्णपिङ्गलम्’ ।</span>
+<span class="shloka-line">विष्ण्वाख्यमुक्तमन्यत्र ह्यूर्ध्वरेतं च तत्प्रति ॥165॥</span>
+</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I71" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>कुपिता कालमाधाय द्वैतमेवोपपादयेत् ।</p>
-<p>विमतः प्रपञ्चवान् कालः कालत्वात् प्रतिपन्नवत् ॥71॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I72" data-verse="AV_C04_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>इति चान्यानुमैकत्वं जीवस्य विनिवारयेत् ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>कालशब्देश्वरैकत्वमतान्यप्येवमेव हि ॥72॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विरूपाक्षाख्यमपरं(विरूपाक्षाख्यमवरम्) ब्रह्मोक्तं तद्व्रते स्थितम् ।</span>
+<span class="shloka-line">समानाधिकृतत्वं चेदुत्तरं नीललोहितम् ॥166॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I73" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>निराकृतानि तेषां च समत्वात् पक्षदोषयोः ।</p>
-<p>ज्ञानं स्वरसभङ्ग्येव नित्यसन्तानमिष्यते ॥73॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I74" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>बौद्धाभ्यामपराभ्यां तु तत्राप्युक्तानुमा रिपुः ।</p>
-<p>मोक्षो न शुद्धविज्ञानसन्तानी कालगत्वतः ॥74॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I75" data-verse="AV_C04_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>प्रतिपन्नो यथेत्येतदनुमानं तदुत्तरम् ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>अनुमानानि सर्वाणि प्रतिसाधनयोगतः ॥75॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">कृष्णपिङ्गलरूपेण पुनरुक्तं भविष्यति ।</span>
+<span class="shloka-line">‘ब्रह्माधिपति’रित्यत्र तापनीयश्रुतौ परः ॥167॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I76" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>निषिद्धान्युक्तभङ्ग्यैव श्रुतयश्चास्मदुक्तिगाः ।</p>
-<p>साङ्ख्यनैयायिकाद्याश्च प्राहुर्मोक्षं च(तु) निःसुखम् ॥76॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I77" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>इच्छाद्वेषप्रयत्नादेरपि सर्वात्मना लयम् ।</p>
-<p>तत्राहुर्नैतदप्यत्र शोभनं श्रुतयो यतः ॥77॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I78" data-verse="AV_C04_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>महानन्दं च भोगं च नियमेन वदन्ति हि ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>प्राकृतप्रियहानिस्तु प्रियास्पृष्टिरितीर्यते ॥78॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स्वरितब्रह्मशब्दान्तं बहुव्रीहित्वमेष्यति ।</span>
+<span class="shloka-line">स्वाहेन्द्रशत्रुर्वर्धस्व यद्बहुव्रीहितामगात् ॥168॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I79" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>अप्रियं प्रतिकूलं तदविशेषेण शब्दितम् ।</p>
-<p>नास्ति ह्यप्राकृतं दुःखं सतो जीवस्य कुत्रचित् ॥79॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I80" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>प्रियं स्वरूपमेवास्य बलानन्दादिवाक्यतः ।</p>
-<p>हेयत्वादप्रियस्यैव प्रियहानेरनिष्टतः ॥80॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I81" data-verse="AV_C04_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>न समस्तप्रियाभावो मोक्षे प्रोक्ते तु युज्यते ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>अप्रियस्य स्वरूपत्वमसुरेष्वेव हि श्रुतम् ॥81॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तस्मादस्येन्द्र एवाभूच्छत्रुरित्युत्तरश्रुतेः ।</span>
+<span class="shloka-line">पूर्वान्तस्वरिते पुंसोर्बहुव्रीहित्वमेष्यति ॥169॥</span>
+</div>
+</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I82" data-verse="AV_C04_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>असुरा नैवमेवं च नैवं चाखलिमानुषाः ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>इत्यात्मप्रियहानाय को यतेत च बुद्धिमान् ॥82॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">महाव्याकरणे सूत्रमिति स्वरविनिर्णये ।</span>
+<span class="shloka-line">‘ऋतं सत्यं परं ब्रह्मे’त्याद्युद्देश्यद्वितीयका ॥170॥</span>
+</div>
+</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I83" data-verse="AV_C04_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>सञ्ज्ञा नास्तीत्यपि ह्यस्य नामुक्तज्ञेयतेति हि ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>धर्मानुच्छित्तिमेवास्य यतो वक्त्युत्तरश्रुतिः ॥83॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विभक्तिरूर्ध्वरेतादिः प्रथमा रुद्रगोचरा ।</span>
+<span class="shloka-line">तस्माद्विष्णुं परं ब्रह्म प्रति रुद्रो व्रते स्थितः ॥171॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I84" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>आशङ्क्यास्य ज्ञानहानिं मैत्रेय्या मोहमाह माम् ।</p>
-<p>भवानित्युक्तवत्या हि नाहं मोहं वदामि ते ॥84॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I85" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>इत्युक्त्वा याज्ञवल्क्यो हि स्वरूपानाशमूचिवान् ।</p>
-<p>ज्ञानरूपस्य विज्ञाननाशस्तन्नाश एव यत् ॥85॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I86" data-verse="AV_C04_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>इति शून्यमतोच्छित्त्यै पुनरानन्दपूर्वकान् ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>धर्मानाहाप्यनुच्छिन्नांस्तार्किकैर्विनिवारितान् ॥86॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ऊर्ध्वरेता इति ह्येव श्रुत्यर्थोऽवसितो भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">ऋतं सत्यं परं ब्रह्म प्रति विष्णुं सदाशिवः ॥172॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I87" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>मात्रासंसर्गमप्याह तथा माध्यन्दिनश्रुतिः ।</p>
-<p>आचिक्षेप मतं तच्च यस्मिन्न विषयादनम् ॥87॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I88" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>घ्राणादिभोगाभावस्य त्वनिष्टत्वहृदा श्रुतिः ।</p>
-<p>येनेदमखिलं वेद विज्ञातारं स्वमेव च ॥88॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I89" data-verse="AV_C04_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>केन तं च विजानीयादित्यनिष्टं हि सर्वथा ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>नाखिलज्ञापको विष्णुरज्ञेयो नियमेन हि ॥89॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ऊर्ध्वरेता ध्यायति ह शङ्करो नीललोहितः ।</span>
+<span class="shloka-line">इत्यर्थमेतमेवाह नीलग्रीवश्रुतिः परा ॥173॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I90" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>तज्ज्ञानार्थं हि वेदानामखिलानां प्रवर्तनम् ।</p>
-<p>प्रत्यक्षमात्मविज्ञानाविरोधानुभवादपि ॥90॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I91" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>न स्वविज्ञानितायां च विरोधः कश्चनेष्यते ।</p>
-<p>कर्तृकर्मविरोधश्च नित्यानुभवरोधतः ॥91॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I92" data-verse="AV_C04_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>कथमेव पदं गच्छेद्विरोधोऽदृष्टबाधनम् ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>‘सोऽश्नुते सर्वकामांश्च’ ‘कामान्नी कामरूप्यथ’ ॥92॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">आथर्वणी परं ब्रह्म तस्मादेको हरिः श्रुतौ ।</span>
+<span class="shloka-line">‘तदेवर्तमि’ति प्राह कथमेवान्यथा श्रुतिः ॥174॥</span>
+</div>
+</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I93" data-verse="AV_C04_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>इत्यादिश्रुतयश्चोक्तमर्थमेव वदन्ति हि ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>अस्वातन्त्र्यादिवेत्युक्तं न द्वैताभावतः क्वचित् ॥93॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अवधारयन्ती तस्यैव ह्यृतत्वादिकमञ्जसा ।</span>
+<span class="shloka-line">‘एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः’ ॥175॥</span>
+</div>
+</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I94" data-verse="AV_C04_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>आत्मैवाभूदिति ह्यस्मादविशेषप्रसङ्गतः ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>‘अस्वातन्त्र्योपमाभेदभेदेष्विव उदीरितः’ ॥94॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘वासुदेवोऽग्र एवासीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः ।</span>
+<span class="shloka-line">नेन्द्रसूर्यौ न च गुहो न सोमो न विनायकः’ ॥176॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I95" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>शब्दतत्त्व इति प्रोक्तं मैत्रेय्युक्तोत्तरं च किम् ।</p>
-<p>सुखादिधर्महानौ तु मुक्तेः किं च प्रयोजनम् ॥95॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I96" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>यद्यर्थो दुःखहानिः स्यादनर्थः सुखनाशनम् ।</p>
-<p>तयोश्च दुःखहानाद्धि सुखनाशोऽधिको भवेत् ॥96॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I97" data-verse="AV_C04_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>प्राप्यापि दुःखं सुमहत्सुखलेशाप्तये जनः ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>यतते सुखहानौ हि को मोक्षाय यतेत् पुमान् ॥97॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इत्यादिवाक्यतो विष्णोरुत्पत्तिरवतारगा ।</span>
+<span class="shloka-line">मुख्यं ब्रह्म हरिस्तस्मात् प्रस्तावः परमित्यपि ॥177॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I98" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>अल्पाच्च सुखनाशाद्धि बिभेत्यतितरां जनः ।</p>
-<p>महच्च दुःखमाप्नोति सुखनाशनिवृत्तये ॥98॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I99" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>न च रागनिमित्तं तद्वीतरागा अपि स्फुटम् ।</p>
-<p>नारदाद्याः सुखार्थाय सहन्ते दुःखमञ्जसा ॥99॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I100" data-verse="AV_C04_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>युद्धादिदर्शनं यस्मात् सुदुःखेनापि कुर्वते ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>‘यदेन्द्रवैरोचनयोर्ब्रह्मास्त्राभ्यां सुतापिताः ॥100 ॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">मुख्यब्रह्मग्रहे युक्ते नामुख्यं युज्यते क्वचित् ।</span>
+<span class="shloka-line">असम्भवे हि मुख्यस्य गौणार्थाङ्गीकृतिर्भवेत् ॥178॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I101" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>अपि नैवाजहुर्युद्धरसात् ते नारदादयः’ ।</p>
-<p>इति स्कान्दवचनस्तस्मात् सुखाभावाय को यतेत् ॥101॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I102" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>विमतो दुःखयुग् यस्माच्चेतनः सन् सुखोज्झितः ।</p>
-<p>प्रतिपन्नो यथेत्येव चानुमा केन वार्यते ॥102॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I103" data-verse="AV_C04_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>सर्वश्रुतिपुराणेषु सुखभावोक्तितस्तथा ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>मुक्तौ न ग्राह्यमेवैतत्सुखाभावमतं बुधैः ॥103॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्राचुर्यार्थाश्च मयटः सर्वेऽत्र प्रतिपादिताः ।</span>
+<span class="shloka-line">भोग्यत्वमत्र चाद्यत्वमुपजीव्यतया हरेः ॥179॥</span>
+</div>
+</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I104" data-verse="AV_C04_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>‘सोऽनानन्दाद्विमुक्तः सन्नानन्दी भवति स्फुटम्’ ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>‘निर्गुणे ब्रह्मणि मयि धारयन् विशदं मनः ॥104॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">महाभोक्ता महाभोग्य इत्यर्थोऽन्नमये भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">महाप्राणो महाबोधो महाविज्ञानवानपि ॥180॥</span>
+</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I105" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>परमानन्दमाप्नोति यत्र कामोऽवसीयते’(भाग.११.१५.१७) ।</p>
-<p>‘न विष्णुसदृशं दैवं न मोक्षसदृशं सुखम् ॥105॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I106" data-verse="AV_C04_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>न वेदसदृशं वाक्यं न वर्णोङ्कारसंमितः’ ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>‘यत्रानन्दाश्च मोदाश्च मुदः प्रमुद आसते ॥106॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विशेषसामान्यतया विज्ञानं मन इत्यपि ।</span>
+<span class="shloka-line">एकस्य ज्ञानरूपस्य हरेरुक्तिर्विभागतः ॥181॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I107" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>कामस्य यत्राप्ताः कामास्तत्र माममृतं कृधि’ ।</p>
-<p>इति श्रुतिपुराणानि तत्र तत्र वदन्ति हि ॥107॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I108" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>अतो मोक्षे सुखाभाव इति यत्किञ्चिदेव हि ।</p>
-<p>शिरःकराद्यभावश्च न मुक्तस्य भवेत् क्वचित् ॥108॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I109" data-verse="AV_C04_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>श्रुतयश्च पुराणानि मानमत्र बहूनि च ॥109॥</p>
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अभेदेऽपि(अभिन्नोऽपि) विशेषेणैवान्य इत्युदितो हरिः ।</span>
+<span class="shloka-line">भेदशब्दा विशेषं तु हरावन्यत्र भिन्नताम् ॥182॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I110" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>‘न वर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्त्वं च मिश्रं न च कालविक्रमः ।</p>
-<p>न यत्र माया किमुतापरे हरेरनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः ॥110॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I111" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>श्यामावदाताः शतपत्रलोचनाः पिशङ्गवस्त्राः सुरुचः सुपेशसः ।</p>
-<p>सर्वे चतुर्बाहव उन्मिषन्मणिप्रवेकनिष्काभरणाः सुवर्चसः ॥111॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I112" data-verse="AV_C04_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>प्रवालवैदूर्यमृणालवर्चसां परिस्फुरत्कुण्डलमौलिमालिनाम् ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>भ्राजिष्णुभिर्यः परितो विराजते लसद्विमानावलिभिर्महात्मनाम् ॥112॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ब्रूयुर्हरेर्जीवजडैरपि भेदं हि मुख्यतः ।</span>
+<span class="shloka-line">ब्रह्मतर्कवचोऽप्येवं अत एकः स पञ्चधा ॥183॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I113" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>विद्योतमानप्रमदोत्तमाभिः सविद्युदभ्रवलिभिर्यथा नभः ।</p>
-<p>श्रीर्यत्र रूपिण्युरुगायपादयोः करोति मानं बहुधा विभूतिभिः’(भाग.२.९.१०-१३) ॥113॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I114" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>‘ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्वान् गायत्रं त्वो गायति शक्वरीषु ।</p>
-<p>ब्रह्मा त्वो वदति जातविद्यां यज्ञस्य मात्रां विमिमीत उ त्वः’(ऋ.सं.१०.७१.११) ॥114॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I115" data-verse="AV_C04_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>कामान्नरूपी चरतीतिपूर्व श्रुत्या पुराणोक्तिभिरप्यदोषः ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>देहः स्वरूपात्मक एव तेषां मुक्तिं गतानामपि चेयते हि ॥115॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">उक्तोऽन्नमय इत्यादि भृगोश्चैतद्वदिष्यति ।</span>
+<span class="shloka-line">प्राप्यत्वेन मयट्प्रोक्तेर्न तत्राप्यन्यदुच्यते ॥184॥</span>
+</div>
+</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I116" data-verse="AV_C04_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>शिरःकराद्यैरपि मुक्तिभाजो युक्ता यतस्ते पुरुषा इदानीम् ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>यथेति पूर्वा अनुमाश्च जीव स्वरूपमङ्गादिकमावयन्ति(आपयन्ति) ॥116॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रचुरान्नादिरेवातो ह्यन्नमन्नमयेत्यपि ।</span>
+<span class="shloka-line">उच्यते ह्यविशेषेण नान्यत् किञ्चिदिहोच्यते ॥185॥</span>
+</div>
+</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I117" data-verse="AV_C04_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>न ब्रह्मरूपत्वममुष्य देहिनो मुक्तावपि स्यात् प्रमया कथञ्चित् ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>स ब्रह्मणा सहितोऽशेषभोगान् भुङ्क्ते तथोपेत्य सुखार्णवं तम् ॥117॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">महानन्दत्व एवास्य हेतुः ‘कोन्याद्’ इति स्फुटम् ।</span>
+<span class="shloka-line">उक्तः श्रुत्यन्तरे यस्मात् सुखं लब्ध्वा करोत्ययम् ॥186॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I118" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>यत्तत्परं ज्योतिरुपेत्य जीवो निजस्वरूपत्वमवाप्य कामान् ।</p>
-<p>भुङ्क्ते स देवः(दैवं) पुरुषोत्तमोऽजः आत्मेति चोक्तो गुणपूर्तिहेतोः ॥118॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I119" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>सेतुः स देवोऽखिलमुक्तिभाजामुतामृतस्येष्ट इहेशिता यत् ।</p>
-<p>इत्यादिवाक्यैर्भगवद्वशः सन् भुङ्क्तेऽखिलान् मुक्तिगतोऽपि भोगान् ॥119॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I120" data-verse="AV_C04_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>कालोऽप्यसौ नैक्ययुतः परेण जीवस्य कालो यत एष यद्वत् ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>इत्यादिका अप्यनुमाः प्रमाणं मुक्तौ च जीवस्य परत्वरोधे ॥120॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">करोति नासुखी ‘भूमा सुखं नाल्पे सुखं भवेत्’ ।</span>
+<span class="shloka-line">इत्युक्तं यत्प्रवृत्तिश्च नृत्तगानादिका सुखात् ॥187॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I121" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>कथं च यः पूर्वमसौ न पश्चाद्भवेत् स एवेत्यपि युक्तिमेति ।</p>
-<p>यतो न दृष्टं यदभून्न पूर्वं पश्चात् तदासेति कुतश्च किञ्चित् ॥121॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I122" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>न चैव मुक्तौ न(तु) हरेः पृथक्त्वमैक्यं तथा स्यादिति युक्तिमेति ।</p>
-<p>यतो न कुत्रापि भिदाभिदा च दृष्टा चितश्चेतनया कुतश्चित् ॥122॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I123" data-verse="AV_C04_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>इत्थं मतानि भ्रमजानि यस्मात् मोक्षं समुद्देश्यमपि भ्रमेण ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>विदुर्न सम्यग्यदपीह लौकिकाः सुखं मम स्याच्च सदेति जानते ॥123॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">दुखाद्रोदादिका चैव सर्वकर्तृत्वतोऽस्य च ।</span>
+<span class="shloka-line">सर्वशक्तेर्न दुःखं स्यादतः केवललीलया ॥188॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I124" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>औदार्यमुच्चावचशक्तिरात्मस्वरूपदार्ढ्यं च निजस्वभावः ।</p>
-<p>स्वातन्त्र्यमापूर्णविशेषयोग्यता विरोधहानिश्च चतुर्थपादे ॥124॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I125" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>व्यवस्थितिस्त्वविशेषस्थितिश्च निषेधसामान्यविधिक्रियाणाम् ।</p>
-<p>विभक्तता चात्वरयैव सिद्धिर्विपक्षसम्प्राप्तिविरुद्धहेतवः ॥125॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I126" data-verse="AV_C04_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>सुशक्यता शश्वदतिप्रसिद्धिर्विवेक(प्रसिद्धिविवेक)विन्यासविचारसञ्ज्ञाः ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>नानाप्रवृत्तिः कृतकृत्यता च विपक्षतर्काः समतीतपादे ॥126॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रवर्तको न चेदेष प्राण्यादन्यच्च कः पुमान् ।</span>
+<span class="shloka-line">‘ब्रह्मवित्परमाप्नोति’ इति यत्प्रथमसूचितम् ॥189॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तदेव मन्त्रवर्णेन सत्यं ज्ञानमनन्तवत् ।</span>
+<span class="shloka-line">लक्षितं तत्र सत्यत्वं सृष्ट्याऽन्नप्राणयोरपि ॥190॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">उक्तं ज्ञानं तु मनसा विज्ञानेनाप्युदीरितम् ।</span>
+<span class="shloka-line">अनन्तत्वं तथाऽऽनन्दमयवाचाऽप्युदाहृतम् ॥191॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सद्भावं यापयेद्यस्मात् सत्यं तत्तेन कथ्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">इति सृष्टिरिह प्रोक्ता जगत्सद्भावयापकम् ॥192॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ब्रह्मेति स्थापनायैव सत्त्वं जीवनमेव च ।</span>
+<span class="shloka-line">विशीर्णता च सत्त्वं स्यात् सन्नमित्याहुरेव यत् ॥193॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अतोऽद्यतात्तृताऽन्नत्वं सत्यशब्दार्थ एव हि ।</span>
+<span class="shloka-line">‘प्राणं देवा अनुप्राणन्ति मनुष्या पशवश्च ये ॥194॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">आयुः प्राणो हि भूतानाम्’ इति यद्गतिजीवने ।</span>
+<span class="shloka-line">उक्ते सदिति धात्वर्थो गतिश्चातो हि सत्यता ॥195॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्राणत्वमवबोधार्थो मनुधातुः प्रकीर्तितः ।</span>
+<span class="shloka-line">‘नाल्पे सुखम्’ इति प्रोक्त्यैवानन्दमयतोक्तितः ॥196॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अनन्तत्वं सुनिर्णीतं पूर्णानन्दो हि नाल्पके ।</span>
+<span class="shloka-line">अतो हि मन्त्रवर्णोक्तविस्तृतिस्तु समस्तया ॥197॥</span>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I127" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>महाफलत्वं प्रविविक्तता च सन्धिग्रहः साधनमाप्तकृत्यम् ।</p>
-<p>विशेषकार्यं कृतिसंस्थितिश्च(कृतसंस्थितिश्च) सुयुक्तयो निर्णयगाः स्वपक्षे ॥127॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I128" data-verse="AV_C04_S02">
-<p>व्यामिश्रता कार्यकरत्वमर्थक्लृप्तिः सुदार्ढ्यं परतन्त्रता च ।</p>
-<p>समानधर्मः कृतशेषता च लोकोपमा पूर्वमतानुसाराः ॥128॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I129" data-verse="AV_C04_S02">
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
-<p>विशेषसाम्यश्रुतिराढ्यता च समानलोपो महिमाविशेषः ।</p>
+<div class="verse-text">
-<p>कृतार्थता शश्वदनुप्रवृत्तिः सिद्धान्तनिर्णीतिविशिष्टहेतवः ॥129॥</p>
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">क्रियते परया यस्मात् इतरोऽत्र न कथ्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">पुरुषं वेत्ति यो मुच्येत् ‘नान्यः पन्था हि विद्यते’ ॥198॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इति श्रुतेरन्यवेदी कथं मुक्तिं प्रयास्यति ।</span>
+<span class="shloka-line">पुरुषः पर आत्माऽजो ब्रह्म नारायणः प्रभुः ॥199॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">महानानन्द उद्विष्णुर्भग ओम इतीर्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">स्वयं नारायणो देवो नान्यस्यैतानि कस्यचित् ॥200॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानादि कुर्वते’ ।</span>
+<span class="shloka-line">सूक्तेन पौरुषेणैनं यजन्त्यध्यात्मकोविदाः ॥201॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इति पैङ्गिश्रुतिस्तेन नान्यज्ञानाद्विमुच्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">ब्रह्मशब्दोदिते तस्मिन्नात्मशब्दं प्रयुज्य च ॥202॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तस्मादाकाशसृष्टिं च प्रोवाचात्र चतुर्विधाम् ।</span>
+<span class="shloka-line">भूतं भूताभिमानी च तद्देहोऽन्तर्नियामकः ॥203॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">हरिश्चाकाशशब्दोक्तो मुख्यतो हरिरेव च ।</span>
+<span class="shloka-line">आ समन्तात् काशते यदाकाशो मुख्यतो हरिः ॥204॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">बलज्ञानस्वरूपत्वाद्वायुरग्निरगं नयन् ।</span>
+<span class="shloka-line">आप आपालनाच्चैव पृथिवी प्रथितो यतः ॥205॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">उष्टानामाश्रयत्वेन स एवौषधिनामकः ।</span>
+<span class="shloka-line">ओषधीषु स्थितो विष्णुः क्षुधितैराश्रितो भवेत् ॥206॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">पुरि शेते यतः सोऽथ पुरुषश्चेति गीयते ।</span>
+<span class="shloka-line">क्रियाप्रवर्तकत्वेन प्रादुर्भावो हरेर्जनिः ॥207॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">आकाशादिषु नान्योऽस्ति(नान्याऽस्ति) ह्यभिमानोऽभिमानिनः ।</span>
+<span class="shloka-line">अभिमानिशरीरस्य साक्षाद्भूतस्य चोद्भवः ॥208॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">एवं देहादिपर्यन्तमागतं हरिमेव तु ।</span>
+<span class="shloka-line">परामृशति तस्यैव पञ्चरूपत्ववित्तये ॥209॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">त्यक्त्वा भूतादिकं सर्वं ‘स वा एष’ इति श्रुतिः ।</span>
+<span class="shloka-line">स इत्यात्मपदोद्दिष्ट एष जीवशरीरगः ॥210॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सारान्नमय एवायं न लोकान्नमयः प्रभुः ।</span>
+<span class="shloka-line">इति तं रसशब्देन विशिनष्टि शरीरगम् ॥211॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इदमित्येव निर्देशो वस्त्रप्रावृतवद्विभोः ।</span>
+<span class="shloka-line">शिर आदेर्भवेज्जीवशिर आदौ व्यवस्थितेः ॥212॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तं विदित्वाऽस्य मुक्तिः स्यान्नान्यज्ञानात् कथञ्चन ।</span>
+<span class="shloka-line">आदित्ये पुरुषे चायमिति भेदोपदेशतः ॥213॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">नास्याभेदोऽस्ति जीवेन नानुमा कामचारिणी ।</span>
+<span class="shloka-line">विमतानि शरीराणि मद्भोगायतानानि यत् ॥214॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">शरीराणीत्यादिका तु तत्त्वज्ञाने ह्यपेक्षते ।</span>
+<span class="shloka-line">प्रत्यक्षादिविरुद्धत्वादक्षागमभयोज्झिता ॥215॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अनुमा कामवृत्ता हि कुत्र नावसरं व्रजेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">‘जड आत्मैव वस्तुत्वात्’ ‘प्रमेयत्वाज्जडं चितिः’ ॥216॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘घन आकाश’ इत्याद्या वार्यन्ते केन हेतुना ।</span>
+<span class="shloka-line">न जीवभेदसूत्राणां शङ्क्याऽत्र पुनरुक्तता ॥217॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">वाक्यान्तरद्योतकत्वात् पृथगित्यत्र पूर्णता ।</span>
+<span class="shloka-line">योगमन्नमयाद्यैर्यत् फलत्वेनास्य शंसति ॥218॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स्थानद्वयेऽप्यतः कोशा एत इत्यतिसाहसम् ।</span>
+<span class="shloka-line">उपसङ्क्रमणं चैव द्वितीयोद्देशितं प्रति ॥219॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अतिक्रमं वदन्तं तमुपशब्दो निवारयेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">अश्रुतस्यातिशब्दस्य स्थानं दद्यात् कथं पुनः ॥220॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">श्रुताश्रुतपरित्यागकल्पने विगतह्रियाम् ।</span>
+<span class="shloka-line">मृतावेव परित्यागः कृतो ह्यन्नमयस्य च ॥221॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">येऽन्नं ब्रह्मेत्याद्युपासां सामानाधिकरण्यतः ।</span>
+<span class="shloka-line">उक्त्वा पञ्चस्वरूपाणां पुनस्तत्प्राप्तिवादिनी ॥222॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स्थानद्वयगता वेदवाणी तदपलापिनाम् ।</span>
+<span class="shloka-line">तमसोऽन्यत्र संस्थानं कथमेव सहेत सा ॥223॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘अधीहि भगवो ब्रह्म’ इत्युक्तोऽन्नप्राणपूर्वकम् ।</span>
+<span class="shloka-line">आह ब्रह्म कथं तन्न द्वारं तदितिवादिनः ॥224॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">उपसत्तिं कथं विद्युरुपसन्नाय हि त्रिशः ।</span>
+<span class="shloka-line">वक्तव्यं ब्रह्म गुरुणा चतुर्वारमथापि वा ॥225॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सकृद्वेत्यागमा ब्रूयुः सम्प्रदायविदोऽपि च ।</span>
+<span class="shloka-line">तद्यत्किञ्चित् कथं ब्रूयादुपसन्नाय दिक्पतिः ॥226॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न वदेत् ब्रह्म च कथं मायावी न हि वारिराट् ।</span>
+<span class="shloka-line">चष्ट इत्येव तच्चक्षुः श्रवणाच्छ्रोत्रमुच्यते ॥227॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">वचनादेव वाग् ब्रह्म सृष्टिस्थित्यादिकारणम् ।</span>
+<span class="shloka-line">तच्च वाधूलशाखायामष्टरूपमुदाहृतम् ॥228॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विज्ञानानन्दसहितं पृथक् सृष्ट्यादिलक्षणैः ।</span>
+<span class="shloka-line">आवापोद्वापतः शाखा यत आहुः परं पदम् ॥229॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘यतो भूतानि जायन्त’ इत्याद्यैर्लक्षणैः स्वयम् ।</span>
+<span class="shloka-line">लक्षितं गुरुणा पश्चात् तपसैवापरोक्षतः(पश्चात्तपसैवापरोक्षितम्) ॥230॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">दृष्ट्वैकैकस्वरूपं(दृष्ट्वैकैकं स्वरूपं) तु समस्तोक्तानुदर्शनम् ।</span>
+<span class="shloka-line">इच्छताऽऽज्ञां गुरोः प्राप्य तपसैवापरोक्षितम् ॥231॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अब्रह्मेत्येव वदतां श्रुताहान्यश्रुतग्रहौ ।</span>
+<span class="shloka-line">साक्षाल्लक्षणतां प्राप्ताविति लज्जा तदुक्तिषु ॥232॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">समीपे सहभोगस्य मुक्तित्वेनोक्तितोऽसकृत् ।</span>
+<span class="shloka-line">भेदो जीवेशयोर्मिथ्येत्येव मिथ्या स्वयं भवेत् ॥233॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">एतेन मयटश्चैव द्वैविध्येनार्थकल्पनात् ।</span>
+<span class="shloka-line">तदन्येषां मतमपि सत्संसत्सु न भासते ॥234॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अतो नारायणो देवो निःशेषगुणवाचकैः ।</span>
+<span class="shloka-line">गुणिसामान्यवचनैरपि मुख्यतयोदितः ॥235॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अध्यात्मगैश्च प्राणाद्यैस्तथैव ह्यधिभूतगैः ।</span>
+<span class="shloka-line">अन्नादिशब्दैर्भगवानेको मुख्यतयोदितः ॥236॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">जन्माद्यस्येति सूत्रेण गुणसर्वस्वसिद्धये ।</span>
+<span class="shloka-line">ब्रह्मणो लक्षणं प्रोक्तं शास्त्रमूलं यतस्ततः ॥237॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अन्वयः सर्वशब्दानां गुणसर्वस्ववेदकः ।</span>
+<span class="shloka-line">शब्दप्रवृत्तिहेतूनां तस्मिन् मुख्यसमन्वयात् ॥238॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अन्यार्थेष्वल्पताहेतोस्तन्निमित्तत्वतस्तथा ।</span>
+<span class="shloka-line">तद्वाचकत्वं शब्दानां बहुलातिप्रयोगतः(बहळातिप्रयोगतः) ॥239॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">रूढमित्येव साध्यं स्याद्रूढिर्हि द्विविधा मता ।</span>
+<span class="shloka-line">अविद्वद्विद्वदाप्त्यैव मुख्या हि विदुषां तु सा ॥240॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विद्वद्रूढिर्वैदिका स्यात् सा योगादेव लभ्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">तस्मान्मुख्यार्थता विष्णोरिति कृत्वा हृदि प्रभुः ॥241॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">समन्वयं साधयति.........।</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C01_S01_A007" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अन्तस्थत्वाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अन्तस्थत्वाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V07" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">............ देवानां तत्र शक्तताम् ।</span>
+<span class="shloka-line">आशङ्क्य तत्र रूढिं च तच्छब्दानामपि स्वयम् ॥242॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V07" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">समुद्रान्तस्थितत्वाद्यैस्तद्धर्मैर्विष्णुरूढताम् ।</span>
+<span class="shloka-line">साधयित्वाऽभिदां तैश्च पुनरेव न्यावारयत् ॥243॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C01_S01_A008" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="आकाशाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">आकाशाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">चेष्टा हि चेतनानां या सा भवेत् तत्प्रसादतः ।</span>
+<span class="shloka-line">अचेतनस्वभावस्तु विवरादिः कथं ततः ॥244॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इति शङ्कानिवृत्यर्थं आकाश इति नाम च ।</span>
+<span class="shloka-line">‘परतोपि वरीयस्त्व’ पूर्वल्लिङ्गाद्धरेर्भवेत् ॥245॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘‘नभो ददाति श्वसतां मार्गं यन्नियमाददः ।’’</span>
+<span class="shloka-line">इत्यादिवाक्यैः...............॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C01_S01_A009" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="प्राणाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">प्राणाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V09" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">.............अध्यात्ममन्वयव्यतिरेकतः ॥246॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V09" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्राणादिहेतुतादृष्टेः अतिदेशो हि तादृशः ।</span>
+<span class="shloka-line">लिङ्गं बलवदेव स्यात् प्रेरकोऽस्यापि यद्धरिः ॥247॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C01_S01_A011" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="गायत्र्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">गायत्र्यधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V11" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">नित्यत्वादेव शब्दस्य तत्स्वभावः कथं हरेः ।</span>
+<span class="shloka-line">कथं प्रसिद्धबहुलशब्दानामन्यथार्थता ॥248॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V11" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इति चेत् तद्धरेरेव बाहुल्याच्छ्रुतिलिङ्गयोः ।</span>
+<span class="shloka-line">तादृशत्वाच्च तच्छक्तेः ............॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C01_S01_A012" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अन्तिमप्राणाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अन्तिमप्राणाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V12" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">.........बाहुल्ये श्रुतिलिङ्गयोः ॥249॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V12" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अन्यस्य मुख्यवाच्यत्वमिति तन्नात्रगस्य हि ।</span>
+<span class="shloka-line">विष्णोरेव तु लिङ्गानि प्राणस्थानि तु सर्वशः ॥250॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V12" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्राणसंवादपूर्वाणि मुख्यतो जीवगतानि च ।</span>
+<span class="shloka-line">अभ्यार्चच्छतवर्षाणि प्राणवंशत्वमित्यपि ॥251॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V12" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तस्मादन्यत्रगैः शब्दैरुक्तन्यायैः समन्ततः ।</span>
+<span class="shloka-line">एको नारायणो देवो भण्यते नात्र संशयः ॥252॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V12" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">वासुदेवादिरूपेण चतुर्मूतिश्च सर्वशः ।</span>
+<span class="shloka-line">अथवा पञ्चमूतिः स प्रोक्तोऽधिकरणं प्रति ॥253॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V12" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रतिसूत्रं प्रतिपदं प्रत्यक्षरमथापि वा ।</span>
+<span class="shloka-line">तैस्तैर्युक्तिश्रुतिन्यायविशेषैर्योग्यता यथा ॥254॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V12" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">बृहत्तन्त्रप्रमाणेन बह्वर्थमपि सङ्ग्रहात् ।</span>
+<span class="shloka-line">उच्यते नरबुद्धीनामपि किञ्चिद्ग्रहार्थतः ॥255॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S01_V12" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ग्रन्थोऽयमपि बह्वर्थो भाष्यं चात्यर्थविस्तरम् ।</span>
+<span class="shloka-line">बहुज्ञा एव जानन्ति विशेषेणार्थमेतयोः ॥256॥</span>
+<span class="shloka-line">तस्मान्महागुणो विष्णुर्नाम्नामपुनरुक्तितः ।</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥</div>
+<span id="gr-C1-S2" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="द्वितीयः पादः"></span>
+=== द्वितीयः पादः ===
+<span id="gr-adh-AV_C01_S02_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="सर्वगतत्वाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">सर्वगतत्वाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">लिङ्गात्मकानां शब्दानां वृत्तिर्नारायणे परे ॥ १ ॥</span>
+<span class="shloka-line">चिन्त्यते सर्वगत्वं तु प्रथमं प्रविचार्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">तत्र तत्र स्थितो विष्णुस्तत्तच्छक्तिप्रबोधकः ॥1॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">दूरतोऽप्यतिशक्तः स लीलया केवलं प्रभुः ।</span>
+<span class="shloka-line">इति ज्ञापयितुं कर्मकर्त्रोरुत्सर्गतो भिदा ॥2॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अभेदोऽपि विशेषे स्याद्बली सोऽप्यनपोदितः  ।</span>
+<span class="shloka-line">एतद्भावाभिधं लिङ्गं क्रियालिङ्गे ततः परम्॥3॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अन्तर्याम्यन्तरश्चेति क्रियाभावाख्यमुच्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">अदृश्यत्वाद्यभावाख्यं श्रुतिर्लिङ्गाधिका परा ॥4॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C01_S02_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अत्तृत्वाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अत्तृत्वाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S02_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अनित्यत्वात् क्रियाणां तु कथमेव स्वरूपता ।</span>
+<span class="shloka-line">इति चेत् स विशेषोऽपि क्रियाशक्त्यात्मना स्थिरः ॥6॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S02_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">शक्तिता व्यक्तिता(व्यक्तता) चेति विशेषोऽपि विशेषवान् ।</span>
+<span class="shloka-line">अभिन्नोऽपि क्रियादिश्च स्वभाव इति हि श्रुतिः ॥7॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S02_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘‘ज्ञानं नित्यं क्रिया नित्या बलं शक्तिः परात्मनः ।</span>
+<span class="shloka-line">नित्यानन्दोऽव्ययः पूर्णो भगवान् विष्णुरच्युतः’’ ॥8॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S02_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इति पैङ्गिश्रुतिश्चाह ‘‘शक्तिसद्भाव एव तु ।</span>
+<span class="shloka-line">क्रियादिनित्यता ज्ञेया तदन्यत्र त्वनित्यता’’ ॥9॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S02_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इति सत्तत्ववचनं........... ।</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C01_S02_A003" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="गुहाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">गुहाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S02_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">........ द्वित्वं चैकस्य युज्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">यः सेतुरिति चैकत्ववचनेन विशेषणात् ॥10॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C01_S02_A004" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अन्तरधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अन्तरधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S02_V04" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अन्तःस्थित्वा रमणकृदन्तरः समुदाहृतः ।</span>
+<span class="shloka-line">रमणं चात्मशब्देनादेयं मातीति चोच्यते ॥11॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S02_V04" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विशिष्टसुखवत्वाच्च ब्रह्मत्वं च विशिष्टता ।</span>
+<span class="shloka-line">अन्योन्यनियतिश्चेशनियमे नान्यथा भवेत् ॥12॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S02_V04" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">चेतनानां विशेषो यः स्वभावोऽपीश्वरार्पितः ।</span>
+<span class="shloka-line">अन्योन्यनियमे तस्मादनवस्थित्यसम्भवौ ॥13॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S02_V04" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ईश्वरश्चेन्नियन्ता(नियन्ता च स एव) स्यात् स एव प्रथमागतः ।</span>
+<span class="shloka-line">किमित्यपोद्यते कस्मात् वृथाऽवस्थितिकल्पना ॥14॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S02_V04" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">दोषवत्येव तस्मात् सा नैव कार्या कथञ्चन ॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C01_S02_A005" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अन्तर्याम्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अन्तर्याम्यधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S02_V05" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">रमणं नातियत्नस्य विक्षेपादेव युज्यते ॥15॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S02_V05" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इति चेत्सर्वनियमो यस्य कस्मान्न शक्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">स्वात्मनाऽनियतं(आत्मना नियतं) वस्तु प्रतीपं ह्यात्मनो भवेत् ॥16॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S02_V05" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स्वाधीनसत्ताशक्यादि कथमात्मप्रतीपकम् ।</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C01_S02_A006" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अदृश्यत्वाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अदृश्यत्वाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">गुणक्रियादयो भावा यदि वा स्युरभेदिनः ॥17॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अभेदोऽभावधर्माणां ब्रह्मणा युज्यते कथम् ।</span>
+<span class="shloka-line">नाभावो भाव इति च विशेषः प्रायशो भवेत् ॥18॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अतद्भावोऽन्यता चेति न विशेषोऽस्ति कश्चन ।</span>
+<span class="shloka-line">दोषाभावो गुण इति प्रसिद्धो लौकिकेष्वपि ॥19॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अदृश्यत्वादिकांस्तस्माद् गुणानाह स्वयं प्रभुः ।</span>
+<span class="shloka-line">भावाभावविरोधोऽपि न तु सर्वत्र विद्यते ॥20॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तदभावो हि तद्भावविरोधी न ततोऽपरः ।</span>
+<span class="shloka-line">पृथक्त्वाभावतद्रूपान्भेदांस्त्रीन् कल्पयन्ति चेत् ॥21॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">कल्पनागौरवाद्यास्तु दोषास्तत्र विरोधिनः ।</span>
+<span class="shloka-line">पृथक्त्वान्यत्वभेदास्तु पर्यायेणैव लौकिकैः ॥22॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">व्यवह्रियन्ते सततं वैदिकैरपि सर्वशः ।</span>
+<span class="shloka-line">दृष्टहानिरदृष्टस्य कल्पनेत्येव दूषणम् ॥23॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यदा तदधिको दोषो विद्यते को नु वादिनाम् ।</span>
+<span class="shloka-line">भावाभावस्वरूपास्तु विशेषा एव वस्तुनः ॥24॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अभिन्ना एव सङ्ग्राह्या व्यवहारप्रसिद्धये ।</span>
+<span class="shloka-line">यथैकः समवायोऽपि भेदाभेदौ च वस्तुनि ॥25॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अङ्गीकार्या विशेषेण स्थानेषु व्यवहर्तृभिः ।</span>
+<span class="shloka-line">अखण्डवादिनोऽपि स्यात् विशेषोऽनिच्छतोऽप्यसौ ॥26॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">व्यावृत्ते निविशेषे तु किं व्यावर्त्यबहुत्वतः ।</span>
+<span class="shloka-line">बहुलिङ्गसमायुक्तैर्बहुभी रूढनामभिः ॥27॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रसिद्धैरन्यगत्वेन वाच्यः साक्षाज्जनार्दनः ।</span>
+<span class="shloka-line">वैश्वानरादयः शब्दा अपि तद्वाचिनस्ततः ॥28॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तानि लिङ्गानि ते शब्दा अपि तद्गा हि सर्वशः ।</span>
+<span class="shloka-line">बहुलाऽप्यज्ञरूढिस्तत्प्राज्ञरूढिं न बाधते ॥29॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥</div>
+<span id="gr-C1-S3" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="तृतीयः पादः"></span>
+=== तृतीयः पादः ===
+<div class="introduction" id="AV_C01_S03_I01" data-verse="AV_C01_S03">
+<p>तत्रान्यत्र प्रसिद्धानां(तत्रान्यत्र च सिद्धानां) लिङ्गानाम्नां पुनर्हरिः ।</p>
+<p>विशेषान्मुख्यतो वृत्तिं स्वस्मिन्नेवात्र वक्त्यजः ॥1॥</p>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C01_S03_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="द्युभ्वाद्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">द्युभ्वाद्यधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S03_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विष्णावेवात्मशब्दस्य रूढत्वान्न शिवादिकान् ।</span>
+<span class="shloka-line">श्रुतिर्वक्त्यखिलेशत्वात् .............॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C01_S03_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="द्युभ्वाद्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">द्युभ्वाद्यधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S03_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">...............भूमा विष्णुः सुखाधिकः ॥2॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C01_S03_A003" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अक्षराधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अक्षराधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अतो विरुद्धवद्भातमपि व्याख्याय तत्त्वतः ।</span>
+<span class="shloka-line">योजनीयं हरौ वाक्यं विरुद्धैर्लक्षणैर्युतम् ॥3॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ब्रह्मैव तानि लिङ्गानि तदन्यत्र त्वसन्त्यपि ।</span>
+<span class="shloka-line">अविरोधेन गोविन्दे सन्त्यस्थूलादिकानि च ॥4॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अन्यवस्तुस्वभावानां स्थौल्यादीनामपाकृतिम् ।</span>
+<span class="shloka-line">नारायणे श्रुतिर्वक्ति न तु तस्यास्वभावताम् ॥5॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सर्वधर्मा सर्वनामा सर्वकर्मा गुणाः श्रुताः ।</span>
+<span class="shloka-line">दोषाः श्रुताश्च नेत्याद्या प्रमाणं श्रुतिरत्र च ॥6॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C01_S03_A007" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="वामनाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">वामनाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S03_V07" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">लिङ्गं साधारणं शब्दौ स्थानं लिङ्गमनुग्रहः ।</span>
+<span class="shloka-line">पुनः शब्दा लिङ्गशब्दौ विचार्या द्विःस्थिता इह ॥7॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S03_V07" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">बाहुल्यं लिङ्गशब्दानामनुक्तिश्च विरुद्धता ।</span>
+<span class="shloka-line">अदृष्टिरन्वयाभावो विपरीतश्रुतिभ्रमः ॥8॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S03_V07" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">लिङ्गावकाशराहित्यभ्रमस्तादृग्द्वयं तथा ।</span>
+<span class="shloka-line">बहुतादृक्त्वमुक्तस्य विरोधोऽर्थात् तथागतिः ॥9॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S03_V07" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">समस्तमेतदित्यत्र पूर्वपक्षेषु युक्तयः ।</span>
+<span class="shloka-line">ता एव बलवत्यस्तु(त एव बलवन्तस्तु) गत्यन्तरविवर्जिताः ॥10॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S03_V07" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सिद्धान्तयुक्तयो ज्ञेया दृश्यन्ते ताश्च सर्वशः ।</span>
+<span class="shloka-line">मुक्तोपसृप्यता प्राणादाधिक्यं सर्वतस्तथा ॥11॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S03_V07" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">वैलक्ष्ण्यं स्वभावस्य प्रेक्षापूर्वा क्रिया तथा ।</span>
+<span class="shloka-line">अरस्य ण्यस्य चेशत्वं सूर्याद्यनुकृतिस्तथा ॥12॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S03_V07" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">वामनाख्या सर्वकम्पस्तच्छब्दानन्यसिद्धता ।</span>
+<span class="shloka-line">अनामरूपता भेदस्योपजीव्यप्रमाणता ॥13॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S03_V07" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सर्वैश्वर्यादिकाद्यास्ता वेदेशेन प्रदर्शिताः ।</span>
+<span class="shloka-line">अधिकारश्च तद्धानिः प्रसङ्गादेव चिन्तितौ ॥14॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C01_S03_A008" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="देवताधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">देवताधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S03_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तत्फलाय विधिः सिद्धे चोपासाया निराकृतः ।</span>
+<span class="shloka-line">यतो जैमिनिनाऽन्यार्थमसिद्धेऽर्थे विधिस्तथा ॥15॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S03_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विद्याधिराजस्य मतमविरोधस्तयोस्ततः ।</span>
+<span class="shloka-line">मोक्षे फलविशेषोऽस्ति न च सर्वं प्रकाशते ॥16॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S03_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सर्वदा तेन देवानामपि युक्ता ह्युपासना ।</span>
+<span class="shloka-line">नित्यं वृद्धिक्षयापेतं विष्णोः पूर्णं तु वेदनम् ॥17॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S03_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स्पष्टातिस्पष्टविशदं ब्रह्मणोऽशेषवस्तुगम् ।</span>
+<span class="shloka-line">अन्येषां क्रमशो ज्ञानं मितवस्तुगतं सदा ॥18॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S03_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इत्यादयो विशेषास्तु सदा विद्यापतेर्हृदि ।</span>
+<span class="shloka-line">जैमिन्याद्यास्तु सामान्यवेत्तृत्वात् तत्तथावदन् ॥19॥</span>
+<span class="shloka-line">विद्येशमतमेतस्मान्नैव सद्भिर्विरुध्यते ।</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥</div>
+<span id="gr-C1-S4" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="चतुर्थः पादः"></span>
+=== चतुर्थः पादः ===
+<span id="gr-adh-AV_C01_S04_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="।आनुमानिकाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">।आनुमानिकाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">दुःखिबद्धावराद्यास्तु तदधीनत्वहेतुतः ॥1॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">शब्दा ब्रह्मणि वर्तन्ते राज्ञि यद्वत्पराजयः ।</span>
+<span class="shloka-line">स्वातन्त्र्यं तद्गतत्वं च शब्दवृत्तेर्हि कारणम् ॥2॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स्वातन्त्र्यं तत्र मुख्यं स्यात् कुतो राज्ञि जयोऽन्यथा ।</span>
+<span class="shloka-line">न हि भृत्यस्य विजयिशब्दस्तावत् प्रयुज्यते ॥3॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यावद्राज्ञ्यन्यगत्वेऽपि स्वातन्त्र्याभासमात्रतः ।</span>
+<span class="shloka-line">भृत्यबन्धादिकं राज्ञि राज्ञो बन्धादियोग्यतः ॥4॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">कारणं संशयस्य स्यादिति नैव प्रयुज्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">अमङ्गलत्वाच्छब्दानां राज्ञो(राज्ञा) योगादमङ्गले ॥5॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अप्रियत्वात्तु शब्दस्य स्यात् प्रयोगनिवर्तनम् ।</span>
