Jump to content

Kathalakshanam/Vyakhya/Kathalakshana-tika: Difference between revisions

From Anandamakaranda
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Line 9: Line 9:
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V03"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V03"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V03"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V03"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
{{Teeka
| verse_id = KL_C01_V03
| verse_id = KL_C01_V03
| id      = KL_C01_V03_Kathalakshana-tika
| id      = KL_C01_V03_Kathalakshana-tika
| name    = Kathalakshana-tika
| label    = कथालक्षणटीका
| text    = प्रवक्ष्यामि कथालक्षणमिति प्रतिज्ञातं निरूपयितुमाह– वादो जल्पो वितण्डेति ॥ वादादीनां लक्षणं निरूपयति– तत्वनिर्णयमित्यादिना ॥ केवलं तत्वनिर्णयं गुरुशिष्ययोरन्येषां वा सतां परस्परं पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहेण समिता मनोहरा कथाऽसौ वाद इत्युच्यते । सत्सिद्धान्तं उत्सादयितुं यत्रासतः स्वपक्षसाधनं कुर्युस्तत्रासत्सु तत्वस्याकथनीयत्वात् स्वपक्षसाधनमकृत्वा सन्तस्तत्पक्षदूषणमेव कुर्युः , सेयं स्वपक्षस्थापनरहिता परपक्षदूषणरूपा कथा वितण्डेत्यर्थः । वादे तु प्रतिवादिना सहैव तत्वं निर्णेतव्यमिति नियमो नास्ति ॥ 1-3॥
| text    = प्रवक्ष्यामि कथालक्षणमिति प्रतिज्ञातं निरूपयितुमाह– वादो जल्पो वितण्डेति ॥ वादादीनां लक्षणं निरूपयति– तत्वनिर्णयमित्यादिना ॥ केवलं तत्वनिर्णयं गुरुशिष्ययोरन्येषां वा सतां परस्परं पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहेण समिता मनोहरा कथाऽसौ वाद इत्युच्यते । सत्सिद्धान्तं उत्सादयितुं यत्रासतः स्वपक्षसाधनं कुर्युस्तत्रासत्सु तत्वस्याकथनीयत्वात् स्वपक्षसाधनमकृत्वा सन्तस्तत्पक्षदूषणमेव कुर्युः , सेयं स्वपक्षस्थापनरहिता परपक्षदूषणरूपा कथा वितण्डेत्यर्थः । वादे तु प्रतिवादिना सहैव तत्वं निर्णेतव्यमिति नियमो नास्ति ॥ 1-3॥
}}
}}
Line 24: Line 26:
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V04"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V04"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V04"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V04"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
{{Teeka
| verse_id = KL_C01_V04
| verse_id = KL_C01_V04
| id      = KL_C01_V04_Kathalakshana-tika
| id      = KL_C01_V04_Kathalakshana-tika
| name    = Kathalakshana-tika
| label    = कथालक्षणटीका
| text    = प्रतिवाद्यसामर्थ्ये प्राश्निकैः सहापि निर्णेतुं शक्यत्वादित्याह– स्वयं वेति ॥
| text    = प्रतिवाद्यसामर्थ्ये प्राश्निकैः सहापि निर्णेतुं शक्यत्वादित्याह– स्वयं वेति ॥
}}
}}
Line 39: Line 43:
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V05"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V05"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V05"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V05"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
{{Teeka
| verse_id = KL_C01_V05
| verse_id = KL_C01_V05
| id      = KL_C01_V05_Kathalakshana-tika
| id      = KL_C01_V05_Kathalakshana-tika
| name    = Kathalakshana-tika
| label    = कथालक्षणटीका
