Satprashna: Difference between revisions

| text    = प्रजानां पालनाद् विष्णुः प्रजापतिरितीरितः । स वायुं सूर्यनामानं चन्द्रनाम्नीं सरस्वतीम् ॥ सूर्याचन्द्रगतौ देवः ससर्ज पुरुषोत्तमः । तावाविश्य स्वयं विष्णुः सर्वसृष्टीः(सर्वसृष्टिं .हृ) करोत्यजः ॥

| text    = अमूर्तस्थः स वायुस्तु(वायुस्थः .हृ) मूर्तसंस्था सरस्वती । आदित्यस्थः स वायुस्तु प्राणान् आत्मनि सन्नयेत् ॥ प्राच्याः प्राणास्तथेन्द्राद्या दक्षिणाश्च यमादयः । प्रतीच्या वरुणाद्यास्तु सोमाद्या उत्तराः स्मृताः । शेषमित्राववाचीनौ वीन्द्रकामावुदक्तनौ । सभार्याः कोणपैः सार्धं चत्वारो दिशिदिश्यपि ॥

| text    = संवत्सरस्थो भगवान् वागीरावयनस्थितौ ।

| text    = मासस्थितः स भगवान् पक्षयोर्वाक् च मारुतः । अहोरात्रे तु भगवान् प्राणो(प्राणोऽह्न्यथ च .हृ) ह्यहनि वाङ् निशि ॥ दम्पत्योर्भगवान् विष्णुर्भार्यास्था तु सरस्वती । भर्तृस्थः स स्वयं वायुरेवं जानन् विमुच्यते ॥ इति प्रजापतिसंहितायाम्

| text    = वायुरग्निः इत्यत्र भूतवायुरुच्यते(भुतवायुः।)।

| text    = प्राण शब्देन प्रधानवायुः ।

| text    = आत्मतः परमात्मतः॥

| text    = ‘विष्णोर्वायुः समुत्पन्नो वायोः सर्वाश्च देवताः । प्राणाद्यास्तान्नयन् प्राण आज्ञापयति राजवत् ॥ स्वयं च पञ्चरूपस्सन् दद्यान्मोक्षादिकं प्रभुः ॥’ इति प्रभञ्जने

| text    = ‘रश्मीनामविशेषेऽपि (ह्यज्ञगृष्टिव्यपेक्षया .हृ) ह्यन्यदृष्टिव्यपेक्षया । सूर्यस्य मण्डलं यान्तीत्युच्यन्ते तददर्शनात् ॥ एवं विष्णोस्तु सामीप्याद् देवानां सुप्तिगस्य तु । व्यवहाराकरत्वाच्च एकीभाव इतीर्यते (इवेर्यते .हृ)॥’ इति च

| text    = भगवतः शरीरवत् सादृश्ययुक्ते जीवे सुखं भवति । ‘कस्यैतत् सुखं भवति’ इति पृष्टत्वात् । न ह्यचेतनस्य शरीरस्य सुखं भवति । ‘यस्याऽत्मा शरीरम्’ इति च श्रुतिः । सादृश्याद् देहवज्जीवो विष्णोस्तस्य सुखं भवेत् । सुप्तौ तस्य सुखार्थं हि भगवान् सुप्तिमानयेत्॥’ इति च

| text    = ‘प्रणवेन हरिं ध्यायन् ब्रह्मलोकं समेत्य च । ज्ञानं चतुर्मुखात् प्राप्य मुच्यते नात्र संशयः ॥’