+<span class="shloka-line">गुणास्तु तादृशा यत्र प्रयुज्यन्तेऽखिला अपि ॥6॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">पूज्येष्वेव विशेषेण स्वातन्त्र्यं मुख्यकारणम् ।</span>
+<span class="shloka-line">अतो(ततो) दोषातिदूरत्वात् संशयस्याप्यसम्भवात् ॥7॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">दोषाणां विष्णुगत्वस्य प्राज्ञबुद्धिव्यपेक्षया ।</span>
+<span class="shloka-line">स्वातन्त्र्यार्थमभिप्रेत्य दोषशब्दाश्च विष्णवि ॥8॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">वासुदेवश्रुतिश्चाह नैव विष्णावमङ्गलम् ।</span>
+<span class="shloka-line">मङ्गलामङ्गलेऽन्यत्र ततो नामङ्गलं वदेत् ॥9॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स्वातन्त्र्यापेक्षया विष्णौ दोषो नामङ्गलोक्तितः ।</span>
+<span class="shloka-line">बहुभुक्त्वं यथा दोषो नृषु नैव हरौ क्वचित् ॥10॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">एवं दुःख्यादिशब्दाश्च स्वातन्त्र्यापेक्षयोदिताः ।</span>
+<span class="shloka-line">नैव दोषा हरौ तद्गबुद्ध्योक्ता दोषकारिणः ॥11॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तस्मात्ते दोषशब्दाश्च तत्रैव गुणवाचकाः ।</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C01_S04_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="ज्योतिरुपक्रमाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">ज्योतिरुपक्रमाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">जातमोतं हरौ यस्माज्ज्योतिः, षः प्राणरूपतः ॥12॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">(आयज्ञेतः)आयजेतश्चायजेतो, वसन्तिश्च वसंस्ततः ।</span>
+<span class="shloka-line">विगतच्छादनत्वात्तु गच्छ, भूतभयङ्करः ॥13॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">भुङ्क्ष्वेत्युक्तो, हरिर्हुं च हुतमस्मिन् जगद्यतः ।</span>
+<span class="shloka-line">स्फुटत्वात् फडिति प्रोक्तः, कव रक्षण इत्यतः ॥14॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">कवचं, वर्तते यस्मात् षड्गुणत्वेन सर्वदा ।</span>
+<span class="shloka-line">वषट्, तद्गत्वतस्तेषां वौषडित्येव कथ्यते ॥15॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स्वीयं स्वीकुरुते यस्मात् स्वाहेत्युक्तो जनार्दनः ।</span>
+<span class="shloka-line">नमन्त्यस्मिन् गुणा यस्मान्नम इत्येव कथ्यते ॥16॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इत्यशेषक्रियानामशब्दैरेको जनार्दनः ।</span>
+<span class="shloka-line">उच्यते मुख्यतो यस्मात् पदवर्णस्वरात्मभिः(यस्मात्परवर्णस्वरादिभिः) ॥17॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तस्मादनन्तगुणता श्रुतितात्पर्यतोऽस्य हि ।</span>
+<span class="shloka-line">विज्ञानार्थत्वतः सर्वशब्दानां नास्ति दूषणम् ॥18॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अङ्गीकृतेऽपि नैवास्ति दोषो वाक्यसमन्वये ।</span>
+<span class="shloka-line">तदर्थत्वेन कर्मादेः सम्भवादल्पबुद्धये ॥19॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘‘कश्छन्दसां योगम्’’ इति श्रुतेर्योगार्थतत्त्ववित् ।</span>
+<span class="shloka-line">ब्रह्मैको नैव चान्योऽस्ति क इत्यस्योभयार्थतः ॥20॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तस्यापि पूर्वसिद्धस्य ज्ञानमेवेति निश्चयात् ।</span>
+<span class="shloka-line">नित्ययोगोऽपि शब्दानामर्थैर्नैव निषिध्यते ॥21॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C01_S04_A006" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="प्रकृत्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">प्रकृत्यधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स्त्रीशब्दाश्च निषेधार्थाः सर्वेऽपि ब्रह्मवाचकाः ।</span>
+<span class="shloka-line">विरोधिसर्वबाहुल्यकारणस्त्रीनिषेधिनाम् ॥22॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">पृथक्समन्वयार्थानि स्थानान्येतानि सर्वशः ।</span>
+<span class="shloka-line">सर्वमानैर्विरोधश्च व्युत्पत्तेरप्यशक्यता ॥23॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">परस्परविरोधश्च विरोधः कार्यतद्वतोः ।</span>
+<span class="shloka-line">स्त्रीलिङ्गत्वं निषेधश्च पूर्वपक्षेषु युक्तयः(हेतवः) ॥24॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">दोषात्यस्पृष्टिनियमः शब्दार्थानेकता तथा ।</span>
+<span class="shloka-line">बहुरूपत्वमीशस्य व्यक्त्यव्यक्तिविशेषिता ॥25॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">उत्पादनं स्वदेहाच्च दुर्जनाव्यक्तता तथा ।</span>
+<span class="shloka-line">इत्याद्या युक्तयः साक्षात् सिद्धान्तस्थापका इह ॥26॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अन्वयः सर्वशब्दानामशक्यो ज्ञातुमञ्जसा ।</span>
+<span class="shloka-line">इति यल्लोकवैमुख्यं जैमिन्यादिमतं वदन् ॥27॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विद्याधिनाथो भगवानपाचक्रे स्वयं प्रभुः ।</span>
+<span class="shloka-line">स्वशिष्याणां प्रसिद्ध्यर्थं मतमात्मीयमंशतः ॥28॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विज्ञातं तैर्जगादात्र तारतम्यं नृणां वदन् ।</span>
+<span class="shloka-line">तेषु तेषु पदार्थेषु रूढिरङ्गीकृता यतः ॥29॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रयोजनबहुत्वेन तस्य तस्याविरोधतः ।</span>
+<span class="shloka-line">उपदेशादिसामर्थ्याद्विष्णौ शक्तिश्च गृह्यते ॥30॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तथाप्येतद्विरोधे तु तद्वाचित्वमपोद्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">अविरोधे तु बह्वर्था एतन्मूलतया मताः ॥31॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इतो हि रूढतान्येषामुपजीव्यत्वमत्र हि ।</span>
+<span class="shloka-line">तत्सिद्धिस्तदपेक्षा च सापेक्षा च हरीच्छया ॥32॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तस्मात् परममुख्यत्वं विष्णावन्यत्र मुख्यता ।</span>
+<span class="shloka-line">उपलक्षणा च गौणी च तिस्रः शब्दस्य वृत्तयः ॥33॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रवृत्तिहेतोर्बाहुल्यं ज्ञेयं परममुख्यता ।</span>
+<span class="shloka-line">तत्र प्रयोगबाहुल्यं यदि तत्परता किमु ॥34॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">उभयं दृश्यते विष्णौ शब्दानामपि सर्वशः ।</span>
+<span class="shloka-line">प्रयोगमात्रबाहुल्यं रूढिरित्यभिधीयते ॥35॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रयोगयुक्तसादृश्यं सम्बन्धो वाऽप्यमुख्यतः ।</span>
+<span class="shloka-line">वृत्तिहेतुरिति ज्ञेयः पूर्वायोगेऽपरग्रहः ॥36॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">एतमेव तथा सन्तं शतर्चीत्यादिनामभिः ।</span>
+<span class="shloka-line">आचक्षत इति ह्यत्र सन्तमित्यवधारणात्(सन्तमित्यवधारणा) ॥37॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">योगस्य रूढेः प्राबल्यं विद्वद्रूढिं च तत्रगाम् ।</span>
+<span class="shloka-line">बहुशो दर्शयत्यञ्जस्तात्पर्यात् सनिरुक्तिकम् ॥38॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अ इति ब्रह्म कथितं तद्य्वाख्यानात्मता तथा ।</span>
+<span class="shloka-line">शब्दानामपि सर्वेषां नामवित् कृतकृत्यता ॥39॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विष्णुनामार्थरूपत्वं संहितादेरथाब्रवीत् ।</span>
+<span class="shloka-line">णकारं च षकारं च बलचेष्टात्मकं वदन् ॥40॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तज्ज्ञानपूर्वकत्वेन संहिताध्ययनं तथा ।</span>
+<span class="shloka-line">उपसर्गत्वतो वेस्तु ताच्छील्यार्थादुनस्तथा ॥41॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">णकारश्च षकारश्च नामरूपतया मतौ ।</span>
+<span class="shloka-line">तस्मात् समन्वयो विष्णौ स्वरवर्णपदात्मनः ॥42॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अपि वेदस्य किमुत वाक्यरूपेण सङ्गतिः ।</span>
+<span class="shloka-line">घोषाः सर्वेऽपि वेदाश्च सर्वे वेदाश्च यत्पदम् ॥43॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इन्द्रं मित्रं यमिन्द्रं च प्रथमः सङ्कृतिस्तथा ।</span>
+<span class="shloka-line">नामधाः सर्वदेवानामेक इत्यादिका श्रुतिः ॥44॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रमाणमुक्तविषये तदेवोक्तमुपक्रमात् ।</span>
+<span class="shloka-line">इति स्वयं भगवता ब्रुवताऽशेषमन्वयम् ॥45॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न शब्दवाच्यतैवात्र प्रधानस्य निषिद्ध्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">सर्ववेदेतिहासेषु पुराणेषु च सङ्ग्रहात् ॥46॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘‘सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ।</span>
+<span class="shloka-line">निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम्’’ ॥47॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इत्यादिवाक्यरूपेण यत्रार्थो नान्य इष्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">तेजोऽबन्नात्मकं वाऽपि यद्युपादानमिष्यते ॥48॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अनाद्येवापराधः कः प्रधानमिति चोदिते ।</span>
+<span class="shloka-line">‘‘अजामेकाम्’’ इति प्राह श्रुतिरेतां यदा तदा ॥49॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">को दोषः सर्वथैवास्ति परिणामि जडं यदि ।</span>
+<span class="shloka-line">अस्माकं परमुख्यार्थो भगवानेक एव तु ॥50॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">मुख्यमात्रतया रूढं सर्वमभ्युपगम्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">सर्वेषामपि शब्दानां गौणाद्यं तदयोगतः ॥51॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अर्थद्वयमभिप्रेत्य प्रवृत्ते हरिरुक्तवान् ।</span>
+<span class="shloka-line">‘‘कार्याणां कारणं पूर्वं वचसां वाच्यमुत्तमम् ॥52॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">योगानां परमां सिद्धिं परमं ते पदं विदुः’’ ।</span>
+<span class="shloka-line">इति बुद्धौ समारोहादुभयोर्योगरूढयोः ॥53॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">त्यागे च कारणाभावादुभयार्थत्वमिष्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">विपरीतप्रमाभावे पूर्वारोहस्तु कारणम् ॥54॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सा भवेद्यत्र न व्यर्थः पूर्वारोहो भ्रमो यथा ।</span>
+<span class="shloka-line">अतो जगदुपादानं प्रधानं वक्ति सा श्रुतिः ॥55॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘‘यत्तत्त्रिगुणमव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् ।</span>
+<span class="shloka-line">प्रधानं प्रकृतिं प्राहुरविशेषं विशेषवत् ॥56॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">पञ्चभिः पञ्चभिः ब्रह्म चतुर्भिर्दशभिस्तथा ।</span>
+<span class="shloka-line">एतच्चतुर्विंशतिकं गणं प्राधानिकं विदुः’’ ॥57॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इति भागवते प्राह विद्याधीशः स्वयं प्रभुः ।</span>
+<span class="shloka-line">न च प्रकृतिशब्देन ब्रह्मोपादानमुच्यते ॥58॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘‘अविकारः सदा शुद्धो नित्य आत्मा सदा हरिः ।</span>
+<span class="shloka-line">सदैकरूपविज्ञानबल आनन्दरूपकः’’ ॥59॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘‘निर्विकारोऽक्षरः शुद्धो निरातङ्कोऽजरोऽमरः ।</span>
+<span class="shloka-line">अविश्वो विश्वकर्ताऽजो यः परः सोभिधीयते’’ ॥60॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘‘निर्विकारमनौपम्यं सदैकरसमक्षयम् ।</span>
+<span class="shloka-line">ब्रह्मेति परमात्मेति यं विदुर्वैदिका जनाः’’ ॥61॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इति श्रुतिपुराणोक्त्या न विकारी जनार्दनः ।</span>
+<span class="shloka-line">पराधीनविशेषाप्तिरनिवर्त्यान्यथाभवः ॥62॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">क्षीरादिवद्विकारः स्यान्नैव स स्याद्धरेः क्वचित् ।</span>
+<span class="shloka-line">अपादानत्वमेवास्य यद्युपादानतयेष्यते ॥63॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अङ्गीकृतं तत्पितृवन्न तु विश्वात्मना भवः ।</span>
+<span class="shloka-line">न चोर्णनाभिजनितृमातॄणां च विकारिता ॥64॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">चेतनत्वात् तदन्नं हि कार्यरूपतया भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">अपादानतया विश्वकर्तृत्वं बुद्धिपूर्वकम् ॥65॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">उक्तं भाल्लविशाखायां ब्रह्मतर्के च सादरम् ।</span>
+<span class="shloka-line">‘‘इच्छामात्रात् प्रभोः सृष्टिरविकारस्य सर्वदा ॥66॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स्वभावोऽयमनन्तस्य रजो येनाभवज्जगत्’’ ।</span>
+<span class="shloka-line">‘‘स्वदेहादिच्छया विश्वं भुक्तपूर्वं जनार्दनः ॥67॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ससर्ज मातापितृवदूर्णनाभिवदेव वा ।</span>
+<span class="shloka-line">प्रधानं परिणाम्येशो निर्विकारः स्वयं सदा’’ ॥68॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न चेतनविकारः स्याद्यत्र क्वाप ह्यचेतनम् ।</span>
+<span class="shloka-line">नाचेतनविकारोऽपि चेतनः स्यात् कदाचन ॥69॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न चान्यस्यान्यरूपत्वं विकृतत्वेऽपि दृश्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">न क्षीरादन्यता दध्नः केनचिद्दृश्यते क्वचित् ॥70॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सर्वज्ञात् ब्रह्मणोऽन्यत्वं जगतो ह्यनुभूयते ।</span>
+<span class="shloka-line">अभेदः सत्वमात्रेण स्यात् खर्वस्वर्णयोरपि ॥71॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">भागेन परिणामश्चेद्भागयोर्भेद एव हि ।</span>
+<span class="shloka-line">यो भागो न विकारी स्यात् स एवास्माकमीश्वरः ॥72॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">भिन्नानां समुदायस्य नाम ब्रह्मेति तद्भवेत्(ब्रह्मेति चेद्भवेत्) ।</span>
+<span class="shloka-line">ब्रह्मोपादानता न स्यात् तदा विश्वस्य हि क्वचित् ॥73॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">शृङ्गाच्छरो, ऽवलिमभ्यो दूर्वा, गोमयतस्तथा ।</span>
+<span class="shloka-line">वृश्चिकश्चेत्येवमाद्येष्वपादानत्वमिष्यते ॥74॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">उपादानैकदेशत्वं यद्यप्यत्र प्रदृश्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">अप्यपादानतैवात्र दृष्टान्तो ब्रह्मणो भवेत् ॥75॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न ह्युपादानतैवात्र बाह्यावयवगौरवात् ।</span>
+<span class="shloka-line">न चाचेतनतस्तत्र चेतनस्य समुद्भवः ॥76॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">उपादानतया किं तर्ह्यपादानं ह्यचेतनम् ।</span>
+<span class="shloka-line">कार्यदेहगतस्यास्य चेतनस्य प्रदृश्यते ॥77॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सच्च त्यच्चाभवदिति नास्य विश्वत्वमुच्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">‘‘तत्सृष्ट्वा’’ इति गिरैवास्य पूर्वं विश्वस्य सिद्धितः ॥78॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सत्त्वात् ततेर्वैदिकत्वात् सम्यग्वक्तुमशक्यतः ।</span>
+<span class="shloka-line">आश्रयत्वात् स्वाश्रयत्वाज्ज्ञानत्वाद् दुर्विदत्वतः ॥79॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सत्ततेर्यातनाच्चैव ह्यप्राप्तत्वाच्च दुर्जनैः ।</span>
+<span class="shloka-line">नित्यसाधुगुणव्याप्तियन्तृरूपत्वतः सदा ॥80॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">जगद्गतेन रूपेण ब्रह्मैव हि तथोच्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">व्यक्तिरुक्तगुणानां हि पुरुषापेक्षया नृणाम् ॥81॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">भवेदभवदित्याद्यः प्रयोगश्चात्र युज्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">तस्मादशेषकर्तैको निर्विकारो रमापतिः ॥82॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">शब्दैः प्रकृतिरित्याद्यैः स्त्रीलिङ्गैरभिधीयते ।</span>
+<span class="shloka-line">बहु स्यामिति तस्यैव ह्युक्तमार्गेण युज्यते ॥83॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तत्तद्गतेन रूपेण तदर्थं ह्यसृजज्जगत् ।</span>
+<span class="shloka-line">यच्चाविकृतमेवैकं(यच्चाविकृतमेवैतत्) ब्रह्म विश्वात्मना मृषा ॥84॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">दृश्यते मन्ददृष्ट्यैव स सर्ग इति कथ्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">सा मन्ददृष्टिस्तस्यैव ब्रह्मणः किं ततोऽन्यगा ॥85॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ब्रह्मणश्चेत् क्व सार्वज्ञमन्यथा चेत् स्वतोऽन्यता ।</span>
+<span class="shloka-line">नादेहयोगिनो दृष्टिरिति तत्कारणं स्वतः ॥86॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">देहिनः कारणयुता देहाश्च यदि न भ्रमात् ।</span>
+<span class="shloka-line">किं भ्रान्तिकल्पितं तत्र भेदोपि भ्रमजो यदि ॥87॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">भ्रान्तेरज्ञानमूलत्वात् तस्य भेदव्यपेक्षया ।</span>
+<span class="shloka-line">नाज्ञानकल्पकं किञ्चिदन्योन्याश्रयता यतः ॥88॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">भ्रमत्वे त्वियमुक्तिश्च तदन्तःपतनान्न हि ।</span>
+<span class="shloka-line">व्यावहारिकता चाऽस्य स्यादबाध्यत्व एव हि ॥89॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">बाध्यं नार्थक्रियाकारि न च स्वप्नोऽपि नो मृषा ।</span>
+<span class="shloka-line">वासनाजनितत्वेन तस्याप्यङ्गीकृतत्वतः ॥90॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘‘स हि कर्ता’’ इति वाक्याच्च जाग्रत्वमिति हि भ्रमः ।</span>
+<span class="shloka-line">सर्पभ्रमादावपि हि ज्ञानमस्त्येव तादृशम् ॥91॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तदेवार्थक्रियाकारि तत्सदेवार्थकारकम् ।</span>
+<span class="shloka-line">ब्रह्म त्वर्थक्रियाकारि परतः स्वत एव वा ॥92॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अङ्गीकृतं हि तेनैव परतस्त्वे न च प्रमा ।</span>
+<span class="shloka-line">अमुख्यसत्यमानस्य साधकत्वे सदाऽऽवयोः ॥93॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न हि सम्प्रतिपत्तिः स्यादतस्तिष्ठतु सा प्रमा ।</span>
+<span class="shloka-line">न हि विप्रतिपन्नेन शक्यं साधयितुं क्वचित् ॥94॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">साधकत्वं तु सत्यस्य साक्षिणो ह्यावयोर्द्वयोः ।</span>
+<span class="shloka-line">सम्यक् सम्प्रतिपन्नं तन्न विवर्तमतं भवेत् ॥95॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यदि नाङ्गीकृतं किञ्चिदनङ्गीकृततापि हि ।</span>
+<span class="shloka-line">नाङ्गीकृतेति मूकः स्यादिति नास्मद्विवादिता ॥96॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘विश्वं सत्यं’ ‘यच्चिकेत’ ‘प्र घा न्वस्य’ ‘यथार्थतः’ ।</span>
+<span class="shloka-line">इत्याद्याः(इत्यादिश्रुतयः) श्रुतयः सर्वा विश्वसत्यत्ववाचिकाः ॥97॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सत्यत्वं गगनादेश्च साक्षिप्रत्यक्षसाधितम् ।</span>
+<span class="shloka-line">साक्षिसिद्धस्य न क्वपि बाध्यत्वं तददोषतः ॥98॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सर्वकालेष्वबाध्यत्वं साक्षिणैव प्रतीयते ।</span>
+<span class="shloka-line">कालो हि साक्षिप्रत्यक्षः सुषुप्तौ च प्रतीतितः ॥99॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अतीतानागतौ कालावपि नासाक्षिगोचरौ ।</span>
+<span class="shloka-line">पक्षीकर्तुमशक्यत्वान्नानुमा तत्र वर्तते ॥100॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तदेतदिति सर्वं च दृश्यं वा स्मृतिगोचरम् ।</span>
+<span class="shloka-line">साक्षिसिद्धेन कालेन खचितं ह्येव वर्तते ॥101॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तस्मान्न तं विना किञ्चन्स्मर्तुं द्रष्टुमथापि वा ।</span>
+<span class="shloka-line">शक्यं तन्नित्यसिद्धेर्हि नानुमावसरो भवेत् ॥102॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अतोऽदोषप्रतीतस्य सत्यत्वं साक्षिणा मतम् ।</span>
+<span class="shloka-line">परीक्षादेश्च सत्यत्वं तेन ह्येव मतं भवेत् ॥103॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अन्यथा श्रुतियुक्त्यादिप्रमाणैश्च सहैव तु ।</span>
+<span class="shloka-line">अकस्माद्विनिवृत्तिश्च किं विश्वस्य न शङ्क्यते ॥104॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इतः पूर्वं तथा भावाद्यदि नो संसृतेर्गतिः ।</span>
+<span class="shloka-line">वाक्यानुमादितश्चेत् स्यात् तत्प्रामाण्यं च साक्षितः ॥105॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तत्प्रामाण्यं यथा साक्षी स्थापयत्येवमेव हि ।</span>
+<span class="shloka-line">सर्वकालेष्वपि स्थैर्याद् व्यभिचारमपोह्य च ॥106॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">एवमक्षजमानत्वसिद्धां विश्वस्य सत्यताम् ।</span>
+<span class="shloka-line">किमिति स्थापयेन्नायं निर्दोषज्ञानशक्तितः ॥107॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">एकाज्ञानकृतं विश्वमिति यच्चोच्यते मृषा ।</span>
+<span class="shloka-line">बहुज्ञानकृतं विश्वमिति तस्योत्तरं भवेत् ॥108॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">परस्य सत्यतां जानन्नपि यः स्वात्मतस्करः ।</span>
+<span class="shloka-line">परो नास्तीति वदति किमित्युन्मत्तवद्वदेत् ॥109॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">पराभावे हि वाग्व्यर्था यदि नैवोच्यते तदा ।</span>
+<span class="shloka-line">कशावेत्रादिकं तस्य तस्करस्योत्तरं वदेत् ॥110॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘‘प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः ।</span>
+<span class="shloka-line">मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः ॥111॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित् ।</span>
+<span class="shloka-line">उपदेशादयं वादो ज्ञाते द्वैतं न विद्यते’’ ॥112॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इत्यत्र यदिशब्दौ च निवर्तेतेति च द्वयम् ।</span>
+<span class="shloka-line">विश्वस्य सत्यतामाहुः विद्येतोत्पत्तिमेव च ॥113॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विदोत्पत्ताविति ह्यस्माद्धातोरुत्पत्तिरेव हि ।</span>
+<span class="shloka-line">निवृत्तिव्याप्तियुक् प्रायः प्रपञ्चो भेदपञ्चकः ॥114॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘‘जीवेश्वरभिदा चैव जडेश्वरभिदा तथा ।</span>
+<span class="shloka-line">जीवभेदो मिथश्चैव जडजीवभिदा तथा ॥115॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">मिथश्च जडभेदोऽयं(जडभेदो यः) प्रपञ्चो भेदपञ्चकः ।</span>
+<span class="shloka-line">सोऽयं सत्यो ह्यनादिश्च सादिश्चेन्नाशमाप्नुयात् ॥116॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">द्वैतं न विद्यत इति तस्मादज्ञानिनां मतम्’’ ।</span>
+<span class="shloka-line">इति श्रुतेः मितं त्रातं मायाख्यहरिविद्यया ॥117॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">उत्तमोऽर्थो हरिस्त्वेकस्तदन्यन्मध्यमाधमम् ।</span>
+<span class="shloka-line">वाचाऽऽरब्धं तु साङ्केत्यनाम(साङ्केत्यं नाम) स्याद्विकृतं बहु ॥118॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">नित्यं तु नामधेयं यन्मृत्तिकेत्यादि वैदिकम् ।</span>
+<span class="shloka-line">प्राधान्यात् तत्परिज्ञानात् प्राकृताज्ञोऽपि पूरुषः ॥119॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विद्वानित्युच्यते सद्भिरेवं नित्यपरात्मवित् ।</span>
+<span class="shloka-line">सदातनं सत्यमिति नित्यमेवोच्यते बुधैः ॥120॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रयोगश्चोत्तरत्रास्ति ‘‘जरा यद्येनमाप्नुयात् ।</span>
+<span class="shloka-line">देहः प्रध्वंसते वाऽयं किं ततोऽस्यातिशिष्यते ॥121॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">हन्यते न वधेनायं जरया च न जीर्यति ।</span>
+<span class="shloka-line">एतत्सत्यं ब्रह्मपुरम्’’ इति नित्यत्व एव हि ॥122॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">वाचाऽऽरम्भणमित्युक्ते मिथ्येत्यश्रुतकल्पनम् ।</span>
+<span class="shloka-line">पुनरुक्तिर्नामधेयमितीत्यस्य निरर्थता ॥123॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">एकः पिण्डो मणिश्चेति पदवैयर्थ्यमेव च ।</span>
+<span class="shloka-line">विकारित्वविवक्षायां(विकीरत्वविवक्षायां) न चैकनखकृन्तनम् ॥124॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सर्वं कार्ष्णायसं(सर्वकाष्णायसं) च स्यादतः सादृश्य एव च ।</span>
+<span class="shloka-line">विवक्षाऽत्र तु नित्यत्वे प्राधान्ये चोक्तवर्त्मना ॥125॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्राधान्यप्रतिपत्त्यर्थं सृष्ट्यादेश्चैष(सृष्ट्यादेश्चैव) विस्तरः ।</span>
+<span class="shloka-line">तस्मात् केनापि मार्गेण न विवर्तमतं भवेत् ॥126॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तदसङ्ख्यातदोषेतं हेयमेव शुभार्थिभिः ।</span>
+<span class="shloka-line">असङ्ख्यत्वेन दोषाणां ग्रन्थाधिक्यभयादपि ॥127॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C01_S04_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">उपरम्यते ततो विष्णुरिच्छापूर्वकमश्रमः ।</span>
+<span class="shloka-line">करोति पितृवद्विश्वं पूर्णाशेषगुणात्मकः ॥128॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥</div>
+<span id="gr-C2" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="द्वितीयोध्यायः"></span>
+== द्वितीयोध्यायः ==
+<span id="gr-C2-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="प्रथमः पादः"></span>
+=== प्रथमः पादः ===
+<div class="introduction" id="AV_C02_S01_I01" data-verse="AV_C02_S01">
+<p>उक्तः समन्वयः साक्षादविरोधोऽत्र साध्यते ।</p>
+<p>चतुर्विधस्य तस्यादौ यौक्तः तत्रापि च स्मृतेः ॥1॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C02_S01_I02" data-verse="AV_C02_S01">
+<p>तस्याश्चतुःस्वरूपत्वात् प्रत्येकं चतुरात्मकाः ।</p>
+<p>पादाः सर्वे तदंशाश्च मूर्तीनां वर्णमागमात् ॥2॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C02_S01_I03" data-verse="AV_C02_S01">
+<p>आप्तता समतादृष्टिश्रुतिसाम्यबलोद्भवाः(बलाद्भवाः) ।</p>
+<p>सर्वानुसारो लघुता विशेषादर्शनाफले ॥3॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C02_S01_I04" data-verse="AV_C02_S01">
+<p>इष्टासिद्धिश्च नियमः पूर्वपक्षेषु युक्तयः ।</p>
+<p>एता एव त्वतिबलाः सिद्धान्तस्य नियामकाः ॥4॥</p>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C02_S01_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="स्मृत्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">स्मृत्यधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">आप्तैः प्रत्यक्षतो दृष्ट्वा प्रोक्तमर्थं कथं श्रुतिः ।</span>
+<span class="shloka-line">पिपीलिकालिपिनिभा वारयेत् सर्वगा हि ते ॥5॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इति चेद् यद्यशेषज्ञा रुद्राद्या हरिपूर्वकाः ।</span>
+<span class="shloka-line">किं नाशेषविदो मानं ह्युभयत्र समं भवेत् ॥6॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न चाप्तिनिश्चयस्तत्र शक्यते व्यभिचारतः ।</span>
+<span class="shloka-line">न चास्या व्यभिचारेऽपि हीयते मानता क्वचित् ॥7॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">निर्दोषवाक्यमूलत्वान्न च तद्युक्तिमूलता ।</span>
+<span class="shloka-line">वेदोक्तस्याधिकारस्य दुर्निरूपत्वतः सदा ॥8॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">नियमो व्यभिचारो वा नैव ज्ञातुं हि शक्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">अधिकारो हि सुलभः कथितोन्यागमेष्वलम् ॥9॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">वेदोक्तो ह्यधिकारस्तु दुर्लभः सर्वमानुषैः ।</span>
+<span class="shloka-line">अन्यागमेषु विप्रत्वमपि चण्डालजन्मनाम् ॥10॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">मण्डलान्तःप्रवेशेन क्रमशः प्रतिपाद्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">अधिकारं दुरापाद्यमुक्त्वातिसुलभं पुनः ॥11॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अशक्यं साधनं चोक्त्वा सुशकं तत्फलाप्तये ।</span>
+<span class="shloka-line">उच्यतेऽतस्तदुक्तं हि व्यभिचारे फलेऽपि तु ॥12॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">कथं प्रमाणतां गच्छेत् ...... ।</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C02_S01_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="न विलक्षणत्वाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">न विलक्षणत्वाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">........ नित्यत्वात् पुरुषोद्भवैः ।</span>
+<span class="shloka-line">उज्झितं सर्वदोषैश्च कथं नो मानतां व्रजेत् ॥13॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘‘विरूप नित्यया वाचा’’ ‘‘नित्ययाऽनित्यया सदा’’ ।</span>
+<span class="shloka-line">इत्यादिश्रुतिभिर्वेदो नित्य इत्यवगम्यते ॥14॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">पिपीलिकालिपिश्चापि प्रमाणमविरोधतः ।</span>
+<span class="shloka-line">यथा द्रौणेरुलूकेन कृतमप्यास बोधकम् ॥15॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अविरुद्धं विरुद्धं तु विरोधादेव बाधितम् ।</span>
+<span class="shloka-line">विरोधादर्शनात् तस्माद्वेदप्रामाण्यमिष्यते ॥16॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तन्मूलत्वात् स्मृतीनां च विरोधो यत्र न क्वचित् ।</span>
+<span class="shloka-line">विरोधोऽपि स एवोक्तः प्रत्यक्षेणागमेन वा ॥17॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">आगमेनागमस्यैव विरोधे युक्तिरिष्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">उपजीव्यविरोधे तु वेदस्यान्यार्थकल्पना ॥18॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रत्यक्षमुपजीव्यं स्यात् प्रायो युक्तिरपि क्वचित् ।</span>
+<span class="shloka-line">आगमैकप्रमाणेषु तस्यैव ह्युपजीव्यता ॥19॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">युक्तोऽयुक्तश्च यद्यर्थ आगमस्य प्रतीयते ।</span>
+<span class="shloka-line">स्यात् तत्र युक्त एवार्थः युक्तिश्च त्रिविधा मता ॥20॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">व्याप्तिः प्रत्यक्षगा यस्या युक्तिगाऽऽगमगा तथा ।</span>
+<span class="shloka-line">प्रत्यक्षागममूला तु युक्तिस्तत्र बलीयसी ॥21॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">याथार्थ्यमेव मानत्वं तन्मुख्यं ज्ञानशब्दयोः ।</span>
+<span class="shloka-line">अर्थत्वमर्यतैव स्यान्न क्रियार्थेषु सा मता ॥22॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ज्ञानार्थे ज्ञेयता मुख्या शब्दार्थे तदनन्तरम् ।</span>
+<span class="shloka-line">यथार्थज्ञानजनका यथार्था युक्तयः स्मृताः ॥23॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अनुप्रमाणमेतानि ह्यक्षयुक्तिवचांस्यतः ।</span>
+<span class="shloka-line">प्रामाण्यं नानुवादस्य स्मृतेरपि विहीयते ॥24॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">याथार्थ्यमेव प्रामाण्यशब्दार्थो यद्विवक्षितः ।</span>
+<span class="shloka-line">अङ्गीकृतं चेत् प्रामाण्यं स्मृत्यादेः का विरुद्धता ॥25॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न चाफलत्वं वक्तव्यं सर्वस्मृत्यनुवादयोः ।</span>
+<span class="shloka-line">फलवत्वं न चास्माभिः प्रामाण्यं हि विवक्षितम् ॥26॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तृणादिदर्शने किं च फलवत्वं निगद्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">सुखदुःखादिकं किञ्चित् स्मृतावपि हि दृश्यते ॥27॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न परिच्छेदकार्येव प्रमाणमिति च प्रमा ।</span>
+<span class="shloka-line">निर्दोषाक्षोद्भवं ह्यत्र प्रत्यक्षमिति गीयते ॥28॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्राकृतं शुद्धचैतन्यमक्षं तु द्विविधं मतम् ।</span>
+<span class="shloka-line">शुद्धमीशरमामुक्तेष्वन्यत्र प्राकृतैर्युतम् ॥29॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">निर्दोषमेव चैतन्यमन्यत्रोभयमिष्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">सुखदुःखादिविषयं शुद्धं संसारगेष्वपि ॥30॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">निर्दोषत्वातिनियमात् तद्बलिष्ठतमं मतम् ।</span>
+<span class="shloka-line">पञ्चेन्द्रियमनोभेदात् प्राकृतं षड्विधं स्मृतम् ॥31॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अनुमा युक्तिरेवोक्ता व्याप्तिरेव तु सा स्मृता ।</span>
+<span class="shloka-line">प्रतिज्ञातार्थसिद्ध्यर्थं व्याप्तिरेव यदोदिता ॥32॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अवशिष्टं किमत्रास्ति लिङ्गं तत्र विजानतः ।</span>
+<span class="shloka-line">यदि लिङ्गमसिद्धं स्यात् कुत एवास्य मानता ॥33॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यदि स्मारकमात्रं स्यात् स्मर्तुर्नात्र प्रयोजनम् ।</span>
+<span class="shloka-line">न पञ्चावयवोक्तौ च विवादावसितिर्भवेत् ॥34॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">दृष्टान्तादिषु चैवं स्यात् साधनं पुनरेव तु(हि) ।</span>
+<span class="shloka-line">लिङ्गोक्तावपि चैवं स्यादनुमावसितिर्ध्रुवा ॥35॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विरोधोऽसङ्गतिश्चैव साक्षाद्युक्तेस्तु दूषणम् ।</span>
+<span class="shloka-line">प्रतिज्ञायामसम्बन्धो युक्तेरुक्ता ह्यसङ्गतिः ॥36॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विरोधोऽपि त्रिधैव स्यात् प्रतिज्ञार्थविरुद्धता ।</span>
+<span class="shloka-line">लिङ्गराहित्यमव्याप्तिर्न्यूनाधिक्ये तु वाचिके ॥37॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">साध्यव्यापकवैलोम्यमव्याप्तिः साधनस्य च ।</span>
+<span class="shloka-line">दुर्बलेन विरोधेऽपि न प्रमाणामसाधकम् ॥38॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स्ववाक्येन विरोधेऽपि नैव साधकतां व्रजेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">संवादनुक्तिसंयुक्ता एत एव तु(च) निग्रहाः ॥39॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">वादो जल्पो वितण्डेति कथास्तिस्रो विजानताम् ।</span>
+<span class="shloka-line">स्वार्थं परार्थमपि वा तत्त्वनिर्णयसाधिनी(साधनी) ॥40॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">केवलं तु कथा वादो जल्पोऽर्थादिव्यपेक्षया ।</span>
+<span class="shloka-line">सतामेव कथा ज्ञेया वितण्डा त्वसतां सताम् ॥41॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अप्रकाश्य स्वसिद्धान्तमसतां पक्षदूषणम् ।</span>
+<span class="shloka-line">उक्ते तैः प्रथमं माने वक्तव्ये तस्य दूषणम् ॥42॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विद्यापरीक्षापूर्वैव वितण्डा जल्प एव च ।</span>
+<span class="shloka-line">उच्चनीचत्वनिर्णीतिर्यतो जयपराजयौ ॥43॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विनैव तत्वनिर्णीतिं न हि जल्पादिना क्वचित् ।</span>
+<span class="shloka-line">उच्चनीचत्वविज्ञानमिति विद्यापरीक्षणम् ॥44॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">वादेन चोच्चनीचत्वविज्ञानं भवति स्फुटम् ।</span>
+<span class="shloka-line">इति वादस्य पूर्वत्वं तत्सिद्धौ व्यर्थताऽन्ययोः ॥45॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">बहुविद्यत्वसिद्धौ तु नैव वादोऽपि कारणम् ।</span>
+<span class="shloka-line">सभासभापतिप्राश्नीकपूर्वस्तु स्पर्धिनामपि ॥46॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">वाद एवोभयार्थः स्यान्निर्णीतिजयकारकः ।</span>
+<span class="shloka-line">तत्वाप्रकाश एवैको वितण्डाजल्पयोः फलम् ॥47॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विना वादेन विद्याया यदि शक्यं परीक्षणम् ।</span>
+<span class="shloka-line">स्याज्जल्पादिरपि क्वापि वाद एवान्यथा भवेत् ॥48॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">जल्प इत्यपि नाम स्याद्वादस्यैतादृशस्य तु ।</span>
+<span class="shloka-line">प्रतिज्ञामात्रसाध्यत्वमपि स्याद्याज्ञवल्क्यवत् ॥49॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">संवादे वादिनोः क्वापि विवादे हेतुरिष्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">सभा सभापतिश्चैव प्राश्निकाश्चैव वैष्णवाः ॥50॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">रागद्वेषविहीनाश्च स्युः सभ्याः सर्ववेदिनः ।</span>
+<span class="shloka-line">प्राश्निकाश्चैतदज्ञाने सभ्याश्चैषां च दूरगाः ॥51॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रमाणं निर्णयाय स्युः पक्षपातविवर्जिताः ।</span>
+<span class="shloka-line">उभाभ्यां साधनं चैव दूषणं वादजल्पयोः ॥52॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सद्भिरागम एवैकः प्रयोज्योऽभीष्टसाधकः ।</span>
+<span class="shloka-line">स्वसिद्धान्तानुसारेण ह्यसद्भिरनुमोच्यते ॥53॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रत्यक्षागमवैरूप्यमाश्रित्यान्यार्थतैव तु ।</span>
+<span class="shloka-line">आगमे दर्शनीयाऽत्र दोषो लिङ्गवलिमता ॥54॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">लिङ्गानुकूल्यं स्वार्थस्य श्रुत्यादीनमनुग्रहः ।</span>
+<span class="shloka-line">त्रिपञ्चवयवामेव युग्मावयविनीमपि ॥55॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">नियमाद्योऽनुमां ब्रूयात् तं ब्रूयाद्यदि तादृशी ।</span>
+<span class="shloka-line">नानुमेति तदा केन साध्यावयवकल्पना ॥56॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">नियतावयवासिद्धौ व्याप्तिमात्रेण साधनम् ।</span>
+<span class="shloka-line">कर्तव्यमेव तेन स्यात् तस्मात् सैवानुमा मता ॥57॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अनुभूतिः प्रमाणं चेत् केन स्मृतिरपोद्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">पूर्वानुभूते किं मानमित्युक्ते स्यात् किमुत्तरम् ॥58॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">मानसं तद्धि विज्ञानं तच्च साक्षिप्रमाणकम् ।</span>
+<span class="shloka-line">अतीतानागतं यद्वद्योगिभिर्दृश्यतेऽञ्जसा ॥59॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">एवं पूर्वानुभूतं च मनसैवावगम्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">विज्ञातं मनसा पूर्वं मयैतत्कृतमित्यपि ॥60॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">साक्षादनुभवात् सिद्धं कथमेव ह्यपोद्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">एवं लक्षणके मानत्रये ब्रह्मादिवस्तुषु ॥61॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रमाणं वेद एवैकस्तत्प्रामाण्यं च साधितम् ।</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C02_S01_A003" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अभिमान्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अभिमान्यधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तथापि मृज्जलादीनां बुद्धिवागादिवाचकः ॥62॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">दृष्टव्याप्तिविरुद्धत्वात् तत्र मानं कथं भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">ततस्तन्नामकः कश्चित् पुमानन्यो भवेदिति ॥63॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">युक्त्यागमविरोधेन प्राप्तमत्राभिधीयते ।</span>
+<span class="shloka-line">बालरूढिं विनैवापि विद्वद्रूढिसमाश्रयात् ॥64॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तत्तन्नामान एवैते तत्तद्वस्त्वभिमानिनः ।</span>
+<span class="shloka-line">सन्ति तेषां विशेषेण शक्तिरन्येभ्य उच्यते ॥65॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">व्याप्तिश्चोक्तानुसारेण दृश्यते चाधिकारिभिः ।</span>
+<span class="shloka-line">शास्त्रोक्तवस्तुनश्चैव व्युत्पत्तिः शास्त्रलिङ्गतः ॥66॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">व्युत्पत्तिः सा बलवती मूर्खव्युत्पत्तितो हि यत् ।</span>
+<span class="shloka-line">दृढयुक्तिविरोधे तु सर्वत्र न्याय ईदृशः ॥67॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C02_S01_A004" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="असदधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">असदधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V04" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अल्पवाक्ययुता युक्तिर्बहुलैव विरोधिनी ।</span>
+<span class="shloka-line">यत्र तत्र कथं वस्तुनिर्णयः स्यादितीरिते ॥68॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V04" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विरोधियुक्तिबाहुल्यादिति न्यायो विनिश्चितः ।</span>
+<span class="shloka-line">युक्तेस्तु युक्तिबाहुल्यमागमादागमस्य च ॥69॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V04" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">कथं न निर्णयं कुर्यादिति असत्कारणं न हि ।</span>
+<span class="shloka-line">श्रुत्यर्थो भवति क्वापि श्रुतिप्रायोपपत्तिभिः ॥70॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V04" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अविरोधश्चतुर्थे तु पादे सम्यक् समर्थ्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">असत्कार्यं यथा दृष्टं वस्तुत्वात् कारणं तथा ॥71॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V04" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इति चेन्न निषेधैकस्वरूपस्य न कर्तृता ।</span>
+<span class="shloka-line">बुद्धिपूर्वप्रवृत्तिर्हि कर्तृत्वमिति(कर्तृत्वमिह) निश्चितम् ॥72॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V04" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रतिषेधात्मकत्वं तु भावस्याभावधर्मतः ।</span>
+<span class="shloka-line">धर्मधर्म्यैक्यतश्चैव न तु तन्मात्रता भवेत् ॥73॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V04" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अभावस्य च भावोऽपि(हि) धर्मोऽथापि हि धर्मिणः ।</span>
+<span class="shloka-line">तादृक्त्वं मात्रतेहोक्ता बुद्धिराहित्यमेव तत् ॥74॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V04" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विशेष्यतैव धर्मित्वं प्रथमप्रतिपत्तिषु ।</span>
+<span class="shloka-line">निषेधविधिरूपत्वं भावाभावत्वमत्र हि ॥75॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V04" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सर्वनाशेष्वपि सदा शिष्टत्वाद्यस्य कस्य नुः ।</span>
+<span class="shloka-line">नाशोऽयं विमतोऽपि स्यात् नाशत्वात् कर्तृशेषवान् ॥76॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V04" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न चाशेषनृनाशस्तु दृष्टो दृश्योऽस्ति वा क्वचित् ।</span>
+<span class="shloka-line">धर्माधर्माश्रयत्वेन स्वीकार्योऽपि नरो लये ॥77॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V04" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अनादित्वं विना दृष्टं कथं स्यात् कारणं क्वचित् ।</span>
+<span class="shloka-line">पूर्वदृष्टात् परादृष्टं यदि नैवोत्तरं कुतः ॥78॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V04" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अदृष्टं कारणं नो चेल्लये मानं च किं भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">उत्पत्तिनाशकारी च(हि) बुद्धिमान् दृश्यते क्वचित् ॥79॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V04" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तद्दृष्टान्तेन सर्वत्र कर्ता किं नानुमीयते ।</span>
+<span class="shloka-line">आगमानुगृहीता तु मानमेषानुमाऽपि तु ॥80॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V04" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">आगमानुग्रहाभावे न तर्कः स्यात् प्रतिष्ठितः ।</span>
+<span class="shloka-line">अक्षजागममूलस्य स्यादेवास्य प्रतिष्ठितिः ॥81॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V04" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अन्यथाऽस्याप्रतिष्ठा च स्ववाचा व्याहतैव हि ।</span>
+<span class="shloka-line">न च शिष्टागृहीतत्वं निरीशादीशवादिनः ॥82॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V04" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अतोऽवशिष्टजीवादिकर्तृताऽत्र निषिद्ध्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">तन्मनोऽकुरुतेत्यादेरसतो मनसो जनिः ॥83॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V04" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">निवारिता तु पूर्वत्र ह्यकस्मादिति तद्विना ।</span>
+<span class="shloka-line">असतो विश्वजननमाशङ्क्यात्र निषिद्ध्यते ॥84॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V04" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रापकं वाक्यमात्रं तु परिहारोऽविशेषितः ।</span>
+<span class="shloka-line">क्वचिज्जीवाकृतं दृष्ट्वा चेतनादेव चाकृतम् ॥85॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V04" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तद्वदेवानुमाऽन्यत्र वस्तुत्वात् क्रियते श्रुतेः ।</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C02_S01_A005" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="भोक्त्रधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">भोक्त्रधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V05" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">नान्यदन्यत्वमापन्नं क्वचिद् दृष्टं कथञ्चन ॥86॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V05" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अतो जीवस्य न ब्रह्मभावः स्याद्धि कदाचन ।</span>
+<span class="shloka-line">क्वचिद्भिन्नताय दृष्टं तदभिन्नतया कथम् ॥87॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V05" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">दृश्येन्नो दृष्टपूर्वं हि तादृशं न च दृश्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">भोक्तृत्वापत्तित इति यन्मतं तत्कुतो हरिः ॥88॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V05" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">भोक्त्रापत्तेरिति प्राह ...... ।</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C02_S01_A006" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="आरम्भणाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">आरम्भणाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">...... कथं च तदनन्यता ।</span>
+<span class="shloka-line">जगतस्त्वविकारत्व उक्तन्यायेन साधिते ॥89॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स्वतन्त्रकारणान्यत्वं तेन ह्यत्र निषिद्ध्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">‘‘द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावश्चेतना धृतिः ॥90॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यत्प्रसादादिमे सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया’’ ।</span>
+<span class="shloka-line">इति श्रुतेः तद्वशस्य भावो ‘न पर’ इत्यतः ॥91॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">शक्तोऽपि ह्यन्यथा कर्तुं स्वेच्छानियमतो हरिः ।</span>
+<span class="shloka-line">कारणैर्नियतैरेव करोतीदं जगत्सदा ॥92॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">नित्यभेदो निमित्तेन ह्युपादानेन तु द्वयम् ।</span>
+<span class="shloka-line">असद्यत्कार्यरूपेण कारणात्मतयाऽस्ति हि ॥93॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अनवस्थाऽन्यथा हि स्यात् सर्वत्रोत्पत्तिनाशयोः ।</span>
+<span class="shloka-line">‘‘शक्तोऽपि भगवान् विष्णुरकर्तुं कर्तुमन्यथा ॥94॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स्वभिन्नं कारणाभिन्नं भिन्नं(कारणाभिन्नभिन्नं) विश्वं करोत्यजः’’ ।</span>
+<span class="shloka-line">इति श्रुतेरवसित उक्तार्थोऽयमशेषतः ॥95॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C02_S01_A007" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="इतरव्यपदेशाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">इतरव्यपदेशाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V07" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अनंशस्यापि जीवस्य किञ्चित् सामर्थ्ययोजनम् ।</span>
+<span class="shloka-line">कार्येषु यः करोत्यद्धा नमस्तस्मै स्वयम्भुवे ॥96॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V07" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यदि भागेन कार्येषु जीवशक्तिं न योजयेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">हरिस्तदा हि सर्वत्र कृत्स्नयत्नोंऽशिताऽपि वा ॥97॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V07" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अंशिनो हि घटाद्या ये भिन्नैरेव परस्परम् ।</span>
+<span class="shloka-line">अंशैरंशिन उच्यन्ते नैवमेव हि चेतनाः ॥98॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V07" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अतोऽनंशिन इत्येव श्रुतिरेतेषु वर्तते ।</span>
+<span class="shloka-line">अप्यनेकस्वरूपेषु विशेषादेव केवलम् ॥99॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V07" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">बहुस्वरूपताख्या तु तेष्वस्त्येव हि सांशता ।</span>
+<span class="shloka-line">बहुत्वेनाविनाभावाद्भिन्नता नियमाद्भवेत् ॥100॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V07" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यदि नैवं नियमकृद्भगवान् पुरुषोत्तमः ।</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C02_S01_A008" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="शब्दमूलत्वाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">शब्दमूलत्वाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तस्य त्वशेषशक्तित्वाद्युज्यते सर्वमेव च ॥101॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विरोधः सर्ववैशिष्ट्ये यो द्वितीये निरस्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">नारायणस्य त्वध्याये तदन्ये तत्र तत्रगाः ॥102॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सृष्टिसंहारवाक्यानां जीवरूपाभिधायिनाम् ।</span>
+<span class="shloka-line">अप्यन्योन्याविरोधस्तु द्वितीयाध्यायगोचरः ॥103॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">मानमेयविशेषेण पुनरुक्तिर्न जायते ।</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C02_S01_A009" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="न प्रयोजनाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">न प्रयोजनाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V09" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सदा प्रवृत्तिरीशस्य स्वभावादेव केवलम् ॥104॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V09" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अङ्गचेष्टा यथा पुंसः काश्चिदुद्देशवर्जिताः ।</span>
+<span class="shloka-line">‘‘देवस्यैष स्वभावोयम्’’ इत्याह श्रुतिरञ्जसा ॥105॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V09" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">क्रीडां प्रयोजनं कृत्वा सृष्टिः श्रुतिविरोधिनी ।</span>
+<span class="shloka-line">इति केवललीलैव निर्णीता प्रभुणा स्वयम् ॥106॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V09" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">आत्मप्रयोजनार्थाय स्पृहां श्रुतिरवारयत् ।</span>
+<span class="shloka-line">न प्रयोजनवत्त्वेनेत्यत आह जगद्गुरुः ॥107॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V09" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘‘इच्छामात्रं प्रभोः सृष्टिरिति सृष्टौ विनिश्चिताः’’ ।</span>
+<span class="shloka-line">इति प्रशंसया कामश्रुतिभ्यश्चैव युक्तितः ॥108॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V09" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">महातात्पर्ययुक्तेश्च नेच्छामात्रं निषिद्ध्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">मोक्षार्थाः श्रुतयो यस्मात् स च तस्य प्रसादतः ॥109॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V09" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">उन्निनीषति वाक्याच्च लोकदृष्टानुसारतः ।</span>
+<span class="shloka-line">इच्छानिमित्तको यस्मात् तदभावे कुतः श्रुतिः ॥110॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V09" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">महातात्पर्यरहिता प्रमाणत्वं गमिष्यति ।</span>