| text    = प्राश्निकलक्षणमाह– रागद्वेषविहीना इत्यादिना ॥ विषमसङ्ख्याका विषमा उच्यन्ते । सद्गुणानां समीचीनगुणवतां सर्वेषां चेतनानां विष्णुभक्तिरेव स्वलक्षणमव्यभिचरितलक्षणम् । विष्णुभक्त्यभावे सज्जना एव न सम्भवन्ति । अतो विष्णुभक्तिपरा एव प्राश्निका भाव्या इत्यर्थः ॥
| text    = प्राश्निकलक्षणमाह– रागद्वेषविहीना इत्यादिना ॥ विषमसङ्ख्याका विषमा उच्यन्ते । सद्गुणानां समीचीनगुणवतां सर्वेषां चेतनानां विष्णुभक्तिरेव स्वलक्षणमव्यभिचरितलक्षणम् । विष्णुभक्त्यभावे सज्जना एव न सम्भवन्ति । अतो विष्णुभक्तिपरा एव प्राश्निका भाव्या इत्यर्थः ॥
}}
}}
Line 54: Line 60:
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V08"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V08"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V08"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V08"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
{{Teeka
| verse_id = KL_C01_V08
| verse_id = KL_C01_V08
| id      = KL_C01_V08_Kathalakshana-tika
| id      = KL_C01_V08_Kathalakshana-tika
| name    = Kathalakshana-tika
| label    = कथालक्षणटीका
| text    = चिन्तयेत्तत्वनिर्णयम् इत्युक्तम् । तच्चिन्ताप्रकारमाह– पृष्टेनेत्यादिना ॥ प्रतिवादिना पृष्टेन वादिनेत्यर्थः । ‘नैषा तर्केण मतिरापनेया’ इति श्रुतेः परतत्वसिद्ध्यर्थमादावागम एव प्रयोक्तव्यः । गमानुगृहीतानुमानस्य प्रबलत्वेन प्रत्यनुमानासम्भवात् । आगमानन्तरमनुमानमपि प्रयोक्तुं शक्यते । प्रयुक्तस्यान्यार्थ एव प्रतिवादिना वक्तव्यः । न प्रत्यनुमानम् दुर्बलत्वादित्यर्थः ।
| text    = चिन्तयेत्तत्वनिर्णयम् इत्युक्तम् । तच्चिन्ताप्रकारमाह– पृष्टेनेत्यादिना ॥ प्रतिवादिना पृष्टेन वादिनेत्यर्थः । ‘नैषा तर्केण मतिरापनेया’ इति श्रुतेः परतत्वसिद्ध्यर्थमादावागम एव प्रयोक्तव्यः । गमानुगृहीतानुमानस्य प्रबलत्वेन प्रत्यनुमानासम्भवात् । आगमानन्तरमनुमानमपि प्रयोक्तुं शक्यते । प्रयुक्तस्यान्यार्थ एव प्रतिवादिना वक्तव्यः । न प्रत्यनुमानम् दुर्बलत्वादित्यर्थः ।
}}
}}
Line 69: Line 77:
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V10"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V10"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V10"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V10"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
{{Teeka
| verse_id = KL_C01_V10
| verse_id = KL_C01_V10
| id      = KL_C01_V10_Kathalakshana-tika
| id      = KL_C01_V10_Kathalakshana-tika
| name    = Kathalakshana-tika
| label    = कथालक्षणटीका
| text    = आगमशब्दार्थमाह– ऋग्यजुः इत्यादिना ॥
| text    = आगमशब्दार्थमाह– ऋग्यजुः इत्यादिना ॥
}}
}}
Line 84: Line 94:
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V13"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V13"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V13"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V13"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
{{Teeka
| verse_id = KL_C01_V13
| verse_id = KL_C01_V13
| id      = KL_C01_V13_Kathalakshana-tika
| id      = KL_C01_V13_Kathalakshana-tika
| name    = Kathalakshana-tika
| label    = कथालक्षणटीका
| text    = वादिप्रयुक्तागमस्य योऽन्यार्थः उक्तः तस्मिन्नागमोऽन्यो वक्तव्यः प्रतिवादिना । प्रतिवाद्युक्तागमस्यान्यार्थतां वादिनां स्वपक्षसिद्ध्यर्थं साधयित्वा स्वागमस्यान्यार्थता निश्चयेन निराकार्या उपपत्तिबलात् । एवमुपक्रमोपसंहारादिभिः स्वागमं निर्णीय तथैव परप्रयुक्तागमोऽपि यदा निर्णीयते स्वपक्षानुसारेण तदा निश्शेषनिर्णयो भवतीत्याह स्वपक्ष इत्यादिना ॥