| text    = ‘कर्मेति पुष्करः प्रोक्त उषा नामाभिमानिनी । लोकाभिमानी पर्जन्यः स्वाहा वै मन्त्रदेवता ॥ तपोऽभिमानी वह्निश्च वरुणो वीर्यदेवता । अन्नस्य देवता सोमो मनोनामाऽनिरुद्धकः ॥ इन्द्रियेशाश्च सूर्याद्याश्चक्षुराद्यभिमानिनः । रुद्रो वीन्द्रः शेषकामौ मनसस्त्वेव देवताः ॥ श्रद्धेति वायोः पत्नी स्यात् सर्वेषां प्रभवाप्यया । तस्याश्च कारणं प्राणः सर्वेषामुत्तमोत्तमः ॥ तस्यापीशः कारणं च वासुदेवः परोऽव्ययः । न तस्य सदृशः कश्चित् कुत एवोत्तमो भवेत् । तं ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुर्विदित्वैवं (परावरम् .हृ) परात्परम्॥’ इति तत्त्वविवेके । एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च । खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी॥’ इति मन्त्रोक्त एव क्रमः । न हीन्द्रियेभ्यो मनः पश्चात् । तत्प्राक् श्रुतेश्च इति च भगवद्वचनम् ॥

| text    = विष्णोः प्राणस्ततः श्रद्धा तस्या रुद्रो मनोऽभिधः । तस्माद् इन्द्रस्त्विन्द्रियात्मा तस्य सोमोऽन्नदेवता ॥ ततश्च वरुणस्सृष्टस्तस्माद् अग्निस्ततोऽवरः । आकाशदेवता विघ्नस्ततो वायोः सुतो मरुत् ॥ तस्माद् अग्निः पावकाख्यः प्रथमोऽग्नेः सुतस्ततः । ततः पर्जन्य उद्भूतः स्वाहाऽतो मन्त्रदेवता ॥ उदात्मको(उदकात्मकः .हृ) बुधस्तस्या उषा (नामात्मका .हृ)नामात्मिका ततः । ततः शनिः पृथिव्यात्मा कर्मात्मा पुष्करस्ततः ॥ क्रमात् प्रत्यवरा ह्येते(एते .हृ) मुक्ताः सर्वगुणैरपि । नित्यमुक्तस्ततो(नित्यमुक्तस्तथा) विष्णुः प्राणादप्युत्तमोत्तमः॥’ इति च।

| text    = समुद्रे इत्येव प्रोच्यते । पुरुषे इत्येवं प्रोच्यते । ‘भिद्येते तासां नामरूपे’, ‘भिद्येते चासां नामरूपे’ इत्युक्तत्वात् । अज्ञैरनवगतान्यपि समुद्रे स्थितानां नदीनाम्, विष्णौ स्थितानां मुक्तानां च भिन्नान्येव नामरूपाणि सन्त्येवेत्यर्थः ।

| text    = न च भेदशब्दो नाशे प्रयुज्यमानः क्‍वापि(क्‍वचिद्) दृष्टः । घटादावपि बहुभाव एव भेदशब्दः प्रयुज्यते । नाशस्त्वर्थत एवावगम्यते । न चात्रार्थतोऽपि नाशोऽवगम्यते । न हि नामानि रूपाणि च कपालवद् बहुधा भूतानि तिष्ठन्ति । अतो ‘भिद्येते’ इति पृथक्त्वमेवोच्यते । ‘अरा इव रथनाभौ कला यस्मिन् प्रतिष्ठिताः’ इति वाक्यशेषाच्च । अतः पुरुषे भिन्नानि(भिन्नानि प्रतिष्ठितानि) नामरूपाणि प्रतिष्ठितानीत्येवार्थः । अस्तगमनं त्वादित्यवदज्ञानामविज्ञेयत्वमेव । ‘प्राणादयः कला यस्मिन् मुक्ता नित्यं प्रतिष्ठिताः । पृथक्पृथङ्‍ नामरूपैर्नमस्तस्मै पराय ते ॥’ इति(च) सत्तत्त्वे ॥

| text    = नमो नमोऽस्तु हरये प्रेष्ठप्रेष्ठतमाय ते(मे) । परमानन्दसन्दोहसान्द्रानन्दवपुष्मते ॥