+<span class="shloka-line">याथार्थ्यमेव मानत्वमपि वाक्यं प्रयोजकम् ॥111॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V09" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">मानत्वमेति तत्रापि यत्सम्पूर्णप्रयोजनम् ।</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C02_S01_A010" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="वैषम्यनैर्घृण्याधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">वैषम्यनैर्घृण्याधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">वैषम्यं चैव नैघृण्यं वेदाप्रामाण्यकारणम् ॥112॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">नाङ्गीकार्यमतोऽन्यत्तु न वैषम्यादिनामकम् ।</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C02_S01_A011" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="सर्वधर्मोपपत्त्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">सर्वधर्मोपपत्त्यधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V11" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यदधीना गुणाश्चैव दोषा अपि हि सर्वशः ॥113॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V11" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">गुणास्तस्य कथं न स्युः स्युर्दोषाश्च कथं पुनः ।</span>
+<span class="shloka-line">सर्वधर्मोपपत्तेस्तद्वाक्यैरपि हि तादृशैः ॥114॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S01_V11" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">निर्दोषाशेषगुणको निर्णीतो भगवान् हरिः ।</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥</div>
+<span id="gr-C2-S2" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="द्वितीयः पादः"></span>
+=== द्वितीयः पादः ===
+<div class="introduction" id="AV_C02_S02_I01" data-verse="AV_C02_S02">
+<p>स्मृतियुक्तिश्रुतिगुणयुक्तयो बहुयुक्तयः ॥1॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C02_S02_I02" data-verse="AV_C02_S02">
+<p>एवं चतुर्विधा नैव विरुद्ध्यन्तेऽन्वयं प्रति ।</p>
+<p>इति प्रथमपादेन निर्णीतेऽप्यभियोगतः ॥2॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C02_S02_I03" data-verse="AV_C02_S02">
+<p>दर्शनानां प्रवृत्तत्वान्मन्द आशङ्कते पुनः ।</p>
+<p>अनादिकालतो वृत्ताः समया हि प्रवाहतः ॥3॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C02_S02_I04" data-verse="AV_C02_S02">
+<p>न चोच्छेदोऽस्ति कस्यापि समयस्येत्यतो विभुः ।</p>
+<p>भ्रान्तिमूलत्वमेतेषां पृथग्दर्शयति स्फुटम् ॥4॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C02_S02_I05" data-verse="AV_C02_S02">
+<p>तर्कैर्दृढमतमैरेव वाक्यैश्चागमवादिनाम् ।</p>
+<p>दौर्लभ्याच्छुद्धबुद्धीनां बाहुल्यादल्पवेदिनाम् ॥5॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C02_S02_I06" data-verse="AV_C02_S02">
+<p>तामसत्वाच्च लोकस्य मिथ्याज्ञानप्रसक्तितः ।</p>
+<p>विद्वेषात् परमे तत्त्वे तत्त्ववेदिषु चानिशम् ॥6॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C02_S02_I07" data-verse="AV_C02_S02">
+<p>अनादिवासनायोगादसुराणां बहुत्वतः ।</p>
+<p>दुराग्रहगृहीतत्वाद्वर्तन्ते समयाः सदा ॥7॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C02_S02_I08" data-verse="AV_C02_S02">
+<p>तथापि शुद्धबुद्धीनामीशानुग्रहयोगिनाम् ।</p>
+<p>सुयुक्तयस्तमो हन्युरागमानुगताः सदा ॥8॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C02_S02_I09" data-verse="AV_C02_S02">
+<p>इति विद्यापतिः सम्यक्समयानां निराकृतिम् ।</p>
+<p>चकार निजभक्तानां बुद्धिशाणत्वसिद्धये ॥9॥</p>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C02_S02_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="रचनानुपपत्त्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">रचनानुपपत्त्यधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">चेतनाचेतनं तत्त्वद्वयमेव निरीश्वराः ।</span>
+<span class="shloka-line">आहुस्तत्पञ्चपञ्चत्वविभागस्थमचेतनम् ॥10॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">चेतनं तदसङ्ख्यातं भिन्नमन्यद्भिदोज्झितम् ।</span>
+<span class="shloka-line">अचेतनस्य कर्तृत्वं स्वातन्त्र्येण निगद्यते ॥11 ॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">परस्परविभेदश्च कार्याणामालयं भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">भोक्तृतां चेतनस्याहुः केचित् तामपि नापरे ॥12॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स्वरूपचैतन्यबलात् स्वप्रकाशाच्च भोगिताम् ।</span>
+<span class="shloka-line">प्रकृतेश्च स्वरूपस्य विवेकाग्रहमेव तु ॥13॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अभोगवादिनो भोगमाहुर्भेदग्रहात् तयोः ।</span>
+<span class="shloka-line">भोगिनां मुक्तिरुद्दिष्टा स एवाभोगवादिनाम् ॥14॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ईशस्यासङ्ग्रहादेव न युक्तौ तावुभावपि ।</span>
+<span class="shloka-line">चेतनेच्छानुसारेण यदा दृष्टः पटोद्भवः ॥15॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">एतादृशत्वमन्यस्य वस्तुत्वात् केन वार्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">न च काचित्प्रोमोक्तार्थे श्रुतिरेव प्रमा हि नः ॥16॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">आप्तत्वमुक्तमार्गेण वक्तुर्नैवोपपद्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">अप्रामाण्यस्वतस्त्वस्य स्वीकारादपि मायिवत् ॥17॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स्वोक्ताखिलनिषेधी स्यान्न च किञ्चित् प्रसिद्ध्यति ।</span>
+<span class="shloka-line">‘‘इदं नाचेतनवशं वस्तुत्वात् प्रतिपन्नवत्’’ ॥18॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इत्येव प्रतिषिद्धस्य केन मूलाऽनुमा भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">स्वतन्त्रवृत्ती रचना सा चैवाचेतने कुतः ॥19॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अचेतनत्वं स्वातन्त्र्यमिति चात्मप्रमाहतम् ।</span>
+<span class="shloka-line">स्वेच्छानुसारितामेव स्वातन्त्र्यं हि विदो विदुः ॥20॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">कुत इच्छाऽचेतनस्य सेच्छं चेत् किमचेतनम् ।</span>
+<span class="shloka-line">इच्छाम्यहमिति ह्येव निजानुभवरोधतः ॥21॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अचेतनेच्छापगता यदि भेदाग्रहोऽत्र च ।</span>
+<span class="shloka-line">कथं स न(कथं न स) घटस्य स्यान्मनो म इति भेदतः ॥22॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">मनसोऽपि गृहीतत्वात् उभयात्मकता यतः ।</span>
+<span class="shloka-line">कामस्य तु ‘मनः कामः’ प्रियाप्रियविभेदतः ॥23॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">द्वैविध्यं दृश्यते चास्य तस्माद्भेदाग्रहः कुतः ।</span>
+<span class="shloka-line">रचनानुपपत्तेस्तन्न सर्वज्ञानुमागतम् ॥24॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अचेतनं जगत्कर्तृ पयोऽम्ब्वादि च नोपमा ।</span>
+<span class="shloka-line">एतत्प्रशास्ति वचनाच्चेतनाचेतनस्य च ॥25॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">द्वैविध्येऽपि तु कामादेः कुतः स्वामित्वमात्मनः ।</span>
+<span class="shloka-line">साक्षादनुभवारूढं शक्यतेऽपोदितुं क्वचित् ॥26॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इच्छास्वामित्वमेवोक्तमिच्छावत्वं न चापरम् ।</span>
+<span class="shloka-line">किञ्चित् तद्वशगत्वेऽपि स्वामित्वं लोकवद्भवेत् ॥27॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सर्वात्मतन्त्रकामादेः किमुतैव परेशितुः ।</span>
+<span class="shloka-line">न चानुभवगं कामस्वामित्वं वेदवागपि ॥28॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">शक्ताऽपवदितुं तस्मात् सा तदन्याभिधायिनी ।</span>
+<span class="shloka-line">मोक्षकामो भवेदन्यो यदि मुक्ताद्भविष्यतः ॥29॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">मोक्षकामस्य किं तेन स्वनाशार्थं च को यतेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">कर्तृत्वं यस्य तस्यैव भोक्तृत्वमुपलभ्यते ॥30॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विभागे च तयोर्मानं नैव किञ्चित् क्वचिद्भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">सर्वमानविरोधैकदुर्दीक्षादीक्षितस्त्वयम् ॥31॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">मायावाद्युपमां यायात् तच्च शब्दान्निराकृतः ।</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C02_S02_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अन्यत्राभावाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अन्यत्राभावाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">साङ्ख्यस्तु सेश्वरो ब्रूते क्षेत्रानुग्रहशक्तिमान् ॥32॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अस्तीश्वरः स्वयंभातः क्लेशकर्मादिवर्जितः ।</span>
+<span class="shloka-line">क्षेत्रशक्तिमती चैव प्रकृतिर्बीजशक्तिमान् ॥33॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">जीवः पर्जन्यवद्दैवशक्तिमानीश्वरः स्मृतः ।</span>
+<span class="shloka-line">पृथिवीवत्प्रधानं तज्जीवः सन्निधिमात्रतः ॥34॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">बीजावपनकर्तैवेत्यत(बीजावपनकर्तेवेत्यत्र) प्राह स्वयं प्रभुः ।</span>
+<span class="shloka-line">अन्यत्र काऽपि शक्तिर्न स्वातन्त्र्येणेश एव हि ॥35॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">शक्तीस्ताः प्रेरयत्यञ्जस्तदधीनाश्च सर्वदा ।</span>
+<span class="shloka-line">सत्ता प्रधानपुरुषशक्तीनां च प्रतीतयः ॥36॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रवृत्तयश्च ताः सर्वा नित्यं नित्यात्मना यतः ।</span>
+<span class="shloka-line">तथा नित्यतया नित्यं नित्यशक्त्या स्वयेश्वरः ॥37॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">नियामयति नित्यं च ‘न ऋते त्वद्’ इति श्रुतेः ।</span>
+<span class="shloka-line">स्वभावजीवकर्माणि द्रव्यं कालः श्रुतिः क्रियाः ॥38॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यत्प्रसादादिमे सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया ।</span>
+<span class="shloka-line">इति श्रुतेर्न सत्ताद्या अपि नारायणं विना ॥39॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तत्पतञ्जलिविन्ध्यादिमतं न पुरुषार्थदम् ।</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C02_S02_A003" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अभ्युपगमाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अभ्युपगमाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">चार्वकैरुच्यते मानमक्षजं नापरं क्वचित् ॥40॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">देह आत्मा, पुमर्थश्च कामार्थाभ्यां विना न हि ।</span>
+<span class="shloka-line">यदैवं दर्शनेनास्य कोऽर्थः प्रत्यक्षगोचरः ॥41॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">लब्धस्तेनैव हि नरैः शास्त्रात् किं मोहनं विना ।</span>
+<span class="shloka-line">स्वपरार्थविहीनत्वात् स्वमतेनैव निष्फलम् ॥42॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">किमित्युन्मत्तवच्छास्त्रं वृथा प्रलपति स्वयम् ।</span>
+<span class="shloka-line">देहादन्योऽनुभवत आत्मा भाति शरीरिणाम् ॥43॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">मम देह इति व्यक्तं ममार्थ इतिवत् सदा ।</span>
+<span class="shloka-line">प्रत्यक्षस्यैव मानत्वमिति केनावसीयते ॥44॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यदि तत्साधकं वेदप्रामाण्ये न कथं भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">न चान्यामानता क्वाऽपि प्रमाणेनावसीयते ॥45॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स्वमतेनार्थरहित उपेक्ष्यः पक्ष ईदृशः ।</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C02_S02_A004" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="पुरुषाश्माधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">पुरुषाश्माधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V04" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सन्निधानाच्चेतनस्य वर्तते यद्यचेतनम् ॥46॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V04" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तथाऽप्यबुद्धिपूर्वत्वादुक्तदोषः समो भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">अङ्गित्वं पुरुषस्यैव सर्वैरप्यनुभूयते(सर्वैरेवानुभूयते) ॥47॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V04" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तदङ्गत्वोक्तितश्चैव स्यात् सर्वस्यापलापकः ।</span>
+<span class="shloka-line">किमु सर्वेश्वरस्यास्य ह्यपलापाद्यतोऽखलिम् ॥48॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C02_S02_A005" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अन्यथानुमित्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अन्यथानुमित्यधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V05" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अङ्गित्वं यदि तस्यैव स्वातन्त्र्यं चेन्न चाखलिम् ।</span>
+<span class="shloka-line">तत्प्रेरणेऽप्यशक्तत्वात् स्वतन्त्रोऽन्यो ह्यपेक्षितः ॥49॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V05" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न च स्वातन्त्र्यमस्यैव प्रत्यक्षादिविरोधतः ।</span>
+<span class="shloka-line">हिताक्रियादिदोषाच्च(हिताकृत्यादिदोषाच्च) भद्रं नानीश्वरं मतम् ॥50॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V05" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">संसारिणोऽन्यं सर्वेशं सर्वशक्तिमनौपमम् ।</span>
+<span class="shloka-line">चेतनाचेतनस्यास्य सत्त्वादेस्तदधीनताम् ॥51॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V05" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">नाङ्गीकुर्वन्ति ये तेषां सर्वेषां च समा इमे ।</span>
+<span class="shloka-line">तस्माच्छ्रुतिप्रमाणेन युक्तिभिश्च परो हरिः ॥52॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V05" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अङ्गीकार्यतमो नित्यं सर्वैरपि सुनिश्चितम् ।</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C02_S02_A006" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="वैशेषिकाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">वैशेषिकाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">नित्यज्ञानप्रयत्नेच्छं सङ्ख्याद्यैरपि पञ्चभिः ॥53॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">युक्तमीशं वदन्तोऽन्ये(वदन्त्यन्ये) तदिच्छादृष्टचोदिताः ।</span>
+<span class="shloka-line">परमाणवश्चतुर्वर्गाः संयुज्यन्ते द्विशोऽखिलाः ॥54॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">परमाणुद्वयेनैव द्य्वणुकं नाम जायते ।</span>
+<span class="shloka-line">द्य्वणुकत्रयेण त्र्यणुकं तैश्चतुर्भिस्तदात्मकम् ॥55॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ततस्त्वनियमेनैव खण्डावयविनां भवः ।</span>
+<span class="shloka-line">ततश्चानियमेनैव सर्वावयविसम्भवः ॥56॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">कारणं समवाय्याख्यं परमाण्वादिरत्र(परमाण्वादि तत्र हि) हि ।</span>
+<span class="shloka-line">ईशेच्छादृष्टकालास्तु निमित्तं कारणं मतम् ॥57॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सामान्यान्त्यविशेषौ च समवायश्च तत्त्रयम् ।</span>
+<span class="shloka-line">नित्यं, क्रिया अनित्याश्च(अनित्यास्तु) गुणद्रव्ये द्विरूपके ॥58॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">कार्ये गुणक्रियाणां तु समवाय्यन्यकारणम् ।</span>
+<span class="shloka-line">कारणस्था गुणाद्यास्तु संयोगो द्रव्यकारणम् ॥59॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">एवं स्थितेऽपि सिद्धान्ते विशेषस्तत्र कल्पितः ।</span>
+<span class="shloka-line">द्य्वणुके परमाणौ च ह्रस्वत्वं परिमण्डलम् ॥60॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न कारणं कार्यगुणे वैरूप्यं तत्र कारणम् ।</span>
+<span class="shloka-line">इत्याहुस्तानथोवाच विद्याधीशः स्वयं प्रभुः ॥61॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">महत्त्वं चैव दीर्घत्वं त्र्यणुकाद्येषु कल्पितम् ।</span>
+<span class="shloka-line">तस्माच्च सदृशं कार्यं तत्कार्येषूपजायते ॥62॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यथा तथैव ह्रस्वत्वात् पारिमाण्डिल्यतोऽपि हि ।</span>
+<span class="shloka-line">जायेत सदृशं कार्ये परिमाणं समत्वतः ॥63॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न चेन्महत्वतश्चैव दीर्घत्वादपि नो भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">सदृशस्य हि कार्यस्य नैव योगः कथञ्चन ॥64॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अप्रत्यक्षत्वमेव(अप्रत्यक्षत्वमेवं) स्याद्यतः कार्येष्वणुत्वतः ।</span>
+<span class="shloka-line">इति चेन्न महत्त्वं च परमाणावणावपि ॥65॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">कथं त्र्यणुकपूर्वेषु नाणुत्वमपि कथ्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">प्रत्यक्षत्वतदन्यत्वे पुरुषापेक्षयाऽखिले ॥66॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अणुत्वं च महत्त्वं च यतो वस्तुव्यपेक्षया ।</span>
+<span class="shloka-line">तारतम्यस्थिता यस्मात् पदार्थाः सर्व एव च ॥67॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यथा महत्त्वविश्रान्तिस्तथाऽणुत्वस्य चेष्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">परिमाणत्वतश्चेन्न महत्त्वस्यापि विश्रमः ॥68॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">दृश्यतेऽनन्त इत्येव तथानन्त्यमणावपि ।</span>
+<span class="shloka-line">न महत्तत्वगुणत एतावानिति हीश्वरः ॥69॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">परिच्छिन्नस्तथाणोश्च नैतावद्भागता क्वचित् ।</span>
+<span class="shloka-line">विश्रान्तो यद्यनन्तांशः कश्चिदस्तीति गम्यते ॥70॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">नावसाययितुं शक्यो विरोधादेव केवलम् ।</span>
+<span class="shloka-line">केवलं साक्षिमानेन कालो देशोऽपि नान्तवान् ॥71॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अपर्यवसितिश्चाणोर्दृश्यते साक्षिणा द्वयोः ।</span>
+<span class="shloka-line">यदि नो साक्षिगम्यं तन्महत्त्वं केन गम्यते ॥72॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विश्रान्तिस्तारतम्येन दृश्यते ह्यनुमानतः ।</span>
+<span class="shloka-line">यद्यागमादनन्तं तन्महत्त्वमवगम्यते ॥73॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अनन्तमेव चाणुत्वं कुतो नैवावसीयते ।</span>
+<span class="shloka-line">महत्त्वाणुत्वयोर्नैव विश्रान्तिरुपलभ्यते ॥74॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अन्यदेव ह्यनन्तत्वं महत्त्वाणुत्वयोः समम् ।</span>
+<span class="shloka-line">बहुत्वाल्पत्वयोर्यद्वत् सङ्ख्यायामुपलभ्यते ॥75॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">आनन्त्यमेकभागानां तावत्त्वं ह्येव गम्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">अणीयांश्च महीयांश्च भगवानागमोदितः ॥76॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">आनन्त्यवाचकः शब्दो द्विधाऽऽनन्त्येऽपि मानताम् ।</span>
+<span class="shloka-line">याति नैव, गुणाल्पत्वं कालाल्पत्वं च मानगम् ॥77॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सर्वकालगतस्याल्पकालेऽपि स्यादवस्थितिः ।</span>
+<span class="shloka-line">महागुणस्य चाल्पोऽपि गुणः स्यादिति चेद्भवेत् ॥78॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तावत्त्वमेव नैव स्याद्देशेऽप्येतन्न नो मतम् ।</span>
+<span class="shloka-line">महतोऽल्पत्वमपि हि व्योमवत् प्राह वेदवित् ॥79॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यद्यल्पदेशसंस्थानं न सर्वत्रापि नो भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">स्थितस्य ह्यल्पदेशेषु सर्वगत्वं भवेत् ध्रुवम् ॥80॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">एकत्राप्यनवस्थस्य कुत एवाखलिस्थता ।</span>
+<span class="shloka-line">शून्यत्वमेव तस्य स्याद्यस्यैकत्रापि न स्थितिः ॥81॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अतो नाणुत्वविश्रान्तिर्न महत्त्वस्य च क्वचित् ।</span>
+<span class="shloka-line">उभयानन्त्ययुक् तस्मात् यदि मुख्यं महद्भवेत् ॥82॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तच्च ब्रह्म परं साक्षात् सर्वानन्त्ययुतं सदा ।</span>
+<span class="shloka-line">यदि साक्षी स्वयम्भातो न मानं केन गम्यते ॥83॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अक्षजादेश्च मानत्वमनवस्थान्यथा(मनवस्थाऽथवा) भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">अतः सर्वपदार्थानां भागाः सन्त्येव सर्वदा ॥84॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सर्वदिक्ष्वपि सम्बन्धादविभागः पराणुता ।</span>
+<span class="shloka-line">तत्संयोगादनियतात् पदार्थानां जनिर्भवेत् ॥85॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">द्वयोरेव तु संयोग इति केनावसीयते ।</span>
+<span class="shloka-line">कारणस्य गुणास्तेन भवेयुः कार्यगा अपि ॥86॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तारतम्येन सर्वेऽपि महान्तश्चाणवो यतः ।</span>
+<span class="shloka-line">न च तत्प्रोक्तसृष्टौ तु मानं केवलकल्पना ॥87॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">कथं साक्षिमितस्यास्य शक्नुयात् वारणे क्वचित् ।</span>
+<span class="shloka-line">यदि साक्षिमितं नैतन्नानुमा तत्र वर्तते ॥88॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">पक्षीकर्तुमशक्यत्वात् कुत एवानुमा भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">यत्र नास्ति पदन्यासः कस्तं विषयमाप्नुयात् ॥89॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">देशान्तरादिशब्दाश्च शशशृङ्गादिशब्दवत् ।</span>
+<span class="shloka-line">सदृशं च सजातीयं नास्मत्पक्षे किमेव हि ॥90॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">येनैव च प्रकारेणात्यसिद्धमनुमीयते ।</span>
+<span class="shloka-line">तेनैव शशशृङ्गादेः शक्यमस्तित्वकल्पनम् ॥91॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रत्यक्षमागमो वाऽपि भवेद्यत्र नियामकः ।</span>
+<span class="shloka-line">सैव व्याप्तिर्भवेन्मानं नान्या सन्दिग्धमूलतः ॥92॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सहदर्शनमात्रेण न व्याप्तिरवसीयते ।</span>
+<span class="shloka-line">यदैवाव्यतिरेकेऽस्य(यदैवाव्यतिरेकस्य) ह्यक्षजं वाऽऽगमो भवेत् ॥93॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तन्निर्धारितयुक्तिर्वा व्याप्तिः सैवापरा न हि ।</span>
+<span class="shloka-line">अन्यथा सप्तमरसभावोऽप्यनुमयाऽऽपतेत् ॥94॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अनिष्टानि च सर्वाणि ह्यनुमा कामचारिणी ।</span>
+<span class="shloka-line">कार्यकारणयोश्चैव गुणादेः पञ्चकस्य च ॥95॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">भिन्नस्यैव तु सम्बन्धः समवायोऽन्य ईर्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">भिन्नत्वसाम्यतस्तस्य ताभ्यां योगो भवेद् ध्रुवम् ॥96॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स स्वनिर्वाहकश्चेत् स्याद् द्रव्यमेव तथा न किम् ।</span>
+<span class="shloka-line">विशेषस्तद्गतत्वादिर्यद्यभिन्नेवसीयते ॥97॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">गुणक्रियादिरूपस्य निषेधः केन हेतुना ।</span>
+<span class="shloka-line">द्रव्यमेव ततो$नन्तविशेषात्मतया सदा ॥98॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">नानाव्यवहृतेर्हेतुरनन्तत्वं विशेषतः ।</span>
+<span class="shloka-line">विशेषश्च विशेषी सः स्वेनैव समवायवत् ॥99॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">कल्पनागुरुतादोषात् पदार्थान्तरता न हि ।</span>
+<span class="shloka-line">कल्पयित्वा षट् पदार्थान् साभावानपि केवलम् ॥100॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">एकस्मिन् स विशेषश्चेत् किं पूर्वं तस्य विस्मृतिः ।</span>
+<span class="shloka-line">येन प्रत्यक्षसिद्धेन व्यवहारोऽखिलो भवेत् ॥101॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">भावाभावविभागेन यं विना न कथञ्चन ।</span>
+<span class="shloka-line">एतादृशो विशेषेऽस्मिन् को द्वेषो वादिनां भवेत् ॥102॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अभेदेन प्रतीतिश्च कार्यकारणपूर्वके ।</span>
+<span class="shloka-line">अभावान्ते पदार्थेऽस्मिन् सविशेषाऽवसीयते ॥103॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सामान्यादिपदार्थेषु तन्निष्ठत्वादयोऽखिलाः ।</span>
+<span class="shloka-line">कथं धर्मा निवार्यन्ते वस्त्वैक्येऽपि हि वादिभिः ॥104॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">कार्यस्य तत्तन्निष्ठत्वं गुणादेर्व्यापितादिकः ।</span>
+<span class="shloka-line">कथं विशेषो नैवास्ति स च धर्मोऽपरो यदि ॥105॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">षट्‍पदार्थातिरेकः स्यात् पदार्थानियमेऽपि हि ।</span>
+<span class="shloka-line">धर्मस्य धर्मसन्तानादनवस्थाखनिर्भवेत्(धर्मसन्तानादनवस्थाकरो भवेत्) ॥106॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सामान्यस्यापि सामान्यं गुणस्यापि गुणो ह्यतः ।</span>
+<span class="shloka-line">नाङ्गीकृतः स च यदि नानवस्था क्वचिद्भवेत् ॥107॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अस्मत्पक्षे गुणाद्याश्च तद्वन्ते हि विशेषतः ।</span>
+<span class="shloka-line">अनन्यत्वान्नानवस्था भेदो नाशे भवेत् तथा ॥108॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विशेषमेव संश्रित्य विशेषो बलवान् यतः ।</span>
+<span class="shloka-line">दृष्टिप्रमाणतश्चैव विरोधो दर्शने कथम् ॥109॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विरोधो ह्यविरोधश्च यतो दर्शनमानकौ(दर्शनमानगौ) ।</span>
+<span class="shloka-line">ततो दृष्टे विरोधस्तु सद्भिरापाद्यते कथम् ॥110॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अभिन्नो भगवान् स्वेन तदन्येन विभेदवान् ।</span>
+<span class="shloka-line">नित्या धर्मास्तदीयास्तु सर्वेऽस्मान्नैव भेदिनः ॥111॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सामस्त्योच्छेदिनोऽन्यत्र धर्मा उभयरूपिणः ।</span>
+<span class="shloka-line">भावे त एव चोच्छेदात् तदन्ये च समस्तशः ॥112॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अंशांशिनोरभेदेन त्वंशसंयोग एव हि ।</span>
+<span class="shloka-line">अंशिनो नानवस्थाऽतो यद्यप्यंशेष्वविश्रमः ॥113॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">एकस्मिन् जात एवान्यः संयोगो जायते यदि ।</span>
+<span class="shloka-line">अनवस्था तदैव स्यात् संयोगैक्ये भवेत् क्व सा ॥114॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अंशे संयोगदृष्टेश्च दृष्टे का साऽनवस्थितिः ।</span>
+<span class="shloka-line">यद्यंशगो न संयोगः कार्येषु प्रथिमा कथम् ॥115॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">परमाणोरणोर्नास्ति महत्तेत्यद्भुतं वचः ।</span>
+<span class="shloka-line">अणूनां प्रथिमापेक्षां विनैव त्र्यणुकेऽपि सः ॥116॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">परमाणोर्महत्त्वं च विनेत्येतद्वचः कथम् ।</span>
+<span class="shloka-line">अंशिनोंऽशैरभेदोऽयमंशेन तु भिदाऽभिदा ॥117॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सर्वप्रत्यक्षविषयः कथमेव ह्यपोद्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">संयोगश्च विभागश्च भेदश्चैव पृथक् पृथक् ॥118॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अन्योन्यप्रतियोगेन ह्युभयोरपि दृश्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">भिन्ना इति तु भेदानां समुदायो हि दृश्यते ॥119॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यथैव च पदार्थानामनयोर्भेद इत्यपि ।</span>
+<span class="shloka-line">इतोऽमुष्यामुतोऽप्यस्य(ऽमुप्य) भेदो दृष्टो द्विधर्मिकः ॥120॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तत्रैकवचनं यत्तद्विप्राणां भोजनं यथा ।</span>
+<span class="shloka-line">नरत्वादिकमप्येवं तत्तद्धर्मतयेयते ॥121॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न सर्वधर्म एकोऽस्ति समुदायस्तु भिन्नगः ।</span>
+<span class="shloka-line">एतादृशं च सादृश्यं पदार्थेषु पृथक् पृथक् ॥122॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">एकस्मिन् स विनष्टेऽपि यतोऽन्यत्रैव दृश्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">कुतो भस्मत्वमाप्तस्य नरत्वं पुनरिष्यते ॥123॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">एकत्वे नास्ति मानं च श्रुतिरप्याह सादरम् ।</span>
+<span class="shloka-line">‘‘भिन्नाश्च भिन्नधर्माश्च पदार्था अखिला अपि ॥124॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स्वैः स्वैर्धर्मैरभिन्नाश्च स्वरूपैरपि सर्वशः ।</span>
+<span class="shloka-line">अनिवृत्तविनाशास्तु धर्मा उभयरूपकाः ॥125॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न केनचिदभिन्नोऽतो भगवान् स्वैर्गुणैर्विना’’ ।</span>
+<span class="shloka-line">इति व्युत्पत्तिरपि हि सादृश्येनैव गम्यते ॥126॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सर्वेषु युगपच्छब्दः सदृशेषु प्रवर्तते ।</span>
+<span class="shloka-line">तथापि प्राप्तितस्त्वेकवचनाच्च विशेषतः ॥127॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अभीष्टावागतिश्च स्याच्छक्तिः सादृश्यगा यतः ।</span>
+<span class="shloka-line">तादृशोऽयं च तच्छब्दः इति ज्ञापयति स्फुटम् ॥128॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">जातितश्चेत् कथं तासु तत्र चेदनवस्थितिः ।</span>
+<span class="shloka-line">तथैव व्यक्तिविज्ञानं व्यक्तित्वाभावदूषितम् ॥129॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यदि तच्चास्ति तस्यापि विशेषेष्वनवस्थितिः ।</span>
+<span class="shloka-line">कथं स्वरूपत्वमपि ज्ञायतेऽनुगतं यदि ॥130॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">एकव्युत्पत्तिपर्यन्तमनवस्थादिदूषितम् ।</span>
+<span class="shloka-line">कल्पनागौरवात् तेन युक्ता नानुगकल्पना ॥131॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">औपाधिकविशिष्टाद्यमपि तद्वस्तु किं ततः ।</span>
+<span class="shloka-line">अन्यत् तदेव चेदग्निमत्वं किं तत्र भण्यते ॥132॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अग्निसंयोगमात्रं चेद्भवेत् तत्सिद्धसाधनम् ।</span>
+<span class="shloka-line">भूधरस्याग्निसंयोगो यदि षष्ठ्यर्थ एव कः ॥133॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">समवायो यदि ह्यस्य चैकत्वाद् सिद्धसाधनम् ।</span>
+<span class="shloka-line">यद्यस्यौपाधिको भेदः कुत एकत्वमिष्यते ॥134॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">नानिर्वाच्यं हि तेनेष्टमत औपाधिकान्ययोः ।</span>
+<span class="shloka-line">सत्यत्वात् को विशेषः स्यान्मायावाद्यन्यथा भवेत् ॥135॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">उपाधिजन्यं तद्गम्यमिति चौपाधिकं(वौपाधिकं) भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">उभयत्राप्यनन्ताः स्युः समवाया इतस्ततः ॥136॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">भिन्नत्वं चैव तेष्वस्ति को विशेष उपाधिगे ।</span>
+<span class="shloka-line">अविद्यमान एवान्यः समवायोऽधिगम्यते ॥137॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">उपाधिना तद्गमकमनुमानं न मा भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">एवमेवासतः सत्तासमवायो जनिर्मता ॥138॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तत्रापि ह्युक्तदोषाणां नैव किञ्चिन्निवारकम् ।</span>
+<span class="shloka-line">अस्मत्पक्षे विशेषस्य सर्वत्राङ्गीकृतत्वतः ॥139॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">नास्ति दोषः क्वचिद्भावो ह्यभावश्च स एव हि ।</span>
+<span class="shloka-line">अभावस्य च धर्माः स्युर्भावास्तेषां च तेऽखिलाः ॥140॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रत्यक्षमानतः सर्वमेतन्नो वारणक्षमम् ।</span>
+<span class="shloka-line">सर्वे भावा अभावाश्च पदार्थास्तेन सर्वदा ॥141॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तथाऽपि प्रथमं बुद्धेर्यो निषेधस्य गोचरः ।</span>
+<span class="shloka-line">सोऽभावो विधिबुद्धेस्तु गोचरः प्रथमं परः ॥142॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तस्मात् प्रध्वस्तभेदादि सदित्येवावगम्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">अस्त्यभावोऽस्ति च ध्वंसो देहाभावश्च भस्मता ॥143॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इत्यादि युज्यते सर्वं प्रत्यक्षादिप्रमाणतः ।</span>
+<span class="shloka-line">अन्योन्याभावभेदी च पृथक्त्वं च पृथक् पृथक् ॥144॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यत्कल्पयन्ति तच्चैव कल्पनागौरवाद्गतम् ।</span>
+<span class="shloka-line">पर्यायत्वेन ते शब्दा ज्ञायन्ते सर्व एव हि ॥145॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">भेदस्य तु स्वरूपत्वे ये वदन्ति च शून्यताम् ।</span>
+<span class="shloka-line">अद्भुतास्ते यतोऽन्यस्य प्रतियोगित्वमिष्यते ॥146॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रतियोगिनो हि भेदोऽयं न तु स्वस्मात् कथञ्चन ।</span>
+<span class="shloka-line">विभागेनाल्पतैव स्यात् कुत एव च शून्यता ॥147॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न शून्यानां हि संयोगाद्भावो वस्तुन इष्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">विदारणार्थो धातुश्च विभागगुणवाचकः ॥148॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अविदारणेऽपि ह्यास्यस्य भिन्नावोष्ठौ तु तस्य च ।</span>
+<span class="shloka-line">अत उन्मत्तवाक्यत्वान्मायावादो ह्युपेक्षितः(अभ्युपेक्षितः) ॥149॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न चामन्दसदानन्दस्यन्द्यनन्तगुणार्णवः ।</span>
+<span class="shloka-line">ईश्वरोऽष्टगुणत्वेन प्रमेयोऽप्रमित्वतः ॥150॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘‘मय्यनन्तगुणेऽनन्त गुणतोऽनन्तविग्रहे’’ ।</span>
+<span class="shloka-line">‘‘अनन्तगुणमाहात्म्यशक्तिज्ञानमहार्णवः ॥151॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">नारायणः परोऽशेषचेतनेभ्यः परं पदम्’’ ।</span>
+<span class="shloka-line">इत्यादिवेदतद्वाक्यैरनन्तैश्चावसीयते ॥152॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अनन्तगुणता विष्णोः कथमेव ह्यपोद्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">यद्यनन्तविशेषाश्च तज्ज्ञानादेर्निवारितः ॥153॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">कथं तत्तद्विषयता सार्वज्ञार्थं विधीयते ।</span>
+<span class="shloka-line">औपाधिकविशेषस्तु पूर्वमेव निराकृतः ॥154॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स्वप्रकाशत्वमपि तु यैर्ज्ञानस्य निवारितम् ।</span>
+<span class="shloka-line">कथं सर्वज्ञता तस्य स्वज्ञानाधिगमं विना ॥155॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ज्ञानं विश्वधिगं त्वेकं तज्ज्ञानविषयं परम् ।</span>
+<span class="shloka-line">इति ज्ञानद्वयेनैव सर्ववित् परमेश्वरः ॥156॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इति चेदेष एवार्थस्तज्ज्ञानावसितो यदि ।</span>
+<span class="shloka-line">स्वप्रकाशत्वमेव स्याज्ज्ञानं ह्येतद्विशेषणम् ॥157॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ज्ञानान्तरेण चेदत्र भवेदेवानवस्थितिः ।</span>
+<span class="shloka-line">स्वप्रकाशत्वमेतस्माद्दुर्निवारं(दुनिवार्यम्) समापतेत् ॥158॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सुखवान् दुःखवांश्च स्यादिति व्याप्तिश्च नो भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">निर्दुःखत्वं महानन्दः श्रुत्यैवेशस्य भण्यते ॥159॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">योऽशनायापिपासे च शोकादींश्चातिवर्तते ।</span>
+<span class="shloka-line">आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् विपाप्मेत्यादिका च सा ॥160॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ईश्वरस्य तथेष्टत्वं दुःखित्वोपाधिरित्यपि ।</span>
+<span class="shloka-line">उक्ते किमुत्तरं ब्रूयात् श्रुत्यनादरतत्परः ॥161॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न चात्मदुःखितेच्छा स्यादत एतन्निवार्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">सहदर्शनमात्रेण श्रुतीनामपलापकः ॥162॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यज्ञादेरपि पापस्य हेतुत्वं हिंसया युतेः ।</span>
+<span class="shloka-line">नानुमाति कथं तत्र यद्युपाधिर्निषिद्धता ॥163॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अदुःखित्वेन चानुक्तिः कथं नोपाधितां व्रजेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">‘‘अदुःखमितरत् सर्वं जीवा एव तु दुःखिनः ॥164॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तेषां दुःखप्रहाणाय श्रुतिरेषा प्रवर्तते’’ ।</span>
+<span class="shloka-line">इति श्रुतिर्हि परमा श्रुत्युक्तिर्यदि कारणम् ॥165॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">किं कार्यमनुमानेन गलस्तनसमेन हि ।</span>
+<span class="shloka-line">अनुमानेन यद्यर्थः श्रुतिदृष्टोऽप्यपोद्यते ॥166॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">पूर्वोक्तेन प्रकारेण नेश्वरो धर्म एव च ।</span>
+<span class="shloka-line">स्यात् तत्फलं च तेनात्र श्रुतिरेव प्रमा भवेत् ॥167॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ईशस्यानुमया सिद्धेः श्रुतिर्धर्मिप्रमा भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">तया सर्वगुणैः पूर्ण उक्त ईशो यतस्ततः ॥168॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अनानन्दानुमानस्य धर्मिग्राहिविरोधतः ।</span>
+<span class="shloka-line">न प्रमाणं भवेत् तस्मान्नानुमाऽत्रोपयोगिनी ॥169॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">नित्येच्छत्वात् परेशस्य परमाणुसदात्वतः ।</span>
+<span class="shloka-line">अदृष्टकालयोश्चैव भावात् कार्यं सदा भवेत् ॥170॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न हि कालविभेदोऽस्ति तत्पक्षेऽस्मन्मते हरेः ।</span>
+<span class="shloka-line">विशेषकाल एवैतत्सृष्ट्यादीच्छा सदातना ॥171॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विशेषाश्चैव कालस्य हरेरिच्छावशाः सदा ।</span>
+<span class="shloka-line">‘‘सर्वे निमेषा’’ इति हि श्रुतिरेवाह सादरम् ॥172॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">उदीरयति कालाख्यां शक्तिमित्यस्य(कालाख्यशक्तिमित्यस्य) वागपि ।</span>
+<span class="shloka-line">कालस्य कालगत्वेन न विरोधोऽपि कश्चन ॥173॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">असङ्ख्यातविशेषत्वादिच्छाया अपि सर्वदा ।</span>
+<span class="shloka-line">‘‘ईशो देशश्च कालश्च स्वगता एव सर्वदा ॥174॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ईशाधीनो च तौ नित्यं तदाधारौ च तद्गतौ’’ ।</span>
+<span class="shloka-line">इति श्रुतिरपि प्राह काले स्वोद्दिष्ट एव तु ॥175॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तत्कालसृष्टिमेवातो वाञ्छतीशः सदैव हि ।</span>
+<span class="shloka-line">स्यात् कालः स तदैवेति कालस्य स्वगतत्वतः ॥176॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स्वभावादेव हीच्छैषा ‘‘देवस्यैष’’ इति श्रुतेः ।</span>
+<span class="shloka-line">स्वभावोऽपि परेशेच्छावशः इत्युदितः पुरा ॥177॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">नित्या अनित्याश्च ततस्तदधीना इति श्रुतिः ।</span>
+<span class="shloka-line">रूपस्पर्शादिहेतुभ्यः परमाणोरनित्यता ॥178॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V06" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अनुमेया श्रुतीनां च विरुद्धत्वान्न तन्मतम् ।</span>
+<span class="shloka-line">उपादेयमतश्चायमविरुद्धः समन्वयः ॥179॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C02_S02_A007" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="समुदायाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">समुदायाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V07" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">वैभाषिकाश्च सौत्रान्ताः स्वरसक्षणिकं जगत् ।</span>
+<span class="shloka-line">अणूनां समुदायं च कालकर्मनिमित्ततः ॥180॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V07" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">उत्पत्तिकाले युक्तानामात्मानं च क्षणस्थितिम् ।</span>
+<span class="shloka-line">नित्यं सन्तानमेतेषां पञ्चस्कन्धात्मना स्थितम् ॥181॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V07" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">संस्काररूपविज्ञानसंज्ञादुःखात्मना स्थितिः ।</span>
+<span class="shloka-line">दुःखाभावं सुखं चाहुररूपज्ञानसन्ततिम् ॥182॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V07" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">मोक्षं स समुदायो हि नैकस्मादेव युज्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">नोभयोश्चोभयत्वं यत्समुदायव्यपेक्षया ॥183॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V07" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अतोऽन्योन्याश्रयत्वेन समुदायो न युज्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">अन्योन्यापेक्षया पुंसः समुदायत्ववेदनम् ॥184॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V07" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स्यात् तत्सदातनत्वेऽपि तच्च सामीप्यहेतुकम् ।</span>
+<span class="shloka-line">इति चेत् कार्यसम्भूतिमात्रव्यापृतिकारणम् ॥185॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V07" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न तु कार्यविशेषेषु व्यापृतं कारणं भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">अतोऽर्थेन्द्रियसंयोगिरूपकारणतात्मनः ॥186॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V07" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">संयोगिरूपराहित्यान्नैव तज्ज्ञानताऽपि हि ।</span>
+<span class="shloka-line">विशेषकार्यजनकं यदि कारणमिष्यते ॥187॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V07" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">कुतः समानरूपत्वं कार्याणामपि सर्वशः ।</span>
+<span class="shloka-line">अतोऽनियत्या यत्किञ्चिद्यस्य कस्यापि कारणम् ॥188॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V07" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अदृष्टमपि तस्यैव विशेषापादकं कुतः ।</span>
+<span class="shloka-line">यस्य कस्यापि यत्किञ्चिद्विशेषमुपपादयेत् ॥189॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V07" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">कार्यं च कारणं चैव यत्किञ्चिद्यस्य कस्यचित् ।</span>
+<span class="shloka-line">भवेन्नियामकाभावादिदमस्यैव कारणम् ॥190॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V07" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इति नित्यविनाशित्वे केन मानेन गम्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">इदं न जायतेऽमुष्मादित्यत्रापि न कारणम् ॥191॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V07" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विनाशोत्पत्तयश्चैव न दृश्यन्ते सदातनाः ।</span>
+<span class="shloka-line">दृश्यते प्रत्यभिज्ञातः स्थिरत्वं सर्ववस्तुषु ॥192॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V07" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">फलादीनां विशेषेण सर्वत्राप्यनुमीयते ।</span>
+<span class="shloka-line">सत्त्वेन क्षणिकत्वं चेदाकाशस्याविशेषतः ॥193॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V07" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अविशेषोऽखलिस्यापि सत्त्वात् किं नानुमीयते ।</span>
+<span class="shloka-line">यद्याकाशस्य सत्त्वं न कुत एव नरादिषु ॥194॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V07" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सधर्मिप्रतियोगित्वमभावस्य नियामकम् ।</span>
+<span class="shloka-line">तौ विना न ह्यभावश्च क्वचिद् दृष्टः कदाचन ॥195॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V07" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अधर्मिप्रतियोगित्वमाकाशस्यावगम्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">स्वीकारत्यागतोऽदृष्टदृष्टयोः सर्ववस्तुषु ॥196॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V07" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">गुणानुन्मत्त एवासौ विदधात्यधिकं पुनः ।</span>
+<span class="shloka-line">उत्तरोत्पत्तिमात्रेण विनाशात् पूर्ववस्तुनः ॥197॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V07" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न संस्कारार्पकत्वं च युज्यते कस्यचित् क्वचित् ।</span>
+<span class="shloka-line">अतो ज्ञातं मयेत्यादि न ज्ञेयमनुमा कुतः ॥198॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V07" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">एकत्वमनुभूतिस्थं त्यक्त्वा निर्मानिका भिदा ।</span>
+<span class="shloka-line">कुत आत्मादिकेषु स्याद् बल्येनानुभवो यतः ॥199॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V07" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">कार्यकारणयोश्चैककालीनत्वं विना कथम् ।</span>
+<span class="shloka-line">पूर्वसंस्कारयोगी स्यादुत्तरो नियमेन च ॥200॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V07" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सम्बद्धा एव संस्कारमन्यत्रादधतेऽखिलाः ।</span>
+<span class="shloka-line">असम्बद्धः कथं पूर्व उत्तरे वासनाकरः ॥201॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V07" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">एककालतया योगं विना संस्कारतः कथम् ।</span>
+<span class="shloka-line">क्षणमात्रमवस्थानं स्वीकृतं सर्ववस्तुषु ॥202॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V07" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">पूर्वमध्यापरकलारहितः क्षण इष्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">पूर्वभावभवं कार्यमुत तन्नाशसम्भवम् ॥203॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V07" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यौगपद्यं सति भवेदुत्पाद्यानामशेषतः ।</span>
+<span class="shloka-line">विनाशे चेन्न तत्कार्यं कार्योत्पत्तौ च का प्रमा ॥204॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V07" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अभेदेऽपि(अभेदेन) विशेषेण देहदीपफलादिषु ।</span>
+<span class="shloka-line">विशेषदर्शनं युक्तमस्माकमनुभूतितः ॥205॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V07" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विशेषदर्शनं मानं यदि न स्थैर्यदृक् कुतः ।</span>
+<span class="shloka-line">दिक्सुखे च स्वदृष्टान्ताद्भावौ सच्चेत् क्वचिद्भवेत् ॥206॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V07" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विश्वं प्रत्यक्षगं त्यक्त्वा तयोर्योनुमितं वदेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">मायावादिवदेवासावुपेक्ष्यो भूतिमिच्छता ॥207॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V07" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सर्वप्रमाणसिद्धं यद्बुद्धेर्भेदेन सर्वदा ।</span>
+<span class="shloka-line">कथं नु तस्य बुद्धित्वं विश्वमन्यच्च किम्प्रमम् ॥208॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V07" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सर्वलोको बिभेत्यञ्जो यस्मादनुभवात् सदा ।</span>
+<span class="shloka-line">तस्यापलापिनः किं न निष्प्रमाणकवादिनः ॥209॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V07" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सोऽहं तदिदमेवाहं सुखी सद्गगनं दिशः ।</span>
+<span class="shloka-line">सत्या इत्याद्यनुभवाः सदा तत्प्रतिपक्षगाः ॥210॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V07" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अतो निर्मानमखलिप्रमाणप्रतिपक्षगम् ।</span>
+<span class="shloka-line">दुर्मतं कोऽनुगृह्णीयाद्विनाऽसुरततिं क्वचित् ॥211॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C02_S02_A008" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="असदधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">असदधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अपरः शून्यमखिलं मनोवाचामगोचरम् ।</span>
+<span class="shloka-line">निर्विशेषं स्वयम्भातं निर्लेपमजरामरम् ॥212॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अशेषदोषरहितमनन्तं देशकालतः ।</span>
+<span class="shloka-line">वस्तुतश्च तदस्मीति नित्योपासापरोक्षितम् ॥213॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">रागादिदोषरहितं तद्भावं योगिनं नयेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">तस्यैवानादिसंवृत्या नानाभेदात्मकं जगत् ॥214॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सदिवाभाति सत्यत्वं सांवृतं तस्य चेष्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">पारमार्थिकसत्त्वं तु शून्यादन्यस्य न क्वचित् ॥215॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सांवृतेनैव सत्वेन(सत्येव) व्यवहारोऽखिलो भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">शून्यात् संवृतियोगेन विश्वमेतत् प्रवर्तते ॥216॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सृष्टिकाले पुनश्चान्ते स्तिमितं शून्यतां व्रजेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">इति ब्रूते तमुद्दिश्य जगाद जगतां गुरुः ॥217॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">नासतो जगतो भावो न हि दृष्टाऽसतो जनिः ।</span>
+<span class="shloka-line">सतः क्वचित् प्रमाणं च दृष्टिरेवाखिलाद्वरम् ॥218॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यद्येवं सप्तमरसान्मधुरादिव पीनता ।</span>
+<span class="shloka-line">भवेज्जनस्य मार्जारशृङ्गं गोरिव घातकम् ॥219॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">कार्यार्थी कारणं सच्च नोपादद्यात् कथञ्चन ।</span>
+<span class="shloka-line">न प्रवर्तेत चेष्टाय शून्यादेवेष्टसम्भवात् ॥220॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">देशकालादिनियमो न हि शून्यात् सतो भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">पुरुषेच्छानुसारेण यदि किञ्चित् प्रजायते ॥221॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">किं नानुमीयते तद्वद्वस्तुत्वात् पुरुषोद्भवः(पुरुषाद्भवः) ।</span>
+<span class="shloka-line">सर्वस्यापि न चाभावो विश्वं सदिति गम्यते ॥222॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यतोऽनुभवविरोधे तु वचनं वादिनः कुतः ।</span>
+<span class="shloka-line">स्वप्नभ्रान्तिवदेवेदं संवृत्यैवोपलभ्यते ॥223॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यदि सत्वेन किञ्चात्र भ्रमो नैव निवर्तते ।</span>
+<span class="shloka-line">अनादेरस्य विश्वस्य निवृत्तिर्यदि चेष्यते ॥224॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">निवृत्तिश्च निवर्तेत तस्या भ्रान्तित्वसम्भवात् ।</span>
+<span class="shloka-line">दृष्टस्य भ्रान्तितो चेत् स्याददृष्टे न भ्रमः कुतः ॥225॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">गवामशृङ्गिभावेन न हि स्याच्छशशृङ्गिता ।</span>
+<span class="shloka-line">अस्माकं तु प्रमाणेन प्रसादादीश्वरस्य च ॥226॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">उक्तभङ्ग्याऽऽगमानां च प्रामाण्याद्युज्यतेऽखिलम् ।</span>
+<span class="shloka-line">दृश्यत्वाद्विमतं मिथ्या स्वप्नवच्चेदियं च मा ॥227॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">मिथ्या चेत् साध्यसिद्धिर्न व्यभिचारो न चेद्भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">साधकत्मसत्यस्य साध्यं विप्रतिपत्तितः ॥228॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तस्य चेत्यनवस्था स्यात् सत्त्वं चास्यानुभूतितः ।</span>
+<span class="shloka-line">अनुभूतिविरोधेन मिथ्यात्वे मा न काचन ॥229॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अतीतानागतौ कालावपि नः साक्षिगोचरौ ।</span>
+<span class="shloka-line">तत्सम्बन्धितया सत्त्वमपि दृष्टस्य साक्षिगम् ॥230॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">दृढदृष्टं तु यद्दृष्टं दृष्टाभासस्ततोऽपरम् ।</span>
+<span class="shloka-line">भ्रान्तेः संवृतिसत्यस्य विशेषो व्यभिचारवान् ॥231॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तेनाप्यङ्गीकृतः सम्यक् स नः सत्यत्वमेव हि ।</span>
+<span class="shloka-line">विज्ञानाद् व्यभिचारोऽस्य कदाचित् स्यादिति प्रमा ॥232॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">नैव दृष्टा प्रमा सा च न भवेत् स्वविरोधतः ।</span>
+<span class="shloka-line">भेदो विशेषधर्म्यादिग्रहणापेक्षया यदि ॥233॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अन्योन्याश्रयताहेतोर्दुग्राह्या इति यन्न तत् ।</span>