| text    = वादिप्रयुक्तागमस्य योऽन्यार्थः उक्तः तस्मिन्नागमोऽन्यो वक्तव्यः प्रतिवादिना । प्रतिवाद्युक्तागमस्यान्यार्थतां वादिनां स्वपक्षसिद्ध्यर्थं साधयित्वा स्वागमस्यान्यार्थता निश्चयेन निराकार्या उपपत्तिबलात् । एवमुपक्रमोपसंहारादिभिः स्वागमं निर्णीय तथैव परप्रयुक्तागमोऽपि यदा निर्णीयते स्वपक्षानुसारेण तदा निश्शेषनिर्णयो भवतीत्याह स्वपक्ष इत्यादिना ॥
}}
}}
Line 99: Line 111:
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V14"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V14"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V14"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V14"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
{{Teeka
| verse_id = KL_C01_V14
| verse_id = KL_C01_V14
| id      = KL_C01_V14_Kathalakshana-tika
| id      = KL_C01_V14_Kathalakshana-tika
| name    = Kathalakshana-tika
| label    = कथालक्षणटीका
| text    = एवमागमैकवेद्यत्वचिन्तां निर्वर्त्य प्रत्यक्षादिसिद्धार्थनिर्णयचिन्तां निर्वर्तयति– प्रत्यक्षसिद्धेष्विति ॥ घटादिसद्भावप्रत्यक्षेण प्रतिपादयेत् । सुखदुः खादिसद्भावमनुभवेन प्रतिपादयेत् । तद्दार्ढ्यायानन्तरमनुमानादिकमपि प्रयुञ्ज्यात् प्रतिवादिनं प्रतिवादीत्यर्थः ।
| text    = एवमागमैकवेद्यत्वचिन्तां निर्वर्त्य प्रत्यक्षादिसिद्धार्थनिर्णयचिन्तां निर्वर्तयति– प्रत्यक्षसिद्धेष्विति ॥ घटादिसद्भावप्रत्यक्षेण प्रतिपादयेत् । सुखदुः खादिसद्भावमनुभवेन प्रतिपादयेत् । तद्दार्ढ्यायानन्तरमनुमानादिकमपि प्रयुञ्ज्यात् प्रतिवादिनं प्रतिवादीत्यर्थः ।
}}
}}
Line 114: Line 128:
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V15"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V15"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V15"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V15"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
{{Teeka
| verse_id = KL_C01_V15
| verse_id = KL_C01_V15
| id      = KL_C01_V15_Kathalakshana-tika
| id      = KL_C01_V15_Kathalakshana-tika
| name    = Kathalakshana-tika
| label    = कथालक्षणटीका
| text    = तत्वविषये यदागमवाक्यं वादी वा प्रतिवादी वा वदेत् तत्सतां तुष्टिकरमेव तावुभौ वदेतामित्याह परतुष्टिकरमिति ॥
| text    = तत्वविषये यदागमवाक्यं वादी वा प्रतिवादी वा वदेत् तत्सतां तुष्टिकरमेव तावुभौ वदेतामित्याह परतुष्टिकरमिति ॥
}}
}}
Line 129: Line 145:
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V16"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V16"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V16"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V16"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
{{Teeka
| verse_id = KL_C01_V16
| verse_id = KL_C01_V16
| id      = KL_C01_V16_Kathalakshana-tika
| id      = KL_C01_V16_Kathalakshana-tika
| name    = Kathalakshana-tika
| label    = कथालक्षणटीका
| text    = एवंविधवादकथायां एक एव वादी एक एव प्रतिवादीत्यपि नियमो नास्ति । बहवो वादिनो बहवः प्रतिवादिनो बहुतराश्च प्राश्निकाः सभ्यादयश्चिरकालं वा तत्वनिर्णयपर्यन्तं प्रयतेरन् । तत्वनिर्णयावसानत्वाद्वादस्य । जल्पस्तु वादिप्रतिवादिपक्षिणोरन्यतरपराजयमाह– एवं निर्णयपर्यन्तमिति ॥