+<span class="shloka-line">स्वरूपं वस्तुनो भेदः यन्न तस्य ग्रहेऽग्रहः ॥234॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अन्यथाऽस्यामुना भेद इति वक्तुं न शक्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">अगृहीतो यदा भेदस्तदा स्वस्मादिति ग्रहः ॥235॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स्यात् प्रतीतिविरोधाच्च न हि कश्चित् तथा वदेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">धर्मित्वप्रतियोगित्वतद्भेदा युगपद्यदि ॥236॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विशेषणं विशेष्यं च तद्भावश्चैव गृह्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">को विरोधः स्वरूपेण गृहीतो भेद एव तु ॥237॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अस्यामुष्मादिति पुनर्विशेषेणैव गृह्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">किञ्च भेदः कथं ग्राह्य इति यः परिपृच्छति ॥238॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">धर्म्यादिभेदग्रहणात् तेनोक्तोऽन्योन्यसंश्रयः ।</span>
+<span class="shloka-line">अन्यत्वाग्रहणे प्रोक्तः कथमन्योन्यसंश्रयः ॥239॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अन्यत्वं यदि सिद्धं स्यात् कथमन्योन्यसंश्रयः ।</span>
+<span class="shloka-line">एतादृशस्य वक्तारावुभौ जात्युत्तराकरौ ॥240॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">मायी माध्यमिकश्चैव तदुपेक्ष्यौ बुभूषुभिः ।</span>
+<span class="shloka-line">यच्छून्यवादिनः शून्यं तदेव ब्रह्म मायिनः ॥241॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न हि लक्षणभेदोऽस्ति निर्विशेषत्वतस्तयोः ।</span>
+<span class="shloka-line">अनृतादिविरोधित्वमुभयोश्च स्वलक्षणम् ॥242॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स्ववाक्याभावसंवादान्न कृत्यं प्रतिवादिनः ।</span>
+<span class="shloka-line">तत्पक्ष इति वैधर्म्यान्न स्वप्नादिवदित्यजः ॥243॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अप्रयत्नान्निराचक्रे चेति दृष्टिविरुद्धताम् ।</span>
+<span class="shloka-line">निष्प्रमाणत्वमप्यस्य सूचयामास विश्वकृत् ॥244॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C02_S02_A009" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अनुपलब्ध्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अनुपलब्ध्यधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V09" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ज्ञानमेवैकमखिलज्ञेयाकारं प्रभासते ।</span>
+<span class="shloka-line">तत्र सन्ततिभेदश्च स्वभेदो भेद एव च ॥245॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V09" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">कल्पिताः प्रतिभासान्ते नानासंवृतिभूमिषु ।</span>
+<span class="shloka-line">इत्येतदपि नो युक्तं न हि ज्ञानतया जगत् ॥246॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V09" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">भासतेऽनुभवस्यैव विरुद्धत्वादपेशलम् ।</span>
+<span class="shloka-line">तन्मतं क्षणिकत्वाच्च ज्ञानस्य स्थिररूपतः ॥247॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V09" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ज्ञेयस्योक्तप्रकारेण सर्वश्रुतिविरोधतः ।</span>
+<span class="shloka-line">अनुभूतिविरुद्धत्वादपि पक्षा इमेऽशिवाः ॥248॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C02_S02_A010" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="नैकस्मिन्नधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">नैकस्मिन्नधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">आह क्षपणको विश्वं सदसद्द्वयमद्वयम् ।</span>
+<span class="shloka-line">द्वयाद्वयमतत्सर्वं सप्तभङ्गि सदातनम् ॥249॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">नैतत्पदार्थ एकस्मिन् युक्तं दृष्टिविरोधतः ।</span>
+<span class="shloka-line">भावाभावतया विश्वं येन रूपेण मीयते ॥250॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तद्रूपमेव तदिति नियमः केन वार्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">तत्तद्दोषनिवृत्यर्थं स्वीकृता तत्तदात्मता ॥251॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यदि तैरखिलैर्दोषैर्लिप्यते चलदर्शनः ।</span>
+<span class="shloka-line">अतिहाय प्रमाणाप्तं नियमं सदसत्तया ॥252॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अशेषमविरुद्धं च निर्मानं व्याहतं सदा ।</span>
+<span class="shloka-line">सर्वप्रकारं वदतो दृष्टहानिरमग्रहः(अमग्रहः/अप्रमाणग्रहः) ॥253॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स्वव्याहतत्वमित्याद्या दोषाः सर्वे भवन्ति हि ।</span>
+<span class="shloka-line">वक्ति स्वप्रभमात्मानं देहमानं तदप्यलम् ॥254॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">दुष्टं नानाशरीरेषु प्रवेशादन्यथाभवात् ।</span>
+<span class="shloka-line">अन्यथाभावि यद्वस्तु तदनित्यमिति स्थितिः ॥255॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तन्मते तदनित्यत्वं पुद्गलस्यानिवारितम् ।</span>
+<span class="shloka-line">नानित्यताऽस्मत्पक्षे तु चैतन्यादेर्विशेषिणः ॥256॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">लक्षणस्य निवृत्तौ तु स्यान्न तच्चेतने क्वचित् ।</span>
+<span class="shloka-line">ओतप्रोतात्मकत्वं तु पटे देहेऽङ्गसंस्थितिः ॥257॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इत्यादलिक्षणस्यैव निवृत्तौ स्यादनित्यता ।</span>
+<span class="shloka-line">भौतिकं त्वेव रूपादि व्याप्तं नाशेन नो मते ॥258॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">नैवं तस्यान्यथाभावो यस्यानित्यत्वमीरितम् ।</span>
+<span class="shloka-line">रूपादियुक्तस्य तथा जगन्नाशित्वसिद्धये ॥259॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">व्याप्त्या तयाऽन्यथाभावादात्मनोऽनित्यता भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">नित्योर्ध्वगतिरप्येषा या मुक्तिरिति कथ्यते ॥260॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अलोकाकाशमाप्तस्य कथं न विकृतिश्च सा ।</span>
+<span class="shloka-line">कीदृशश्चान्यथाभावो नाशहेतुतयेष्यते ॥261॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">संस्थानापगमश्चेत् स न हि भूसागरादिषु ।</span>
+<span class="shloka-line">यः कश्चिदन्यथाभावो यदि मुक्तिश्च तादृशी ॥262॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">देहमाने विकारः स्यादिति स्थास्नूननात्मनः ।</span>
+<span class="shloka-line">आह हस्त्यादिदेहेषु ह्यपि स्यादन्यथाभवः ॥263॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अणुदेहस्य जीवस्य गजत्वे विकृतिर्हि या ।</span>
+<span class="shloka-line">देहव्याप्तौ(देहव्याप्त्यै) विशेषः कस्तस्याः स्थास्नुतनौ च नुः ॥264॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">गीतात् पुष्पफलावाप्तिः स्पर्शात् कार्श्यं रसात् स्थितिः ।</span>
+<span class="shloka-line">अपि वृक्षस्य दृश्यन्त इति नानात्मता भवेत् ॥265॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">एवं चात्माकार्त्स्न्यमिति तत एवाह वेदवित् ।</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C02_S02_A011" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="पत्युरधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">पत्युरधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V11" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सर्वज्ञत्वादिकैः सर्वैर्गुणैर्युक्तं सदाशिवम् ॥266॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V11" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">जगद्विचित्ररचनाकर्तारं दोषवर्जितम् ।</span>
+<span class="shloka-line">आहुः पाशुपतास्तच्च बहुश्रुतिविरोधतः ॥267॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V11" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">नोपादेयं मतं ह्यस्य देवस्य(अस्य देवस्य) स्तुहि गर्तगम् ।</span>
+<span class="shloka-line">उत्पिपेष शिरस्तस्य गृणीषे सत्पतिं पदम् ॥268॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V11" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यद्विष्णोरुपमं हन्तुं रुद्रमाकृष्यते मया ।</span>
+<span class="shloka-line">धनुर्यं कामये तं तमुग्रं मा शिश्नदेवताः ॥269॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V11" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">घ्नञ्छिश्नदेवानेकोऽसावासीन्नारायणः परः ।</span>
+<span class="shloka-line">तस्माद्रुद्रः सम्प्रसादश्चाभूतां वैष्णवं मखम् ॥270॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V11" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यज्ञेन यज्ञमयजन्ताबध्नन् पुरुषं पशुम् ।</span>
+<span class="shloka-line">यो भूतानामधिपती रुद्रस्तन्तिचरो वृषा ॥271॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V11" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इत्यादिश्रुतिसामर्थ्यात् पारतन्त्र्यं जनिर्मृतिः ।</span>
+<span class="shloka-line">पराधीनपदप्राप्तिरज्ञत्वं प्रलयेऽभवः ॥272॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V11" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रतीयन्ते सदोषत्वान्नेशः पशुपतिस्ततः ।</span>
+<span class="shloka-line">अशरीरत्वतस्तस्य सम्बन्धो जगता क्वचित् ॥273॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V11" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">कर्तृत्वेन न युज्येत देहिनो ज्ञानदृष्टितः ।</span>
+<span class="shloka-line">न च देहादिवद्विश्वमस्य स्याद्भोगसम्भवात् ॥274॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V11" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अधिष्ठाने स्थितः कर्ता कार्यं कुर्वन् प्रतीयते ।</span>
+<span class="shloka-line">नास्याधिष्ठानयोगोऽस्ति भूतानां प्रलये तदा ॥275॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V11" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अदेहश्चेदसर्वज्ञः(अदेहश्चेदसावज्ञः) शिलाकाष्ठादिवत् सदा ।</span>
+<span class="shloka-line">देही चेदन्तवानेव यज्ञदत्तनिदर्शनात् ॥276॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V11" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न चैतदखिलं विष्णौ श्रुतिप्रामाण्यगौरवात् ।</span>
+<span class="shloka-line">मनोबुद्ध्यङ्गितां विष्णोर्लक्षयामो य एव सः ॥277॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V11" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स एव देहो विज्ञानमैश्वर्यं शक्तिरूर्जिता ।</span>
+<span class="shloka-line">देहो विष्णोर्न ते विष्णो वासुदेवोऽग्रतो भवेत् ॥278॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V11" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः ।</span>
+<span class="shloka-line">अजस्य नाभावध्येकमर्पितं मात्रया परः ॥279॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V11" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सद्देहः सुखगन्धश्च ज्ञानभाः सत्पराक्रमः ।</span>
+<span class="shloka-line">ज्ञानज्ञानः सुखसुखः स विष्णुः परमोऽक्षरः(परमाक्षरः) ॥280॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V11" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">आनन्द एक एवाग्र आसीन्नारायणः प्रभुः ।</span>
+<span class="shloka-line">प्रियं तस्य शिरो मोदप्रमोदौ च भुजौ हरेः ॥281॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V11" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">आनन्दो मध्यतो ब्रह्म पुच्छं नान्यदभूत् क्वचित् ।</span>
+<span class="shloka-line">मनसोऽस्याभवद्ब्रह्मा ललाटादपि शङ्करः ॥282॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V11" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">पक्षयोर्गरुडः शेषो मुखादास सरस्वती(मुखादासीत्सरस्वती) ।</span>
+<span class="shloka-line">सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् ॥283॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V11" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इत्यादिश्रुतिसन्दर्भबलान्नित्यगुणात्मनः ।</span>
+<span class="shloka-line">विष्णोर्देहाज्जगत्सर्वमाविरासीदितीयते ॥284॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V11" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">मानवत्वाद्विरोधः को नामानं क्वचिदिष्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">अविरोधो विरोधश्च मानेनैव हि गम्यते ॥285॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V11" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अत उक्तं समस्तं च वासुदेवस्य युज्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">शिवादिनामयुक्ताश्च श्रुतयो विष्णुवाचकाः ॥286॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V11" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">नामानि सर्वाणि च यमेको यो देवानामधाः ।</span>
+<span class="shloka-line">विष्णुनामानि नान्यस्य सर्वनामा हरिः स्वयम् ॥287॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V11" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न नारायणनामानि तदन्येष्वपरे हरौ ।</span>
+<span class="shloka-line">इत्यादिश्रुतयस्तत्र मानं चोक्तः समन्वयः ॥288॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V11" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">पुराणानि पुराणाद्यैर्विरुद्धत्वान्न तत्प्रमा ।</span>
+<span class="shloka-line">तद्विरुद्धेषु नो मानं पूर्वापरविरोधतः ॥289॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V11" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">समब्राह्मविरोधाच्च नियमाद्वैष्णवेष्वपि ।</span>
+<span class="shloka-line">मोहार्थमुक्तितश्चैव विष्णुरेको गुणार्णवः ॥290॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V11" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स्कन्दसूर्यगणेशादिमतानि न्यायतोऽमुतः ।</span>
+<span class="shloka-line">निराकृतान्यशेषेण सिद्धान्तस्याविशेषतः ॥291॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C02_S02_A012" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="उत्पत्त्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">उत्पत्त्यधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V12" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">निराकृतौ विशेषस्य भावाच्छक्तिमतं पृथक् ।</span>
+<span class="shloka-line">दूष्यते महती देवी ह्रीङ्कारी सर्वकारणम् ॥292॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V12" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">त्रिपुरा भैरवीत्यादिनामभिः साऽभिधीयते ।</span>
+<span class="shloka-line">तस्याः सदाशिवाद्याश्च जायन्ते देवमानवाः ॥293॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V12" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">भूतभौतिकमप्येतदिति तन्नोपपद्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">दृष्टा पुम्भ्यः सदा सृष्टिः स्त्रीपुम्भ्यो वा विशेषतः ॥294॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V12" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">केवलाभ्यो न हि स्त्रीभ्यस्तत उत्पत्त्यसम्भवात् ।</span>
+<span class="shloka-line">नार्च्यं महावाममतं वामैरन्यैरुदीर्यते ॥295॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V12" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">शिवोपसर्जना शक्तिः ससर्जेदं समन्ततः ।</span>
+<span class="shloka-line">इति तच्चोपपन्नं न शिवस्याकरणत्वतः ॥296॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V12" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अदेहत्वादपि ह्यन्ये ब्रूयुः सर्वज्ञमीश्वरम् ।</span>
+<span class="shloka-line">अणुवामा न तद्युक्तमीशवादप्रवेशनात् ॥297॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V12" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सार्वज्ञादिगुणैर्युक्तं गुरुकल्पनया द्वयम् ।</span>
+<span class="shloka-line">न युज्यते ह्यतस्त्वीश एक एव प्रयोजकः ॥298॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V12" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">उक्तदोषश्च तत्पक्ष इति नैवात्र दूष्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">श्रुतिस्मृतीतिहासानां सामस्त्येन विरोधतः ॥299॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V12" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सतां जुगुप्सितत्वाच्च नाङ्गीकार्यं हि तन्मतम् ।</span>
+<span class="shloka-line">पञ्चरात्रनिषेधार्थमेतान्याचक्षते यदि ॥300॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V12" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सूत्राण्यतिविरुद्धं तद्यत आह स भारते ।</span>
+<span class="shloka-line">‘‘पञ्चरात्रस्य कृत्स्नस्य वक्ता नारायणः स्वयम् ॥301॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V12" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ज्ञानेष्वेतेषु राजेन्द्र सर्वेष्वेतद्विशिष्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">पञ्चरात्रविदो ये तु यथाक्रमपरा नृप ॥302॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V12" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">एकान्तभावोपगता वासुदेवं विशन्ति ते’’ ।</span>
+<span class="shloka-line">इति, गीता च तच्छास्रसङ्क्षेप इति हीरितम् ॥303॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V12" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘‘वेदेन पञ्चरात्रेण भक्त्या यज्ञेन चैव हि ।</span>
+<span class="shloka-line">दृश्योऽहं नान्यथा दृश्यो वर्षकोटिशतैरपि’’ ॥304॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V12" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इति वाराहवचनं श्लोका इति वचः श्रुतौ ।</span>
+<span class="shloka-line">‘‘वेदैश्च पञ्चरात्रैश्च ध्येयो नारायणः परः ॥305॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V12" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">पञ्चरात्रं च वेदाश्च विद्यैकैव द्विधेयते’’ ।</span>
+<span class="shloka-line">इत्यादिवेदवचनैः पञ्चरात्रमपोद्यते ॥306॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V12" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">कथमेवात्र दोषः क उत्पत्तिर्ज्ञोऽत इत्यपि ।</span>
+<span class="shloka-line">इहैवोक्ता न चाभूतभावस्तत्रापि कथ्यते ॥307॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V12" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘‘अनादिकर्मणा बद्धो जीवः संसारमण्डले ।</span>
+<span class="shloka-line">वासुदेवेच्छया नित्यं भ्रमति’’ इति हि तद्वचः ॥308॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V12" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न हि संसारसादित्वं पञ्चरात्रोदितं क्वचित् ।</span>
+<span class="shloka-line">जीवाभिमानिशेषस्य नाम्ना सङ्कर्षणस्य तु ॥309॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V12" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">वासुदेवाज्जनिः प्रोक्ता प्रद्युम्नस्य ततस्तथा ।</span>
+<span class="shloka-line">मनोऽभिमानिनः कामस्यैवं साक्षाद्धरेः क्वचित् ॥310॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V12" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सङ्कर्षणादिनाम्नैव नित्याचिन्त्योरुशक्तितः ।</span>
+<span class="shloka-line">व्यूह उक्तोऽन्यथानूद्य कथं दुष्टत्वमुच्यते ॥311॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V12" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘‘यदि विद्याच्चतुर्वेदान्’’ इतिवद्वेदपूरणम् ।</span>
+<span class="shloka-line">पञ्चरात्रादिति कुतो द्वेषः शाण्डिल्यवर्तने ॥312॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V12" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अतः परमशास्त्रोरुद्वेषादुदितमासुरैः ।</span>
+<span class="shloka-line">दूषणं पञ्चरात्रस्य वीक्षायामपि न क्षमम् ॥313॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V12" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अतोऽशेषजगद्धाता निर्दोषोरुगुणार्णवः ।</span>
+<span class="shloka-line">नारायणः श्रुतिगणतात्पर्यादवसीयते ॥314॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V12" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अन्धन्तमः प्रविशन्ति ये त्वविद्यामुपासते ।</span>
+<span class="shloka-line">ततो भूय इवायान्ति(इवाप्स्यन्ति) एतस्या नैव निन्दकाः ॥315॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S02_V12" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ततो विद्यामविद्यां च यो जानात्युभयं सह ।</span>
+<span class="shloka-line">दोषज्ञानादतीत्यैतां(दोषज्ञानादतीत्यैतान्) विद्ययाऽमृतमश्नुते ॥316॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥</div>
+<span id="gr-C2-S3" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="तृतीयः पादः"></span>
+=== तृतीयः पादः ===
+<div class="introduction" id="AV_C02_S03_I01" data-verse="AV_C02_S03">
+<p>अथाशेषसमाम्नायविरोधापाकृतिं प्रभुः ।</p>
+<p>करिष्यन् अधिदैवाधिभूतजीवपरात्मनाम् ॥1॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C02_S03_I02" data-verse="AV_C02_S03">
+<p>स्वरूपनिर्णयायैव वचनानां परस्परम् ।</p>
+<p>पादेनानेनाविरोधं दर्शयत्यमितद्युतिः ॥2॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C02_S03_I03" data-verse="AV_C02_S03">
+<p>अनुभूतियुक्तिबहुवाग्वैलोम्यं च ततोऽधिकम् ।</p>
+<p>एतत्सर्वं सतः साम्यं द्वारवैयर्थ्यमेव च ॥3॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C02_S03_I04" data-verse="AV_C02_S03">
+<p>दृष्टयुक्त्यनुसारित्वमुक्तान्यार्थाविरोधतः ।</p>
+<p>प्रसिद्धनामस्वीकारे बहुवाक्यानुवर्तिता ॥4॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C02_S03_I05" data-verse="AV_C02_S03">
+<p>लोकदृष्टानुसारित्वं जीवसाम्यमनादिता ।</p>
+<p>तत्र तत्र परिज्ञानं गुणसाम्यश्रुती तथा ॥5॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C02_S03_I06" data-verse="AV_C02_S03">
+<p>उत्पत्तिमत्वं स्वगुणाननुभूत्यल्पकल्पने ।</p>
+<p>नानाश्रुतिश्च वैचित्र्यं युक्तयः पूर्वपक्षगाः ॥6॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C02_S03_I07" data-verse="AV_C02_S03">
+<p>व्यवस्थानुपपत्तिश्च स्वातन्त्र्यमनुसारिता ।</p>
+<p>मुख्यता शक्तिमत्त्वं च वैरूप्यं सर्वसङ्ग्रहः ॥7॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C02_S03_I08" data-verse="AV_C02_S03">
+<p>गत्यादिरीशशक्तिश्च सर्वमानविरोधिता ।</p>
+<p>अभीष्टासिद्धिसुव्यक्ती शास्त्रसिद्धिर्विपर्ययः ॥8॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C02_S03_I09" data-verse="AV_C02_S03">
+<p>विशेषकारणं चेति सिद्धान्तस्यैव साधिकाः ।</p>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C02_S03_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="वियदधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">वियदधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रकृतिः पुरुषः कालो वेदास्तदभिमानिनः(देवास्तदभिमानिनः) ॥9॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">महादाद्याश्च जायन्ते पराधीनविशेषिता ।</span>
+<span class="shloka-line">इदं सर्वं ससर्जेति जनिमत्त्वमिहोदितम् ॥10॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अवकाशमात्रमाकाशः कथमुत्पद्यतेऽन्यथा ।</span>
+<span class="shloka-line">यद्यनाकाशता पूर्वं किं मूर्तनिबिडं जगत् ॥11॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">मूर्तसम्पूर्णता चैव यद्यनाकाशता भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">मूर्तद्रव्याणि चाकाशे स्थितान्येव हि सर्वदा ॥12॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अत आकाशशब्दोक्तस्तद्देवोऽत्र विनायकः ।</span>
+<span class="shloka-line">देहोत्पत्त्या समुत्पन्न इति श्रुत्याऽभिधीयते ॥13॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">भूतमप्यसितं दिव्यदृष्टिगोचरमेव तु ।</span>
+<span class="shloka-line">उत्पद्यतेऽव्याकृतं हि गगनं साक्षिगोचरम् ॥14॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रदेश इति विज्ञेयं नित्यं नोत्पद्यते हि तत् ।</span>
+<span class="shloka-line">तथाऽपि मूर्तसम्बन्धपरतन्त्रविशेषयुक् ॥15॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">खमेवोत्पत्तिमन्नाम श्रुतिशब्दविवक्षितम् ।</span>
+<span class="shloka-line">प्रकृतिः पुरुषः काल इत्येते च समस्तशः ॥16॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ईशाधीनविशेषेण जन्या इत्येव कीर्तिताः ।</span>
+<span class="shloka-line">कालप्रवाह एवैको नित्यो न तु विशेषवान् ॥17॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">पुरुषाव्यक्तकालानां रमैवैकाभिमानिनी ।</span>
+<span class="shloka-line">सिसृक्षुत्वविशेषं तत्साक्षाद्भगवदिच्छया ॥18॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्राप्तैव सृष्टेत्युदिता प्रधानं विकृतेरपि ।</span>
+<span class="shloka-line">पुमांसो देहसम्बन्धात् सृष्टिमन्त इतीरिताः ॥19॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C02_S03_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="मातरिश्वाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">मातरिश्वाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">एवं प्रलयकालेऽपि प्रतिभातपरावरः ।</span>
+<span class="shloka-line">मुख्यवायुर्नित्यसमः शरीरोत्पत्तिकारणात् ॥20॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">पराधीनविशेषेण जनिमानेव शब्दितः ।</span>
+<span class="shloka-line">नैव किञ्चित् ततो जन्मवर्जितं परमादृते ॥21॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">पराधीनविशेषत्वे जन्मनः स्थूलताभवः ।</span>
+<span class="shloka-line">पूर्वशब्दविलोपश्च यदि जन्मेति कीर्त्यते ॥22॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">रमाया नैव जन्मास्ति चैतन्यस्यापि केवलम् ।</span>
+<span class="shloka-line">प्रधानस्य च वेदस्यापीश्वरेच्छया ॥23॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">व्यक्तिर्नाम विशेषोऽस्ति तस्मात् तद्वशतैव हि ।</span>
+<span class="shloka-line">उत्पत्तिरत्र कथिता ....... ॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C02_S03_A003" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="असम्भवाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">असम्भवाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">...... स्वतन्त्रत्वात् परात्मनः ॥24॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">नैवोत्पत्तिः कथमपि न स्वतन्त्रं ततोऽपरम् ।</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C02_S03_A013" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="व्यतिरेकाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">व्यतिरेकाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V13" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अच्छेद्यस्यापि जीवस्य विभागं बहुधा हरिः ॥25॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V13" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">कृत्वा भोगान् प्रदायैव चैक्यमापादयेत् पुनः ।</span>
+<span class="shloka-line">अत ईशवशं सर्वं चेतनाचेतनं जगत् ॥26॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V13" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अविभागं विभागाय यदा नयति केशवः ।</span>
+<span class="shloka-line">किमशक्यं परेशस्य तदेति ह्यभिधीयते ॥27॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C02_S03_A014" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="पृथगधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">पृथगधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">एवं स्थितेऽपि जीवैक्यं केचिदाहुः परात्मना ।</span>
+<span class="shloka-line">तद्योऽहमिति पूर्वाभिः श्रुतिभिश्चानुमाबलात् ॥28॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न तद्युक्तं यतो विष्णुः पृथगेवाभिधीयते ।</span>
+<span class="shloka-line">प्रज्ञानेत्रो लोक इति मुक्तो भेदोऽभिधीयते ॥29॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘‘एतमानन्दम्’’ इति ‘‘अन्या परं साम्यमित्यपि’’ ।</span>
+<span class="shloka-line">‘‘इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ॥30॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च’’ ।</span>
+<span class="shloka-line">उपसम्पद्यते ज्योतिः स्वरूपेणाभिपद्यते ॥31॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘‘तत्र पर्येति जक्षंश्च क्रीडन्नपि सदा सुखी’’ ।</span>
+<span class="shloka-line">आचक्ष्व मे परं मोक्षं धीरा यं प्रवदन्ति तम् ॥32॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इत्युक्त आह वाग्देवी परं मोक्षं प्रजापतेः ।</span>
+<span class="shloka-line">शाखां शाखां महानद्यः संयान्ति परितः स्रवाः ॥33॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">धानापूपा मांसकामाः सदा पायसकर्दमाः ।</span>
+<span class="shloka-line">यस्मिन्नग्निमुखाः देवाः सेन्द्राः सहमरुद्गणाः ॥34॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ईजिरे क्रतुभिः श्रेष्ठैस्तदक्षरमुपासते ।</span>
+<span class="shloka-line">प्रविशन्ति परं देवं मुक्तास्तत्रैव भोगिनः ॥35॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">निर्गच्छन्ति यथाकामं परेशेनैव चोदिताः ।</span>
+<span class="shloka-line">‘‘भेददृष्ट्याभिमानेन निःसङ्गेनापि कर्मणा ॥36॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">कर्तृत्वात् सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम् ।</span>
+<span class="shloka-line">स सङ्गत्य पुनःकाले कालेनेश्वरमूर्तिना ॥37॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">जाते गुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते’’ ।</span>
+<span class="shloka-line">‘‘ऋचां त्वः पोषमास्ते च परेण प्रेरिताः सदा’’ ॥38॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘‘यत्कामस्तत्सृजत्यद्धैवात्मना तत्सृजत्यपि’’ ।</span>
+<span class="shloka-line">सहैव ब्रह्मणा कामान् भुङ्क्ते निस्तीर्णतद्गुणः ॥39॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘‘दुःखादींश्च परित्यज्य’’ ‘‘जगद्य्वापारवर्जितः’’ ।</span>
+<span class="shloka-line">भुङ्क्ते भोगान् सहैवोच्चानित्याद्यागममानतः ॥40॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">मुक्तस्य भेदावगतेः कथमेव ह्यभिन्नता ।</span>
+<span class="shloka-line">जीवेशयोर्नानुमा च तदभेदं प्रमापयेत् ॥41॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">मिथ्यैव भेदो विमतो भेदत्वाच्चन्द्रभेदवत् ।</span>
+<span class="shloka-line">इति चेत् साध्यधर्मोऽयं सन्न सन् वा न वोभयम् ॥42॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यदि सन्नपसिद्धान्तः स एवासन्नितीरिते ।</span>
+<span class="shloka-line">नोभयं चेन्न सिद्धं तदिति मानस्य दूषणम् ॥43॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न च मानान्तरेणैतच्छक्यं साधयितुं क्वचित् ।</span>
+<span class="shloka-line">अनुमानेन चेत् सैव ह्यनवस्था भविष्यति ॥44॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न चागमस्तदर्थोऽस्ति नासदासीन्न तद्वदेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">परिशेषादनिर्वाच्यं यदि सिद्ध्येत् परात्मनः ॥45॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अनिर्वाच्यत्वमेव स्यात् परिशिष्टो ह्यसौ सदा ।</span>
+<span class="shloka-line">न चान्य आगमस्तत्र सदसत्प्रतियोगिनि ॥46॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न च प्रत्यक्षमत्रास्ति न चार्थापत्तिरिष्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">बाधायोगात् सत इति बाधाभावत एव हि ॥47॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इष्टापत्तिर्न हि भ्रान्तावपि बाधोऽवगम्यते(बाधोऽधिगम्यते) ।</span>
+<span class="shloka-line">विषयस्य कुतो बाधो विद्यमानं हि बाध्यते ॥48॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न हि वन्ध्यासुतो वध्यो यज्ञदत्तो हि वध्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">बाधायोगात् सत इति व्याप्तिरेषा क्व दृश्यते ॥49॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">कश्चायं बाध उद्दिष्टो न हि नाशोऽसतो भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">निवृत्तिश्चाप्रवृत्तस्य कथमेवोपपद्यते ॥50॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">नासीदस्ति भविष्यच्च तदिति ज्ञानमेयता ।</span>
+<span class="shloka-line">यदि बाधस्तदा सत्त्वं तेनैवाङ्गीकृतं पुनः ॥51॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रतीतिर्नासत इति वदन्नङ्गीकरोति ताम् ।</span>
+<span class="shloka-line">निषेधो ह्यप्रतीतस्य कथञ्चिन्नोपपद्यते ॥52॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न चोपमा भवेदत्र प्रत्यक्षात् सत्त्वमेव च ।</span>
+<span class="shloka-line">शास्त्रगम्यपरेशानाद्भेदः स्वात्मन ईयते ॥53॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अनुभूतिविरोधेन कथमेकत्वमुच्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">किञ्चित् कर्ता च दुःखीति सर्वैरेवानुभूयते ॥54॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सर्वज्ञो भगवान् विष्णुः सर्वशक्तिरिति श्रुतः ।</span>
+<span class="shloka-line">अनुभूताद्धि भेदेन श्रुतिरेषा वदत्यमुम् ॥55॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">उपजीव्यविरुद्धं तु कथमैक्यं श्रुतिर्वदेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">अप्रामाण्यं यदा भेदवाचकस्य भविष्यति ॥56॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स एव धर्मिणी ग्राही तदभेदः कथं भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">यत् स्वरूपग्रहे मानं तद्धर्मे न कथं भवेत् ॥57॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">एकविज्ञानविज्ञप्त्या द्वयं मानं भविष्यति ।</span>
+<span class="shloka-line">न चेदेकं प्रमाणं तद्द्वयमप्यत्र नो भवेत् ॥58॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">धर्मिग्राहिविरोधस्तु तस्मान्मानस्य दूषणम् ।</span>
+<span class="shloka-line">नोपजीव्यो ह्यभेदोऽत्र क्वचिद्भेदश्रुतेर्बलात् ॥59॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न च मानान्तरोपेयं ब्रह्म तद्भवति क्वचित् ।</span>
+<span class="shloka-line">येन मानेन चोपेयं भेदस्तेनावगम्यते ॥60॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सर्वज्ञानुमयैवेशो यद्युपेयः कथञ्चन ।</span>
+<span class="shloka-line">सर्वज्ञत्वगुणेनैव तया भेदोऽवगम्यते ॥61॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न दुःखानुभवः क्वापि मिथ्यानुभवतां व्रजेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">न हि बाधः क्वचिद् दृष्टो दुःखाद्यनुभवस्य तु ॥62॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यदि दुःखानुभूतिश्च भ्रान्तिरित्यवसीयते ।</span>
+<span class="shloka-line">अदुःखिताश्रुतिः केन न भ्रान्तिरिति गम्यते ॥63॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">श्रुतिस्वरूपमर्थश्च मानेनैवावसीयते ।</span>
+<span class="shloka-line">तच्चेन्मानं गृहीतं ते किं दुःखानुभवे भ्रमः ॥64॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न च बाधविशेषोऽस्ति यदबाधितमेव तत् ।</span>
+<span class="shloka-line">बाधो यद्यनुभूतेऽर्थे कथं निर्णय ईयते ॥65॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">कोऽपि ह्यर्थो न निश्चेतुं शक्यते भ्रमवादिना ।</span>
+<span class="shloka-line">भ्रमत्वमभ्रमत्वं च यदैवानुभवोपगम् ॥66॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">एकस्य भ्रमता तत्र परस्याभ्रमता कुतः ।</span>
+<span class="shloka-line">भ्रमत्वमभ्रमत्वं च सर्वं वेद्यं हि साक्षिणा ॥67॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स चेत् साक्षी क्वचिद्दुष्टः कथं निर्णय ईयते ।</span>
+<span class="shloka-line">विशेषाः सर्व एवैते साक्षिप्रत्यक्षगोचराः(साक्षिप्रत्ययगोचराः) ॥68॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ऊरीकृत्य च तान् सर्वान् व्यवहारः प्रवर्तते ।</span>
+<span class="shloka-line">साक्षिणो व्यवसायी तु व्यवहारोऽभिधीयते ॥69॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तस्मात् सर्वप्रसिद्धस्य व्यवहारस्य सिद्धये ।</span>
+<span class="shloka-line">साक्षी निर्दोष एवैकः सदाऽङ्गीकार्य एव नः ॥70॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">शुद्धः साक्षी यदा सिद्धो दुःखित्वं वार्यते कथम् ।</span>
+<span class="shloka-line">उपजीव्यप्रमाणं तद्भेदग्राहकमेव हि ॥71॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अतो जीवेशयोर्भेदः श्रुतिसामर्थ्यसुस्थिरः ।</span>
+<span class="shloka-line">तथापि तु चिदानन्दपूर्वास्तत्सदृशा गुणाः ॥72॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सारस्वरूपमस्यापि मुक्तावप्यवशिष्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">अतोऽभेदवदेवैताः श्रुतयः प्रवदन्ति हि ॥73॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">पौराणानि च वाक्यानि सादृश्याभेदसंश्रयात् ।</span>
+<span class="shloka-line">सादृश्याच्च प्रधानत्वात् स्वातन्त्र्यादपि चाभिदाम् ॥74॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">आहुरीशेन जीवस्य न स्वरूपाभिदां क्वचित् ।</span>
+<span class="shloka-line">स्थानैक्यमैकमत्यं च मुक्तस्य तु विशिष्यते ॥75॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सादृश्यं च विशेषेण जडानां द्वयमेव तु ।</span>
+<span class="shloka-line">भवेत् सादृश्यमत्यल्पं तृतीयं परमात्मना ॥76॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ईशरूपक्रियाणां च गुणानामपि सर्वशः ।</span>
+<span class="shloka-line">तथैवावयवानां तत्स्वरूपैक्यं तु मुख्यतः ॥77॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘‘यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति ।</span>
+<span class="shloka-line">एवं धर्मान् पृथक् पश्यंस्तानेवानुविधावति’’ ॥78॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इति श्रुतेः नोभयं च भेदाभेदाख्यमिष्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">‘‘एकमेवाद्वितीयं(एकमेवाद्वितीयं नेह) तन्नेह नानास्ति किञ्चन ॥79॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति’’ ।</span>
+<span class="shloka-line">इति श्रुताविवेत्यस्माद्भेदाभेदनिराकृतिः ॥80॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V14" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इवोभये च सादृश्य इति वाक् शब्दनिर्णये ।</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C02_S03_A018" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अंशाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अंशाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V18" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">भेदस्य मुक्तौ वचनादापि तत्पक्षनिग्रहः ॥81॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V18" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">चेतनत्वादि सादृश्यं यद्यभेद इतीष्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">अङ्गीकृतं तदस्माभिर्न स्वरूपैकता क्वचित् ॥82॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V18" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न केनचिदभेदोऽस्ति भेदाभेदोऽपि वा क्वचित् ।</span>
+<span class="shloka-line">समुदायमृते विष्णोः स्वगुणादीन् विनाऽपि वा ॥83॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V18" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इति श्रुतेर्न तस्यास्ति भेदाभेदोऽपि केनचित् ।</span>
+<span class="shloka-line">अभेदश्रुतयोंऽशत्वात् सादृश्यं चांशताऽस्य तु ॥84॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V18" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अंशस्तु द्विविधो ज्ञेयः स्वरूपांशोऽन्य एव च ।</span>
+<span class="shloka-line">विभिन्नांशोऽल्पशक्तिः स्यात् किञ्चित् सादृश्यमात्रयुक् ॥85॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V18" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अंशिनो यत्तु सामर्थ्यं यत्स्वरूपं यथा स्थितिः ।</span>
+<span class="shloka-line">स एव चेत् स्वरूपांशः प्रादुर्भावा हरेर्यथा ॥86॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V18" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सूर्यमण्डलमान्येकस्तत्प्रकाशाभिमानवान् ।</span>
+<span class="shloka-line">सूर्योऽथ सप्तमाब्धेश्च बाह्योदस्य च वारिपः ॥87॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V18" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">कठिनत्वेन मेर्वादेः पृथिव्या अपि देवता ।</span>
+<span class="shloka-line">धरादेव्येवमेवैको भगवान् विष्णुरव्ययः ॥88॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V18" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">नानावताररूपेण स्थितः पूर्णगुणः सदा ।</span>
+<span class="shloka-line">विण्मूत्राद्यभिमानिन्यो(विण्मूत्राक्ष्यादिमानिन्यो) यथाऽपभ्रष्टदेवताः ॥89॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V18" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सूर्यादिभ्यस्तथैवायं संसारी परमात् पृथक् ।</span>
+<span class="shloka-line">देहदोषैश्च दृष्टत्वादपभ्रष्टाख्यदेवताः ॥90॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V18" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अन्याः सूर्यादिदेवेभ्यो ह्यनुग्राह्याश्च तैः सदा ।</span>
+<span class="shloka-line">एवमेवं पराद्विष्णोः पृथक् संसारिणो मताः ॥91॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V18" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अनुग्राह्याश्च तेनैव तत्प्रसादाच्च मोक्षिणः ।</span>
+<span class="shloka-line">न तु मत्स्यादिरूपाणामनुग्राह्यत्वमिष्यते ॥92॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V18" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">गुणैरशेषैः पूर्णत्वान्मुख्याभेदो परैर्न च ।</span>
+<span class="shloka-line">अंशाभासाश्च सर्वेऽपि परस्यांशा न मुख्यतः ॥93॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V18" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यथैषा पुरुषे छाया एतस्मिन्नेतदाततम् ।</span>
+<span class="shloka-line">न तु पुम्पादवत् पादा जीवा एते परात्मनः ॥94॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V18" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">पूर्णास्तस्य गुणा एव प्रादुर्भावतया स्थिताः ।</span>
+<span class="shloka-line">एवं जगाद परमा श्रुति(परमश्रुति)र्नारायणं परम् ॥95॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V18" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अक्षयो भगवान् विष्णुर्लक्ष्म्यावासो लये स्थितः ।</span>
+<span class="shloka-line">मुक्तैः सदा चिन्त्यमानो ब्रह्माद्यैस्तारतम्यगैः ॥96॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V18" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रकृतिः पुरुषः कालो वेदाश्चेति चतुष्टयम् ।</span>
+<span class="shloka-line">नित्यं स्वरूपतो विष्णोर्विशेषावाप्तिमात्रतः ॥97॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V18" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">उत्पत्तिमदिति प्रोक्तं लक्ष्मीस्तदभिमानिनी ।</span>
+<span class="shloka-line">ततो जातः पुमान्नाम ब्रह्मास्यां वासुदेवतः ॥98॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V18" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सूत्रात्मा प्राणनामा च देव्यौ प्रकृतिमानिनी ।</span>
+<span class="shloka-line">ततो रूपं महन्नाम ब्रह्मणोऽहङ्कृतिः शिवः ॥99॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V18" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ब्रह्मणो बुद्धिनाम्नोमा तत इन्द्रो मनोऽभिधः ।</span>
+<span class="shloka-line">स्कन्दश्च तत एवान्ये सर्वे देवाः प्रजज्ञिरे ॥100॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V18" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तत्र पूर्वतनः श्रेयान् गुणैः सर्वैः समस्तशः ।</span>
+<span class="shloka-line">तेभ्यश्च भगवान् विष्णुस्तदधीना इमे सदा ॥101॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V18" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">जन्मस्थितिलयाज्ञाननियतिज्ञानसंसृतिः ।</span>
+<span class="shloka-line">मोक्षश्च तदधीनत्वमेतेषां नैव हीयते ॥102॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C02_S03_V18" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">मुक्तावपि स एवैकः स्वतन्त्रः पूर्णसद्गुणः ।</span>
+<span class="shloka-line">इति श्रुत्युपपत्तिभ्यां पादेऽस्मिन् प्रभुणोदितम् ॥103॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥</div>
+<span id="gr-C2-S4" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="चतुर्थः पादः"></span>
+=== चतुर्थः पादः ===
+<div class="introduction" id="AV_C02_S04_I01" data-verse="AV_C02_S04">
+<p>श्रुत्यर्थः श्रुतियुक्तिभ्यां विरुद्ध इव दृश्यते ।</p>
+<p>यत्र तन्निर्णयं देवः सुविशिष्टोपपत्तिभिः ॥1॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C02_S04_I02" data-verse="AV_C02_S04">
+<p>करोत्यनेन पादेन तत्र स्पष्टार्थवच्छ्रुतिः ।</p>
+<p>विशेषश्रुतिवैरूप्यं माहात्म्यं व्यक्तसद्गुणाः ॥2॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C02_S04_I03" data-verse="AV_C02_S04">
+<p>दृष्टायुक्तिः समानत्वं कर्तृशक्तिर्विमिश्रिता ।</p>
+<p>युक्तयः पूर्वपक्षेषु सुनिर्णीतास्तु तादृशाः ॥</p>
+<p>युक्तयो निर्णयस्यैव स्वयं भगवतोदिताः ॥3॥</p>
+</div>
+<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥</div>
+<span id="gr-C3" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="तृतीयाध्यायस्य"></span>
+== तृतीयाध्यायस्य ==
+<span id="gr-C3-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="प्रथमः पादः"></span>
+=== प्रथमः पादः ===
+<div class="introduction" id="AV_C03_S01_I01" data-verse="AV_C03_S01">
+<p>स्वाभाविकान्यथानामसहभावान्ययोक्तयः ॥1॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S01_I02" data-verse="AV_C03_S01">
+<p>अविशेषविशेषौ च सहभाIो विमिश्रता ।</p>
+<p>विरुद्धोक्तिः सहस्थानं वैयर्थ्यं चान्यथागतिः ॥ 2 ॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S01_I03" data-verse="AV_C03_S01">
+<p>युक्तयः पूर्वपक्षस्य गुणाधिक्यर्थतो भवौ ।</p>
+<p>उपपत्तिद्विरूपत्वमाधिक्यमनुरूपता ॥3॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S01_I04" data-verse="AV_C03_S01">
+<p>योग्यता बलवत्त्वं च विभागः कारणाभवः ।</p>
+<p>क्लृप्तिरन्या गतिश्चैव सिद्धान्तस्यैव साधकाः ॥4॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S01_I05" data-verse="AV_C03_S01">
+<p>बीजपूरुषयोनीनां सङ्गातिनियमोज्झितिम् ।</p>
+<p>अथशब्देन भगवानाह कारणतश्च ताम् ॥4॥</p>
+</div>
+<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥</div>
+<span id="gr-C3-S2" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="द्वितीयः पादः"></span>
+=== द्वितीयः पादः ===
+<div class="introduction" id="AV_C03_S02_I01" data-verse="AV_C03_S02">
+<p>पश्चाददृष्ट्यविज्ञानकालदुःखपृथग्भवाः ।</p>
+<p>स्थानभेदो विरुद्धत्वं न्यायसाम्यं स्वतो भवः ॥1॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S02_I02" data-verse="AV_C03_S02">
+<p>गुणसाम्यमयोगश्च तर्कबाधो विलोमता ।</p>
+<p>नानाभावः प्रलोभश्च युक्तयः पूर्वपक्षगाः ॥2॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S02_I03" data-verse="AV_C03_S02">
+<p>अशक्यकर्तृताशक्तिः स्वतोऽबोधस्तदेव च ।</p>
+<p>अमानक्लृप्तिसन्मानव्यवस्थात्यल्पताभवाः ॥3॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S02_I04" data-verse="AV_C03_S02">
+<p>विशेषदृष्टिवाक्ये च पुंशक्तिः सुनिर्दशनम् ।</p>
+<p>अलौकिकत्वमाधिक्यं स्वातन्त्र्यं निर्णयप्रमाः ॥4॥</p>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C03_S02_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="सन्ध्याधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">सन्ध्याधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">वासनाः सर्ववस्तूनामनाद्यनुभवागताः ।</span>
+<span class="shloka-line">सन्त्येवाशेषजीवानामनादिमनसि स्थिताः ॥5॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">त्रिगुणात्मकं मनोस्त्येव यावन्मुक्तिः सदातनम् ।</span>
+<span class="shloka-line">तत्रैवाशेषसंस्काराः सञ्चीयन्ते सदैव च ॥6॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सूक्ष्मत्वेन लये सच्च प्राकृतैरुपचीयते ।</span>
+<span class="shloka-line">सृष्टिकाले यदा तन्न कुतः संसारसंस्थितिः ॥7॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">संस्कारैर्भगवानेव सृष्ट्वा नानाविधं जगत् ।</span>
+<span class="shloka-line">स्वप्नकाले दर्शयति भ्रान्तिर्जाग्रत्त्वमेव हि ॥8॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अदृष्टे चाश्रुते भावे न भाव उपजायते ।</span>
+<span class="shloka-line">अदृष्टादश्रुताद्भावान्न भाव उपजायते ॥9॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इति श्रुतिपुराणोक्तिरनादित्वात्तु युज्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">कदाचिद्दर्शनायोग्यं यत्तत्रापि विभागतः ॥10॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">दृष्टं समाधिकरणं दृश्यतेऽत्र स च भ्रमः(दृश्यते च स च भ्रमः) ।</span>
+<span class="shloka-line">वासनामात्रमूलत्वाज्जाग्रद्वत् स्पष्टता न च ॥11॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">भेदोऽभेदोऽथवा द्वन्द्वमिति प्रश्नो न युज्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">द्रष्टुः स्वप्नस्य दृष्टत्वाद्भेदस्यैवाखिलैर्जनैः ॥12॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रश्नदोषा हि चत्वारः स्वव्याहतिरसङ्गतिः ।</span>
+<span class="shloka-line">सिद्धार्थता च वैफल्यं न तैः स्यात् तत्त्वनिर्णयः ॥13॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तत्त्वनिर्णयवैलोम्यं स्याद्वादेऽपि हि निग्रहः ।</span>
+<span class="shloka-line">उद्भावनीयमेव स्यान्न कथावसितिर्भवेत् ॥14॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विजिगीषुकथायां तु कथावसितिकारणम् ।</span>
+<span class="shloka-line">परिहारेऽपि सिद्धत्वं दूषणं प्रतिवादिनः ॥ 15 ॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रतिज्ञायां तदन्यस्य सिद्धतैव हि साधिका(साधका) ।</span>
+<span class="shloka-line">आश्रयव्याश्रयासिद्धी साध्यासिद्धिश्च दूषणम् ॥16॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">केषाञ्चिन्न च ते दोषा व्याप्तौ सत्यां कथञ्चन ।</span>
+<span class="shloka-line">दोषो व्याहतिरेवास्ति नृशृङ्गस्तित्वसाधने ॥16॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यत्र व्याहतता नास्ति कोऽतिसङ्गोऽस्य साधने ।</span>
+<span class="shloka-line">प्रत्यक्षागममूलास्तु न्यायाः सर्वे भवन्ति हि ॥17॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न्यायाभासा अमूलाः स्युः न्यायस्यान्यस्य तौ पुनः ।</span>
+<span class="shloka-line">अदृष्टे व्यभिचारे तु साधकं तदिति स्फुटम् ॥18॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ज्ञायते साक्षिणैवाद्धा मानबाधे तु तद्भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">यत्साक्षिणैव मानत्वं मानानामवसीयते ॥20॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अमानस्य तु मानत्वं मानसत्वाचलं भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">उत्सर्गतोऽपि यत्प्राप्तमपवादविवर्जितम् ॥21॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">व्यभिचार्यपवादेन मानमेव भविष्यति ।</span>
+<span class="shloka-line">अतो हि भोजनादीनामिष्टसाधनतानुमा ॥22॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">मानं व्यवहृतौ नित्यं व्यभिचारो हि तत्र च ।</span>
+<span class="shloka-line">व्याप्तत्वे व्याश्रयत्वं तु कथमेव हि दूषणम् ॥23॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">रोहिण्युदय आसन्नः कृत्तिकाभ्युदिता यतः ।</span>
+<span class="shloka-line">इत्युक्ते साधनं नो किं न ह्याज्ञैवात्र साधिका(साधका) ॥24॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अन्यत् सदसतोर्विश्वमिति च व्याहतेरमा ।</span>
+<span class="shloka-line">असिद्धसाधने दोषः को व्याप्तिर्यदि विद्यते ॥25॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">व्याप्तिश्च व्यतिरेकेण तत्र तैश्चावगम्यते(तत्र तैश्चैव गम्यते) ।</span>
+<span class="shloka-line">अप्रसिद्धस्य साध्यस्य साधकत्वं यदेष्यते ॥26॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">लिङ्गस्योक्तौ विशेषोऽयं केन मानेन गम्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">साधनं परमाण्वादेर्यदासिद्धस्य चेष्यते ॥27॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यथानुभवमेवैतन्नाङ्गीकार्यं कुतस्तदा ।</span>
+<span class="shloka-line">यत्र नातिप्रसङ्गोऽस्ति मानं न च विपर्यये ॥28॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">क्लिष्टकल्पनयैवात्र साध्यमित्यतिदुर्वचः ।</span>
+<span class="shloka-line">परिशेषो मिथःसिद्धिचक्रकास्वाश्रयादयः ॥29॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">असिद्धसाधकत्वेन पञ्चावयवतां विना ।</span>
+<span class="shloka-line">अङ्गीकार्याः समस्तैस्तन्नियमः किं निबन्धनः ॥30॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सिद्धसाधनतायां च न कथावसितिर्भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">व्यभिचारो हेत्वसिद्धिरेकपक्षेऽपि दूषणम् ॥31॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">साध्यसाधनवैकल्यं दृष्टान्तस्य विशेषणे ।</span>
+<span class="shloka-line">वैय्यर्थ्यमेकासिद्धौ च विशिष्टासिद्धिरेव हि ॥32॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अप्रयोजनता(अप्रयोजकता) तत्र प्रथमप्रश्नदूषणम् ।</span>
+<span class="shloka-line">सिद्धप्रश्नादिकं यत् तदाधिक्यान्तर्गतं भवेत् ॥33॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अर्थापत्त्युपमाभावा अनुमानान्तर्गताः क्वचित् ।</span>
+<span class="shloka-line">प्रत्यक्षान्तर्गतोऽभावः सुखादेर्नियमेन च ॥34॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अन्यत्र झटिति प्राप्ताः प्रारम्भाद्याश्च युक्तयः ।</span>
+<span class="shloka-line">आगमार्थावसित्यर्था नियतव्याप्तयोऽखिलाः ॥35॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">वाक्यं प्रकरणं स्थानं समाख्या च तथाविधाः ।</span>
+<span class="shloka-line">कुरुपाण्डववत् तेषामुपपत्तेः पृथग्वचः ॥36॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स्वन्यायैः साधनं कार्यं परन्यायैस्तु दूषणम् ।</span>
+<span class="shloka-line">स्वन्यायैर्दूषणं च स्यात् साधितैः प्रतिवादिनः ॥37॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रसङ्गार्थतया प्रोक्ता न सिद्धान्तस्य दूषकाः ।</span>
+<span class="shloka-line">छलं जातिरिति द्वेधा व्याहत्यन्तरमिष्यते ॥38॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">जातिः स्वव्याहतिर्ज्ञेया छलमर्थान्तरोत्तरम् ।</span>
+<span class="shloka-line">एवं संशोधितन्यायसदागमविरोधतः ॥39॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">नानिर्वाच्यमिह प्रोक्तं मायामात्रपदेन हि ।</span>
+<span class="shloka-line">वलिक्षणं सदसतोरिति हि व्याहतं स्वतः ॥40॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रतियोगित्वमप्यस्य ब्रह्मणोऽङ्गीकृतं भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">मिथ्या चेत् प्रतियोगित्वं वैलक्ष्ण्यं ततो न हि ॥41॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अवलिक्षणत्वं सत्यं स्यान्मिथ्यात्वं ब्रह्मणस्ततः ।</span>
+<span class="shloka-line">अनिर्वाच्यस्य सत्त्वं वा यदि धर्मा न केचन ॥42॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ब्रह्मणो नैव जिज्ञास्यं जिज्ञासा धर्मनिर्णयः ।</span>
+<span class="shloka-line">इदमित्थमिति ज्ञानं जिज्ञासायाः प्रयोजनम् ॥43॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इत्थम्भावो हि धर्मोऽस्य न चेन्न प्रतियोगिता ।</span>
+<span class="shloka-line">इत्थम्भावात्मकान् धर्मानाहुश्च श्रुतयोऽखिलाः ॥44॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अदृश्यत्वादयोऽप्यस्य गुणा हि प्रभुणोदिताः ।</span>
+<span class="shloka-line">यदि स्युस्तादृशाः धर्माः सर्वज्ञत्वादयो न किम् ॥45॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अन्यापेक्षा यदि स्युष्टे सत्तैवं देशकालगा ।</span>
+<span class="shloka-line">देशकालानपेक्षा हि न सत्ता क्वापि दृश्यते ॥46॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सर्वधर्मोज्झितस्यास्य किं शास्त्रेणाधिगम्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">मिथ्याधर्मविधातुश्च वेदस्यैवाप्रमाणता ॥47॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अप्राप्तां भ्रान्तिमापाद्य किं वेदो मानतां व्रजेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">न हि वेदं विना ब्रह्म वेद्यं धर्माश्च तद्गताः ॥48॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">वेदवेद्यस्य मिथ्यात्वं यदि नैक्यस्य तत्कथम् ।</span>
+<span class="shloka-line">धर्मारोपोऽपि सामान्यधर्मादीनां हि दर्शने ॥49॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इदन्तदादिधर्मित्वे धर्मोऽन्यः कल्प्यतेऽत्र हि ।</span>
+<span class="shloka-line">सर्वधर्मविहीनस्य धर्मारोपः क्व दृश्यते ॥50॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तदर्थं यदि धर्माणामारोपः साऽनवस्थितिः ।</span>
+<span class="shloka-line">ईशतज्ज्ञानवेदाक्षजानुमामातृपूर्विणः ॥51॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">भ्रान्तिर्विश्वस्य येनैव मानाभासेन कल्प्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">तन्मात्रस्यान्यथाभावे(तन्मात्रस्यान्यथाभावात्) किं न स्याद्विश्वसत्यता ॥52॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">येनेदं कल्प्यते भ्रान्तं भ्रान्तिस्तस्यैव किं न सा ।</span>
+<span class="shloka-line">भ्रान्तत्वे तस्य विश्वारेरीशाद्यभ्रान्तमेव हि ॥53॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">भवेयुर्भ्रान्तयो नॄणां नैवेशादेः कथञ्चन ।</span>
+<span class="shloka-line">सत्यत्वमक्षजप्राप्तं यदि भ्रान्तमितीष्यते ॥54॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रामाण्यमागमस्यापि प्रत्यक्षादन्यतः कुतः ।</span>
+<span class="shloka-line">साक्षिप्रत्यक्षतो ह्येव मानानां मानतेयते ॥55॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">साक्षिणः स्वप्रकाशत्वमनवस्था ततो न हि ।</span>
+<span class="shloka-line">तात्कालिकं प्रमाणत्वमक्षजस्य यदा भवेत् ॥56॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ऐक्यागमस्य किं न स्यात् तस्याप्येतादृशं यदि ।</span>
+<span class="shloka-line">ऐक्यप्रमाणमिथ्यात्वं यदा विश्वस्य सत्यता ॥57॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ऐक्यवाक्यस्य मानत्वं यद्यबाध्यमितीष्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">अक्षजस्यापि मानत्वं नाबाध्यं किमितीष्यते ॥58॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अद्वैतहानिसामान्यान्न विशेषश्च कश्चन ।</span>
+<span class="shloka-line">यदि स्वतस्त्वं प्रामाण्ये विश्वसत्ता कथं न ते ॥59॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रामाण्यस्य च मर्यादा कालतो व्याहता भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">कालान्तरेऽप्यमानं चेदिदानीं मानता कुतः ॥60॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">मिथ्यात्वमानं मोक्षेऽपि मानं किं नेति भण्यताम् ।</span>
+<span class="shloka-line">मानत्वेऽद्वैतहानिः स्यादमानत्वेऽप्यमोक्षता ॥61॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विश्वस्य पुनरापत्तिर्मिथ्यामानं यदा न मा ।</span>
+<span class="shloka-line">अस्ति चेन्मुक्त्यवस्था च द्वैतपत्तिरतोऽन्यथा ॥62॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अमुक्तत्वं तथा काले कालाधीना हि मुक्तता ।</span>
+<span class="shloka-line">काल एवागमोऽप्याह मुक्तिं कालनिवर्तने ॥63॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">मुक्तेरपि निवृत्तिः स्यात् संसारित्वमतो भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">क्व च प्रत्यक्षतः प्राप्तमनुमागमबाधितम् ॥64॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">देहात्मत्वं यदि न तत्प्राप्तं प्रत्यक्षतः क्वचित् ।</span>
+<span class="shloka-line">मम देह इति ह्येव न देहोऽहमिति प्रमा ॥65॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">उपचारश्च कृष्णोऽहमिति कर्दमलेपने ।</span>
+<span class="shloka-line">वस्त्रस्य यद्वदेवं स्यात् यद्युपाधिकृतं तदा ॥66॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स्वतः शुक्लत्ववत् कार्ष्ण्यं न ममेति प्रतीयते ।</span>
+<span class="shloka-line">कथं च भेदो देहादेरात्मनो न प्रतीयते(प्रमीयते) ॥67॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">जातमात्रा मृगा गावो हस्तिनो पक्षिणो झषाः ।</span>
+<span class="shloka-line">भयाभयस्वभोगादौ कारणानि विजातने ॥68॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अस्मृतौ पूर्वदेहस्य विज्ञानं तत्कथं भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">अन्वयव्यतिरेकादेरनुसन्धानविस्मृतौ ॥69॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यदा देहान्तरज्ञानं देहैक्यावसितिः कुतः ।</span>
+<span class="shloka-line">व्याप्तत्वादात्मनो देहे व्यवहारेष्वपाटवात् ॥70॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">भेदज्ञानेऽपि चाङ्गारवह्निवत् स्वाविविक्तवत् ।</span>
+<span class="shloka-line">भवन्ति व्यवहाराश्च न हि प्रत्यक्षगानपि ॥71॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अर्थान्यथानुभवतः प्रतिपादयितुं क्षमाः ।</span>
+<span class="shloka-line">लोकाः ततो हि प्रत्यक्षसिद्धं नान्येन केनचित् ॥72॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">शक्यं वारयितुं क्वापि तच्चेन्नोत्तरगोचरम् ।</span>
+<span class="shloka-line">कथमेवोत्तरः कालस्तद्गो मोक्षश्च गम्यते ॥73॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">आगमोऽपि हि सामान्ये सिद्धे प्रत्यक्षतः पुनः ।</span>
+<span class="shloka-line">विशेषं ज्ञापयेदेव कथं शक्तिग्रहोऽन्यथा ॥74॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अतीतानागतार्थेषु जाते शक्तिग्रहेऽखिलम् ।</span>
+<span class="shloka-line">विशेषं गमयेद्वाक्यं न तदज्ञानशक्तिके ॥75॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">शक्तिश्चेद्वर्तमाने स्यान्नतीतानागतं वदेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">यदि शक्तिग्रहोऽन्यत्र कथं स स्यात् तदग्रहे ॥76॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सामान्यं दृष्टमेवासावन्यत्र गमयेद्यदि ।</span>
+<span class="shloka-line">सामान्यवर्जितं वस्तु स्वरूपं गमयेत् कथम् ॥77॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न स्वरूपत्वसामान्यं केनाप्यङ्गीकृतं क्वचित् ।</span>
+<span class="shloka-line">स्वरूपं चेदनुगतं व्यावृत्तं तत्र किं भवेत् ॥78॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सर्वानुगतधर्माणामन्ते हि स्वत्वमिष्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">किं व्यावृत्तमिति प्रश्ने स्वरूपमिति केवलम् ॥79॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स्यादुत्तरं ततोऽन्यच्चेत् तदेव स्वयमेव नः ।</span>
+<span class="shloka-line">एवं व्यावृत्तरूपेऽपि यदा शक्तिग्रहो भवेत् ॥80॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तस्य सामान्यतो ज्ञानं विना स च भवेत् कुतः ।</span>
+<span class="shloka-line">अतो विशेषसामान्यरूपं सर्वमपीष्यते ॥81॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">व्यावृत्तं यच्च सामान्यं तदेव स्याद्विशेषतः ।</span>
+<span class="shloka-line">न चैकधर्मता तेन पदार्थानां परस्परम् ॥82॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">धर्माणां भेददृष्ट्यैव तत्सादृश्यस्य दर्शनात् ।</span>
+<span class="shloka-line">अतः सर्वपदार्थाश्च सामान्यात् साक्षिगोचराः ॥83॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सर्वमित्येव विज्ञानं सर्वेषां कथमन्यथा ।</span>
+<span class="shloka-line">किञ्चित् सादृश्यविज्ञानादखिलस्यापि वस्तुनः ॥84॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">शब्दशक्तिग्रहश्च स्यात् तत्तत्सादृश्यमानतः ।</span>
+<span class="shloka-line">प्रत्यक्षं मानसं चैव यदातीतार्थगोचरम् ॥85॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तदा स्मृतिप्रमाणत्वमतीतत्वविशेषितम् ।</span>
+<span class="shloka-line">आधिक्यमनुभूतात् तु यदातीतत्वमिष्यते ॥86॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">मानता च कथं न स्यात् स्मृतेर्बाधश्च नात्र हि ।</span>
+<span class="shloka-line">मानत्वं प्रत्यभिज्ञाया अपि सर्वानुभूतिगम् ॥87॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अतीतवर्तमानत्वधर्मिणी सा च दृश्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">न च सा स्मृतिमात्रार्धा तदितन्त्वग्रहैकतः ॥88॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अतो न वर्तमानैकनियमः स्याद्ग्रहेऽक्षजे ।</span>
+<span class="shloka-line">न च प्रमाणतोऽन्या स्यात् प्रमितिर्नाम कुत्रचित् ॥89॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">मानाभावाद् गौरवाच्च कल्पनायाः किमेतया ।</span>
+<span class="shloka-line">मयैतज्ज्ञातमिति तु साक्षिगं ज्ञानगोचरम् ॥90॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ज्ञानमेव ततोऽन्या न प्रमितिर्नाम दृश्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">मानमातृप्रमेयाणां तदुच्छित्तिर्न हि क्वचित् ॥91॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स्वाप्नानामपि चैतेषां न बाधो दृश्यते क्वचित् ।</span>
+<span class="shloka-line">जाग्रत्वमात्रमत्रैकमन्यथा दृश्यते स्फुटम् ॥92॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अतो मिथ्या न च स्वप्नो जाग्रद्वज्जाग्रदेव च ।</span>
+<span class="shloka-line">आत्मवत् क्वचिदात्मा च स्यादेव भ्रमगोचरः ॥93॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">एतावता न मिथ्याऽऽसौ स्वप्ने जागरिते तथा ।</span>
+<span class="shloka-line">यद्यात्मन्यन्यथा दृश्यं भ्रान्तमत्रापि तद्भवेत् ॥94॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अबाधितानुवृत्तेस्तु स्वप्नादेर्भ्रान्तता कुतः ।</span>
+<span class="shloka-line">न च काचित् प्रमा विश्वभ्रान्तत्वे सर्वमेव च ॥95॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अभ्रान्तत्वे प्रमाणं तु कथं तद्भ्रान्तिता भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">किञ्च भ्रान्तत्ववादी स भ्रान्तत्वं स्वमतस्य च ॥96॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अङ्गीकरोति नियतं तत्र सम्प्रतिपन्नता ।</span>
+<span class="shloka-line">वादिनोस्तेन चाभ्रान्तं विश्वमेव भविष्यति ॥97॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">भ्रान्तत्वभ्रान्तता(भ्रान्तिभ्रान्तता) चेत् स्यात् कथं नाभ्रान्तिसत्यता ।</span>
+<span class="shloka-line">अशेषदोषदूरं तन्मतं हेयं बुभूषुभिः ॥98॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">येन स्वमतहेयत्वं स्वयमङ्गीकृतं सदा ।</span>
+<span class="shloka-line">भ्रान्तित्वाद् दुर्घटत्वस्य भूषणत्वाच्च केवलम् ॥99॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">उन्मत्तोऽपि कथं तस्य मतं स्वीकर्तुमिच्छति ।</span>
+<span class="shloka-line">ईशशक्तेरचिन्त्यत्वात् महोन्मत्तैः प्रवर्तितम् ॥100॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अतः प्रज्ञाऽत्र मायोक्ता जैव्युपादानमेव सा ।</span>
+<span class="shloka-line">निमित्तमैश्वरी मुख्या(मुख्यं) निर्मितं त्रातमेव च ॥101॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ताभ्यां सह पृथक् चैव मायामात्रमितीर्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">उभाभ्यां मातमैश्वर्या त्रातं सह पृथक् ततः ॥102॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रज्ञात्मकं मनो येन मनोरूपाश्च वासनाः ।</span>
+<span class="shloka-line">धीर्भीरिति मनस्त्वेवेत्याह च श्रुतिरञ्जसा ॥103॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">चिदचिन्मिश्रमेवैतन्मनो यावच्च संसृतिः ।</span>
+<span class="shloka-line">तेनावस्था इमाः सर्वा जीवः पश्यति सर्वदा ॥104॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">मनोविकारा विषयाः स्वाप्ना यद्बाह्यवन्न ते ।</span>
+<span class="shloka-line">स्थूला भवन्त्यतस्तेषां स्पष्टता न तथा क्वचित् ॥105॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">क्वचित् स्पष्टा स्युष्टे वासना मानसी च सा ।</span>
+<span class="shloka-line">ईशेच्छयाऽन्तर्दधाति व्यज्यते च पुनस्तया ॥106॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C03_S02_A003" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="देहयोगाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">देहयोगाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सृष्ट्वैव वासनाभिश्च प्रपञ्चं स्वाप्नमीश्वरः ।</span>
+<span class="shloka-line">वासनामात्रतां तस्य नीत्वाऽन्तर्धापयत्यजः ॥107॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C03_S02_A007" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="सम्पत्त्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">सम्पत्त्यधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V07" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सुषुप्तिबोधमोहांश्च स्ववशस्तद्वशं सदा ।</span>
+<span class="shloka-line">जीवं नयति देवेशः नान्यः कर्ताऽस्य कश्चन ॥108॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C03_S02_A008" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="नस्थानतोऽप्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">नस्थानतोऽप्यधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न स्थानतोभेदतोऽप्यस्य भेदः कश्चित् परेशितुः ।</span>
+<span class="shloka-line">सर्वत्राशेषदोषोज्झपूर्णकल्याणचिद्गुणः ॥109॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तद्विरुद्धं तु यत्तत्र मानं नैव क्वचिद्भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">महातात्पर्यरोधेन कथं तन्मानमत्र तु ॥110॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">दुःखाप्ययसुखावाप्तिहेतुत्वेनैव वेदवाक् ।</span>
+<span class="shloka-line">भवेन्मानं तदीशानात् प्रसन्नादेव नान्यथा ॥111॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रसन्नता गुणोत्कर्षज्ञानादेव हि केवलम् ।</span>
+<span class="shloka-line">निर्दोषतापरिज्ञानादपि नान्येन केनचित् ॥112॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘‘यो मामशेषदोषोज्झं गुणसर्वस्य बृंहितम् ।</span>
+<span class="shloka-line">जानात्यस्मै प्रसन्नोऽहं दद्यां मुक्तिं न चान्यथा’’ ॥113॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘‘यो मामशेषाभ्यधिकं विजानाति स एव माम् ।</span>
+<span class="shloka-line">विजानात्यखिलांस्तस्य दद्यां कामान् परं पदम्’’ ॥114॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘यो मामेवमसम्मूढः’ ‘किं मां निन्दन्ति शत्रवः’(किं मा निन्दन्ति शत्रवः) ।</span>
+<span class="shloka-line">इत्यादिवेदस्मृतिगवाक्यैरेवावसीयते ॥115॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">लोकतश्च प्रसादेन मुक्तिः सगुणवेदनात् ।</span>
+<span class="shloka-line">महातात्पर्यमुख्यस्य विरोधादत एव हि ॥116॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">दोषित्वनिर्गुणत्वाल्पगुणत्वादि कथञ्चन ।</span>
+<span class="shloka-line">नार्थः श्रुतिपुराणादेः तद्विरुद्धोऽखिलस्य च ॥117॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अर्थः स्वयं विनिर्णीतो वासुदेवेन सादरम् ।</span>
+<span class="shloka-line">‘‘इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ ॥118॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">एतद् बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत’’ ।</span>
+<span class="shloka-line">इत्यतोखिलिसच्छास्त्रविरुद्धत्वेन नानुमा ॥119॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V08" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">वर्तते तत्र तेनेशो निर्णीतोऽखिलसद्गुणः ।</span>
+<span class="shloka-line">न च चित्त्वादभिन्नत्वं जीवस्येशवदाप्यते ॥120॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C03_S02_A010" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="उपमाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">उपमाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यत आभासतामेव श्रुतिरस्य वदत्यलम् ।</span>
+<span class="shloka-line">‘‘यथैषा पुरुषे छाया एतस्मिन्नेतदाततम्’’ ॥121॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘‘छाया यथा पुंसदृशा पुमधीना च दृश्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">एवमेवात्मकाः सर्वे ब्रह्माद्याः परमात्मनः’’ ॥122॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘‘सत्ताप्रतीतिकार्येषु पुमधीनो यथेयते ।</span>
+<span class="shloka-line">आभास एवं पुरुषा मुक्ताश्च परमात्मनः ॥123॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘‘छाया विष्णो रमा तस्याश्छाया धाता विशेषकौ ।</span>
+<span class="shloka-line">तस्येन्द्रकामौ च तयोस्तयोरन्येऽखिला अपि’’ ॥124॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">हरेर्ब्रह्माऽस्य गीस्तस्या विशेषाविन्द्र एतयोः ।</span>
+<span class="shloka-line">मारश्चाभासकाः सर्व एतयोस्तदधीनतः ॥125॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सर्वेऽल्पशक्तयश्चैव पूर्णशक्तिः परो हरिः ।</span>
+<span class="shloka-line">चेतनत्वेऽपि भिन्नास्ते तस्मादेतेन सर्वदा’’ ॥126॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इत्यादिश्रुतिवाक्येभ्यो ज्ञायते भेद एव हि ।</span>
+<span class="shloka-line">आभासत्वं हि निर्णीतं जीवस्य परमात्मनः ॥127॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तन्न युक्तं यदाभास उपाध्यायत्त ईयते ।</span>
+<span class="shloka-line">उपाध्यायत्तताभावादाभासत्वविरोधतः ॥128॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">चेतनत्वेन चांशत्वात् समुदायैक्यमापतेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">अतः पृथक्त्वमुदितं समुदायांशयोर्भवेत् ॥129॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ईशाख्या समुदाये स्यादीशरूपेष्विवोदिता ।</span>
+<span class="shloka-line">अतो देहाद्युपाधीनामपाये समता भवेत् ॥130॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ईशरूपैरथाभासा मुख्यतः सूर्यकादिवत् ।</span>
+<span class="shloka-line">यदा तदोपाध्यायत्तरूपाणां नांशिता भवेत् ॥131॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इत्याशङ्कानिवृत्त्यर्थमाह वेदाधिपः प्रभुः ।</span>
+<span class="shloka-line">अत एवोपमेत्येव चान्याभासविशेषिताम् ॥132॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यदुक्तं तदधीनत्वं सर्वावस्थास्वशेषतः ।</span>
+<span class="shloka-line">जीवस्य सदृशत्वं च चित्त्वमात्रं न चापरम् ॥133॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तावन्मात्रेण चाभासो रूपमेषां चिदात्मनाम् ।</span>
+<span class="shloka-line">नोपाध्यधीनताद्यैश्च नातिसाम्यं निदर्शने ॥134॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">किञ्चित् सुखादिसादृश्यमपीशेनासुरानृते ।</span>
+<span class="shloka-line">तत आभासते नित्यं तद्वदाभासतेऽपि च ॥135॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">भानमस्तित्वमपि चैवा समन्ताद्यतस्ततः ।</span>
+<span class="shloka-line">जीव आभास उद्दिष्टः सदैव परमात्मनः ॥136॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न जलायत्तसूर्यादिप्रतिबिम्बोपमत्वतः ।</span>
+<span class="shloka-line">तदधीनत्वमेवेति किञ्चिद् सादृश्यमेव च ॥137॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सम्प्रकाशयतः सूत्रगतावखिलमानतः ।</span>
+<span class="shloka-line">जीवेशभेददृष्ट्यैव समुदायैकता कुतः ॥138॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अशेषदोषराहित्यं सर्वशक्तित्वतो हरेः ।</span>
+<span class="shloka-line">‘‘सर्वोपेता’’ इति कथितमत ऐक्यं क्व दोषिणा ॥139॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अशेषशक्तियुक्तश्चेत् स्वातन्त्र्याद्दोषवान् कथम् ।</span>
+<span class="shloka-line">अनुसन्धानरहितमैक्यं चेदेकता न तत् ॥140॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">चेतनैक्येऽनुसन्धानं प्रमाणं नैव चापरम् ।</span>
+<span class="shloka-line">अनुसन्धानरहितं समुदायैक्यमेव चेत्(अनुसन्धानरहितसमुदायैक्यमेव चेत्) ॥141॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">चेतनेष्वस्तु तन्नाममात्रमेव यतस्ततः ।</span>
+<span class="shloka-line">मुक्तौ स्यादनुसन्धानमित्यपि स्यात् सुदुष्करम् ॥142॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सर्वज्ञ एकतां नानुसन्धत्ते नैव सा यतः ।</span>
+<span class="shloka-line">पश्चात् स्यादनुसन्धानं चेन्मिथ्याज्ञानिनां भवेत् ॥143॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विद्यमानानुसन्धानंं न चेदज्ञत्वमापतेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">असदैक्यं भवेत् पश्चाद्यदि स्यात् सप्तमो रसः ॥144॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">समुदायैक्यमेतस्माद् दूरतोऽपाकृतं सदा ।</span>
+<span class="shloka-line">अतोऽशेषगुणोन्नद्धं निर्दोषं यावदेव हि ॥145॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तावदेवेश्वरो नाम तत्र भेदोऽपि न क्वचित् ।</span>
+<span class="shloka-line">‘‘नेह नानास्ति किमपि हरयोऽयमयं हि सः’’ ॥146॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इत्यादिश्रुतिमानेन जीवांशः सर्व एव च ।</span>
+<span class="shloka-line">नियमेनानुसन्धानवन्तो यद्येकता स्वतः ॥147॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अंशिनोऽशेषसन्धानमत्यल्पस्यापि विद्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">भुवि जातेन चांशेन सुखदुःखादि तद्गतम् ॥148॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अनुभूयते विशेषस्तु कश्चिदीशकृतो भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">ईशस्याचिन्त्यशक्तित्वान्नाशक्यं क्वापि विद्यते ॥149॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सेशताऽनुपपन्नैव यदि जीवैकताऽस्य हि ।</span>
+<span class="shloka-line">अनीशस्येशतेत्येव विरुद्धं सर्वमानतः ॥150॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ईशत्वेनैव विज्ञातमनीशत्वेन चेच्छ्रुतिः ।</span>
+<span class="shloka-line">अनीशत्वेन विज्ञातमीशत्वेनाथवाऽदिशेत् ॥151॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">उपजीव्यविरोधेन नैव मानत्वमेष्यति ।</span>
+<span class="shloka-line">अत एवेशतासिद्धेर्न किञ्चिच्छक्यमस्य च ॥152॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ईशत्वेऽनीशभेदेन श्रुत्या सम्यक्प्रकाशिते ।</span>
+<span class="shloka-line">अयुक्तमपि चान्यत्र युक्तं भवति तद्बलात् ॥153॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अतोऽन्यत्रापि यद्दृष्टं तदीशेनैव कल्प्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">श्रुत्याभासाप्तमपि न हीशत्वपरिपन्थि यत् ॥154॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ईशोऽनीशो जगन्मिथ्या दुःखी मुक्तो भिदा न हि ।</span>
+<span class="shloka-line">इति प्रतिज्ञाव्याघातः सर्वदोषाधिकाधिकः ॥155॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इति हि ब्रह्मतर्कोक्तिरतिहेयमतोऽखिलैः ।</span>
+<span class="shloka-line">बुभूषुभिर्मतमिदं जीवेशाभेदवादिनः ॥156॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">नायुक्तमीशितुः किञ्चिदीशत्वस्याविरोधि यत् ।</span>
+<span class="shloka-line">यदीशत्वविरोधि स्यात्(यदीशित्वविरोधि स्यात्) तदेवायुक्तमञ्जसा ॥157॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ईशत्वस्याविरोधेन(ईशित्वस्याविरोधेन) योजयित्वाऽखिलाः प्रमाः ।</span>
+<span class="shloka-line">सिद्धेशत्वेन(सिद्धेशित्वेन) चायुक्तमपि हीशेन योजयेत् ॥158॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">मानतः प्राप्तमखिलं नामानं योजयेत् क्वचित् ।</span>
+<span class="shloka-line">इति हि ब्रह्मतर्कोक्तिरतो युक्तमिहोदितम् ॥ 159॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स चाप्राकृतरूपत्वादरूपः स्वगुणात्मकम् ।</span>
+<span class="shloka-line">रूपमस्य शिरःपाणिपादाद्यात्मकमिष्यते ॥160॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अतो नानित्यता नैव श्रुतिद्वयविरोधिता ।</span>
+<span class="shloka-line">यथा हि तैजसस्यैव प्रकाशस्योज्झितावपि ॥161॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">आत्मैव ज्योतिरित्याह जीवस्येशं श्रुतिस्तथा ।</span>
+<span class="shloka-line">तद्भक्तितारतम्येन तारतम्यं विमुक्तिगम् ॥162॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V10" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ब्रह्मादीनां च सर्वेषामानन्दादेर्यथाक्रमम् ।</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C03_S02_A017" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="स्थानविशेषाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">स्थानविशेषाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रतिबिम्बवदप्येषामानन्दोऽन्यगुणा यथा ॥163॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">नारायणगुणाधीनश्चात्यल्पस्तदपेक्षया ।</span>
+<span class="shloka-line">तस्माद्भिन्नस्य सततं ‘‘अन्यज्ज्ञानं परस्य च ॥164॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अन्यज्ज्ञानं च जीवानामन्य आनन्द ईशता ।</span>
+<span class="shloka-line">मुख्येशता परेशस्य गौणी जीवस्य सा यतः’’ ॥165॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इति श्रुतेः ....... ।</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C03_S02_A017" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="पालकत्वाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">पालकत्वाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">..... सृष्टिनाशौ तदधीनावितीरिते ।</span>
+<span class="shloka-line">स्वभावत्वात् स्थितेर्नैतदपेक्षेति न युज्यते ॥166॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यतः स्वभावोऽप्यखलि ईशायत्तोऽखिलस्य च ।</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C03_S02_A017" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अव्यक्ताधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अव्यक्ताधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अव्यक्तोऽपि स्वशक्यैव भक्तानां दृश्यते हरिः ॥167॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C03_S02_A017" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="उभयव्यपदेशाधिकरणम् (अहिकुण्डलाधिकरणम्)"></span><h4 class="gr-section-head">उभयव्यपदेशाधिकरणम् (अहिकुण्डलाधिकरणम्)</h4>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तदभिन्ना गुणा नित्यमपि सर्वे विशेषतः ।</span>
+<span class="shloka-line">गुणत्वेन गुणित्वेन भोक्तृभोग्यतया स्थिताः ॥168॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विशेषात्मतया तेषां नित्यशक्त्यात्मना तथा ।</span>
+<span class="shloka-line">नित्यं स्थितेर्न(नित्यस्थितेर्न) धर्माणां क्रियादीनामनित्यता ॥169॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न विशेषात्मता चेयमनित्या शक्तिरूपता ।</span>
+<span class="shloka-line">सैव यत्सविशेषा स्याद् विशेषोऽन्यो न चाप्ययम् ॥170॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स्वनिर्वाहकताहेतोस्तथापि स्याद्विशेषता(स्याद्विशेषतः) ।</span>
+<span class="shloka-line">विशेषत्वेन विज्ञातेः प्रमाणैरखिलैरपि ॥171॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ससर्ज सञ्जहारेति विशेषो ह्यवगम्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">श्रुत्यैव स स एवेति तदभेदश्च गम्यते ॥172॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">भेदो यदि विशेषस्य स भेदो भेदिना कथम् ।</span>
+<span class="shloka-line">भिन्नश्चेदनवस्था स्यादभिन्नश्चेत् पुरा न किम् ॥173॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विशेषोऽभिन्न एवेति तेन नाभ्युपगम्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">अभिन्नो निर्विशेषश्चेद्भेदस्तद्भेदता कुतः ॥174॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अनेनानेन भिन्नोऽयमिति यत्सविशेषतः ।</span>
+<span class="shloka-line">भेद एवैष बहुधा दृश्यते तत्किमुत्तरम् ॥175॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अभेदभेदयोश्चैव स्वरूपत्वं हि भेदिनः(भेदिना) ।</span>
+<span class="shloka-line">तयोरप्यविशेषत्वे पर्यायत्वं हि शब्दयोः ॥176॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अभेदभेदशब्दौ च पर्यायाविति को वदेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">भेदोऽन्योन्यमभेदश्च भेदिना चेद्विशेषिता ॥177॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अविशेषे कथं भेदो भेदिनैकस्तथा भिदा ।</span>
+<span class="shloka-line">पुनस्तयोर्विभेदश्च भेदिमात्रत्वतो भवेत् ॥178॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">भेदिनश्चैव भेदस्य विशेषो यदि गम्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">अभेदाभेदिनोश्चैव किं भेदोऽभेदभेदयोः ॥179॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विशेषेणैव सर्वत्र यदि व्यवहृतिर्भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">कल्पनागौरवायैव किं भेदः कल्प्यते तदा ॥180॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ऐक्यप्रतीत्यभावेन भेद एव गवाश्वयोः(गवश्वयोः) ।</span>
+<span class="shloka-line">स एवेति प्रतीतौ हि विशेषो नाम भण्यते ॥181॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सच्चिदादेरपर्यायसिद्ध्यर्थं मायिनाऽपि हि ।</span>
+<span class="shloka-line">अङ्गीकार्यो विशेषोऽयं यद्यसत्यविशेषणम् ॥182॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">पृथक्पृथग्वारयितुं शब्दान्तरमितीष्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">मायाविशेषराहित्यविशेषणविशेषिता(विशेषेण विशेषिता) ॥183॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सत्यस्यापि भवेत् सा च तथा चेदनवस्थितिः ।</span>
+<span class="shloka-line">यदि सत्ये विशेषो न न तदुक्तिर्भवेत् तदा ॥184॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">लक्ष्यते चेत् तेन लक्ष्यमित्यपि स्याद्विशेषिता ।</span>
+<span class="shloka-line">पुनः पुनर्लक्षणायामपि स्यादनवस्थितिः ॥185॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यद्यभावविशेषित्वं स्यादङ्गीकृतमेव ते ।</span>
+<span class="shloka-line">असार्वज्ञादिराहित्यमप्येवं ते भविष्यति ॥186॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तदा सार्वज्ञमेव स्याद्भावार्थत्वान्नञोर्द्वयोः ।</span>
+<span class="shloka-line">यदि नैतादृशं ग्राह्यमसुखत्वानिवर्तनात् ॥187॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">असत्त्वाज्ञानतादेश्च स्यादसत्त्वादिकं तदा ।</span>
+<span class="shloka-line">अनृतादिविरोधित्वं यद्यस्याभ्युपगम्यते ॥188॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अनैश्वर्यविरोधित्वमप्येवं किं निवार्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">अखण्डखण्डनादेवं विशेषोऽखण्डवादिना ॥189॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">खण्डितेनापि मनसा स्वीकार्योऽनन्यथागतेः ।</span>
+<span class="shloka-line">अखण्डखण्डवादिभ्यां खण्डाखण्डेन चैव तत् ॥190॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">महादरेण शिरसि विशेषो धार्य एव हि ।</span>
+<span class="shloka-line">निदर्शनत्रयेणातो भगवानत्यभिन्नताम् ॥191॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">गुणानामादरेणाह तच्च नाभिहितान्वयः ।</span>
+<span class="shloka-line">यदाशेषविशेषाणामुक्तिः सामान्यतो भवेत् ॥192॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">पदैकेनाप्युत्तरेण विशेषावगतिर्भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">यतोऽशेषविशेषाणां वस्तुनाऽस्त्येव चैकता ॥193॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अतः सामान्यतो ज्ञातः पदान्तरबलात् पुनः ।</span>
+<span class="shloka-line">भवेत् विशेषतो ज्ञातस्तेन स्यादन्वितोक्तिता ॥194॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स्वार्थ एवान्वितो यस्मात् केनचित् तद्विशेषतः ।</span>
+<span class="shloka-line">अनेनेति तदुक्त्यैव ज्ञायतेऽनुभवेन हि ॥195॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यद्यनन्वितमेवैतत्पदं स्वार्थं वदेदिह ।</span>
+<span class="shloka-line">तथाऽन्यान्यपि सर्वाणि कः कुर्यादन्वयं पुनः ॥196॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">व्यापारो न हि शब्दस्य परः स्वार्थप्रकाशनात्‌।</span>
+<span class="shloka-line">पुमानप्येकवारोक्त्या कृतकृत्यो यदा भवेत् ॥197॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अन्वयस्य कथं ज्ञानं शब्दार्थत्वं यदाऽस्य न ।</span>
+<span class="shloka-line">यदैवानन्वितार्थस्य वचनं तैः पदैर्भवेत् ॥198॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अनन्वितः स्याच्छब्दार्थो न तदर्थो हि सोऽन्वयः ।</span>
+<span class="shloka-line">निराकाङ्क्षपदान्येव वाक्यमित्युच्यते बुधैः ॥199॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तत्तदर्थाभिधानेन स्यान्निराकाङ्क्षता च सा ।</span>
+<span class="shloka-line">अपूर्तेस्तावदर्थानामकाङ्क्षा पूर्वमिष्यते ॥200॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">कर्मकर्तृक्रियाणां तु पूर्वो कोऽन्योऽन्वयो भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">अपूर्तिश्चेत् पदैरुक्तैः किं नृशृङ्गेण पूर्यते ॥201॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">व्यापारश्चेत् पुनस्तेषामनुक्तावपि किं न सः ।</span>
+<span class="shloka-line">उक्ते बुद्धिस्थताहेतोर्यदि व्यापार इष्यते ॥202॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">बुद्धिस्थत्वाय यत्नं न कथं कुर्युः पुरैव च ।</span>
+<span class="shloka-line">पुरुषाधीनता तेषां यदि पश्चाच्च सा समा ॥203॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">पुमानेवान्वयायैषां यदि पश्चाद्विचेष्टते ।</span>
+<span class="shloka-line">अनन्विताभिधानानां स एवार्थान्तरोक्तिषु ॥204॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यततां शब्दशक्तिश्चेत् तत्र नैवान्वये कथम् ।</span>
+<span class="shloka-line">तत्कल्पनागुरुत्वादिदोषेतोऽभिहितान्वयः ॥205॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अनुभूतिविरुद्धश्च त्याज्य एव मनीषिभिः ।</span>
+<span class="shloka-line">कर्तृशब्दे ह्यभिहिते धर्मसामान्यवेदनात् ॥206॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विशेषधर्ममन्विच्छन् किमित्येव हि पृच्छति ।</span>
+<span class="shloka-line">गुणक्रियादिधर्माणां विशेषे कथिते पुनः ॥207॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">निराकाङ्क्षो भवेद्यस्माच्छब्दा अन्वितवाचकाः ।</span>
+<span class="shloka-line">अतोऽनन्तगुणात्मैको भगवानेक एव तु ॥208॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">उच्यते सर्ववेदैश्च ........ ।</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C03_S02_A017" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="परानन्दाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">परानन्दाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">.... ते चाखलिवलिक्षणाः ।</span>
+<span class="shloka-line">सर्वे सर्वगुणात्मानः सर्वकर्तार एव तु ॥209॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तथापि सविशेषाश्च विद्वद्य्वुत्पत्तितोऽपि च ।</span>
+<span class="shloka-line">तैस्तैः शब्दैश्च भण्यन्ते युज्यते चोपदेशतः ॥210॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अन्यानन्दादिसादृश्यमानुकूल्यादि नापरम् ।</span>
+<span class="shloka-line">पूर्णत्वादि महत्तेषां वैलक्षण्यं श्रुतौ श्रुतम् ॥211॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">पूर्णोऽशेषनियन्ता च सुस्वादुतम(सुखादुतम) एकलः ।</span>
+<span class="shloka-line">गुणोरुसमुदायोऽयं वासुदेवः सुनिष्कलः(स निष्कळः) ॥212॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V17" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">वासुदेवश्रुतिः सैषा गुणान् वक्ति हरेः परान् ।</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C03_S02_A020" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="फलाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">फलाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V20" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स एवाशेषजीवस्थनिःसङ्ख्यानादिकालिकान् ॥213॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V20" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">धर्माऽधर्मान् सदा पश्यन् स्वेच्छया बोधयत्यजः ।</span>
+<span class="shloka-line">कांश्चित् तेषां फलं चैव ददाति स्वयमच्युतः ॥214॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V20" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न ते विशेषं कमपि प्रेरणादिकमुच्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">कुर्युः कदाऽपि तेनायं स्वतन्त्रोऽनुपचारतः ॥215॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V20" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">कर्माणि तानि च पृथक् चेतनान्येव सर्वशः ।</span>
+<span class="shloka-line">अचेतनशरीराणि स्वकर्मफलभाञ्जि च ॥216॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V20" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रत्येकं तेषु चानन्तकर्माण्येवंविधानि च ।</span>
+<span class="shloka-line">तानि चैवमितीशस्य निःसीमा शक्तिरुत्तमा ॥217॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V20" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">एकैव ब्रह्महत्या हि वराहहरिणोदिता ।</span>
+<span class="shloka-line">ब्रह्मपारस्तवेनैव निष्क्रान्ता राजदेहतः ॥218॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V20" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स्तोत्रस्य तस्य माहात्म्यात् व्याधत्वं गमिता पुनः ।</span>
+<span class="shloka-line">प्राप्य ज्ञानं परं चाप तथाऽन्यान्यपि सर्वशः(सर्वदा) ॥219॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V20" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अनन्तान्युदितान्येवं प्रभुणा कपिलेन हि ।</span>
+<span class="shloka-line">संसारे पच्यमानानि कर्माण्यपि पृथक् पृथक् ॥220॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S02_V20" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तस्मादनन्तमाहात्म्यगुणपूर्णो(गुणपूगो) जनार्दनः ।</span>
+<span class="shloka-line">भक्त्या परमयाऽऽराध्य इति पादार्थ ईयते ॥221॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥</div>
+<span id="gr-C3-S3" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="तृतीयः पादः"></span>
+=== तृतीयः पादः ===
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I1" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>वैराग्यतो भक्तिदार्ढ्यं तेनोपासा यदा भवेत् ।</p>
+<p>आपरोक्ष्यं भवेत् विष्णोरिति पादक्रमो भवेत् ॥1॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I2" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>युक्तितो ज्ञातवेदार्थो निरस्य समयान् परान् ।</p>
+<p>परस्परविरोधं(धे) च प्रणुद्याशेषवाक्यगम् ॥2॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I3" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>अध्यात्मप्रवणो भूत्वा तस्य सन्निहितत्वतः ।</p>
+<p>बहुयुक्तिविरोधानां भानात् तत्सहितश्रुतेः ॥3॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I4" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>विरोधं च निराकृत्य श्रुतीनां प्राणतत्वगान् ।</p>
+<p>परिहृत्य विरोधांश्च तत्प्रसादानुरञ्जितः ॥4॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I5" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>देहकर्तृत्वमीशस्य ज्ञात्वा तत्पितृतास्मृतेः ।</p>
+<p>विशेषस्नेहमापाद्य सर्वकर्तृत्वतोऽधिकम् ॥5॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I6" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>निष्पाद्य बहुमानं च तदन्यत्रातिदुःखतः ।</p>
+<p>उत्पाद्याधिकवैराग्यं तद्गुणाधिक्यवेदनात् ॥6॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I7" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>सर्वस्य तद्वशत्वाच्च दार्ढ्यं भक्तेरवाप्य च ।</p>
+<p>यतेतोपासनायैव विशिष्टाचार्यसम्पदा ॥7॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I8" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>कर्तव्या ब्रह्मजिज्ञासेत्युक्ते किमिति संशये ।</p>
+<p>अत इत्युदितेऽप्यस्य विशेषानुक्तितः पुनः ॥8॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I9" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>सृष्टिबन्धनमोक्षादिकर्तृत्वस्य श्रुतत्वतः ।</p>
+<p>यतो मोक्षादिदाताऽसावतो जिज्ञास्य एव वः ॥9॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I10" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>इत्याह तत्परं ब्रह्म व्यासाख्यं ज्ञानरश्मिमत् ।</p>
+<p>येनैव बन्धमोक्षः स्यात् स च जिज्ञासया गतः ॥10॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I11" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>सुप्रसन्नो भवेदीशो जिज्ञासाऽतोऽस्य मुक्तिदा ।</p>
+<p>मोक्षादिदत्वमीशस्य कथमेवावगम्यते ॥11॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I12" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>इति चेच्छास्त्रयोनित्वात् शास्त्रगम्यो हि मोक्षदः ।</p>
+<p>प्रत्यक्षावसितेभ्यः स्याद्यदि मोक्षः कथञ्चन ॥12॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I13" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>किमित्यनादिसंसारमग्नाः सर्वा इमाः प्रजाः ।</p>
+<p>यस्मान्नियमतो दुःखहानिः प्रत्यक्षतो भवेत् ॥13॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I14" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>धावन्त्येव तमुद्दिश्य राजाद्यमखिलाः प्रजाः ।</p>
+<p>अनुमागम्यतो मोक्षो यदि स्यादनुमैव हि ॥14॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I15" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>दृष्टपूरुषवन्मोक्षदातृतां विनिवारयेत् ।</p>
+<p>तच्छास्त्रगम्य एवैको मोक्षदो भवति ध्रुवम् ॥15॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I16" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>शास्त्रगम्यश्च नान्योऽस्ति मोक्षदत्वेन केशवात् ।</p>
+<p>मोक्षदो हि स्वतन्त्रः स्यात् परतन्त्रः स्वयं सृतौ ॥16॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I17" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>वर्तमानः कथं शक्तः परमोक्षाय केवलम् ।</p>
+<p>अन्याश्रयेण यद्येष दद्यान्मोक्षं स एव हि ॥17॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I18" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>तेन नानुसृतो मोक्षं न दद्यादन्यवाक्यतः ।</p>
+<p>अतस्तदर्थमपि स ज्ञेयो विष्णुर्मुमुक्षुभिः ॥18॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I19" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>‘यमेवैष’ इति श्रुत्या ‘तमेवे’ति च सादरम् ।</p>
+<p>शास्त्रयोनित्वमस्यैव ज्ञायते वेदवादिभिः ॥19॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I20" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>‘य एनं विदुरमृता’ इत्युक्तस्तु समुद्रगः ।</p>
+<p>‘तदेव ब्रह्म परममि’ति श्रुत्यावधारितः ॥20॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I21" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>‘यतः प्रसूते’ति ततः सृष्टिमाह ततो हरिः ।</p>
+<p>शास्त्रयोनिर्न चान्योऽस्ति मुख्यतस्त्विति गम्यते ॥21॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I22" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>शास्त्रयोनित्वमेतस्य ज्ञायते हि समन्वयात् ।</p>
+<p>समिति ह्युपसर्गेन परमुख्यार्थतोच्यते ॥22॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I23" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>एवं परममुख्यार्थो नारायण इति श्रुतेः ।</p>
+<p>निर्धारणाय नाशब्दमिति वेदपतिर्जगौ ॥23॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I24" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>कथं समन्वयो ज्ञेयः स्वल्पशाखाविदां नृणाम् ।</p>
+<p>‘वेदा ह्यनन्ता’ इति हि श्रुतिराहाप्यनन्ताम् ॥24॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I25" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>अनन्तवेदनिर्णीतिर्महाप्रलयवारिधेः ।</p>
+<p>उत्तारणोपमेत्यस्मान्न ज्ञेयोऽत्र समन्वयः ॥25॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I26" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>इत्याशङ्कापनोदार्थं(इति शङ्कापनोदार्थं) स आह करुणाकरः ।</p>
+<p>अशक्योत्तारणत्वेऽपि(अशक्योत्तरणत्वेऽपि) ह्यागमापारवारिधेः ॥26॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I27" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>निर्णीयते मयैवायं रोमकूपलयोदिना ।</p>
+<p>यद्यप्यशेषवेदार्थो दुर्गमोऽखलिमानवैः ॥27॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I28" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>मज्ज्ञानाव्याकृताकाशे प्राप्नोति परमाणुताम् ।</p>
+<p>इति प्रकाशयन् (वेद)विश्वपतिराह प्रमेयताम् ॥28॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I29" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>निखलिस्यापि वेदस्य गतिसामान्यमञ्जसा ।</p>
+<p>को नाम गतिसामान्यमनन्तागमसम्पदः ॥29॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I30" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>ज्ञानसूर्यमृते ब्रूयात् तमेकं बादरायणम् ।</p>
+<p>अन्योऽप्यल्पमतिः शाखाचतुष्पञ्चगतं वसु ॥30॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I31" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>जानन्ननुमितत्वेन ब्रूयात् तस्य प्रसादतः ।</p>
+<p>इति मुख्यतयाऽशेषगतिसामान्यवित् प्रभुः ॥31॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I32" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>प्रतिजज्ञे दृढं यस्माद्देवानामपि पूर्यते ।</p>
+<p>अतो निखलिवेदानां सिद्ध एव समन्वयः ॥32॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I33" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>इति सुज्ञापितार्थोऽपि पृथक् चाह समन्वयम् ।</p>
+<p>तत्र प्रथमतोऽन्यत्र प्रसिद्धानां समन्वयः ॥33॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I34" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>शब्दानां वाच्य एवात्र महामल्लेशभङ्गवत् ।</p>
+<p>इतोऽत्यभ्यधिकत्वेऽपि तुर्यपादोदितस्य तु ॥34॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I35" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>महासमन्वये तस्मिन्नाधिकारोऽखिलस्य हि ।</p>
+<p>ब्रह्मैवाधिकृतस्तत्र मुख्यतोऽन्ये यथाक्रमम् ॥35॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I36" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>दुर्गमत्वाच्च नैवात्र प्राथम्येनोदितोऽञ्जसा ।</p>
+<p>अतोऽन्यत्र प्रसिद्धानां शब्दानां निर्णयाय तु ॥36॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I37" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>प्रवृत्तः प्रथमं देवः तत्रानन्दादयो गुणाः ।</p>
+<p>ईशस्यैवेति निर्णीताः श्रुतियुक्तिसमाश्रयात् ॥37॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I38" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>देवतान्तरगाः सर्वे शब्दवृत्तिनिमित्ततः ।</p>
+<p>विष्णुमेव वदन्त्यद्धा तत्सङ्गादुपचारतः ॥38॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I39" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>अन्यदेवान् वदन्तीह विशेषगुणवक्तृतः ।</p>
+<p>विष्णुमेव परं ब्रूयुरेवमन्येऽप्यशेषतः ॥39॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I40" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>इत्यन्यत्र प्रसिद्धोरुशब्दराशेरशेषतः ।</p>
+<p>ज्ञाते समन्वये विष्णौ लिङ्गैर्ह्येष समन्वयः ॥40॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I41" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>तेषामन्यगतत्वे तु न स्यात् सम्यक्समन्वयः ।</p>
+<p>इत्येवाशेषलिङ्गानां ब्रह्मण्येव समन्वयम् ॥41॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I42" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>आह उभयगतत्वं च स्यादतो लिङ्गशब्दयोः ।</p>
+<p>इति संशयनुत्त्यर्थमुभयत्र प्रतीतितः ॥42॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I43" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>शब्दानां वर्तमानानां सलिङ्गानां विशेषतः ।</p>
+<p>समन्वयो हरावेव यन्नैवान्यत्र मुख्यतः ॥43॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I44" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>शब्दा लिङ्गानि च यतो नैवान्यत्र स्वतन्त्रता ।</p>
+<p>अस्वतन्त्रेषु शब्दस्य वृत्तिहेतुर्न मुख्यतः ॥44॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I45" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>यतोऽतो यदधीनास्ते शब्दार्थत्वमुपागतः ।</p>
+<p>अत्यल्पेनैव शब्दस्य वृत्तिहेतुगुणेन तु ॥45॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I46" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>अयो यथा दाहकत्वं स एवेशः स्वतन्त्रतः ।</p>
+<p>मुख्यशब्दार्थ इति हि स्वीकर्तव्यो मनीषिभिः ॥46॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I47" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>इत्याह एवं च शब्दानां नारायणसमन्वये ।</p>
+<p>सिद्धेऽप्यशेषशब्दानां न कथञ्चन युज्यते ॥47॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I48" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>विरोधादवरत्वादेरपि प्राप्तिर्यतो भवेत् ।</p>
+<p>इति चेदवरत्वादि द्विविधं ह्युपलभ्यते ॥48॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I49" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>परस्यावरताहेतुर्यः स्वयं पर एव सन् ।</p>
+<p>सोऽपि ह्यवरशब्दार्थो यथा राजा जयी भवेत् ॥49॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I50" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>अन्योऽवरत्वानुभवी तयोः पूर्वोऽस्ति केशवे ।</p>
+<p>द्वितीयो जीव एवास्ति स्वातन्त्र्यान्न तु(च) दूषणम् ॥50॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I51" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>हरेरेवमशेषेण सर्वशब्दसमन्वये ।</p>
+<p>उक्ते विरोधहीनस्य स्यात् समन्वयता यतः ॥51॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I52" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>अतोऽशेषविरोधानां कृतेशेन निराकृतिः ।</p>
+<p>समन्वयाविरोधाभ्यां सञ्जाते वस्तुनिर्णये ॥52॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I53" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>किं मया कार्यमित्येव स्याद्बुद्धिरधिकारिणः ।</p>
+<p>तत्र भक्तिविधानार्थमभक्तानर्थसन्ततौ ॥53॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I54" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>उक्तायां भक्तिदार्ढ्याय प्रोक्तेऽशेषगुणोच्चये ।</p>
+<p>वक्तव्योपासना नित्यं कर्तव्येत्यादरेण हि ॥54॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I55" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>सोपासना च द्विविधा शास्त्राभ्यासस्वरूपिणी ।</p>
+<p>ध्यानरूपा परा चैव तदङ्गं धारणादिकम् ॥55॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I56" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>तथोभयात्मकं चैव पादेऽस्मिन् बादरायणः ।</p>
+<p>आहोपासनमद्धैव विस्तरात् श्रुतिपूर्वकम् ॥56॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I57" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>पृथग्दृष्टिरशक्यत्वमनिर्णीतिः समुच्चयः ।</p>
+<p>विशेषदर्शनं कार्यलोपो नानोक्तिराशुता ॥57॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I58" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>विभ्रमोपाकृतिर्लिङ्गमनवस्थाविशेषिता ।</p>
+<p>अप्रयोजनता चातिप्रसङ्गोऽदूरसंश्रयः ॥58॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I59" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>विशिष्टकारणं चेष्टां दृष्टवैरूप्यमुन्नतिः ।</p>
+<p>अनुक्तिरप्रयत्नत्वं दृढबन्धपराभवौ ॥59॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I60" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>पुंसाम्यं प्राप्तसन्त्यागः कारणानिर्णयो भ्रमः ।</p>
+<p>विशेषदर्शितालापो गुणसाम्यं पृथग्दृशिः ॥60॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I61" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>अगम्यवर्त्म सन्धानमिष्टं फलमकल्पना ।</p>
+<p>शुद्धवैरूप्यमङ्गत्वमविशेषदृशिः क्रिया ॥61॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I62" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>युक्तयः पूर्वपक्षस्थाः सुज्ञेयत्वं विधिक्रिया ।</p>
+<p>माहात्म्यमल्पशक्तित्वं यथायोग्यफलं भवः ॥62॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I63" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>फलसाम्यं विशेषश्च गुणाधिक्यं प्रधानता ।</p>
+<p>यथाशक्तिक्रिया सन्धिः प्रमाणबलमानतिः ॥63॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I64" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>कारणं कार्यवैशेष्यं स्वभावो वस्तुदूषणम् ।</p>
+<p>प्रतिक्रियाविरोधश्च प्रतिसन्धिरनूनता ॥64॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I65" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>संस्कारपाटवं स्वेच्छानियतिर्वस्तुवैभवम् ।</p>
+<p>विशेषोक्तिरमानत्वं प्राधान्यं प्रीतिरागमः ॥65॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I66" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>सुस्थिरत्वं कृतप्राप्तिरनादिगुणविस्तरः ।</p>
+<p>साधनोत्तमता नानादृष्टिः शिष्टिरनूनता ॥66॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S03_I67" data-verse="AV_C03_S03">
+<p>अविघ्नत्वाविरोधौ च गुणवैशेष्यमागमः ।</p>
+<p>सिद्धान्तनिर्णया ह्येता युक्तयो व्याहृताः सदा ॥67॥</p>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C03_S03_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यथाशक्त्यखिलान् वेदान् विज्ञायोपासनं भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">तत्राखिलस्य विज्ञप्तिः सम्यग्ब्रह्मणः एव हि ॥68॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तदन्येषां (यथायोग्यं)यथायोगमखिलज्ञप्तिरिष्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">तावतोपासने योग्यो भवेदेवाखिलः पुमान् ॥69॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">महत्त्वस्य परं पारं विदित्वैव जनार्दनः ।</span>
+<span class="shloka-line">स्तोष्यतामेति तुष्टत्वमिति नास्त्येव नारद ॥70॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">किन्तु निश्चलया भक्त्या ह्यात्मज्ञानानुरूपतः ।</span>
+<span class="shloka-line">यः स्तोष्यति सदा भक्तस्तुष्टस्तस्य सदा हरिः ॥71॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इत्यादिवाक्यसन्दर्भाद्यथायोग्याखिलज्ञता ।</span>
+<span class="shloka-line">आत्मज्ञानानुरूपत्वं यथाशक्ति विचारणम् ॥72॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘वेदः कृत्स्नोऽधिगन्तव्यः’ ‘स्वाध्यायाध्ययनं भवेत्’ ।</span>
+<span class="shloka-line">इत्यादिवाक्यवैयर्थ्यमन्यथा न निवार्यते ॥73॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अद्यापि तेन देवाद्याः शृण्वते मन्वते सदा ।</span>
+<span class="shloka-line">ध्यायन्ति च यथायोगं तथाप्यावस्तुनिर्णयात् ॥74॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">श्रवणं मननं चैव कर्तव्यं सर्वदैव(सर्वथैव) हि ।</span>
+<span class="shloka-line">मतिश्रुतिध्यानकालविशेषं गुरुरुत्तमः ॥75॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">वेत्ति तस्योक्तिमार्गेण कुर्वतः स्याद्धि दर्शनम् ।</span>
+<span class="shloka-line">श्रवणं दृष्टतत्त्वस्य मननं ध्यानमेव च ॥76॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विशेषानन्दसम्प्राप्त्या अन्यस्यैतानि दृष्टये ।</span>
+<span class="shloka-line">यदि तादृग्गुरुर्नास्ति निर्णीतश्रवणादिकम् ॥77॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सत्सिद्धान्तानुसारेण निर्णयज्ञात् समाचरेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">श्रवणादि विना नैव क्षणं तिष्ठेदपि क्वचित् ॥78॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अत्यशक्ये तु निद्रादौ पुनरेव समाचरेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">अभावे निर्णयज्ञस्य सच्छास्त्राण्येव सर्वदा ॥79॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">शृणुयाद्यदि सज्ज्ञानप्राचुर्यमुपलभ्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">महद्भ्यो विष्णुभक्तेभ्यो यथाशक्ति च संशयम् ॥80॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">छिन्द्यात् स्वतोऽधिकाभावे स्वयमेव समभ्यसेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">ब्रूयादपि च शिष्येभ्यः सत्सिद्धान्तमहापयन् ॥81॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अशेषगुणपूर्णत्वं सर्वदोषसमुज्झितिः ।</span>
+<span class="shloka-line">विष्णोरन्यच्च तत्तन्त्रमिति सम्यग्विनिर्णयः ॥82॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स्वतन्त्रत्वं सदा तस्य तस्य भेदश्च सर्वतः ।</span>
+<span class="shloka-line">अदोषत्वस्य सिद्ध्यर्थं यदभेदे तदन्वयः ॥83॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तत्तन्त्रत्वं च मुक्तानामपि तद्गुणपूर्तये ।</span>
+<span class="shloka-line">मुक्तानामपि भेदश्च न हि भिन्नमभिन्नताम् ॥84॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">गच्छद्दृष्टं क्वचित् तस्याप्यभावोऽनुभवोपगः ।</span>
+<span class="shloka-line">पूर्वाभेदे दोषवत्त्वमीशस्येत्यतिभिन्नता ॥85॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">नारायणेन मुक्तानामपि सम्यगिति स्थितिः ।</span>
+<span class="shloka-line">भेदाभेदेऽप्यभेदेन दोषाणामपि सम्भवः ॥86॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">निर्दोषत्वं रमायाश्च तदनन्तरता तथा ।</span>
+<span class="shloka-line">ब्रह्मा सरस्वती वीन्द्रशेषरुद्राश्च तत्स्त्रियः ॥87॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">शक्रकामौ तदन्ये च क्रमान्मुक्तावपीति च ।</span>
+<span class="shloka-line">सत्सिद्धान्त इति ज्ञेयो निर्णीतो हरिणा स्वयम् ॥88॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">एतद्विरोधे यत्सर्वं तमसेन्धाय केवलम् ।</span>
+<span class="shloka-line">अन्धन्तमो विशन्तीति प्राह श्रुतिरतिस्फुटम् ॥89॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इत्येव श्रुतयोऽशेषाः पञ्चरात्रमथाखिलम् ।</span>
+<span class="shloka-line">मूलरामायणं चैव भारतं स्मृतयोऽखिलाः ॥90॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">वैष्णवानि पुराणानि साङ्ख्ययोगौ परावपि ।</span>
+<span class="shloka-line">ब्रह्मतर्कश्च मीमांसेत्यनन्तः शब्दसागरः ॥91॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अनन्ता युक्तयश्चैव प्रत्यक्षागममूलकाः ।</span>
+<span class="shloka-line">प्रत्यक्षमैश्वरं चैव रमादीनामशेषतः ॥92॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">मुक्तानामप्यमुक्तानामेतमेवार्थमुत्तमम् ।</span>
+<span class="shloka-line">अन्यावकाशरहितं प्रकाशयति सादरम् ॥93॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">एतदेव च सच्छास्त्रं दुःशास्त्रं तु ततः परम् ।</span>
+<span class="shloka-line">सच्छास्त्रमभ्यसेन्नित्यं दुःशास्त्रं च परित्यजेत् ॥94॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">असंशयेन तत्त्वस्य निर्णये ब्रह्मदर्शनम् ।</span>
+<span class="shloka-line">सम्यग्विषमविज्ञानतारतम्यानुसारतः ॥95॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">फलं भवेत् तारतम्यात् सुखदुःखात्मकं नृणाम् ।</span>
+<span class="shloka-line">सम्यक् चाधिकविज्ञानात् सुखाधिक्यं भवेन्नृणाम् ॥96॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अतो यथाऽऽत्मशक्त्यैव श्रवणं मननं तथा ।</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C03_S03_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="उपसंहाराधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">उपसंहाराधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">कृत्वाऽथ कुर्वन्नपि वा निदिध्यासनमाचरेत् ॥97॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C03_S03_A042" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="नवाधिकरणम्(अनुबन्धाद्यधिकरणम्)"></span><h4 class="gr-section-head">नवाधिकरणम्(अनुबन्धाद्यधिकरणम्)</h4>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V42" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विषयेषु च संसर्गात् शाश्वतस्य च संशयात् ।</span>
+<span class="shloka-line">मनसा चान्यदाकाङ्क्षात् परं न प्रतिपद्यते ॥98॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V42" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इति भारतवाक्यं हि तेनैतद्दोषवर्जितः ।</span>
+<span class="shloka-line">सदोपासनया युक्तो वासुदेवं प्रपश्यति ॥99॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V42" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">दोषा अनादिसम्बद्धास्ते मुक्तिपरिपन्थिनः ।</span>
+<span class="shloka-line">सन्त्येव प्रायशः पुंस्सु तेन मोक्षो न जायते ॥100॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V42" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सर्वे त एते जीवेषु दृश्यन्ते तारतम्यतः ।</span>
+<span class="shloka-line">ऋजूनामेक एवास्ति परमोत्साहवर्जनम् ॥101॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V42" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स गुणाल्पत्वमात्रत्वान्नर्जुत्वेन विरुद्ध्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">अतो विष्णौ परा भक्तिस्तद्भक्तेषु रमादिषु ॥102॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V42" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तारतम्येन कर्तव्या पुरुषार्थमभीप्सता ।</span>
+<span class="shloka-line">स्वादरः सर्वजन्तूनां संसिद्धो हि स्वभावतः ॥103॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V42" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ततोऽधिकः स्वोत्तमेषु तदाधिक्यानुसारतः ।</span>
+<span class="shloka-line">कर्तव्यो वासुदेवान्तं सर्वथा शुभमिच्छता ॥104॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V42" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न कदाचित् त्यजेत् तं च क्रमेणैनं विवर्धयेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">समेषु स्वात्मवत् स्नेहः सत्स्वन्यत्र ततो दया ॥105॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V42" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">कार्यैवमापरोक्ष्येण दृश्यते क्षिप्रमीश्वरः ।</span>
+<span class="shloka-line">तत्तमोऽन्धं व्रजेत् विष्णुसमत्वं योऽनुपश्यति ॥106॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V42" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">रमाब्रह्मशिवादीनामपि मुक्तौ कथञ्चन ।</span>
+<span class="shloka-line">किमुताधिक्यदृष्टेस्तु गुणाभावमतेरपि ॥107॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V42" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">दोषवेत्तुरभेदस्य द्रष्टुर्द्रष्टुस्तथोभयोः ।</span>
+<span class="shloka-line">इत्याह सच्छ्रुतिस्तेन सम्प्रोक्तगुणसंयुतः(संयुतम्) ॥108॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V42" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">उपासीत हरिं दृष्ट्वा मुक्तिस्तेनैव जायते ।</span>
+<span class="shloka-line">द्वेषाद्यन्मुक्तिकथनं श्रुतिवाक्यविरोधि तत् ॥109॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V42" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">रिपवो ये तु रामस्य विमुखत्वान्निरामिणः ।</span>
+<span class="shloka-line">अभिद्रोहपदे नित्यमन्धे तमसि ते स्थिताः ॥110॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V42" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">हरिद्विषस्तमो यान्ति ये चैव तदभेदिनः ।</span>
+<span class="shloka-line">तन्निर्गुणत्ववेत्तारस्तस्य दोषविदोऽपि च ॥111॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V42" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इत्यादिश्रुतिसन्दर्भाद् द्वेषिणस्तम ईयते ।</span>
+<span class="shloka-line">‘हिरण्यकशिपुश्चापि भगवन्निन्दया तमः ॥112॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V42" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विविक्षुरत्यगात् सूनोः प्रह्लादस्यानुभावतः’(भाग.४.२१.४७) ।</span>
+<span class="shloka-line">‘यदनिन्दत् पिता मह्यं त्वद्भक्ते मयि चाघवान् ॥113॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V42" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तस्मात् पिता मे पूयेत दुरन्ताद् दुस्तरादघात्’(भाग.७.१०.१५) ।</span>
+<span class="shloka-line">‘निन्दां भगवतः शृण्वन् तत्परस्य जनस्य वा ॥114॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V42" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ततो नापैति यः सोऽपि यात्यधः सुकृताच्च्युतः’(भाग.१०.७४.४०) ।</span>
+<span class="shloka-line">‘अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् ॥115॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V42" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम्’(भ.गी.९.११) ।</span>
+<span class="shloka-line">‘मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः ॥116॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V42" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः’(भ.गी.९.१२) ।</span>
+<span class="shloka-line">‘मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः’(भ.गी.१६.१८) ॥117॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V42" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘तानहं द्विषतः क्रूरान् संसारेषु नराधमान् ।</span>
+<span class="shloka-line">क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु’(भ.गी.१६.१९) ॥118॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V42" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि ।</span>
+<span class="shloka-line">मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम्’(भ.गी.१६.२८) ॥119॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V42" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘यो द्विष्याद् विबुधश्रेष्ठं देवं नारायणं प्रभुम् ।</span>
+<span class="shloka-line">कथं स न भवेद् द्वेष्य आलोकान्तस्य कस्यचित्’(म.भा.१२.३४६.७) ॥120॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V42" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘यो द्विष्याद् विबुधश्रेष्ठं देवं नारायणं प्रभुम् ।</span>
+<span class="shloka-line">मज्जन्ति पितरस्तस्य नरके शाश्वतीः समाः’(म.भा.१२.३४६.६) ॥121॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V42" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इत्यादिवाक्यसन्दोहाद् द्वेषिणस्तम एव तु ।</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C03_S03_A003" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="विद्याधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">विद्याधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">नैव मोक्ष इति प्राहुर्लोकायतमते स्थिताः ॥122॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">भोगः शरीरपर्यन्तं भस्मीभावस्ततो भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">इति तत्केन मानेन दृष्टं प्रत्यक्षवादिना ॥123॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न हि प्रत्यक्षमानेन मोक्षाभावोऽवसीयते ।</span>
+<span class="shloka-line">घटते मुक्तिदृष्टिस्तु पुरुषेण महीयसा ॥124॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">नेति वक्तुमर्हत्त्वं तु कथञ्चन न विद्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">साधयन् सर्वसामान्यं कथमेव विशेषवान् ॥125॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">दृश्यन्ते पुरुषा लोके परापरविदोऽपि च(परावरविदोऽपि च) ।</span>
+<span class="shloka-line">अपरोक्षदृशो योगनिष्ठाश्चामलचक्षुषः ॥126॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रत्यक्षं देवतां दृष्ट्वा तत्प्रसादाप्तभूतयः ।</span>
+<span class="shloka-line">ज्ञानविज्ञानपारज्ञा निषिध्यन्ते कथं नृभिः ॥127॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">दृश्यते चातिमाहात्म्यं तेषामतिमहौजसाम् ।</span>
+<span class="shloka-line">यदि तेऽपि निषिद्ध्यन्ते किं नोक्तिस्ते निषिद्ध्यते ॥128॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यदुक्तवाक्यप्रामाण्यं प्रत्यक्षेणोपलभ्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">वरादयोऽपि तद्दत्ताः सदा सत्या भवन्ति हि ॥129॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अप्रामाण्यं तदुक्तेश्च वृथा वाचाऽवसीयते ।</span>
+<span class="shloka-line">न हि प्रयोजनं किञ्चित् परलोकनिवारणात् ॥130॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">वृथावाचं वृथा हन्याद्यदि तस्य किमुत्तरम् ।</span>
+<span class="shloka-line">स्वजीवनविरोधाय वदन् किं नाम बुद्धिमान् ॥131॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रामाण्ये संशयः किं स्यात् तयोः पुरुषयोरपि ।</span>
+<span class="shloka-line">स्वजीवनविरुद्धोक्तिरज्ञो दृष्टस्य चापि यः ॥132॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यश्चातीन्द्रियदेवोक्तिश्रोता दृष्टपरावरः ।</span>
+<span class="shloka-line">अतीतानागतं सर्वं लोकानुभवमापयन् ॥133॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अतः प्रत्यक्षगम्यत्वाद् वेदमात्वस्य च स्फुटम् ।</span>
+<span class="shloka-line">यद्यागमस्य नो मात्वमक्षजस्य तथा भवेत् ॥134॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यद्यक्षजस्य मात्वं स्यादागमस्य कथं न तत् ।</span>
+<span class="shloka-line">लोकवाक्याद् विशेषश्चाव्यभिचारेण सिद्ध्यति ॥135॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अस्ति मोक्षोऽपि धर्मेण यथार्थज्ञानतोऽपि च ।</span>
+<span class="shloka-line">प्रामाण्यमनुमायाश्च जिनस्याप्तत्वसाधने ॥136॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तद्वाक्याद् धर्मसज्ज्ञानविज्ञप्तिर्भवतीति च ।</span>
+<span class="shloka-line">धर्मोऽहिंसापरो नान्यो ज्ञानं पुद्गलदर्शनम् ॥137॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इति जैनाः कथं तत्स्यात् प्रमाणमनुमानतः ।</span>
+<span class="shloka-line">विषयान् प्रति स्थितं ह्यक्षं प्रत्यक्षमिति गीयते ॥138॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रत्यक्षशब्दानुसारादनुमेति प्रकीर्तिता ।</span>
+<span class="shloka-line">आसमन्ताद् गमयति धर्माधर्मौ परं पदम् ॥139॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यच्चाप्यतीन्द्रियं त्वन्यत् तेनासावागमः स्मृतः ।</span>
+<span class="shloka-line">एतेन कारणेनैव तत्तन्मानत्वमिष्यते ॥140॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स्वरूपं हि तदेतेषामन्यथाऽसिद्धिमानतः ।</span>
+<span class="shloka-line">अतोऽनुमा कथं धर्मं पुद्गलं चापि दर्शयेत् ॥141॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स्वरूपे पुद्गलस्योक्ता दोषा आनन्दमेव च ।</span>
+<span class="shloka-line">न मन्यते पुद्गलं स दुःखाभावः सुखं त्विति ॥142॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">मात्राभोगातिरेकेण सुखाधिक्यस्य दर्शनात् ।</span>
+<span class="shloka-line">सुखस्याभावता केन न च स्यात् किं विपर्ययः ॥143॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यदि भावोऽपि कश्चित् स्यात् तस्यैवाभावता कुतः ।</span>
+<span class="shloka-line">यदि सर्वेऽप्यभावाः स्युरन्योन्यमिति भावना ॥144॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अभावाभावतैव स्यात् किं नश्छिन्नं तदा भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">भावत्वं विधिरूपत्वं निषेधत्वमभावता ॥145॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">निषेधस्य निषेधोऽपि भाव एव बलाद्भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">प्रथमप्रतिपत्तिस्तु भावाभावनियामिका ॥146॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न च पुद्गलविज्ञानं मोक्षदं भवति क्‍वचित् ।</span>
+<span class="shloka-line">अस्वातन्त्र्यात् पुद्गलस्य ज्ञातोऽपि सुखदो न हि ॥147॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न हि दुःखिपरिज्ञानाद्दुःखित्वं विनिवर्तते ।</span>
+<span class="shloka-line">यदि पुद्गलविज्ञानाद् दुःखी स्यात् कथञ्चन ॥148॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">देहवानपि नादुःखी किं ज्ञानादुत्तरं सदा ।</span>
+<span class="shloka-line">ईशक्लृप्त्यनुसारेण स्यात् कालादीशवादिनः ॥149॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">कर्महेतुत्वमपि तु निश्चैतन्यान्न हि क्वचित् ।</span>
+<span class="shloka-line">अशेषदुःखविलये नेदानीं कारणं यथा ॥150॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तथोत्तरं च नैव स्यात् दृष्टिपूर्वानुमा यतः ।</span>
+<span class="shloka-line">शक्तस्यान्यस्य विज्ञानं तत्प्रीतिजनकं यदि ॥151॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तयैव बन्धहानिः स्यादिति किं नाम दूषणम् ।</span>
+<span class="shloka-line">स्वज्ञानाद् बन्धहानिस्तु दृश्यते कस्य कुत्रचित् ॥152॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अहिंसायाश्च धर्मत्वं केन मानेन गम्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">हिंसाया एव धर्मत्वमित्युक्ते स्यात् किमुत्तरम् ॥153॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">धर्मस्य सुखहेतुत्वमपि केनावगम्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">हत्याया मोक्षहेतुत्वं कुतो मानान्निवार्यते ॥154॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न च शून्यपरिज्ञानाच्छून्यभावनयाऽपि च ।</span>
+<span class="shloka-line">मोक्षः कथञ्चन भवेत् यदीदानीं कथं न सः ॥155॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">परप्रसादनेच्छोस्तु विलम्बो नाम युज्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">पुमिच्छाधीनता नो चेद्विलम्बः किं कृतो भवेत् ॥156॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अन्यत्रापि विलम्बास्तु स्युरीशेच्छानिमित्ततः ।</span>
+<span class="shloka-line">अन्यथा कारणं चेत् स्यात् किं कार्यं नोपजायते ॥157॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">कारणे सति कार्यस्य भावः सुनियतोऽस्य हि ।</span>
+<span class="shloka-line">विज्ञानवादिनश्चैव विज्ञानाद्वैतवेदनात् ॥158॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विज्ञानभावनाच्चैव मोक्षो न घटते क्वचित् ।</span>
+<span class="shloka-line">अन्तर्ज्ञानस्य बाह्ये च क्षणिकत्वस्य वेदनात् ॥159॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">भावनाच्चोक्तमार्गेण मानाभावान्न मुच्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">प्रकृतेः पुरुषस्यापि विवेको मुक्तिसाधनम् ॥160॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इति साङ्ख्या न चैतस्मिन् मानमीशाप्रसादतः ।</span>
+<span class="shloka-line">श्रुतयः स्मृतयश्चैव यदेशस्य(यदीशस्य) प्रसादतः ॥161॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">वदन्ति नियमान्मुक्तिं तमृतेऽतः कुतो भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">कणादयोगाक्षपादा अपीशस्य प्रसादतः ॥162॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">मुक्तिं ब्रुवाणा अप्याहुः भोगादेव च कर्मणाम् ।</span>
+<span class="shloka-line">क्षयं प्राहुः कुतश्चैतत् प्रसन्ने जगदीश्वरे ॥163॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः ।</span>
+<span class="shloka-line">क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे ॥164॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः ।</span>
+<span class="shloka-line">क्षीयन्ते चास्य कर्माणि दृष्ट आत्मनीश्वरे’(भाग.१.२.२१/११.२०.३०) ॥165॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इति श्रुतिपुराणादिवचनेभ्योऽन्यथागतेः ।</span>
+<span class="shloka-line">न च पाशुपताद्युक्तशिवादीनामनुग्रहात् ॥166॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘नान्यः पन्था’ इति ह्युक्तं पुरुषज्ञानतः श्रुतौ ।</span>
+<span class="shloka-line">‘सर्वे निमेषा जज्ञिरे विद्युतः पुरुषादधि’ ॥167॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">एवं पुरुषशब्दश्च प्रयुक्तोऽब्धिशये हरौ ।</span>
+<span class="shloka-line">‘न तस्यैशे कश्चन तस्य नाम महद्यशः’ ॥168॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इति चाधिपतिस्तस्य प्रतिषिद्धः स्वयं श्रुतौ ।</span>
+<span class="shloka-line">‘विश्वतः परमां नित्यं विश्वं नारायणं हरिम्’ ॥169॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इति सर्वाधिकत्वोक्त्या समोऽपि विनिवारितः ।</span>
+<span class="shloka-line">समाधिकस्य राहित्यान्नोपचारपुमानसौ ॥170॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भव्यम् ।</span>
+<span class="shloka-line">उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति’ ॥171॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">मुक्तामुक्तपरेशत्वमिति तस्याह सा श्रुतिः ।</span>
+<span class="shloka-line">अमृतेशानवचनात् सर्वस्येशानतोदिता ॥172॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यदि सर्वत्वमुदितमुतेश इति तद्वृथा ।</span>
+<span class="shloka-line">उतशब्दो वदेदेष हीशत्वस्य समुच्चयम् ॥173॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">पुरुषेणैवेदं(पुरुषेणेदं) व्याप्तमिति ब्राह्मणं चाह तं प्रति ।</span>
+<span class="shloka-line">‘एतावानस्य महिमे’ति महिम्नो वचो हि यत् ॥174॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सोमृतस्याभयस्येशो मर्त्यमन्नं यदत्यगात् ।</span>
+<span class="shloka-line">इत्यमुक्ताधिपत्यं तु पूर्वार्धोक्तमनूद्य च ॥175॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘उतामृतस्येश’ इति विधत्ते मुक्तिगेशताम् ।</span>
+<span class="shloka-line">अतो विष्णुपरिज्ञानादेव मुक्तिर्न चान्यतः ॥176॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तद्यथेति श्रुतेश्चैव ततः कर्मक्षयो भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">‘यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात् कुरुतेऽर्जुन ॥177॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मासात् कुरुते तथा’(भ.गी.४.३७) ।</span>
+<span class="shloka-line">‘सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ॥178॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अहं त्वां सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः’(भ.गी.१८.६६) ।</span>
+<span class="shloka-line">इत्यादिभगवद्वाक्यैरुक्तार्थश्चावसीयते ॥179॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">नित्यनैमित्तिकं कर्म कुर्वन्नन्यत् परित्यजन् ।</span>
+<span class="shloka-line">मुच्यते संसृतेश्चैतदप्येतेन निराकृतम् ॥180॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विद्यैवेतीममेवार्थं स्वयमेवाह वेदराट् ।</span>
+<span class="shloka-line">विना कर्म न मोक्षः स्याज्ज्ञानेनेत्यपि सा श्रुतिः ॥181॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘नान्यः पन्था’ इति ह्येव निवारयति सादरम् ।</span>
+<span class="shloka-line">अन्यथोपासनमपि तमेवमिति वादिनी ॥182॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">निवारयत्यादरेण न प्रतीक इति प्रभुः ।</span>
+<span class="shloka-line">‘अन्धन्तमः प्रविशन्ति ये त्वविद्यामुपासते’(ई.उ.१२) ॥183॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इति श्रुतिविरोधाच्च नान्यथोपासनं भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">न चाप्येकत्वविज्ञानादुक्तन्यायेन मुच्यते ॥184॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इति सर्वं प्रविज्ञाय सर्वैस्तर्कैः सदागमैः ।</span>
+<span class="shloka-line">उपासीत हरिं नित्यं गुणैरेव स्वयोग्यतः ॥185॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ब्रह्मा सर्वगुणैश्चैव क्रियासामान्यतश्च गीः ।</span>
+<span class="shloka-line">गुणसामान्यतो रुद्रो द्रव्यसामान्यतः परे ॥186॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C03_S03_A004" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="यावदधिकाराधिकरणम् "></span><h4 class="gr-section-head">यावदधिकाराधिकरणम् </h4>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अधिकारविशेषेण भक्तिज्ञानसुखादिभिः ।</span>
+<span class="shloka-line">विशेषो देवतादीनां मोक्षे चैव विशेषतः ॥187॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न तावता विरोधोऽस्ति निर्दोषत्वात् समस्तशः ।</span>
+<span class="shloka-line">आभासत्वात् परेषां तदवराणां च सर्वशः ॥188॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यतोऽवराणां सर्वेऽपि गुणाः सर्वाः क्रिया अपि ।</span>
+<span class="shloka-line">नियमेनैव पूर्वेषां सुप्रसादनिबन्धनाः ॥189॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अतः सच्छिष्यवत् तेषां नैवेर्ष्यादिः कथञ्चन ।</span>
+<span class="shloka-line">न च संसारिदेवानां कालेयत्तापरे इमे ॥190॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सूत्रे ह्यारब्धमात्रस्य भोगेनैव क्षयो ध्रुवः ।</span>
+<span class="shloka-line">अनारब्धस्य भोगेन त्वितरे इति चोदिताः ॥191॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">पौनरुक्त्येन तेनैते उक्तार्थे इति निश्चयः ।</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C03_S03_A005" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="इयदामननाधिकरणम्  "></span><h4 class="gr-section-head">इयदामननाधिकरणम्  </h4>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">उषाः स्वाहा च पर्जन्यो मित्रोऽग्निर्वरुणो विधुः ॥192॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रवहोऽनिरुद्ध इन्द्रोमे रुद्रो वाणी च मारुतः ।</span>
+<span class="shloka-line">उत्तरोत्तरतस्त्वेते गुणैः सवैश्च मुक्तिगाः ॥193॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सूर्यधर्मौ यथा सोमो मनुर्दक्षो बृहस्पतिः ।</span>
+<span class="shloka-line">शची रतिश्चानिरुद्धसमास्तारा च मित्रवत् ॥194॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सोमवच्छतरूपा तु प्रसूतिर्वह्निवद्विराट् ।</span>
+<span class="shloka-line">पर्जन्यवद्वारुणी च तथा सञ्ज्ञा च रोहिणी ॥195॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">धार्मी च मित्रवत्त्वेव प्रावही परिकीर्तिता ।</span>
+<span class="shloka-line">मित्रपर्जन्यमध्यस्थावश्विनौ विघ्नवित्तपौ ॥196॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">भृगुरग्निसमो मित्रस्तन्मध्ये ब्रह्मपुत्रकाः ।</span>
+<span class="shloka-line">वरुणाग्न्यन्तरा तत्र नारदः प्राय इन्द्रवत् ॥197॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">कामः सुपर्णी चोमावद्वीन्द्रो रुद्रवदीरितः ।</span>
+<span class="shloka-line">निर्ऋतिर्मित्रसदृशो विश्वामित्रः कसूनुवत् ॥198॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">वैवस्वतो मनुश्चाश्विपश्चादन्ये ततोऽवराः ।</span>
+<span class="shloka-line">च्यवनोचथ्यवैन्याश्च शशबिन्दुश्च हैहयः ॥199॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तद्वच्च विप्रराजन्यविशेषोऽत्रापि कश्चन ।</span>
+<span class="shloka-line">तद्वत् प्रियव्रतश्चापि तदन्याः शतदेवताः ॥200॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">पर्जन्यमित्रान्तराले तदन्ये तु ततोऽवराः ।</span>
+<span class="shloka-line">एतेभ्योऽभ्यधिका श्रीस्तु सदा मुक्ता विशेषतः ॥201॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तत्समो नास्ति परमो हरिरेव न चापरः ।</span>
+<span class="shloka-line">संहितायां बृहत्यां तु स्वयं भगवतोदितम् ॥202॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तदेतदखिलं प्राण आहङ्कारिक एव च ।</span>
+<span class="shloka-line">इन्द्रादनन्तरो ..... ॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C03_S03_A006" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="दर्शनभेदाधिकरणम्  "></span><h4 class="gr-section-head">दर्शनभेदाधिकरणम्  </h4>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">..... दृष्टिरिति योग्यानुसारतः ॥203॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C03_S03_A007" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title=" प्रदानाधिकरणम्   "></span><h4 class="gr-section-head"> प्रदानाधिकरणम्   </h4>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सम्यग्गुरुप्रसादश्च मुख्यतो दृष्टिकारणम् ।</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C03_S03_A008" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title=" गुरुप्रसादाधिकरणम्   "></span><h4 class="gr-section-head"> गुरुप्रसादाधिकरणम्   </h4>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">श्रवणादि च कर्तव्यं नान्यथा दर्शनं क्वचित् ॥204॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C03_S03_A009" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="पूर्वविकल्पाधिकरणम्   "></span><h4 class="gr-section-head">पूर्वविकल्पाधिकरणम्   </h4>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">गुणाधिकं गुरुं प्राप्य तद्धीनं नाप्नुयात् क्वचित् ।</span>
+<span class="shloka-line">विपर्ययस्तु कर्तव्यः सर्वथा शुभ(मुक्ति)मिच्छता ॥205॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">समे विकल्प एव स्यात् पूर्वानुज्ञा च सर्वथा ।</span>
+<span class="shloka-line">तदुत्तमगुरुप्राप्त्यै पूर्वानुज्ञा न मृग्यते ॥206॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">गुरुर्ब्रह्माऽखिलानां च विद्या चैव सरस्वती ।</span>
+<span class="shloka-line">देवता भगवान् विष्णुः सर्वेषामविशेषतः ॥207॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तत्प्रसादेन मुक्तिः स्यान्नान्यथा तु कथञ्चन ।</span>
+<span class="shloka-line">स्वोत्तमास्तु क्रमेणैव सर्वेषां गुरवः स्मृताः ॥208॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">उपदेशो ब्रह्मणस्तु सर्वेषामेव मुक्तये ।</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C03_S03_A0010" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="  ताद्विद्याधिकरणम्  "></span><h4 class="gr-section-head">  ताद्विद्याधिकरणम्  </h4>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">साधनेभ्योऽधिका भक्तिर्नैवान्यत् तादृशं क्वचित् ॥209॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">भक्तिश्चैव हरावेव मुख्याऽन्यत्र यथाक्रमम् ।</span>
+<span class="shloka-line">स्वाधिका त्वेव सर्वत्र स्वोत्तमेषु क्रमेण च ॥210॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S03_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अनुवर्तते च सा भक्तिर्मुक्तावानन्दरूपिणी ।</span>
+<span class="shloka-line">तत्पूर्वकोपासनैवं कर्तव्या मुक्तये गुणैः ॥211॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥</div>
+<span id="gr-C3-S4" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="चतुर्थः पादः"></span>
+=== चतुर्थः पादः ===
+<div class="introduction" id="AV_C03_S04_I01" data-verse="AV_C03_S04">
+<p>एवमुत्पन्ननिर्दोषभगवद्दर्शनात् सदा ।</p>
+<p>अपेक्षितफलप्राप्तिरारब्धस्यानतिक्रमात् ॥1॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S04_I02" data-verse="AV_C03_S04">
+<p>देवर्षिमानुषादीनां तत्तज्जात्यनुसारतः ।</p>
+<p>जैमिन्युक्तं मानुषाणां तद्विशेषाश्च केचन ॥2॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C03_S04_I03" data-verse="AV_C03_S04">
+<p>सामान्यं भगवत्प्रोक्तं देवादीनां विशेषतः ।</p>
+<p>बलवद्विरोधिसद्भावे जैमिन्याद्युक्तिरिष्यते ॥3॥</p>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C03_S04_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="कामचाराधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">कामचाराधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विकर्मलेपो नैवस्ति सम्यग्दृष्टिमतां क्वचित् ।</span>
+<span class="shloka-line">गुणहानिश्च नैवास्ति ब्रह्मणस्त्वविकर्मतः ॥4॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">देवानामपि न प्रायः क्लृप्तस्य तु कथञ्चन ।</span>
+<span class="shloka-line">प्राप्तह्रासो भवेत् क्वापि महता तु विकर्मणा ॥5॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तथापि तत्क्लृप्तमेव तस्मान्न नियमोज्झितिः ।</span>
+<span class="shloka-line">चन्द्रसुग्रीवयोश्चैव स्वोच्चदारपरिग्रहात् ॥6॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्राप्ताहानिरभून्नैव क्लृप्तहानिः कथञ्चन ।</span>
+<span class="shloka-line">ह्रासोऽपि मानुषादीनामानन्दस्य विकर्मणा ॥7॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">भवेन्मुक्तौ विशेषेण स्वोच्चानामपराधतः ।</span>
+<span class="shloka-line">ज्ञानोत्तरस्य पापस्य चतुर्थेऽलेप उच्यते ॥8॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अशुचित्वादिकं चास्य(तस्य) न भवेदिति तत्फलम् ।</span>
+<span class="shloka-line">अत्र ज्ञानफलस्यैव मुक्तेर्नियततोच्यते ॥9॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रारब्धकर्मजस्यैव विषभक्षान्मृतेरिव ।</span>
+<span class="shloka-line">प्राप्तस्याप्यनिवर्त्यस्य किञ्चिद्भुक्तस्य संविदा ॥10॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">उपमर्द इह प्रोक्तः देवादीनां यथाक्रमम् ।</span>
+<span class="shloka-line">सर्वात्मना त्वभोगो हि प्रारब्धस्यैव कर्मणः ॥11॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न ब्रह्मदर्शिनोऽपि स्यात् फलह्रासस्तु विद्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">सर्वात्मना फलह्रासो यदि नारब्धकर्मणः ॥12॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स्यात् काम्यविधिवैयर्थ्यमित्युक्तनियमो भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">एवमाद्यपि सम्प्रोक्ते तन्त्रभागवते स्फुटम् ॥13॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तारतम्यं फले नो चेद् ब्रह्मादीनां कथं श्रुतिः ।</span>
+<span class="shloka-line">अवृजिनोऽकामहत इति मुक्तिं निगद्य च ॥14॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">आनन्दतारतम्यं च तेषां ब्रूयात् पृथक् पृथक् ।</span>
+<span class="shloka-line">संसार एव चेदेतत् तारतम्यं न मुख्यतः ॥15॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अकामहतशब्दार्थोऽवृजिनत्वं च नो भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">‘‘कामस्य यत्राप्ताः कामास्तत्र माममृतं कृधि’’ ॥16॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इति यल्लक्षणं मुक्तेः श्रुतिराह बलीयसी ।</span>
+<span class="shloka-line">कामाहतिः कुतोऽन्यत्र प्राप्तकामस्य सा भवेत् ॥17॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अप्रयत्नेन कामानामवाप्तिः सा यदा भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">तदैवाकामहतता कुत एवान्यथा भवेत् ॥18॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">चेतनस्य त्वसुप्तस्य कुत्र दृष्टा ह्यकामता ।</span>
+<span class="shloka-line">अव्यक्तिरेव कामानां न नाशो मोहसुप्तयोः ॥19॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यत्कामः स्वापमाप्नोति तदेवोत्थापितः पुनः ।</span>
+<span class="shloka-line">अवशोऽपि व्याहरति कुतः सुप्तावकामता ॥20॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सर्वकामानवाप्नोति ब्रह्मणा सह मुक्तिगः ।</span>
+<span class="shloka-line">पर्येति तत्र जक्षंश्च क्रीडन् (इत्युक्तेः)रतिमवाप्नुयात् ॥21॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">कामान्नी कामरूपी सन्निमान् लोकांश्च सञ्चरन् ।</span>
+<span class="shloka-line">आस्ते गायन् साम मुक्त इत्यादिश्रुतिसद्बलात् ॥22॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अकामः स्यात् कथं मुक्तः कामा येऽस्य हृदि श्रिताः ।</span>
+<span class="shloka-line">इत्यन्तःकरणस्थानां कामानां मोक्षमेव हि ॥23॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">आह श्रुतिर्हृदीत्येव न चेद् व्यर्थं विशेषणम् ।</span>
+<span class="shloka-line">हृद्येव तेषां श्रयणमिति पक्षो न भासते ॥24॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">मुक्तानां कामितामाह पृथक् शाखासु यच्छ्रुतिः ।</span>
+<span class="shloka-line">अतोऽकामहतत्वं तु मुक्तानामेव मुख्यतः ॥25॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">मुख्यार्थस्य वृथा त्यागो मायिनामेव भूषणम् ।</span>
+<span class="shloka-line">अपापत्वमदुःखत्वं चावृजिनत्वमिहोदितम् ॥26॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अप्रियं वृजिनं दुःखमकं तोद इतीर्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">तत्कारणत्वात् पापं वा वृजिनं नाम कथ्यते ॥27॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इत्युक्तः स्वयमीशेन नामार्थः शब्दनिर्णये ।</span>
+<span class="shloka-line">अपापत्वं च नैवास्ति यावत् संसारमस्य हि ॥28॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">आरब्धपापमस्त्येव दुःखं च ज्ञानिनोऽपि हि ।</span>
+<span class="shloka-line">तस्मात् तस्मादकामत्वमिति चाश्रुतकल्पना ॥29॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अकामहत इत्युक्ते(इत्युक्तेः) श्रुतहानिरपि स्फुटा ।</span>
+<span class="shloka-line">कुत्रचित् कामिनः पुंसः कामाभावात् क्वचित् क्वचित् ॥30॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इन्द्रादिसुखभोगोऽस्तीत्यनुभूतिर्हि कुप्यति ।</span>
+<span class="shloka-line">तस्मादमुक्तसुखगं तारतम्यं पृथक् पृथक् ॥31॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">उक्त्वा यश्चेति मुक्तानां तारतम्यं सुखे श्रुतिः ।</span>
+<span class="shloka-line">आहेति पेशलं तच्च चशब्दादेव गम्यते ॥32॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">राद्धः संसिद्ध इत्येव मुक्त एवावगम्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">साधुना विष्णुना युक्तो मुक्तः साधुयुवा मतः ॥33॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यौवनं नित्यमेतस्य मुक्तस्येति युवा स च ।</span>
+<span class="shloka-line">फलमध्ययनस्याप्तं तेनाध्यायक ईरितः ॥34॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">निर्ह्रासानन्दसम्प्राप्त्या चाशिष्ठ इति गीयते ।</span>
+<span class="shloka-line">स्थितस्यानन्यथाप्राप्तेर्द्रढिष्ठ इति चोदितः ॥35॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">बलिष्ठस्य स्वभावेन मुक्तो भवति केवलम् ।</span>
+<span class="shloka-line">तस्येयं पृथिवीत्यादि पूर्वभावव्यपेक्षया ॥36॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स एक इति संसारगतमुक्त्वा सुखं पुनः ।</span>
+<span class="shloka-line">श्रोत्रियस्येति वदति मुक्ताञ्छतगुणात्मताम् ॥37॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">संसारगाच्च संसारगतस्यैव शताधिकम् ।</span>
+<span class="shloka-line">मुक्तान्मुक्तस्य युक्तं स्याच्छ्रुत्युक्तमभिवीक्षतः ॥38॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">युक्तं च साधनाधिक्यात् साध्याधिक्यं सुरादिषु ।</span>
+<span class="shloka-line">नाधिक्यं यदि साध्ये स्यात् प्रयत्नः साधने कुतः ॥39॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यत्नश्च दृश्यते तेषां महानेव महात्मनाम् ।</span>
+<span class="shloka-line">यत्र साधनबाहुल्यं साध्यबाहुल्यमत्र च ॥40॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">दृष्टं नियमतो नो चेन्न यत्नं कुर्युरञ्जसा ।</span>
+<span class="shloka-line">कृच्छ्रेण साधनादेव न मुक्तवदुदीर्यते ॥41॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘‘दशकल्पं तपश्चीर्णं रुद्रेण लवणार्णवे ।</span>
+<span class="shloka-line">त्यक्त्वा सुखानि सर्वाणि क्लिष्टेन लवणाम्भसा ॥42॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">शक्रेण वर्षकोटीश्च धूमः पीतोऽतिदुःखतः ।</span>
+<span class="shloka-line">वर्षायुतं च सूर्येण तपोऽवाक्शिरसा कृतम् ॥43॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सुदुःखेन सुखं त्यक्त्वा धर्मेमाकाशशायिना ।</span>
+<span class="shloka-line">पीता मरीचयो वर्षसाहस्रमतिसादरम् ॥44॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अतिकृच्छ्रेण कुर्वन्ति यत्नं ब्रह्मविदोऽपि च’’(हि) ।</span>
+<span class="shloka-line">इत्येतदखिलं मोक्षे विशेषाभावतः कथम्(मोक्षविशेषाभावतः कथम्) ॥45॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘‘दैवी सम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता’’(भ.गी.१६.५) ।</span>
+<span class="shloka-line">इति मोक्षविशेषश्च स्वयं भगवतोदितः ॥46॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘‘तमेव यूयं भजतात्मवृत्तिभिर्मनोवचःकायगुणैः स्वकर्मभिः ।</span>
+<span class="shloka-line">अमायिनः कामदुघाङ्घ्रिपङ्कजं यथाधिकारावसितार्थसिद्धये’’(भाग.४.२१.३३) ॥47॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘‘अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः ।</span>
+<span class="shloka-line">आदध्नास उपकक्षास उ त्वे ह्रदा इव स्नात्वा उ त्वे ददृश्रे’’(ऋ.सं.१०.७१.७) ॥48॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इत्यादीनि च वाक्यानि तारतम्यं विमुक्तिगम् ।</span>
+<span class="shloka-line">व्यक्तं वदन्ति तत्केन साम्यं मुक्तेषु गम्यते ॥49॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">दुःखाद्यभावसाम्यं च साम्यवाक्यर्थ ईयते ।</span>
+<span class="shloka-line">भक्त्यादिगुणसद्भावे ह्यतुल्यत्वं च भारते ॥50॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">उक्तं साधनवैशेष्यमपि सर्वत्र कथ्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">‘‘दुर्ज्ञेयं घोररूपस्य त्रैलोक्यध्वंसिनः प्रभोः ॥51॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">दैवतैर्मुनिभिः सिद्धैर्महायोगिभिरेव च ।</span>
+<span class="shloka-line">नित्ययुक्तैर्महाभागैविमोहक्लेशसाध्वसैः(विमुक्तक्लेशसाध्वसैः) ॥52॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">महोत्साहैर्महाधैर्यैः सत्त्वस्थैर्व्यवसायिभिः ।</span>
+<span class="shloka-line">अतीतानागतज्ञानप्रभवाप्ययवेदिभिः ॥53॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">शौचस्वाध्यायसन्तोषतपःसत्यदायन्वितैः ।</span>
+<span class="shloka-line">किमु मर्त्यैर्भयभ्रान्तिध्वंसमोहरुजान्वितैः ।</span>
+<span class="shloka-line">अल्पायुर्वीर्यधीसत्त्वव्यवसायश्रुतिव्रतैः’’ ॥54॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘‘कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति’’ ।</span>
+<span class="shloka-line">‘‘ब्रह्मैव किञ्चिज्जानाति न तदन्यो हि कश्चन’’ ॥55॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘‘मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः ।</span>
+<span class="shloka-line">सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिष्वपि महामते’’(भाग.६.१४.५) ॥56॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘‘इयं विसृष्टिर्यत आ बभूव यदि वा दधे यदि वा न ।</span>
+<span class="shloka-line">यो अस्याध्यक्षः परमे व्योमन् सो अङ्ग वेद यदि वा न वेद’’(आथर्वण.१०.१२९.७) ॥57॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘‘यः स्वात्ममायाविभवं स्वयं गतो नाहं नभस्वांस्तमथापरे कुतः ।</span>
+<span class="shloka-line">ब्रह्माऽपि यं वेत्ति न वेद(न वेह/नैवेह) सम्यक् अन्ये कुतो देवमुनीन्द्रमर्त्याः’’ ॥58॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘‘नमस्तेऽमिततत्त्वाय(धर्मादीनां) ब्रह्मादीनां च सूतये ।</span>
+<span class="shloka-line">निर्गुणाय च सत्काष्टां नाहं वेदापरे कुतः’’ ॥59॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘‘नाहं परायुर्ऋषयो न मरीचिमुख्याः जानन्ति यद्विरचितं खलु सत्त्वसङ्घाः(तत्त्वसङ्घाः) ।</span>
+<span class="shloka-line">यन्मायया मुषितचेतसा ईशदैत्यमर्त्यादयः किमुत शश्वदभद्रवृत्ताः’’(भाग.८.१२.१०) ॥60॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘‘अहं महेन्द्रो निर्ऋतिः प्रचेताः सोमोऽग्निरीशः पवनोऽर्को विरिञ्चः ।</span>
+<span class="shloka-line">आदित्यविश्वे वसवोऽथ साध्यामरुद्गणा रुद्रगणाः ससिद्धाः(भाग.६.३.१४) ॥61॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अन्ये च ये विश्वसृजोऽमरेशाभृग्वादयोस्पृष्टरजस्तमस्काः ।</span>
+<span class="shloka-line">यस्येहितं न विदुः स्पृष्टमायाः सत्त्वप्रधाना अपि किं ततोऽन्ये’’(भाग.६.३.१५) ॥62॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘‘सर्वस्यादौ स्मृतौ ब्रह्मा तस्माद् देवादनन्तरः ।</span>
+<span class="shloka-line">जातानि देवप्रवरं भूयश्चातोऽधिकं नृप’’ ॥63॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘न त्वामतिशयिष्यन्ति मुक्तावपि कथञ्चन ।</span>
+<span class="shloka-line">मद्भक्तियोगाज्ज्ञानाच्च सर्वानतिशयिष्यसि’ ॥64॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘यथा भक्तिविशेषोऽत्र दृश्यते पुरुषोत्तमे ।</span>
+<span class="shloka-line">तथा मुक्तिविशेषोऽपि ज्ञानिनां लिङ्गेभेदने’ ॥65॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘सायुज्यं समनुप्राप्ता अपि देवादयोऽखिलाः ।</span>
+<span class="shloka-line">तारतम्याद्धि तिष्ठन्ति तारतम्यं हि साधने’ ॥66॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये ।</span>
+<span class="shloka-line">यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्वतः’(भ.गी.७.३) ॥67॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति ।</span>
+<span class="shloka-line">भक्ति मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः ॥68॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः ।</span>
+<span class="shloka-line">भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि ॥69॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः ।</span>
+<span class="shloka-line">ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः ॥70॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">श्रद्धावाननसूयश्च शृणुयादपि यो नरः ।</span>
+<span class="shloka-line">सोऽपि मुक्तः शुभाल्लोकान् प्राप्नुयात् पुण्यकर्मणाम्’(भ.गी.१८.६८-६९-७०-७१) ॥71॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।</span>
+<span class="shloka-line">अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥72॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्यः उपासते ।</span>
+<span class="shloka-line">तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः’(भ.गी.१३.२५-२६) ॥73॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘सुसूक्ष्मैरप्यशेषैश्च विशेषैः सह पश्यति ।</span>
+<span class="shloka-line">स्वात्मानं भगवान् विष्णुः सर्वरूपोऽपि सर्वदा ॥74॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सर्वत्र चान्यदप्येवं तेनादृष्टं न हि क्वचित् ।</span>
+<span class="shloka-line">सर्वत्र सर्वदैवेशं पश्यत्येव रमापि तु ॥75॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न तु सर्वैर्विशेषैस्तं पश्यन्त्यप्यन्यतोऽधिकम् ।</span>
+<span class="shloka-line">स्वात्मानमन्यच्चाशेषं पश्यत्येव हि सर्वदा ॥76॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ब्रह्मा तु सर्वगं पश्येद्गुणानप्यन्यतोऽधिकम् ।</span>
+<span class="shloka-line">न तु सर्वेषु कालेषु तथा पश्यत्यमुक्तिगः ॥77॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">मुक्तस्तु सर्वदा पश्येत् सर्वगत्वेन चापि तु ।</span>
+<span class="shloka-line">न रमावद्विशेषाणां दर्शनं शक्नुयात् क्वचित् ॥78॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स्वात्मानमन्यच्च सदा विशेषैरखिलैरपि ।</span>
+<span class="shloka-line">(पश्यन्त्यञ्जः)पश्यत्यञ्जस्तथा वाणी विशेषांस्तावतो न तु ॥79॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">त्रैगुण्यात् परतः पश्येद् व्याप्तं शतगुणं हरिम् ।</span>
+<span class="shloka-line">गिरिशो गरुडश्चैव तमोमात्रगतं हरिम् ॥80॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">पश्येद्विशेषानपि हि वाणीदृष्टान्न पश्यति ।</span>
+<span class="shloka-line">उमा सुपर्णी च महत्तत्त्वं यावत्प्रपश्यति ॥81॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">रुद्रदृष्टान् विशेषांश्च नैव पश्येत् कदाचन ।</span>
+<span class="shloka-line">स्वरूपमन्यरूपं च मुक्ता देवाः समस्तशः ॥82॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">जानन्तीन्द्रश्च कामश्च ब्रह्म यावदहङ्कृतिः ।</span>
+<span class="shloka-line">पश्यन्तो मनुदक्षाद्या बुद्धितत्त्वस्थितं हरिम् ॥83॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">पश्यन्ति सोमसूर्यौ तु मनःस्थं परमेश्वरम् ।</span>
+<span class="shloka-line">अन्ये भूतस्थितं विष्णुं देवाः पश्यन्ति सर्वदा ॥84॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">बहुसाहस्रवर्षेण महत्तत्त्वे क्वचित् क्वचित् ।</span>
+<span class="shloka-line">अन्ये चैव (यथायोगं)यथायोग्यमण्डान्तर्वतिनं हरिम् ॥85॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">श्वेतद्वीपपतिं चैव हृद्येवान्ये तु केचन ।</span>
+<span class="shloka-line">कदाचिदेव तत्रापि केचित् पश्यन्ति केशवम् ॥86॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">उमा यावदनन्तांशान् पूर्वदृष्टेभ्य एव तु ।</span>
+<span class="shloka-line">विशेषान् वासुदेवस्य पश्चादुक्तान् विचक्षते ॥87॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">शक्रकामादयश्चैव विशेषान् ब्रह्मणि स्थितान् ।</span>
+<span class="shloka-line">उमादिभिः प्रबुद्धेभ्यः शतांशानेव चक्षते’ ॥88॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इत्यादिवेदस्मृतिगवचनेभ्यो यथार्थतः ।</span>
+<span class="shloka-line">तारतम्यं च मुक्तानां(तारतम्यं विमुक्तानां) साधनानां च दृश्यते ॥89॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">साध्यसाधनवैरूप्यमदृष्टं केन कल्प्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">वैषम्यं निर्घृणत्वं च तेन स्यातां परस्य च ॥90॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सापेक्षत्वादिति च तौ विद्याधीशेन वारितौ ।</span>
+<span class="shloka-line">तारतम्यात् साधनानां साध्यतादृक्त्वमीशतः ॥91॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अवैषम्यादिहेतुः स्यात् सदैव परमेश्वरे ।</span>
+<span class="shloka-line">स्वातन्त्र्ये विद्यमानेऽपि साधनादौ परेशितुः ॥92॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अपेक्ष्यानादिवैचित्र्यं न दोष इति तद्वचः ।</span>
+<span class="shloka-line">नानादित्वादिति ह्युक्तमुपपद्यत इत्यपि ॥93॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अपेक्ष्योपायवैषम्यमुपेयस्य तथा स्थितिः ।</span>
+<span class="shloka-line">मया कया विरुद्धा स्यात् राजादावपि दृश्यते ॥94॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">त्यागो दृष्टस्य चादृष्टकल्पनेति सुदुष्करौ ।</span>
+<span class="shloka-line">मायिभ्योऽन्येन केनापि तत्किमन्यैश्च वादिभिः ॥95॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">मायिनोऽत्रनुगम्यन्ते श्रुतहान्यश्रुतग्रहौ ।</span>
+<span class="shloka-line">अप्यत्र मायिनां लिङ्गे तत्के दोषास्ततोऽधिकाः ॥96॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">निःशेषगतदोषाणां बहुभिर्जन्मभिः पुनः ।</span>
+<span class="shloka-line">स्यादापरोक्ष्यं हि हरेर्द्वेषेर्ष्यादिस्ततः कुतः ॥97॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">भवेयुर्यदि चेर्ष्याद्याः समेष्वपि कुतो न ते ।</span>
+<span class="shloka-line">तप्यमानाः समान् दृष्ट्वा द्वेषेर्ष्यादियुता अपि ॥98॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">दृश्यन्ते बहवो लोके दोषा एवात्र कारणम् ।</span>
+<span class="shloka-line">यदि निर्दोषता तत्र किमाधिक्येन दूष्यते ॥99॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यद्यन्यदर्शनाभावादीर्ष्यादिर्विनिवार्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">अदर्शनादरत्यादिः कथं तेन निवार्यते ॥100॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ब्रह्मणोऽप्यरतिर्दृष्टा पूर्वमेकाकिनः श्रुतौ ।</span>
+<span class="shloka-line">नैव रेमे स चैकाकी तस्मान्न रमते क्वचित् ॥101॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">द्वितीयमैच्छत् तेनासाविति श्रुतय ऊदिरे ।</span>
+<span class="shloka-line">यदीच्छा तत्र नैवास्तीत्येव तत्कल्प्यते मृषा ॥102॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">श्रुत्युक्तनिर्दोषतैव किं नाङ्गीक्रियते स्वयम् ।</span>
+<span class="shloka-line">तारतम्यं च कामं च श्रुतमेवातिहाय तु ॥103॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अश्रुता समता केन कल्प्यते युक्तिमानिना ।</span>
+<span class="shloka-line">किं तन्मानं समत्वे ते मुक्तानामुपलभ्यते ॥104॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">वृथाऽयमाग्रहः केन श्रुतहान्यश्रुतग्रहे ।</span>
+<span class="shloka-line">मोक्षेऽपि तारतम्येतश्चेतनत्वात् पुरा यथा(यथा पुरा) ॥105॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इत्युक्त उत्तरं किं ते कल्पनामात्रवादिनः ।</span>
+<span class="shloka-line">न च दुःखादिकं कल्प्यं निर्दुःखत्वश्रुतेर्बलात् ॥106॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">शोकं तरत्यात्मवेत्ता तीर्णः सर्वानदुःखभाक् ।</span>
+<span class="shloka-line">‘येनानन्द्येव भवति न शोचति कदाचन’ ॥107॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘किल्बिषस्पृत्पिततुषणिररं हितं इहेश्वरः’ ।</span>
+<span class="shloka-line">‘यं यमन्तमभिप्रेप्सुः स सङ्कल्पाद्भवेदिह’ ॥108॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इत्यादिश्रुतयो मानं निर्दुःखत्वादिसम्पदि ।</span>
+<span class="shloka-line">अतो दुःखाद्यनुमया नावकाशोऽत्र लभ्यते ॥109॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तारतम्यानुमा तेन भवेन्नातिप्रसङ्गिनी ।</span>
+<span class="shloka-line">श्रुतियुक्तिबलादेवं तारतम्यं विभाव्यते ॥110॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">मुक्तावपि ततः केऽत्र विरोधं कर्तुमीशते ।</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C03_S04_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="आधिकारिकाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">आधिकारिकाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अनादियोग्यता चैव कलिवाणीश्वरावधिम् ॥111॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">को निवारयितुं शक्तो युक्त्यागमबलोद्धताम् ।</span>
+<span class="shloka-line">ब्रह्मणोऽन्यत आधिक्ययुक्तः कालो विवादवान् ॥112॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">कालो ह्ययं यथेत्यादि मानुमा मानिनो भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">अन्यशब्दो हरिश्रीस्वसमेभ्योऽन्यविवक्षया ॥113॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रयुक्तो नैव दोषाय रुद्रादिषु च युक्तितः ।</span>
+<span class="shloka-line">उत्तमत्वं तु मुक्तानामपि न ब्रह्मणो भवेत् ॥114॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">व्यक्तिः सुखस्य तु भवेन्न त्वाधिक्यं सुखस्य च ।</span>
+<span class="shloka-line">बलज्ञानाधिकत्वं च तेभ्योऽपि ब्रह्मणो सदा ॥</span>
+<span class="shloka-line">आधिक्यस्य त्वनित्यत्वे न किञ्चिन्मानमीयते ॥115॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">शृण्वे वीर उग्रमुग्रं दमायन् अन्यमन्यमतिनेनीयमानः ।</span>
+<span class="shloka-line">एधमानद्विळुभयस्य राजा चोष्कूयते विश इन्द्रो मनुष्यान् ॥116॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">परा पूर्वेषां सख्या वृणक्ति वितर्तुराणो अपरेभिरेति ।</span>
+<span class="shloka-line">अनानुभूतीरवधून्वानः पूर्वीरिन्द्रः शरदस्तर्तरीति ॥117॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">दिवे दिवे सदृशीसन्यमर्धं कृष्णा असेधदप सद्मनोजाः ।</span>
+<span class="shloka-line">अहं दासा वृषभो वस्नयन्तोदव्रजे वर्चिनं शम्बरं च ॥118॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तं भूतिरिति देवा उपासाञ्चक्रिरे ते बभूवुस्तस्माद्धाप्येतर्हि सुप्तो भूभूरित्येव प्रश्वसित्यभूतिरित्यसुरास्ते ह पराबभूवुः ॥119॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तद्यथा पेशस्करी पेशसो मात्रामुपादायान्यन्नवतरं कल्याणतरं रूपं तनुते एवमेवायमात्मेदं शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वाऽन्यन्नवतरं कल्याणतरं रूपं कुरुते पित्र्यं वा गान्धर्वं वा दैवं वा प्राजापत्यं वा ब्राह्मं वाऽन्येषां भूतानाम् ॥120॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘प्रयान्ति परमां सिद्धिमैहिकामुष्मकीं द्रुतम् ।</span>
+<span class="shloka-line">या न प्राप्याऽसुरैः सर्वैरक्षय्या क्लेशवर्जिता ॥121॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न तां गतिं प्रपद्यन्ते विना भागवतान्नरान्’ ।</span>
+<span class="shloka-line">‘अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम्(भ.गी.९.११) ॥122॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम्(भ.गी.९.१२) ।</span>
+<span class="shloka-line">मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः ॥123॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः ।</span>
+<span class="shloka-line">महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः(भ.गी.९.१३) ॥124॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् ।</span>
+<span class="shloka-line">अभयं सत्त्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः(भ.गी.१६.१-४) ॥125॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम् ।</span>
+<span class="shloka-line">अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् ॥126॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">दया भूतेष्वलोलुत्वं मार्दवं ह्रीरचापलम् ।</span>
+<span class="shloka-line">तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता ॥127॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">भवन्ति सम्पदं दैवीमभिजातस्य भारत ।</span>
+<span class="shloka-line">दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च ॥128॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम्’ ।</span>
+<span class="shloka-line">‘मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः ॥129॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तानहं द्विषतः क्रूरान् संसारेषु नराधमान् ।</span>
+<span class="shloka-line">क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु ॥130॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">आसुरीं योनिमापन्नाः मूढा जन्मनि जन्मनि ।</span>
+<span class="shloka-line">मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम्’(भ.गी.१६.१८-२०) ॥131॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘द्विविधो भूतसर्गोऽत्र दैव आसुर एव च ।</span>
+<span class="shloka-line">विष्णुभक्तिपरो दैवो विपरीतस्तथाऽऽसुरः ॥132॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">देवानां परमो धर्मः सदा यज्ञादिकाः क्रियाः ।</span>
+<span class="shloka-line">स्वाध्यायस्तत्त्ववेदित्वं विष्णुपूजारतिः स्मृतिः ॥133॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">दैत्यानां बाहुशालित्वं मात्सर्यं युद्धसत्क्रिया ।</span>
+<span class="shloka-line">नीतिशास्त्रप्रवेदित्वं शिवपूजारतिः स्मृतिः ॥134॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">वर्णाश्रमाचारवत्त्वं स्वाध्यायो भक्तिरच्युते ।</span>
+<span class="shloka-line">शिवे सूर्ये तथा देव्यां स्वभावो मानुषः स्मृतः ॥135॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अनादिवैष्णवा एव देवतास्तु स्वभावतः ।</span>
+<span class="shloka-line">विपरीतास्ततो दैत्याः सदैवानादिकालतः ॥136॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">मानुषा मिश्रमतयो विमिश्रगतयोऽपि च’ ।</span>
+<span class="shloka-line">इत्यादिवाक्यसन्दभै(इत्यादिवाक्यसन्दर्भे)र्ज्ञायतेऽनादियोग्यता ॥137॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यद्यनादिविशेषो(यद्यनादिर्विशेषो न) न साम्प्रतं कथमेव सः ।</span>
+<span class="shloka-line">अदृष्टादेव चादृष्टं स्वीकृतं सर्ववादिभिः ॥138॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">आकस्मिको विशेषश्चेददृष्टे क्वचिदिष्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">सर्वत्राकस्मिकत्वं स्यान्नादृष्टापेक्षता भवेत् ॥139॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अदृष्टाच्चेद्विशेषोऽयमनादित्वं कुतो न तत् ।</span>
+<span class="shloka-line">‘न चान्यभेदवद्विष्णौ भेदस्तद्दर्शिनामपि ॥140॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">दृश्यते प्रत्यभिज्ञैव बहुरूपेषु दृश्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">बहुत्वं च विशेषेण न भेदेन कथञ्चन ॥141॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रत्यभिज्ञा च येषां न तेऽपि तन्मुष्टदृष्टयः ।</span>
+<span class="shloka-line">भेदं नैव प्रपश्यन्ति भेदमन्येभ्य एव च ॥142॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">पश्यन्त्येवं हरिस्तेषां सन्दर्शयति नान्यथा’ ।</span>
+<span class="shloka-line">एवं बृहत्संहितायां वचनं न पुराणगम् ॥143॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">लोकदर्शनवाद्येव वेदरोधाय शक्नुयात् ।</span>
+<span class="shloka-line">अपरीक्षितदृष्टिश्च परीक्षापूर्वदर्शनम् ॥144॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">निषेद्धुं शक्नुयात् क्वापि देवदत्तादिदृष्टिवत् ।</span>
+<span class="shloka-line">न च निश्चितभेदस्य दर्शनेऽस्ति पुराणगम् ॥145॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">वाक्यं कश्चिद्धि संमुग्धं दर्शनं(संमुग्धदर्शनं) तत्र गम्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">अपरीक्षितमेवात्र वेधादिकमधीशितुः ॥146॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">परीक्षादर्शने नैव दृश्यते केनचित् क्वचित् ।</span>
+<span class="shloka-line">निर्दोषमेव तं ब्रह्मा ददर्शाशेषरूपिणम् ॥147॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">निर्दोषमेव रुद्रोद्राङ्‍ निर्दोषं तं पुरन्दरः ।</span>
+<span class="shloka-line">निर्दोषाण्यस्य रूपाणि दृष्टान्येवं सुरोत्तमैः ॥148॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अन्ये सदोषाः सर्वेऽपि निर्दोषो हरिरेकलः’ ।</span>
+<span class="shloka-line">इति बर्कश्रुतेश्चैव(बर्कुश्रुतेश्चैव) सदोषं नास्य दर्शनम् ॥149॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘अविद्धो विद्धवद्विष्णुरजातो जातवन्मृषा ।</span>
+<span class="shloka-line">अबद्धो बद्धवच्चैव दर्शयत्यमितद्युतिः’ ॥150॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इति पैङ्गिश्रुतिश्चैव प्राह निर्दोषतां हरेः ।</span>
+<span class="shloka-line">‘अपरीक्षितदृष्ट्यैव सदोषो दृश्यते हरिः ॥151॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">परीक्षादर्शने नैव दृश्यो दोषो हरेः क्वचित्’ ।</span>
+<span class="shloka-line">इति पैङ्गिश्रुतिश्चाह प्रमाणं हि परीक्षितम् ॥152॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न परीक्षाऽनवस्था स्यात् साक्षिसिद्धे त्वसंशयात् ।</span>
+<span class="shloka-line">मानसे दर्शने दोषाः स्युर्न वै साक्षिदर्शने ॥153॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सुदृढो निर्णयो यत्र ज्ञेयं तत्साक्षिदर्शनम् ।</span>
+<span class="shloka-line">इच्छा ज्ञानं सुखं दुःखं भयाभयकृपादयः(दुःखभयाभयकृपादयः) ॥154॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">साक्षिसिद्धा न कश्चिद्धि तत्र संशयवान् क्वचित् ।</span>
+<span class="shloka-line">यत्क्वचिद् व्यभिचारि स्याद्दर्शनं मानसं हि तत् ॥155॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">मनश्चक्षुर्दर्शनादेरपि यत्रैव साक्षिणा ।</span>
+<span class="shloka-line">प्रामाण्यं सुगृहीतं स्यात् तत्परीक्षितदर्शनम् ॥156॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न ज्ञानदृष्टिमात्रेण प्रामाण्यं तस्य दृश्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">नियमेन सुखाद्येषु प्रामाण्यं साक्षिगोचरम् ॥157॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स्वप्रामाण्यं सदा साक्षी पश्यत्येव सुनिश्चयात् ।</span>
+<span class="shloka-line">ज्ञानस्य ग्राहकेणैव साक्षिणा मानतामितेः ॥158॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">दोषाभावे प्रमाणत्वं दोषाभावस्य साक्षिणा ।</span>
+<span class="shloka-line">निश्चितत्वं क्वचिच्चैव स्वतः प्रामाण्यमिष्यते ॥159॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अतो न सर्वमानानां प्रामाण्यं निश्चितं भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">साक्षिणा निश्चितं यत्र तत्प्रामाण्यस्वलक्षणम् ॥160॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न हि कश्चित् सुखाद्येषु संशयं कुरुते जनः ।</span>
+<span class="shloka-line">न चैवाखिलमानानि निश्चिनोत्यखिलो जनः ॥161॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तस्मादनुभवारूढं किमर्थमपलप्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">दोषाभावादिकं चैव साक्षी सम्यक्प्रपश्यति ॥162॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तत्परीक्षितमानेन न दोषो विष्णवि क्वचित् ।</span>
+<span class="shloka-line">अपरीक्षितदृष्टिस्तु कस्मिन्नर्थे न विद्यते ॥163॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तत्प्रत्यक्षविरुद्धार्थे नागमस्यापि मानता ।</span>
+<span class="shloka-line">उपजीव्यमक्षजं यत्र तदन्यत्र विपर्ययः ॥164॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">लौकिकव्यवहारेऽत्र प्रत्यक्षस्योपजीव्यता ।</span>
+<span class="shloka-line">अवतारादिदृष्टौ स्यादागमस्योपजीव्यता ॥165॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">आगमेन हि विष्णुत्वं ज्ञात्वा दोषोऽत्र कल्प्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">न चेत् स्याद्दोषवानन्यः शास्त्रसिद्धं हि लक्षणम् ॥166॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">कस्यचिद्दोषवत्वं स्यादितिमात्रेऽक्षजं भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">न विष्णोर्दोषवत्त्वे हि प्रत्यक्षं वर्तते स्वतः ॥167॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">केचित् पश्यन्ति दोषानित्यत्रापि स्यान्न चाक्षजम् ।</span>
+<span class="shloka-line">पौराणं वाक्यमेवात्र तच्छ्रुत्यैव विरुद्ध्यते ॥168॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">पुराणस्योपजीव्यश्च वेद एव न चापरः ।</span>
+<span class="shloka-line">तद्विरोधे कथं मानं तत्तत्र च भविष्यति ॥169॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अपरीक्षितदृष्टिश्च कथमेवाक्षजं भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">यद्येवं देवदत्तादिभ्रमः किं नाक्षजं भवेत् ॥170॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यावच्छक्तिपरीक्षायामुपजीव्यस्य बाधने ।</span>
+<span class="shloka-line">दोषो नाशोधिते दोष उपजीव्यत्वमस्त्वलम् ॥171॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">भ्रमेऽप्यभ्रमभागोऽस्ति तन्मात्रमुपजीव्य हि ।</span>
+<span class="shloka-line">बाधकज्ञानवृत्तिः स्यान्न चैवं सुपरीक्षिते ॥172॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सर्वं तदुपजीव्य प्रमाणं वर्तते यतः ।</span>
+<span class="shloka-line">कथं ब्रह्मेति तज्ज्ञेयं सर्वज्ञत्वादलिक्षणम् ॥173॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विहाय यस्मात् कस्माच्चित्स्वरूपस्यैव चेद्यदि ।</span>
+<span class="shloka-line">उपजीव्यत्वमेतस्मात् व्यावृत्तं यावता भवेत् ॥174॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तावतैवोपजीव्यत्वं स्वरूपस्यैव न क्वचित् ।</span>
+<span class="shloka-line">सर्वलक्षणयुक्तं च(तु) स्वरूपं यदि भण्यते ॥175॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अस्तु नो नैव हानिः स्यात् स्वपक्षश्चायमञ्जसा ।</span>
+<span class="shloka-line">यस्मादन्वित एवार्थः शब्दानामपि सर्वशः ॥176॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विशेषसामान्यतया स्वरूपमखिलं भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">पुरोवर्तित्वपूर्वाणि देवदत्तादिकभ्रमे ॥177॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">व्यावर्तयन्ति तद्रूपं चैवमात्राद्विनैव हि ।</span>
+<span class="shloka-line">ब्रह्मणो निर्विशेषत्वात् व्यावर्तयति किं पुनः ॥178॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यस्मात् कस्माच्चिदप्यर्थात्तावच्चेत् सिद्धसाधनम् ।</span>
+<span class="shloka-line">चिन्मात्रत्वं च नैवेष्टमविशेषत्ववादिनः ॥179॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तावन्मात्रं यदीष्टं स्यात् सर्वज्ञत्वं कुतो न तत् ।</span>
+<span class="shloka-line">चिन्मात्राभेदसाध्येऽपि सिद्धं तत्प्रतिवादिनः ॥180॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स्वाभेदाङ्गीकृतेरेव चित्त्वं स्वस्यापि यन्मतम् ।</span>
+<span class="shloka-line">सर्वापेक्षतया सर्वज्ञत्वमित्येव तन्न हि ॥181॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इति चेच्चेतनत्वं च ज्ञत्वं न ज्ञेयवर्जितम् ।</span>
+<span class="shloka-line">स्वज्ञेयत्वं च नैवासौ मन्यते सविशेषतः ॥182॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स्वशब्दोऽपि परापेक्षस्तस्मात् व्यावृत्तिरेव हि ।</span>
+<span class="shloka-line">स्वशब्दार्थ इति प्रोक्तः स्वरूपं नाम किं न चेत् ॥183॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">रूपशब्देन पूर्णत्वात् तच्च सामान्यतावचः ।</span>
+<span class="shloka-line">न स्वरूपाभिधायि स्यात् वैयर्थ्यं स्वरवस्य यत् ॥184॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">चेतनस्य स्वभावो हि चैतन्यमिति गीयते ।</span>
+<span class="shloka-line">तस्माद् विशेषबाहुल्यं चैतन्यस्य विशेषतः ॥185॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न ज्ञेयज्ञातृहीनं हि ज्ञानं नाम क्वचिद्भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">ज्ञेयज्ञानविहीनश्च ज्ञ इत्यत्र न च प्रमा(इत्यत्र च न प्रमा) ॥186॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ज्ञातृज्ञेयविहीनं च ज्ञानं चेद्भोक्तृभोग्यतः(भोक्तृभोज्यतः) ।</span>
+<span class="shloka-line">हीनं भोजनमेव स्यात् ताडनं कर्तृताड्यतः ॥187॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">नित्यत्वात् तादृशं च स्यादिति चेन्नित्यवागपि ।</span>
+<span class="shloka-line">वाक्यवक्तृविहीना स्यान्न हि सा चैव तादृशी ॥188॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">द्रष्टारो वेदवाचो हि सन्ति वाच्यानि चाञ्जसा ।</span>
+<span class="shloka-line">नित्यो द्रष्टा च वाच्यश्च भगवानेव च स्वयम् ॥189॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न हि वक्तृविहीना च वाच्यहीनाऽपि वाक् क्वचित् ।</span>
+<span class="shloka-line">ज्ञातृज्ञेयविहीनं च ज्ञानमेव(ज्ञानमेवं) न तद्भवेत् ॥190॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न हि नित्योऽपि वक्ताऽस्ति वाक्यवाच्यविवर्जितः ।</span>
+<span class="shloka-line">ज्ञानज्ञेयविहीनश्च ज्ञोऽप्येवं नैव विद्यते ॥191॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">किञ्च सर्वविलोपश्च केन मानेन गम्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">सर्वेण सह तद्वाक्यमर्थश्च यदि गृह्यते ॥192॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तदभावे न सर्वस्य नापलापो भवेत् तदा ।</span>
+<span class="shloka-line">न गृह्यते चेत् तन्न्यायादपलापो न हि क्वचित् ॥193॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">उपपत्तिविहीनस्य वाक्यस्यार्थो न गम्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">उपक्रमादिलिङ्गानां बलीयो ह्युत्तरोत्तरम् ॥194॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">श्रुत्यादौ पूर्वपूर्वं च ब्रह्मतर्कविनिर्णयात् ।</span>
+<span class="shloka-line">प्रत्यक्षमुपपत्तिश्च बहवश्चागमा यदा ॥195॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विरुध्यन्ते न चार्थोऽस्ति यत्र लिङ्गविरोधिता ।</span>
+<span class="shloka-line">स एवार्थः कथं ग्राह्य उपपन्नेऽविरोधिनी ॥196॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">मुख्यार्थे विद्यमाने तु क्व सार्वज्ञं निषिध्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">अतः सर्वगुणैर्युक्तं ब्रह्माङ्गीकार्यमेव हि ॥197॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अपलापोऽपि सर्वस्य न कथञ्चन युज्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">अनादियोग्यता चोक्ता तेन ग्राह्यैव सर्वथा ॥198॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">मुक्तानां तारतम्यं च मानैरुक्तैर्न चाल्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">ज्ञानिनोऽपि यतो नित्यं कुर्वन्ति शुभमेव हि ॥199॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तारतम्यं तु मुक्तौ च तेनैवाध्यवसीयते ।</span>
+<span class="shloka-line">तारतम्यं न चेन्मुक्तौ कुतः कुर्युः शुभं पुनः ॥200॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">कृच्छ्रेणापि तपो ज्ञानं कर्माप्येते चरन्ति हि ।</span>
+<span class="shloka-line">बिभ्यति स्माशुभान्नित्यं सकामाश्च शुभे सदा ॥201॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न च स्वभाव एवायं भयपूर्वप्रवृत्तितः ।</span>
+<span class="shloka-line">कृच्छ्रेणाचरणाच्चैव शुभस्यैव पुनः पुनः ॥202॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तादृशोऽपि स्वभावश्चेदज्ञस्यापि भवेत् तथा ।</span>
+<span class="shloka-line">फलवत्त्वे प्रमाणं चेत् तत्र ज्ञस्य समं हि तत् ॥203॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘निष्कामं ज्ञानपूर्वं च निवृत्तमिह चोच्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">निवृत्ते सेवमानस्तु ब्रह्माभ्येति सनातनम्’ ॥204॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘शुभेनानन्दवृद्धिः स्यात् ह्रासश्चैवाशुभेन हि ।</span>
+<span class="shloka-line">ज्ञानिनोऽपि यतस्तेन कर्तव्यं शुभमेव तैः’ ॥205॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘उपास्ते स य आत्मानं क्षीयते नास्य कर्म हि(ह) ।</span>
+<span class="shloka-line">अस्माद्ध्येवात्मनो यद्यत् कामयेत् सृजते च तत् ॥206॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अविद्वान् बहुकर्माऽपि ह्यन्तवत् फलमाप्नुयात् ।</span>
+<span class="shloka-line">यदेव विद्यया कुर्यात् तदेव ह्यतिवीर्यवत्’ ॥207॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इत्यादिवाक्यसामर्थ्यात् तारतम्यं विमुक्तिगम् ।</span>
+<span class="shloka-line">न चात्रोपासकस्यैव फलमक्षयमुच्यते ॥208॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न हि ज्ञानं विना क्वापि फलस्याक्षयता भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">ज्ञानद्वारेण चेत् तस्य नास्मत्पक्षप्रतीपता ॥209॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ज्ञानोत्तरस्यैवमपि ह्यक्षयत्वं न चान्यथा ।</span>
+<span class="shloka-line">पूर्वभाविशुभानां हि ज्ञानेनैव कृतार्थता ॥210॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रारब्धानां तु भोगेन तज्ज्ञानोत्तरकर्मणाम् ।</span>
+<span class="shloka-line">मुक्तावनुप्रवेशः स्यादन्यथा तत्कृतिर्न हि ॥211॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ज्ञानात् पूर्वाणि कर्माणि(सर्वाणि) शुभानि ज्ञानसिद्धये ।</span>
+<span class="shloka-line">अकाम्यानि निषिद्धानि ज्ञानरोधाय भुक्तये ॥212॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">योग्यताया बलाद्यच्च शुभबाहुल्यमादितः ।</span>
+<span class="shloka-line">ज्ञानबाहुल्यमेवैतत् कुर्यान्नान्यस्य कारणम् ॥213॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ज्ञानस्य भक्तिभागत्वाद् भक्तिर्ज्ञानमितीर्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">ज्ञानस्यैव विशेषो यद्भक्तिरित्यभिधीयते ॥214॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">परोक्षत्वापरोक्षत्वे विशेषो ज्ञानगौ यथा ।</span>
+<span class="shloka-line">स्नेहयोगोऽपि तद्वत् स्याद् विशेषो ज्ञानगोऽपरः(ज्ञानगोचरः) ॥215॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इत्यभिप्रायतः प्रायो ज्ञानमेव विमुक्तये ।</span>
+<span class="shloka-line">वदन्ति श्रुतयः सोऽयं विशेषोऽपि ह्युदीर्यते ॥216॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">भक्तिर्ज्ञानमिति क्वापि न हि द्वेषयुता दृशिः ।</span>
+<span class="shloka-line">पुरुषार्थाय भवति सर्वश्रुतिविरोधतः ॥217॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘चेतनस्य द्वयं भोग्यं संसारो मुक्तिरेव च ।</span>
+<span class="shloka-line">संसारस्त्रिविधस्तत्र स्वर्गो मध्यमधस्तथा ॥218॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">मुक्तिश्च द्विविधा तत्र सुखं नित्यं तथाऽपरम् ।</span>
+<span class="shloka-line">नित्यदुःखमिति ज्ञेयं साधनं संसृतावपि ॥219॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">काम्यं कर्म निषिद्धं च साज्ञानमिति निश्चयः ।</span>
+<span class="shloka-line">द्वेषो भक्तिश्च मुक्तौ तु मुक्तिद्वयविधायकम्’ ॥220॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इति पैङ्गिश्रुतेर्द्वेषो नैव सन्मुक्तिकारणम् ।</span>
+<span class="shloka-line">असन्मुक्तेः कारणं च मुक्तावित्यत्र केशवः ॥221॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">मुक्तिशब्दोदितो मोक्षं स्वभक्तानां करोति यत् ।</span>
+<span class="shloka-line">द्वेषतोऽपि विमुक्तिश्चेन्महातात्पर्यरोधनम् ॥222॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">भक्त्या प्रसन्नतो देवान्मुक्तिरित्येव तद्गुणान् ।</span>
+<span class="shloka-line">वदन्ति श्रुतयः सर्वाः पुराणान्यागमा अपि ॥223॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यदि द्वेषेण मुक्तिः स्याद्वक्तव्यो दोषसञ्चयः ।</span>
+<span class="shloka-line">स्मर्तव्यो भगवान्नित्यमित्यर्थेनैव हि क्वचित् ॥224॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">द्वेषादिव गुणानाह पुराणे क्रुद्धवाक्यवत् ।</span>
+<span class="shloka-line">यथा क्रुद्धः पिता पुत्रं मरेत्याक्षेपपूर्वकम् ॥225॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रोक्तस्यान्यस्य कृत्यर्थं वदत्येवं पुराणगम् ।</span>
+<span class="shloka-line">वाक्यं श्रुतिविरोधेन स्वविरोधेन चाञ्जसा ॥226॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">बह्वागमविरोधाच्च न द्वेषान्मुक्तिवाचकम् ।</span>
+<span class="shloka-line">‘तमो द्वेषेण संयान्ति भक्त्या मुक्तिं तयैव च ॥227॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विष्णौ विष्णुप्रसादेन वलिमत्वेन चाञ्जसा’ ।</span>
+<span class="shloka-line">इति षाड्गुण्यवचनमप्युक्तार्थनियामकम् ॥228॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">महातात्पर्यरोधे च कथं वाक्यं प्रमाणताम् ।</span>
+<span class="shloka-line">याति सर्वार्थरूपं हि महातात्पर्यमिष्यते ॥229॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">वाचकत्वं हि तात्पर्यं यदर्था अखिला रवाः ।</span>
+<span class="shloka-line">सोऽर्थः कथं परित्याज्य एकशब्दस्य संशये ॥230॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अतो विज्ञानभक्तिभ्यां पुरुषार्थः परो भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">‘यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ ॥231॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः’(श्वे.उ.भा.ता.१०.९४.३४) ।</span>
+<span class="shloka-line">‘भक्त्या ज्ञानं ततो भक्तिस्ततो दृष्टिस्ततश्च सा ॥232॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ततो मुक्तिस्ततो भक्तिः सैव स्यात् सुखरूपिणी’ ।</span>
+<span class="shloka-line">‘भक्त्या प्रसन्नो भगवान् दद्यात् ज्ञानमनाकुलम् ॥233॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तयैव दर्शनं यातः प्रदद्यान्मुक्तिमेतया’ ।</span>
+<span class="shloka-line">‘नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया(भ.गी.११.५३) ॥234॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा ।</span>
+<span class="shloka-line">भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवविधोऽर्जुन(भ.गी.११.५४)) ॥235॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परंतप’ ।</span>
+<span class="shloka-line">इत्यादिवाक्यतश्चैव सोऽयमुक्तार्थ ईयते ॥236॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न च प्रसादमाप्नोति द्वेषाद् भक्त्या तमाप्नुयात् ।</span>
+<span class="shloka-line">इति दृष्टानुसारित्वमप्यस्मिन्नर्थ ईयते ॥237॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘ये पृथग्विहिता विष्णोर्गुणा वेदेन सादरम् ।</span>
+<span class="shloka-line">त एव दृष्टवैलोम्यादङ्गीकार्या न चापरम् ॥238॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अन्यद्दृष्टानुसारेण वासुदेवेऽपि गृह्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">दोषाभावाश्च ये वेदैरुदिता अविहाय तान् ॥239॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अनुक्ता अपि च ग्राह्या महातात्पर्यशक्तितः’ ।</span>
+<span class="shloka-line">एवं बृहत्संहितावाक् सिद्धान्तो हि तदीरितः ॥240॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तारतम्येन तद्भक्तेष्वपि भक्तिर्विनिश्चयात् ।</span>
+<span class="shloka-line">कर्तव्यैषाऽपि तद्भक्तिर्लोकवेदानुसारतः ॥241॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यो हि भक्तः प्रधाने स्यात् तदीयेष्वपि भक्तिमान् ।</span>
+<span class="shloka-line">दृश्यतेऽसौ नियमतो विपरीतो विपर्यये ॥242॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">व्यभिचारो यदि क्वापि भक्तिह्रासोऽत्र कल्प्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">भक्तिदोषो ह्यसौ यन्न तद्भक्तेष्वपि भक्तिमान् ॥243॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तारतम्येन तेष्वद्धा भक्तिर्दृष्टानुसारतः ।</span>
+<span class="shloka-line">विष्णुप्रसादानुसारात् कार्या दोषस्तदन्यथा ॥244॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स्वप्रीत्यनुसृतौ प्रीतिर्लोकेऽप्यद्धैव दृश्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">तारतम्यपरिज्ञानमप्येतेनैव साधनम् ॥245॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘लक्ष्मीविरिञ्चवाणी’(गिरिजेन्दाङ्गिरस्सुताः)शगिरीजेन्द्रा गिरां पतिः ।</span>
+<span class="shloka-line">सूर्यादयश्च क्रमशो भगवत्प्रीतिगोचराः ॥246॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तेषुः भक्तिः क्रमेणैव कार्या नित्यं मुमुक्षुभिः ।</span>
+<span class="shloka-line">सर्वेऽपि गुरवश्चैते पुरुषस्य सदैव हि ॥247॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तस्मात् पूज्याश्च नम्याश्च ध्येयाश्च परितो हरिम्’ ।</span>
+<span class="shloka-line">इति षाड्गुण्यवचनादप्येषोऽर्थोवसीयते ॥248॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘हरिभक्तिः क्रमेणैव तदीयेषु हरिस्मृतिः ।</span>
+<span class="shloka-line">हरिस्तुतिस्तत्स्मृतिश्च तत्स्तुतिर्हरिपूजनम् ॥249॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तत्पूजा विहितात्याग(तत्पूजाऽविहितत्यागः) इति मुक्तेः क्रमेण हि ।</span>
+<span class="shloka-line">नियमात् साधनान्येव नित्यसाध्यानि चाखिलैः’ ॥250॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘इति प्रवृत्तवचनं साधनस्य विनिर्णये ।</span>
+<span class="shloka-line">प्रवृत्ते पञ्चरात्रे हि साधनस्य विनिर्णयः(साधनस्याति निश्चयः) ॥251॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">हरिद्वेषो न शुभदः सद्द्वेषात्वाद्यथा गुरोः ।</span>
+<span class="shloka-line">क्रमाद् भक्तिः हरिप्रीतिकारणं तत्प्रियोपगा ॥252॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">भक्तिर्यतो यथा स्वस्मिन्नित्याद्या युक्तिरत्र च ।</span>
+<span class="shloka-line">प्राधान्यतारतम्यानुसारिणी भक्तिरुत्तमा ॥253॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रीतिदैव हरेर्यस्माद् भक्तिः सा स्वोपगा यथा ।</span>
+<span class="shloka-line">इति वा ज्ञानकर्मादिफलं चैषु क्रमोपगम् ॥254॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C03_S04_A003" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="फलश्रुत्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">फलश्रुत्यधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स्वातन्त्र्यतारतम्येन फलं हि फलिनां भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">अशुभं त्वशुभेऽप्येषां स्वातन्त्र्यात् प्रीतितो हरेः ॥255॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">आज्ञया चान्यगं नैव भोगाय भवति क्वचित् ।</span>
+<span class="shloka-line">‘पुण्यमेवामुमाप्नोति न देवान् पापमाप्नुयात्’ ॥256॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इत्यादिश्रुतयो मानमुक्तेऽर्थे युक्तयोऽपराः ।</span>
+<span class="shloka-line">‘उपासनाधर्मफलं यतो देहान्तरे स्थितिः ॥257॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">वासुदेवाज्ञया चैव पूर्वकर्मानुसारतः ।</span>
+<span class="shloka-line">प्रेरयन्ति हि ते जीवान् पुण्यपापेषु नित्यशः ॥258॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अरागद्वेषतश्चैव कथं दोषानवाप्नुयुः ।</span>
+<span class="shloka-line">हर्याज्ञाकरणादेव पुण्यमेभिरवाप्यते ॥259॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">हरिपूजेति चोद्देशात् कथं न शुभमाप्नुयुः ।</span>
+<span class="shloka-line">अतो यथाक्रमं धर्मज्ञानयोः फलमञ्जसा ॥260॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सर्वप्राणिगतं देवाः प्राप्नुवन्त्या विरिञ्चतः ।</span>
+<span class="shloka-line">देवा एव हि देवानां विशिष्टा विनियामकाः ॥261॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ब्रह्मा त्वखलिदेवानां नराणां च नियामकः ।</span>
+<span class="shloka-line">अतः सर्वगुणानेष प्राप्नोत्यधिकमन्यतः ॥262॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">द्रव्यस्वातन्त्र्यविज्ञानप्रयत्नैरधिकं फलम् ।</span>
+<span class="shloka-line">देवानामन्यगं चापि तेषु हि ब्रह्मणोधिकम्’(तेषु यद् ब्रह्मणो हि तत्) ॥263॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">बृहत्तन्त्रोदितं वाक्यं हरिणा फलनिर्णये ।</span>
+<span class="shloka-line">लोकेऽप्येतादृशगुणैः फलाधिक्यं हि दृश्यते ॥264॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">एवं च कलिपूर्वाणामसुराणां महत्फलम् ।</span>
+<span class="shloka-line">अशुभेषु सदैव स्यान्मिथ्याज्ञानादिकेषु हि ॥265॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘शुभाशुभफलं देवा असुराश्च समाप्नुयुः ।</span>
+<span class="shloka-line">क्रमेणैव यथाशक्ति यथा चे ये प्रयोजकाः ॥266॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रेरका अपि पापानां न देवाः पापमाप्नुयुः’ ।</span>
+<span class="shloka-line">इति प्रकाशिकायां हि प्रोवाच हरिरञ्जसा ॥267॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘यद्यप्येवं सुराणां च दैत्यानां च महत्फलम् ।</span>
+<span class="shloka-line">शुभाशुभेभ्य एवं च कर्तुश्च स्याद्यथोदितम् ॥268॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तस्मान्निरयमानुष्यस्वर्गमुक्त्युपभोगिनः ।</span>
+<span class="shloka-line">मानुषोत्तममारभ्य देवास्तु निरयं विना ॥269॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">असुरास्तु विना मुक्तिं तमोऽन्धमपि चाप्नुयुः’ ।</span>
+<span class="shloka-line">इति तत्त्वविवेकोक्तं स्वयं भगवता वचः ॥270॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C03_S04_A004" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अन्वयाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अन्वयाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V04" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ज्ञानदा अपि चाचार्या विशेषात् फलमाप्नुयुः ।</span>
+<span class="shloka-line">‘मुक्तावष्टगुणं शिष्याद् गुरुराप्नोति शोचनम् ॥271॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V04" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तद्गुरुर्द्विगुणं तस्मात् सार्धं तावत् ततोऽपरे ।</span>
+<span class="shloka-line">देवाः सहस्रगुणितं क्रमात् तस्माद्यथोत्तरम् ॥272॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V04" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ब्रह्मा महौघगुणितमेवं फलविनिर्णयः’ ।</span>
+<span class="shloka-line">इत्याह भगवांश्छास्त्रे गुरुवृत्ताभिधे स्वयम् ॥273॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V04" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">युक्तं च तन्न गोदाता गोमात्रफलमाप्नुयात् ।</span>
+<span class="shloka-line">‘य इमं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति ॥274॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V04" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः ।</span>
+<span class="shloka-line">न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः ॥275॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V04" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि’ ।</span>
+<span class="shloka-line">इत्याह भगवानेवमपि पात्रमपेक्ष्यते ॥276॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C03_S04_V04" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">एवमेवाविरोधेन प्रारब्धस्यैव कर्मणः ।</span>
+<span class="shloka-line">ज्ञानं दृष्टफलं प्रोक्तं मुक्तिश्चेहैव लभ्यते ॥277॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥</div>
+<span id="gr-C4" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="चतुर्थाध्यायस्य"></span>
+== चतुर्थाध्यायस्य ==
+<span id="gr-C4-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="प्रथमः पादः"></span>
+=== प्रथमः पादः ===
+<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I01" data-verse="AV_C04_S01">
+<p>समन्वयाविरोधाभ्यां सिद्धे वस्तुनि साधने ।</p>
+<p>विचारितेष्वशेषेषु साधनेषु विशेषतः ॥1॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I02" data-verse="AV_C04_S01">
+<p>नित्यशः कार्यमत्यन्तमवश्यम्भावि साधनम् ।</p>
+<p>चिन्त्यते प्रथमं तत्र श्रवणादिसकृत्क्रिया ॥2॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I03" data-verse="AV_C04_S01">
+<p>आवृत्तिर्वेति सन्देहे कर्तव्यावृत्तिरेव हि ।</p>
+<p>उपदेशोऽतत्त्वमसीत्यादि ह्यसकृदेव यत् ॥3॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I04" data-verse="AV_C04_S01">
+<p>‘लिङ्गाल्लातव्यतः पूर्वमृजोर्ब्रह्मत्वतः शतात् ।</p>
+<p>शुश्रावोग्रतपा नाम योग्यो रुद्रपदस्य यः ॥4॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I05" data-verse="AV_C04_S01">
+<p>सार्धं परार्धं विष्णोस्तु गुणान् भक्त्या सदोद्यतः ।</p>
+<p>तत्त्रिभागमुपासां च चक्रे सम्भृतमानसः ॥5॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I06" data-verse="AV_C04_S01">
+<p>दशमन्वन्तरं शक्रपदयोग्यो गरुत्मतः ।</p>
+<p>पदयोग्यात्सुमनसः सुनन्दो नाम चाशृणोत् ॥6॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I07" data-verse="AV_C04_S01">
+<p>उपासां चक्र उद्युक्तो मन्वन्तरचतुष्टयम् ।</p>
+<p>सूर्याचन्द्रमसोश्चैव पदयोग्यौ सुतेजसौ ॥7॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I08" data-verse="AV_C04_S01">
+<p>सुरूपः शान्तरूपश्च मन्वन्तरचतुष्टयम् ।</p>
+<p>अशृण्वतां सुमनसो मन्वन्तरमुपासताम् ॥8॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I09" data-verse="AV_C04_S01">
+<p>ततः प्रोक्तास्तु ते सर्वे भक्त्योग्रतपआदयः ।</p>
+<p>अपश्यन् परमं विष्णुं तत्प्रसादैधिताः(तत्प्रसादेधिताः) सदा ॥9॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I10" data-verse="AV_C04_S01">
+<p>इत्युक्तं विष्णुना साक्षात् ग्रन्थे सत्तत्त्वसञ्ज्ञिते ।</p>
+<p>आत्मेति नाम कथितं साक्षान्नारायणस्य हि ॥10॥</p>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C04_S01_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="आत्माधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">आत्माधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘आत्मा ब्रह्म महांस्तारः परमेशः शुचिश्रवाः ।</span>
+<span class="shloka-line">विष्णुर्नारायणोऽनन्त इति श्रीपतिरीर्यते’ ॥11॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इति पैङ्गिश्रुतिश्चैव(इति पिङ्गश्रुतिश्चैव) तथैव परमश्रुतिः ।</span>
+<span class="shloka-line">‘ओमात्मा भगवान् विष्णुरात्मानन्दोऽक्षरः स्वराट् ॥12॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विश्वत्राता नृसिंहोऽजो नारायण उरुक्रमः ।</span>
+<span class="shloka-line">‘अनसूया तथैवात्रेर्जज्ञे पुत्रानकल्मषान्(भागवतवचनम्.४.१.१५) ॥13॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">दत्तं दुर्वाससं सोममात्मेशब्रह्मसम्भवान्’ ।</span>
+<span class="shloka-line">इति भागवते चैव तस्मादात्मा जनार्दनः ॥14॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तस्मादुपास्यो विष्णुरिति ज्ञातव्यः सज्जनैः सदा ।</span>
+<span class="shloka-line">तथैवोपासते सन्तस्तथैवोपदिशन्ति च ॥15॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">आदानर्थत्वततश्चायमात्माशब्दः पतिं वदेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">स्वामी मे विष्णुरित्येव नित्यदोपास्यमञ्जसा ॥16॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘स्वामी विष्णुरिति ध्यानं विशेषणविशेष्यतः ।</span>
+<span class="shloka-line">कर्तव्यं सर्वथैवैतन्न कथञ्चन विस्मरेत्’ ॥17॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इति सत्तत्ववचनं षाड्गुण्यवचनं परम् ।</span>
+<span class="shloka-line">‘मम स्वामी हरिर्नित्यं सर्वस्य पतिरेव च ॥18॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इति ध्येयः सर्वदैव भगवान् विष्णुरव्ययः ।</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C04_S01_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="न प्रतीकाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">न प्रतीकाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रतीकविषयत्वेन न कार्या विष्णुभावना ॥19॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रतीकं नैव विष्णुर्यन्मिथ्योपासा ह्यनर्थदा ।</span>
+<span class="shloka-line">योऽन्यथा सन्तमात्मेशमन्यथा प्रतिपद्यते ॥20॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा(म.भा.७४.२७.) ।</span>
+<span class="shloka-line">‘योऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते ॥21॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा’ ।</span>
+<span class="shloka-line">‘योऽन्यथैव स्थितं विष्णुमन्यथा प्रतिपद्यते ॥22॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">किं तेन न कृतं पापं चोरेण ब्रह्महारिणा’ ।</span>
+<span class="shloka-line">‘स्वात्मानं प्रतिमां वाऽपि देवतान्तरमेव वा ॥23॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">चेतनाचेतनं वाऽन्यत् ध्यायेद्यः केशवस्त्विति ।</span>
+<span class="shloka-line">किं तेन न कृतं पापं चोरेणेशापहारिणा’ ॥24॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘योऽन्यद्विष्णुरिति ध्यायेज्जानीयाद्वा हरिं तथा ।</span>
+<span class="shloka-line">अन्धे तमसि मज्जेत् स यत्र नैवोत्थितिः क्वचित्’ ॥25॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘योऽन्यद्विणुरिति ध्यायेत् विष्णुरन्यदिति स्म वा ।</span>
+<span class="shloka-line">अन्यथाध्यानदोषेण सोऽन्धे तमसि मज्जति(महातमसि मज्जति) ॥26॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘योऽन्यद्विष्णुरिति ध्यायेद् विष्णुरन्यदिति स्म वा ।</span>
+<span class="shloka-line">महातमसि मग्नस्य तस्य नैवोत्थितिः क्वचित्’ ॥27॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘यत्किञ्चिदन्यथासंस्थमन्यथाध्यातमञ्जसा ।</span>
+<span class="shloka-line">ध्यातुर्महादोषकरं किमु सर्वेश्वरो हरिः’ ॥28॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘यत्किञ्चिदन्यथासंस्थमन्यथाध्यातमञ्जसा ।</span>
+<span class="shloka-line">महादोषकरं विष्णुः किमु सर्वेश्वरेश्वरः’ ॥29॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘यत्किञ्चिदन्यथासंस्थमन्यथाज्ञातमञ्जसा ।</span>
+<span class="shloka-line">अनर्थकारणं लोके किमु सर्वेश्वरेश्वरः ॥30॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न किञ्चिदन्यथा ज्ञेयं ध्येयं वा तेन कुत्रचित् ।</span>
+<span class="shloka-line">किमु सर्वोत्तमो विष्णुर्ज्ञेयो नीचतया क्वचित् ॥31॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तस्माद्वस्तु यथारूपं ज्ञेयं ध्येयं च सर्वदा ।</span>
+<span class="shloka-line">कारणं पुरुषार्थस्य नान्यथा भवति क्वचित्’ ॥32॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इति श्रुतिपुराणोक्तिबलतो न प्रतीकता ।</span>
+<span class="shloka-line">ध्येया विष्णोः क्वचिद्यस्मात् मिथ्याज्ञानमनर्थदम् ॥33॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इत्यभिप्रेत्य ‘न हि स’ इत्याह भगवान् प्रभुः ।</span>
+<span class="shloka-line">प्रतीकसंस्थितत्वेन ध्येयो विष्णुर्न चान्यथा ॥34॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C04_S01_A003" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="ब्रह्माधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">ब्रह्माधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ब्रह्मेति च सदा ध्येयो भगवान् विष्णुरञ्जसा ।</span>
+<span class="shloka-line">उत्कृष्टो ब्रह्मशब्दार्थः पूर्णत्वं ब्रह्मतां यतः ॥35॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">आधिव्याधिनिमित्तेन विक्षिप्तमनसोऽपि तु ।</span>
+<span class="shloka-line">ध्येयैव ब्रह्मता नित्यं विष्णोर्भक्त्या निरन्तरम् ॥36॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इति प्रकाशिकायां च वचनं विष्णुनेरितम् ।</span>
+<span class="shloka-line">नात्मेति सूत्रमीशस्य जीवत्वप्रतिपादकम् ॥37॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">आत्मशब्दं यतो हेतुं कृत्वा जीवं न्यवारयत् ।</span>
+<span class="shloka-line">स्वशब्दात् प्राणभृच्चैव नोक्त इत्येव वेदराट् ॥38॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यद्यात्मशब्दो जीवेऽपि कथं स विनिवारयेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">आत्मशब्दोदितस्तस्माद्विष्णुरेव न चापरः ॥39॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">‘आत्मब्रह्मादयः शब्दास्तमृते विष्णुमव्ययम् ।</span>
+<span class="shloka-line">न वदन्ति यतो नाप्ता क्वापि तैर्गुणपूर्णता’ ॥40॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">नारायणाध्यात्मगतमिति यद्वैष्णवं वचः ।</span>
+<span class="shloka-line">यदि जीवेशयोर्वेदपतिरैक्यं च मन्यते ॥41॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">आत्मशब्दं कथं तस्मान्निवारयति युक्तितः ।</span>
+<span class="shloka-line">भेदस्य व्यपदेशं च स्थितिं चादनमेव च ॥42॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">भेददार्ढ्ये हेतुमाह तात्पर्यं स जगत्पतिः ।</span>
+<span class="shloka-line">व्यावहारिकभेदश्चेत् क्वासावव्याहारिकः ॥43॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">व्यावहारिकमित्येव वचनं व्यावहारिकम् ।</span>
+<span class="shloka-line">उत नेति विकल्पे तु यदि स्याद् व्यावहारिकम् ॥44॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तस्यापि बाध्यता चेत् स्यात् भेदः स्यात् पारमार्थिकः ।</span>
+<span class="shloka-line">अव्यवहारिकत्वं चेद्भेदोऽयं सत्यतां गतः ॥45॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">एकस्यासत्यतायां हि द्वयोरेव विरुद्धयोः ।</span>
+<span class="shloka-line">अन्यस्य सत्यतैव स्यादिति केन निवार्यते ॥46॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">असत्यं नोक्तमित्युक्तं सत्यमुक्तमिति प्रजाः ।</span>
+<span class="shloka-line">जानन्त्युक्तं तु नो सत्यमित्युक्तेऽसत्यतामपि ॥47॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न स्वप्नेऽपि द्वयं मिथ्या तत्रैकं सत्यमेव हि ।</span>
+<span class="shloka-line">भावाभावावुभौ तत्र कथं मिथ्या भविष्यतः ॥48॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">भावस्य हि निषेधे तु नाभावस्य निषेधनम् ।</span>
+<span class="shloka-line">स्ववाचोऽसत्यता चेत् स्यात् तस्माद्भेदस्य सत्यता ॥49॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तस्माज्जीवेशयोर्भेद उक्तन्यायेन गम्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">एतस्मादात्मशब्दोऽयं परमात्माभिधा भवेत् ॥50॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रतीकविषयत्वेन विष्णुदृष्टिर्न तद्भवेत् ।</span>
+<span class="shloka-line">प्रतीके विष्णुरित्यैव तस्मात् कार्या ह्युपासना ॥51॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न च विष्णुः प्रतीकं यत् तस्मात् नात्मेत्युपासना ।</span>
+<span class="shloka-line">इति पक्षो यदा ब्रह्मदृष्टिश्चात्र विरुध्यते ॥52॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">स नेति युक्तिस्तत्रापि समेत्युक्तविरुद्धता ।</span>
+<span class="shloka-line">यद्यप्युत्कर्षमात्रेण ह्यतद्भावेऽप्युपासना ॥53॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">उत्कर्ष आत्मनोऽपि स्याच्चेतनत्वादचेतनात् ।</span>
+<span class="shloka-line">तस्मादतत्त्वं नोपास्यमिति वेदविदो मतम् ॥54॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">उत्कर्षाद्ब्रह्मताध्याने यदि स्यात् फलमञ्जसा ।</span>
+<span class="shloka-line">ब्रह्मणो (स्वात्मताज्ञानात्) नीचताध्यानादनर्थः किं न जायते ॥55॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अचेतनस्य ब्रह्मत्वध्याने तुष्टिर्न हि क्वचित् ।</span>
+<span class="shloka-line">नीचस्य स्वात्मताध्यानात् कुप्यति ब्रह्म लोकवत् ॥56॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">चण्डालो नृप इत्युक्ते नृपश्चण्डाल इत्यपि ।</span>
+<span class="shloka-line">को विशेषः परिज्ञाते नृपेण स्यात् कथञ्चन ॥57॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">पुरतो नरदेवस्य चाण्डालो यदि पूज्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">राजवत् किं न कोपः स्याद्राज्ञो लोकेऽभिपश्यति(लोके हि पश्यति) ॥58॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">राज्ञस्तु पुरतः प्रोक्ते चण्डाले नृप इत्यपि(चण्डालं नृप इत्यपि) ।</span>
+<span class="shloka-line">आत्मानं स इति प्रोक्तमितिवद्ध्येव कुप्यति ॥59॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अभेदेनैतयोर्ध्याने को विशेषो वचस्यपि ।</span>
+<span class="shloka-line">अयं राजा त्वमित्युक्ते चण्डालेऽथ नृपेऽपि च ॥60॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">चण्डाल इति तु प्रोक्ते सममेव हि दूषणम् ।</span>
+<span class="shloka-line">ध्यातेऽप्येकस्य तद्भावे तद्भावोऽन्यस्य किं न तत् ॥61॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न चैव तदविज्ञातं सर्वज्ञब्रह्मणा क्वचित् ।</span>
+<span class="shloka-line">तस्मादपेशलं सर्वमन्यस्य ब्रह्मतावचः ॥62॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V03" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तस्माद्यथोक्तमार्गेण ब्रह्मोपास्यं मुमुक्षुभिः ।</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C04_S01_A004" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="तदधिगमाधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">तदधिगमाधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V04" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तथोपास्यञ्जसा दृष्टं ब्रह्म पापं च भस्मसात् ॥63॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V04" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">करोति निखिलं पूर्वं पाश्चात्यस्याप्यसङ्गताम् ।</span>
+<span class="shloka-line">करोति तद्द्विषश्चैवं पुण्यनाशोऽप्यसङ्गता ॥64॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V04" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">यदेव विद्ययेत्यत्र पूर्वोक्ताद्धि विशिष्यते ।</span>
+<span class="shloka-line">पूर्वं स्वर्गादलिब्ध्यर्थं वीयवत्वेन चोदितम् ॥65॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V04" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">कर्म विद्यायुतं पश्चान्मोक्षे वीर्यप्रदं त्विति ।</span>
+<span class="shloka-line">ततो भोगेन पुण्यं च क्षपयित्वेतरत् तथा ॥66॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V04" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ब्रह्मद्विट् ब्रह्मदर्शी च तमोमोक्षाववाप्नुतः ।</span>
+<span class="shloka-line">‘ब्रह्मणां शतकालात् तु पूर्वमारब्धसङ्क्षयः ॥67॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V04" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ब्रह्मणस्त्वेव तावत्वं पञ्चाशद्ब्रह्मणस्तथा ।</span>
+<span class="shloka-line">रुद्रस्य विंशदेव स्यादिन्द्रस्यार्कादिके दश ॥68॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V04" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अन्येषां ब्रह्ममात्रस्य त्वन्त आरब्धसङ्क्षयः ।</span>
+<span class="shloka-line">ब्रह्मणैव सहातश्च परं नारायणं व्रजेत्’ ॥69॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S01_V04" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इति सत्तत्ववचनं स्वयं भगवतोदितम् ।</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥</div>
+<span id="gr-C4-S2" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="द्वितीयः पादः"></span>
+=== द्वितीयः पादः ===
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I01" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>देवानां च मनुष्याणामेतावत्सममेव हि ॥1॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I02" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>उत्क्रान्तिमार्गौ देवानां न प्रायेण भविष्यतः ।</p>
+<p>कर्मक्षयस्तथोत्क्रान्तिर्मार्गो भोगश्चतुष्टयम् ॥2॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I03" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>फलं मोक्ष इति प्रोक्तः क्रमात् पादेषु चोदितः ।</p>
+<p>स्रष्टृष्वेव च(तु) सृज्यानां प्रवेशो ब्रह्मणो लये ॥3॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I04" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>देवानां मार्ग उद्दिष्टो नार्चिरादिर्न चोत्क्रमः ।</p>
+<p>स्रष्टुस्तु ग्रासभूतस्य देहस्तत्र लयं व्रजेत् ॥4॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I05" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>यतः सृज्यस्य देवस्य नैवोत्क्रान्तिस्ततो भवेत् ।</p>
+<p>लयाच्चैवार्चिरादीनां लोकानामपि सर्वशः ॥5॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I06" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>कथं मार्गो भवेत् तेषां विशतामुत्तरं(विशतामुत्तमं) स्वतः ।</p>
+<p>जातानां मानुषे लोके देवानां तु(च) कदाचन ॥6॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I07" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>उत्क्रान्तिमार्गौ भवतो न तदा मुक्तिरिष्यते ।</p>
+<p>अन्येषामपि साक्षाततु मुक्तिः प्राप्यापि तं हरिम् ॥</p>
+<p>सहैव ब्रह्मणा भूयादिति शास्त्रस्य निर्णयः ॥7॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I08" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>‘क्ष्माम्भोऽनलानलिवियन्मनइन्द्रियार्थभूतादिभिः परिवृतः प्रतिसञ्जिघृक्षुः ।</p>
+<p>अव्याकृतं विशति यर्हि गुणत्रयात्मा कालं परं स्वमनुभूय परः स्वयम्भूः(भाग.३.३२.९) ॥8॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I09" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>एवं परेत्य भगवन्तमनुप्रविष्टाः ये योगिनो जितमरुन्मनसो विरागाः ।</p>
+<p>तेनैव साकममृतं पुरुषं पुराणं ब्रह्म प्रधानमुपयान्त्यगताभिमानाः(भाग.३.३२.१०) ॥9॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I10" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>‘भगवन्तमनुप्राप्ता अपि तु ब्रह्मणा सह ।</p>
+<p>परमं मोक्षमायान्ति लिङ्गभङ्गेन योगिनः’ ॥10॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I11" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>‘प्राप्ता अपि परं देवं सहैव ब्रह्मणा पुनः ।</p>
+<p>आनन्दव्यक्तिमायान्ति पूर्णा लिङ्गस्य भङ्गतः’ ॥11 ॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I12" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>इति श्रुतिपुराणोक्तिबलाद्विज्ञायते च तत् ।</p>
+<p>भोगस्तु सर्वदेवानां नरादीनां च विद्यते ॥12॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I13" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>तत्र प्रवेशो देवानामुत्तरोत्तरतः क्रमात् ।</p>
+<p>उच्यते देहगानां च वृत्तीनामेवमेव तु ॥13॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I14" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>तत्र मोक्षस्वरूपं तु वादिनः प्रतिभाश्रयात् ।</p>
+<p>नाना वदन्ति पुंसां हि मतयो गुणभेदतः ॥14॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I15" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>पृथक् पृथक् प्रजायन्ते तमसैवान्यथामतिः ।</p>
+<p>रजसा मिश्रबुद्धित्वं सत्त्वेनैव यथामतिः ॥15॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I16" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>गुणातीता विमुक्तानां मतिः शुद्धिचितिर्यतः ।</p>
+<p>सम्यगेवाथ नित्या च तत्तन्माहात्म्ययोगतः ॥16॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I17" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>बहुला चातिविशदा स्पष्टा चैव श्रियो मतिः ।</p>
+<p>महाशुद्धचितित्वेन ततोऽप्यतिमहाचितिः ॥17॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I18" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>अशेषोरुविशेषाणामतिस्पष्टतया दृशिः ।</p>
+<p>नित्यमेकप्रकारा च नारायणमतिः परा ॥18॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I19" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>सूर्यप्रभावदखिलं भासयन्ती निरन्तरा ।</p>
+<p>निर्लेपा वीतदोषा च नित्यमेवाविकारिणी ॥19॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I20" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>विशेषांस्तद्गतांस्त्यक्त्वा प्रायस्तल्लक्षणा श्रियः ।</p>
+<p>तथैव स्पष्टताभावात् तत्तन्त्रत्वात् तु(च) केवलम् ॥20॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I21" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>न तादृशी ब्रह्मणस्तु एवं श्रियो यथा ।</p>
+<p>मुक्तानां तु तदन्येषां समुद्रतरलोपमा ॥21॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I22" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>अग्निज्वालावदेव स्यात् सृतिगानां दृशो भवः ।</p>
+<p>एवंविधेषु ज्ञानेषु तमसा मुष्टदृष्टयः ॥22 ॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I23" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>खद्योतसदृशात्यल्पज्ञानत्वादन्यथादृशः ।</p>
+<p>वदन्ति वादिनो मोक्षं नानामतसमाश्रयात् ॥23॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I24" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>आश्रित्य प्रतिभामाह जिनस्तत्रातितामसीम् ।</p>
+<p>ज्ञानात् कर्मक्षयान्मोक्षो भवेद्देहाख्यपञ्जरात् ॥24॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I25" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>पञ्जरोन्मुक्तखगवदलोकाकाशगोचरः ।</p>
+<p>नित्यमूर्ध्वं व्रजत्येव पुद्गलो हस्तपादवान् ॥25॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I26" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>इति तत्केन मानेन मोक्षरूपं प्रदर्श्यते(प्रदृश्यते) ।</p>
+<p>गतिरूर्ध्वा च दुःखेता गतित्वाल्लौकिकी यथा ॥26॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I27" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>इत्युक्ते चानुमानैकशरणस्य किमुत्तरम् ।</p>
+<p>अनूर्ध्वगतिता तत्र यद्युपाधिः खगस्य च ॥27॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I28" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>दूरोर्ध्वगमने दुःखमिति साध्यानुगो न सः ।</p>
+<p>प्रतिसाधनरूपस्य नानुमानस्य दूषणम् ॥28॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I29" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>उपाधिः प्रतिरूपं हि साधनं तन्न चापरम् ।</p>
+<p>अथापि सशरीरत्वं चात्रोपाधिर्न वै भवेत् ॥29॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I30" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>गतित्वं यत्र देहित्वमिति यत्साधनानुगम् ।</p>
+<p>आगमाननुसारित्वे प्रसङ्गोऽयं यतस्ततः ॥30॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I31" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>नापसिद्धन्तता दोषः प्रसङ्गे यदि सा भवेत् ।</p>
+<p>तदैवातिप्रसङ्गः स्यान्न प्रसङ्गः क्वचिद्भवेत् ॥31॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I32" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>लोकाकाशगतित्वं चेदुपाधिः साधनानुगः ।</p>
+<p>सोऽपीत्युक्ते वदेत् किं स तस्माद्वेदोदितो भवेत् ॥32॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I33" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>मोक्ष एवं स्वयं विष्णुर्यद्यपीशो ह्यशेषवित् ।</p>
+<p>चकार सौगतमतं मोहायैव चकार यत् ॥33॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I34" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>असुराणामयोग्यानां वेदमार्गे प्रवर्तताम् ।</p>
+<p>अतोऽसुराधिकारत्वान्न ग्राह्यं तन्मतं क्वचित् ॥34॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I35" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>चतुष्प्रकारं तच्चोक्तं शून्यं विज्ञानमेकलम् ।</p>
+<p>अनुमेयबहिस्तत्त्वं तथा प्रत्यक्षबाह्यगम् ॥35॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I36" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>इति तत्र तु ये शून्यं वदन्त्यज्ञानमोहिताः ।</p>
+<p>ते मोक्षं तादृशं ब्रूयुर्निःशङ्कं मायिनो यथा ॥36॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I37" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>न किञ्चिन्मुक्त्यवस्थायामात्मात्मीयमथापि वा ।</p>
+<p>एकस्मिन् संसृतेर्मुक्ते न किञ्चिदवशिष्यते ॥37॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I38" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>तत्संवृत्यैव भेदोऽयं चेतनाचेतनात्मकः ।</p>
+<p>दृश्यते संसृतेर्ध्वंसे निर्विशेषैव शून्यता ॥38॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I39" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>न सत्त्वं नैव चासत्त्वं शून्यतत्त्वस्य विद्यते ।</p>
+<p>न सुखत्वं न दुःखत्वं न विशेषोऽपि कश्चन ॥39॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I40" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>निर्विशेषं स्वयम्भातं विर्लेपमजरामरम् ।</p>
+<p>शून्यं तत्त्वमसम्बाधं नानासंवृतिवर्जितम् ॥40॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I41" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>अशेषदोषरहितं मनोवाचामगोचरम् ।</p>
+<p>मोक्ष इत्युच्यतेऽसद्भिर्नानासंवृतिवर्जितम् ॥41॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I42" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>संसृत्यवस्था विज्ञेया(विज्ञेयं) संवृत्यैव विशिष्यते(विशेष्यते) ।</p>
+<p>स्थितया ध्वस्तया चैव संसृतिर्मोक्ष इत्यपि ॥42॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I43" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>केचित् तेष्वन्यथा प्राहुः संवृत्यैव त्वनेकधा ।</p>
+<p>अवच्छिन्नं महाशून्यं नाना पुद्गलशब्दितम् ॥43॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I44" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>यस्य शून्यैकरसता ज्ञानात्मा त्वपगच्छति ।</p>
+<p>स पुद्गलत्वनिर्मुक्तो महाशून्यत्वमेष्यति ॥44॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I45" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>संवृत्त्या यस्त्ववच्छिन्नो(संवृत्याऽन्यस्त्ववच्छिन्नः) दुःखान्यनुभवत्यलम् ।</p>
+<p>इत्येवं मायिनश्चाहुरेकजीवत्ववादिनः ॥45॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I46" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>बहुजीवमताश्चेति माया तेषां तु संवृतिः ।</p>
+<p>निर्विशेषत्ववाचैव शून्यं ब्रह्मेति नो भिदा(ब्रह्मैव तो भिदा) ॥46॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I47" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>सच्चित्यसुखादिकं चैव किं कुतोऽखण्डवादिनः ।</p>
+<p>व्यावर्त्यमात्रभेदस्तु विद्यते शून्यवादिनः ॥47॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I48" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>अनृतादेरपोहं तु स्वयमेव हि मन्यते ।</p>
+<p>निर्विशेषत्वतो नैव विशेषो ब्रह्मशून्ययोः ॥48॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I49" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>प्रामाण्यादि च वेदस्य फलतः सममेव हि ।</p>
+<p>अतत्त्वावेदकं यस्मात् प्रमाणं तेन कथ्यते ॥49॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I50" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>अतत्त्वावेदकं यदप्रामाण्यं सतां मतम् ।</p>
+<p>दीर्घभ्रान्तिकरी चेत् स्यादतत्त्वावेदकप्रमा ॥50॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I51" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>रज्जुसर्पादिविज्ञानादप्याधिक्यादमानता ।</p>
+<p>स्यादागमस्यानिवर्त्यमहामोहप्रदत्वतः ॥51॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I52" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>तलनैल्यादिविज्ञानमाकाशे मानतां व्रजेत् ।</p>
+<p>छत्राकारत्वविज्ञानं चन्द्रप्रादेशतामतिः ॥52॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I53" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>निर्भेदत्वं तु शून्यस्य तेनाप्यङ्गीकृतं सदा ।</p>
+<p>सत्त्वासत्त्वादिधर्माणामभाव उभयोर्मतः ॥53॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I54" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>न हि सत्प्रतियोगित्वं शून्यत्वं तेन चेष्यते ।</p>
+<p>न च दुःखविरोधित्वादन्या ह्यानन्दतेष्यते ॥54॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I55" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>मायिना शून्यपक्षेऽपि ज्ञानं जाड्यविरोधि च ।</p>
+<p>धर्माः केऽपि(धर्मास्तेऽपि) न सन्त्येव को विशेषस्ततस्तयोः ॥55॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I56" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>एतादृशानां पक्षाणां दूषणं प्रभुणा कृतम् ।</p>
+<p>स्वपक्षसाधनेनैव ‘नाभाव’ इति चोक्तितः ॥56॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I57" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>आत्माभावे पुमर्थः क इष्टस्यात्माऽऽवधिर्यतः ।</p>
+<p>यदि नात्मावधिर्मोक्षो मोक्षः स्याद्धटशून्यता ॥57॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I58" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>कल्पितत्वाद्विशेषाणां मायिनोऽपि समं हि तत् ।</p>
+<p>दृश्यमाने विशेषेऽपि यदि चेदविशेषता ॥58॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I59" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>घटाभावोऽविशेषः स्यात् पाश्चात्यश्चेदनागतः ।</p>
+<p>न मोक्षो विमतो यस्माददेहो घटशून्यता ॥59॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I60" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>यथेत्युक्तो वदेत् किं स योनुमामात्रमानकः ।</p>
+<p>न च मायी वदेत् तत्र पूर्वोक्तेनैव वर्त्मना ॥60॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I61" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>अमानत्वात् श्रुतेस्तस्य न चादेहत्ववादिनी ।</p>
+<p>श्रुतिः काचिददेहत्वमप्राकृतशरीरताम् ॥61॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I62" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>मोक्षे भोगं यतो ब्रूते जक्षन् क्रीडन्निति श्रुतिः ।</p>
+<p>निर्दुःखत्वान्न तन्मोक्षः प्रतिपन्नं यथेति च ॥62॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I63" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>अनुमादूषणं किं स्याद्वादिनोः शून्यमायिनोः ।</p>
+<p>दुःखं दुःखादभिन्नत्वान्मोक्षोऽपि स्यादसंशयम् ॥63॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I64" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>भेदे सद्द्वैततैव स्यादित्याद्यमितदोषतः ।</p>
+<p>हेयं मायामतेनैव सह शून्यमतं बुधैः ॥64॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I65" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>एवं विज्ञानवादोऽपि ज्ञानमात्रविशेषतः ।</p>
+<p>तस्यापि भङ्गुरत्वादिविशेषमपहाय हि ॥65॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I66" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>अद्वैततामतं साक्षादुक्तदोषस्ततो भवेत् ।</p>
+<p>कालो न केवलज्ञानी कालत्वात् प्रतिपन्नवत् ॥66॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I67" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>एतयाऽनुमया रोधान्न तादृङ्मोक्षरूपता ।</p>
+<p>यदि कालोऽपि नेत्याह कदेति प्रश्न उत्तरम् ॥67॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I68" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>किं वक्ष्यति यदावस्थां वदेत् सा पक्षतां व्रजेत् ।</p>
+<p>अवस्थात्वादिति ह्येव हेतुः साऽपि कदेति च ॥68॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I69" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>पृष्टे कालश्च वक्तव्यो नाकालत्वं ततो भवेत् ।</p>
+<p>न काल इति सामान्यनिषेधे कालगप्रमा ॥69॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I70" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>निरुणद्धि समश्चायं त्रयाणामुक्तवादिनाम् ।</p>
+<p>एकजीवत्वपक्षे तु कालाभावादियं प्रमा ॥70॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I71" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>कुपिता कालमाधाय द्वैतमेवोपपादयेत् ।</p>
+<p>विमतः प्रपञ्चवान् कालः कालत्वात् प्रतिपन्नवत् ॥71॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I72" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>इति चान्यानुमैकत्वं जीवस्य विनिवारयेत् ।</p>
+<p>कालशब्देश्वरैकत्वमतान्यप्येवमेव हि ॥72॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I73" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>निराकृतानि तेषां च समत्वात् पक्षदोषयोः ।</p>
+<p>ज्ञानं स्वरसभङ्ग्येव नित्यसन्तानमिष्यते ॥73॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I74" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>बौद्धाभ्यामपराभ्यां तु तत्राप्युक्तानुमा रिपुः ।</p>
+<p>मोक्षो न शुद्धविज्ञानसन्तानी कालगत्वतः ॥74॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I75" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>प्रतिपन्नो यथेत्येतदनुमानं तदुत्तरम् ।</p>
+<p>अनुमानानि सर्वाणि प्रतिसाधनयोगतः ॥75॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I76" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>निषिद्धान्युक्तभङ्ग्यैव श्रुतयश्चास्मदुक्तिगाः ।</p>
+<p>साङ्ख्यनैयायिकाद्याश्च प्राहुर्मोक्षं च(तु) निःसुखम् ॥76॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I77" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>इच्छाद्वेषप्रयत्नादेरपि सर्वात्मना लयम् ।</p>
+<p>तत्राहुर्नैतदप्यत्र शोभनं श्रुतयो यतः ॥77॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I78" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>महानन्दं च भोगं च नियमेन वदन्ति हि ।</p>
+<p>प्राकृतप्रियहानिस्तु प्रियास्पृष्टिरितीर्यते ॥78॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I79" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>अप्रियं प्रतिकूलं तदविशेषेण शब्दितम् ।</p>
+<p>नास्ति ह्यप्राकृतं दुःखं सतो जीवस्य कुत्रचित् ॥79॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I80" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>प्रियं स्वरूपमेवास्य बलानन्दादिवाक्यतः ।</p>
+<p>हेयत्वादप्रियस्यैव प्रियहानेरनिष्टतः ॥80॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I81" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>न समस्तप्रियाभावो मोक्षे प्रोक्ते तु युज्यते ।</p>
+<p>अप्रियस्य स्वरूपत्वमसुरेष्वेव हि श्रुतम् ॥81॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I82" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>असुरा नैवमेवं च नैवं चाखलिमानुषाः ।</p>
+<p>इत्यात्मप्रियहानाय को यतेत च बुद्धिमान् ॥82॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I83" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>सञ्ज्ञा नास्तीत्यपि ह्यस्य नामुक्तज्ञेयतेति हि ।</p>
+<p>धर्मानुच्छित्तिमेवास्य यतो वक्त्युत्तरश्रुतिः ॥83॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I84" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>आशङ्क्यास्य ज्ञानहानिं मैत्रेय्या मोहमाह माम् ।</p>
+<p>भवानित्युक्तवत्या हि नाहं मोहं वदामि ते ॥84॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I85" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>इत्युक्त्वा याज्ञवल्क्यो हि स्वरूपानाशमूचिवान् ।</p>
+<p>ज्ञानरूपस्य विज्ञाननाशस्तन्नाश एव यत् ॥85॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I86" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>इति शून्यमतोच्छित्त्यै पुनरानन्दपूर्वकान् ।</p>
+<p>धर्मानाहाप्यनुच्छिन्नांस्तार्किकैर्विनिवारितान् ॥86॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I87" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>मात्रासंसर्गमप्याह तथा माध्यन्दिनश्रुतिः ।</p>
+<p>आचिक्षेप मतं तच्च यस्मिन्न विषयादनम् ॥87॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I88" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>घ्राणादिभोगाभावस्य त्वनिष्टत्वहृदा श्रुतिः ।</p>
+<p>येनेदमखिलं वेद विज्ञातारं स्वमेव च ॥88॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I89" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>केन तं च विजानीयादित्यनिष्टं हि सर्वथा ।</p>
+<p>नाखिलज्ञापको विष्णुरज्ञेयो नियमेन हि ॥89॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I90" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>तज्ज्ञानार्थं हि वेदानामखिलानां प्रवर्तनम् ।</p>
+<p>प्रत्यक्षमात्मविज्ञानाविरोधानुभवादपि ॥90॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I91" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>न स्वविज्ञानितायां च विरोधः कश्चनेष्यते ।</p>
+<p>कर्तृकर्मविरोधश्च नित्यानुभवरोधतः ॥91॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I92" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>कथमेव पदं गच्छेद्विरोधोऽदृष्टबाधनम् ।</p>
+<p>‘सोऽश्नुते सर्वकामांश्च’ ‘कामान्नी कामरूप्यथ’ ॥92॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I93" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>इत्यादिश्रुतयश्चोक्तमर्थमेव वदन्ति हि ।</p>
+<p>अस्वातन्त्र्यादिवेत्युक्तं न द्वैताभावतः क्वचित् ॥93॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I94" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>आत्मैवाभूदिति ह्यस्मादविशेषप्रसङ्गतः ।</p>
+<p>‘अस्वातन्त्र्योपमाभेदभेदेष्विव उदीरितः’ ॥94॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I95" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>शब्दतत्त्व इति प्रोक्तं मैत्रेय्युक्तोत्तरं च किम् ।</p>
+<p>सुखादिधर्महानौ तु मुक्तेः किं च प्रयोजनम् ॥95॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I96" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>यद्यर्थो दुःखहानिः स्यादनर्थः सुखनाशनम् ।</p>
+<p>तयोश्च दुःखहानाद्धि सुखनाशोऽधिको भवेत् ॥96॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I97" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>प्राप्यापि दुःखं सुमहत्सुखलेशाप्तये जनः ।</p>
+<p>यतते सुखहानौ हि को मोक्षाय यतेत् पुमान् ॥97॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I98" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>अल्पाच्च सुखनाशाद्धि बिभेत्यतितरां जनः ।</p>
+<p>महच्च दुःखमाप्नोति सुखनाशनिवृत्तये ॥98॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I99" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>न च रागनिमित्तं तद्वीतरागा अपि स्फुटम् ।</p>
+<p>नारदाद्याः सुखार्थाय सहन्ते दुःखमञ्जसा ॥99॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I100" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>युद्धादिदर्शनं यस्मात् सुदुःखेनापि कुर्वते ।</p>
+<p>‘यदेन्द्रवैरोचनयोर्ब्रह्मास्त्राभ्यां सुतापिताः ॥100 ॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I101" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>अपि नैवाजहुर्युद्धरसात् ते नारदादयः’ ।</p>
+<p>इति स्कान्दवचनस्तस्मात् सुखाभावाय को यतेत् ॥101॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I102" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>विमतो दुःखयुग् यस्माच्चेतनः सन् सुखोज्झितः ।</p>
+<p>प्रतिपन्नो यथेत्येव चानुमा केन वार्यते ॥102॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I103" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>सर्वश्रुतिपुराणेषु सुखभावोक्तितस्तथा ।</p>
+<p>मुक्तौ न ग्राह्यमेवैतत्सुखाभावमतं बुधैः ॥103॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I104" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>‘सोऽनानन्दाद्विमुक्तः सन्नानन्दी भवति स्फुटम्’ ।</p>
+<p>‘निर्गुणे ब्रह्मणि मयि धारयन् विशदं मनः ॥104॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I105" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>परमानन्दमाप्नोति यत्र कामोऽवसीयते’(भाग.११.१५.१७) ।</p>
+<p>‘न विष्णुसदृशं दैवं न मोक्षसदृशं सुखम् ॥105॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I106" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>न वेदसदृशं वाक्यं न वर्णोङ्कारसंमितः’ ।</p>
+<p>‘यत्रानन्दाश्च मोदाश्च मुदः प्रमुद आसते ॥106॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I107" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>कामस्य यत्राप्ताः कामास्तत्र माममृतं कृधि’ ।</p>
+<p>इति श्रुतिपुराणानि तत्र तत्र वदन्ति हि ॥107॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I108" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>अतो मोक्षे सुखाभाव इति यत्किञ्चिदेव हि ।</p>
+<p>शिरःकराद्यभावश्च न मुक्तस्य भवेत् क्वचित् ॥108॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I109" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>श्रुतयश्च पुराणानि मानमत्र बहूनि च ॥109॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I110" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>‘न वर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्त्वं च मिश्रं न च कालविक्रमः ।</p>
+<p>न यत्र माया किमुतापरे हरेरनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः ॥110॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I111" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>श्यामावदाताः शतपत्रलोचनाः पिशङ्गवस्त्राः सुरुचः सुपेशसः ।</p>
+<p>सर्वे चतुर्बाहव उन्मिषन्मणिप्रवेकनिष्काभरणाः सुवर्चसः ॥111॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I112" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>प्रवालवैदूर्यमृणालवर्चसां परिस्फुरत्कुण्डलमौलिमालिनाम् ।</p>
+<p>भ्राजिष्णुभिर्यः परितो विराजते लसद्विमानावलिभिर्महात्मनाम् ॥112॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I113" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>विद्योतमानप्रमदोत्तमाभिः सविद्युदभ्रवलिभिर्यथा नभः ।</p>
+<p>श्रीर्यत्र रूपिण्युरुगायपादयोः करोति मानं बहुधा विभूतिभिः’(भाग.२.९.१०-१३) ॥113॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I114" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>‘ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्वान् गायत्रं त्वो गायति शक्वरीषु ।</p>
+<p>ब्रह्मा त्वो वदति जातविद्यां यज्ञस्य मात्रां विमिमीत उ त्वः’(ऋ.सं.१०.७१.११) ॥114॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I115" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>कामान्नरूपी चरतीतिपूर्व श्रुत्या पुराणोक्तिभिरप्यदोषः ।</p>
+<p>देहः स्वरूपात्मक एव तेषां मुक्तिं गतानामपि चेयते हि ॥115॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I116" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>शिरःकराद्यैरपि मुक्तिभाजो युक्ता यतस्ते पुरुषा इदानीम् ।</p>
+<p>यथेति पूर्वा अनुमाश्च जीव स्वरूपमङ्गादिकमावयन्ति(आपयन्ति) ॥116॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I117" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>न ब्रह्मरूपत्वममुष्य देहिनो मुक्तावपि स्यात् प्रमया कथञ्चित् ।</p>
+<p>स ब्रह्मणा सहितोऽशेषभोगान् भुङ्क्ते तथोपेत्य सुखार्णवं तम् ॥117॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I118" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>यत्तत्परं ज्योतिरुपेत्य जीवो निजस्वरूपत्वमवाप्य कामान् ।</p>
+<p>भुङ्क्ते स देवः(दैवं) पुरुषोत्तमोऽजः आत्मेति चोक्तो गुणपूर्तिहेतोः ॥118॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I119" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>सेतुः स देवोऽखिलमुक्तिभाजामुतामृतस्येष्ट इहेशिता यत् ।</p>
+<p>इत्यादिवाक्यैर्भगवद्वशः सन् भुङ्क्तेऽखिलान् मुक्तिगतोऽपि भोगान् ॥119॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I120" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>कालोऽप्यसौ नैक्ययुतः परेण जीवस्य कालो यत एष यद्वत् ।</p>
+<p>इत्यादिका अप्यनुमाः प्रमाणं मुक्तौ च जीवस्य परत्वरोधे ॥120॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I121" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>कथं च यः पूर्वमसौ न पश्चाद्भवेत् स एवेत्यपि युक्तिमेति ।</p>
+<p>यतो न दृष्टं यदभून्न पूर्वं पश्चात् तदासेति कुतश्च किञ्चित् ॥121॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I122" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>न चैव मुक्तौ न(तु) हरेः पृथक्त्वमैक्यं तथा स्यादिति युक्तिमेति ।</p>
+<p>यतो न कुत्रापि भिदाभिदा च दृष्टा चितश्चेतनया कुतश्चित् ॥122॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I123" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>इत्थं मतानि भ्रमजानि यस्मात् मोक्षं समुद्देश्यमपि भ्रमेण ।</p>
+<p>विदुर्न सम्यग्यदपीह लौकिकाः सुखं मम स्याच्च सदेति जानते ॥123॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I124" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>औदार्यमुच्चावचशक्तिरात्मस्वरूपदार्ढ्यं च निजस्वभावः ।</p>
+<p>स्वातन्त्र्यमापूर्णविशेषयोग्यता विरोधहानिश्च चतुर्थपादे ॥124॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I125" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>व्यवस्थितिस्त्वविशेषस्थितिश्च निषेधसामान्यविधिक्रियाणाम् ।</p>
+<p>विभक्तता चात्वरयैव सिद्धिर्विपक्षसम्प्राप्तिविरुद्धहेतवः ॥125॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I126" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>सुशक्यता शश्वदतिप्रसिद्धिर्विवेक(प्रसिद्धिविवेक)विन्यासविचारसञ्ज्ञाः ।</p>
+<p>नानाप्रवृत्तिः कृतकृत्यता च विपक्षतर्काः समतीतपादे ॥126॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I127" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>महाफलत्वं प्रविविक्तता च सन्धिग्रहः साधनमाप्तकृत्यम् ।</p>
+<p>विशेषकार्यं कृतिसंस्थितिश्च(कृतसंस्थितिश्च) सुयुक्तयो निर्णयगाः स्वपक्षे ॥127॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I128" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>व्यामिश्रता कार्यकरत्वमर्थक्लृप्तिः सुदार्ढ्यं परतन्त्रता च ।</p>
+<p>समानधर्मः कृतशेषता च लोकोपमा पूर्वमतानुसाराः ॥128॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I129" data-verse="AV_C04_S02">
+<p>विशेषसाम्यश्रुतिराढ्यता च समानलोपो महिमाविशेषः ।</p>
+<p>कृतार्थता शश्वदनुप्रवृत्तिः सिद्धान्तनिर्णीतिविशिष्टहेतवः ॥129॥</p>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C04_S02_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="नैकस्मिन्नधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">नैकस्मिन्नधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C04_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रधानवायुस्त्विह वायुनामा भूतेष्विति प्रोक्तगतोऽपि युक्त्या ।</span>
+<span class="shloka-line">यस्मात् श्रुतौ पवते चेति भूरिप्रोक्तो यतो भूतमानी च सोऽपि ॥130॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S02_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">महामानी त्वल्पमानी च यस्मात् तच्छब्देनाप्युच्यते तेन सोऽपि ।</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C04_S02_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="पराधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">पराधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C04_S02_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तस्मिन् लयं यान्ति भूतान्यशेषक्रमाविरोधेन स एव विष्णौ ॥131॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S02_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">इन्द्रदीनां तत्र लयः क्रमं तु प्रोक्तं विशेषादनुसृत्य नान्यत् ।</span>
+<span class="shloka-line">तस्मादशेषा गिरिजां प्रविश्य तयैव रुद्रं सह तेन वाणीम् ॥132॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S02_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तया पतिं प्राप्य सहैव तेन लयं हरौ यान्ति समस्तजीवाः ।</span>
+<span class="shloka-line">सोमस्तु वारीशयुतोऽनिरुद्धं विशत्यसौ काममसौ तु वारुणीम् ॥133॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S02_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सा शेषदेवं स गिरं च सैव वायुं विशत्यञ्ज इतीह निर्णयः ।</span>
+<span class="shloka-line">उमागिरीशाविति भारतीराविति स्म वाग्वेदता ब्रवीति ॥134॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S02_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अहीन्द्रपत्नीमहिपं विरिञ्चपत्नीं विरिञ्चं च विमुक्तिकाले ।</span>
+<span class="shloka-line">त एव यत्तत्पदमाप्नुवन्ति तत्काल एतान् समुपास्य जीवाः ॥135॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S02_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">ब्रह्मत्वकाले प्रविशन्ति चैतानिति स्म वाक् तादृशतामुपैति ।</span>
+<span class="shloka-line">सूर्योऽग्नियुक्तो गुरुमाप्य तेन शक्रं सहैतेन सुपर्णपत्नीम् ॥136॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S02_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तया सुपर्णं सह तेन वाणीं ब्रह्माणमेतद्गत एव याति ।</span>
+<span class="shloka-line">इन्द्रप्रवेशस्तु यदोच्यतेऽत्र तदा ह्युमेत्येव सुपर्णपत्नी ॥137॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S02_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">उक्ता सुपर्णश्च गिरीशनाम्ना ततो विरोधश्च न कश्चनात्र ।</span>
+<span class="shloka-line">भृग्वादयो दक्षमवाप्य तेन प्राप्येन्द्रमेतेन सुपर्णपत्नीम् ॥138॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S02_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">विशन्ति ये मनवो राजमुख्या मनुं प्रविश्याथ गता महेन्द्रम् ।</span>
+<span class="shloka-line">आकाश उर्वी च गुरुं प्रविश्य तेनैव यातः पुरुहूतदेवम् ॥139॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S02_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सनादयो यतयः काममेव विशन्ति शिष्टा अपि हव्यवाहम् ।</span>
+<span class="shloka-line">वर्णाश्रमाचाररता मनुष्या धर्मं मनुं सोऽपि समेति काले ॥140॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S02_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तमेव सर्वे पितरः सुरानुगाः सर्वे कुबेरं स च सोममेव ।</span>
+<span class="shloka-line">विमुक्तिकाले प्रविशन्त्यभीक्ष्णं भोगाश्च तद्देहगताः प्रभुञ्जते ॥141॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S02_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">आनन्दसुव्यक्तिरमुत्र तेषां भवत्यतश्चेष्टत एव निर्गताः ।</span>
+<span class="shloka-line">क्रीडन्ति भूयश्च समाविशन्ति तानेव सायुज्यमिदं वदन्ति ॥142॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S02_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सायुज्यहीनास्तु(हीनाश्च) लये तु सर्वे प्रोक्तेन मार्गेण विशन्ति सृष्टौ ।</span>
+<span class="shloka-line">बहिश्च निर्यान्ति ततोऽन्यदाऽपि सायुज्यभाजां भवति प्रवेशः ॥143॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S02_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">उक्तं समस्तं परमश्रुतौ हि प्रोक्तं च(तु) सर्गक्रमतो विपर्ययः ।</span>
+<span class="shloka-line">मुक्तौ लये यद्वदथो लयश्च विपर्ययेणेत्यवदद्गिरां प्रभुः(पतिः) ॥144॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S02_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">लये यतो मुक्तिरियं सुराणां भोगो विशेषेण च यं वदिष्यति ।</span>
+<span class="shloka-line">उक्तश्च बिम्बप्रतिबिम्बभावः पिङ्गश्रुतावुक्तलयानुसारतः ॥145॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S02_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">बिम्बे लयो यन्नियतश्च मुक्तौ चिदात्मनां तद्वशता च सर्वदा ।</span>
+<span class="shloka-line">तेजोऽभिधां तु श्रियमाप्य विष्णुमग्रे ततः पुत्रतयैव वायुः ॥146॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S02_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">आप्तः प्रसूतः पुनरेव विष्णुं प्रविश्य मुक्तः प्रलयेऽत्र तिष्ठति ।</span>
+<span class="shloka-line">सर्वेऽपि ते मुक्तगणा अमन्दसान्द्रं निजानन्दमशेषतोऽपि ॥147॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S02_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">भुञ्जन्त एवासत ईशदेहे लयेऽथ सर्गे बहिरेव यान्ति ।</span>
+<span class="shloka-line">प्रयाति धर्मं निर्ऋतिस्तु शक्रं मरुद्गणाः पार्षदास्तथैव ॥148॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S02_V02" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सर्वेऽनिरुद्धं पृतनाधिपाद्यास्तुरश्रुतिर्हीत्थमियं विमुक्तिः ।</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥</div>
+<span id="gr-C4-S3" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="तृतीयः पादः"></span>
+=== तृतीयः पादः ===
+<div class="introduction" id="AV_C04_S03_I1" data-verse="AV_C04_S03">
+<p>उत्क्रान्तमार्गश्च विमुक्तगम्यं पादोदितं सुक्रमविक्रमौ च ॥1॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S03_I1" data-verse="AV_C04_S03">
+<p>सान्तनिकप्राप्तिरभीष्टता च सौकर्यमित्यन्यमतस्य तर्काः ।</p>
+<p>विशेषसमप्राप्तिरुरुत्वमाप्तिः क्रमानुरागः कथितानुवृत्तिः ॥2॥</p>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C04_S03_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="कार्याधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">कार्याधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C04_S03_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">सिद्धान्तनिर्णीतिकराः प्रतीकं देहादिकं तद्गतमेव ये नराः ।</span>
+<span class="shloka-line">उपासते ते पुरतः समाप्नुयुर्ब्रह्माणमस्मान्मतिमाप्य विष्णुम् ॥3॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S03_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्राप्स्यन्त्यतोऽन्येऽपि तमाप्य तस्मात् हरिं गता मुक्तिभाजः परान्ते ॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥</div>
+<span id="gr-C4-S4" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="चतुर्थः पादः"></span>
+=== चतुर्थः पादः ===
+<div class="introduction" id="AV_C04_S04_I01" data-verse="AV_C04_S04">
+<p>अतिक्रमोक्तिः कृतिरर्थलाभः परागतिः पारगतिस्तदोकः ॥1॥</p>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S04_I02" data-verse="AV_C04_S04">
+<p>समस्तकार्यं वशिता च विश्वसम्भावना युक्तयस्त्वन्यपक्षके ।</p>
+<p>सामान्यरूपं प्रतिभानमुक्तिराश्चर्यता कृत्रिमतास्तदोषः ॥2॥</p>
+<p>विशेषक्लृतिः कृतनिश्चयश्च माहात्म्यमित्येव सुनिर्णयार्थाः ।</p>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C04_S04_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अनन्याधिपत्त्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अनन्याधिपत्त्यधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C04_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अनन्यभृत्यत्वमिहोदितेभ्यस्त्वन्यस्य भृत्यत्वनिवारणाय ॥3॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">पतिं यदेषामपि विष्णुमाह ह्युतामृतत्त्वस्य पतित्ववाग्घरेः ।</span>
+<span class="shloka-line">एतेऽपि चान्याधिपतित्वयुक्ता विष्ण्वन्यचित्वेन यथा पुमांसः ॥4॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">प्रसिद्धिभाजस्त्विति चानुमैव ह्यभीष्टसिद्ध्यै भवतीह निश्चयात् ।</span>
+<span class="shloka-line">मुक्तस्वकीयावरयन्तृताऽस्ति मुक्तावपि ब्रह्मपुरस्सराणाम् ॥5॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">अनेन देवेन तथाऽमुना च हीष्टे परार्वाक्तनलोकिनामिति ।</span>
+<span class="shloka-line">फलं श्रुतिर्ज्ञानत आह मुक्तावेतच्च सर्वाशुभनाशलिङ्गात् ॥6॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">लोकाधिपत्यं च विधातुरेव सर्वात्मनेत्याह तुरश्रुतिश्च ।</span>
+<span class="shloka-line">सर्वे बलिं देवगणा वहन्तीत्येतच्च नान्यस्य तु युक्तिमेति ॥7॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">लोका इतीहापि तु लोकितां वचो लोका इति ह्येव रवः प्रजासु ।</span>
+<span class="shloka-line">प्रयुज्यते सर्वजनैः सदैव तन्मानिनो लोकपदेन चोक्ताः ॥8॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">तद्गास्तु मुक्ता इह लोकशब्दाः अन्योन्यनाथा इति पैङ्गिनां श्रुतिः ।</span>
+<span class="shloka-line">अलोकशब्देन विमुक्तिभाजो वाच्याः पदं तादृगपीह युक्तम् ॥9॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">लोकाभिधाश्चापि यतो हि मुक्ताः प्रकाशरूपाः सततं च सर्वे ।</span>
+<span class="shloka-line">ब्रह्मैव लोकाधिपतिर्विमुक्तो भवेदिति प्राह तुरश्रुतिश्च ॥10॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">न चेह विज्ञानफलं समुक्तं लोकाधिपत्यं रविबिम्बगे हरौ ।</span>
+<span class="shloka-line">उक्तं पृथक् तच्च पुरैव यस्मात् भेदोऽमुनेत्यादि च सम्यगुक्तः ॥11॥</span>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
+<div class="verse-text">
+<div class="shloka">
+<span class="shloka-line">त्वप्रत्ययं चाप्यतिहाय नैव रूपेण तेनेति भवेदिहार्थः ।</span>
+<span class="shloka-line">भवत्यसावित्यणुशब्दमत्र विहाय वाक्यानि बहूनि दोषः ॥12॥</span>
+</div>
+</div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C04_S02_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="नैकस्मिन्नधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">नैकस्मिन्नधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C04_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C04_S02_V01" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">प्रधानवायुस्त्विह वायुनामा भूतेष्विति प्रोक्तगतोऽपि युक्त्या ।</span>
+<span class="shloka-line">अतो जगद्य्वापृतिमन्त एव ब्रह्मादयः पूर्णगुणाः क्रमेण ।</span>
-<span class="shloka-line">यस्मात् श्रुतौ पवते चेति भूरिप्रोक्तो यतो भूतमानी च सोऽपि ॥130॥</span>
+<span class="shloka-line">अमन्दमानन्दमजस्रमेव भुञ्जन्त आत्मीयमजात्समासते ॥13॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C04_S02_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="पराधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">पराधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C04_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C04_S02_V02" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">तस्मिन् लयं यान्ति भूतान्यशेषक्रमाविरोधेन स एव विष्णौ ॥131॥</span>
+<span class="shloka-line">नमो नमोऽशेषविशेषपूर्णगुणैकधाम्ने पुरुषोत्तमाय ।</span>
+<span class="shloka-line">भक्तानुकम्पादतिशुद्धसंविद्दात्रेऽनुपाधिप्रियसद्गुणात्मने ॥14॥</span>
 </div>
 </div>
 </div>
-<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥</div>
+<div class="verse" id="AV_C04_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<span id="gr-C4-S3" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="तृतीयः पादः"></span>
-=== तृतीयः पादः ===
-<div class="introduction" id="AV_C04_S03_I1" data-verse="AV_C04_S03">
-<p>उत्क्रान्तमार्गश्च विमुक्तगम्यं पादोदितं सुक्रमविक्रमौ च ॥1॥</p>
-</div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S03_I1" data-verse="AV_C04_S03">
-<p>सान्तनिकप्राप्तिरभीष्टता च सौकर्यमित्यन्यमतस्य तर्काः ।</p>
-<p>विशेषसमप्राप्तिरुरुत्वमाप्तिः क्रमानुरागः कथितानुवृत्तिः ॥2॥</p>
-</div>
-<span id="gr-adh-AV_C04_S03_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="कार्याधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">कार्याधिकरणम्</h4>
-<div class="verse" id="AV_C04_S03_V01" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">सिद्धान्तनिर्णीतिकराः प्रतीकं देहादिकं तद्गतमेव ये नराः ।</span>
+<span class="shloka-line">यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं बट् तद्दर्शनमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् ।</span>
-<span class="shloka-line">उपासते ते पुरतः समाप्नुयुर्ब्रह्माणमस्मान्मतिमाप्य विष्णुम् ॥3॥</span>
+<span class="shloka-line">वायो रामवचोनयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं वपुर्मध्वो यत्तु तृतीयमेतदमुना ग्रन्थः कृतः केशवे ॥15॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
-<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥</div>
-<span id="gr-C4-S4" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="चतुर्थः पादः"></span>
-=== चतुर्थः पादः ===
-<div class="introduction" id="AV_C04_S04_I01" data-verse="AV_C04_S04">
-<p>अतिक्रमोक्तिः कृतिरर्थलाभः परागतिः पारगतिस्तदोकः ॥1॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="AV_C04_S04_I02" data-verse="AV_C04_S04">
-<p>समस्तकार्यं वशिता च विश्वसम्भावना युक्तयस्त्वन्यपक्षके ।</p>
-<p>सामान्यरूपं प्रतिभानमुक्तिराश्चर्यता कृत्रिमतास्तदोषः ॥2॥</p>
-<p>विशेषक्लृतिः कृतनिश्चयश्च माहात्म्यमित्येव सुनिर्णयार्थाः ।</p>
 </div>
-<span id="gr-adh-AV_C04_S04_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अनन्याधिपत्त्यधिकरणम्"></span><h4 class="gr-section-head">अनन्याधिपत्त्यधिकरणम्</h4>
+<div class="verse" id="AV_C04_S04_V01" type="shloka" data-doc="AV">
-<div class="verse" id="AV_C04_S04_V01" type="sutra" data-doc="AV">
 <div class="verse-text">
 <div class="shloka">
-<span class="shloka-line">अनन्यभृत्यत्वमिहोदितेभ्यस्त्वन्यस्य भृत्यत्वनिवारणाय ॥3॥</span>
+<span class="shloka-line">निःशेषदोषरहित कल्याणाखिलसद्गुण ।</span>
+<span class="shloka-line">भूतिस्वयम्भुशर्वादिवन्द्यं त्वां नौमि मे प्रियम् ॥16॥</span>
 </div>
 </div>