| text    = एवंविधवादकथायां एक एव वादी एक एव प्रतिवादीत्यपि नियमो नास्ति । बहवो वादिनो बहवः प्रतिवादिनो बहुतराश्च प्राश्निकाः सभ्यादयश्चिरकालं वा तत्वनिर्णयपर्यन्तं प्रयतेरन् । तत्वनिर्णयावसानत्वाद्वादस्य । जल्पस्तु वादिप्रतिवादिपक्षिणोरन्यतरपराजयमाह– एवं निर्णयपर्यन्तमिति ॥
}}
}}
Line 144: Line 162:
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V17"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V17"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V17"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V17"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
{{Teeka
| verse_id = KL_C01_V17
| verse_id = KL_C01_V17
| id      = KL_C01_V17_Kathalakshana-tika
| id      = KL_C01_V17_Kathalakshana-tika
| name    = Kathalakshana-tika
| label    = कथालक्षणटीका
| text    = तत्वनिर्णयानुपयुक्ताग्रहेण वादे साक्षात्प्रतिपक्षिपराजयः न तु न्यूनोक्त्यधिकोक्त्यादिदूषणेन । तत्र सभ्यैः प्रतिपक्षी पराजित इत्युक्ते यद्यसौ संवादं करोति तर्हि श्लाघ्यो भवेत् । न दण्ड्यः । संवादाकरणे निन्द्यो वा यथायोग्यं दण्ड्यो वा भवेत् । तदेतदाह तत्वनिर्णयवैलोम्यमित्यादिना ॥
| text    = तत्वनिर्णयानुपयुक्ताग्रहेण वादे साक्षात्प्रतिपक्षिपराजयः न तु न्यूनोक्त्यधिकोक्त्यादिदूषणेन । तत्र सभ्यैः प्रतिपक्षी पराजित इत्युक्ते यद्यसौ संवादं करोति तर्हि श्लाघ्यो भवेत् । न दण्ड्यः । संवादाकरणे निन्द्यो वा यथायोग्यं दण्ड्यो वा भवेत् । तदेतदाह तत्वनिर्णयवैलोम्यमित्यादिना ॥
}}
}}
Line 159: Line 179:
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V20"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V20"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V20"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V20"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
{{Teeka
| verse_id = KL_C01_V20
| verse_id = KL_C01_V20
| id      = KL_C01_V20_Kathalakshana-tika
| id      = KL_C01_V20_Kathalakshana-tika
| name    = Kathalakshana-tika
| label    = कथालक्षणटीका
| text    = वाद्युक्तस्य प्रतिवादिनं प्रति प्राश्निकैरनुवादः कर्तव्य इति वादजल्पयोः नियमो नास्ति । अननुवादेऽपि दूषणाभावात् । अनुवादाभावेऽपि वादिप्रतिवादिभ्या मेव जल्पकथायाः कर्तुं शक्यत्वादित्याह– अनुवादेति ॥
| text    = वाद्युक्तस्य प्रतिवादिनं प्रति प्राश्निकैरनुवादः कर्तव्य इति वादजल्पयोः नियमो नास्ति । अननुवादेऽपि दूषणाभावात् । अनुवादाभावेऽपि वादिप्रतिवादिभ्या मेव जल्पकथायाः कर्तुं शक्यत्वादित्याह– अनुवादेति ॥
}}
}}
Line 174: Line 196:
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V21"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V21"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V21"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V21"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
{{Teeka
| verse_id = KL_C01_V21
| verse_id = KL_C01_V21
| id      = KL_C01_V21_Kathalakshana-tika
| id      = KL_C01_V21_Kathalakshana-tika
| name    = Kathalakshana-tika
| label    = कथालक्षणटीका
| text    = विरोधासङ्गतिन्यूनोक्त्यादिदूषणमिव विद्याहीनत्वलिङ्गमपि वादिनः प्रतिवादिपराजयनिमित्तं भवति । जल्पवितण्डाप्रवृत्तिच्छेदः । न हि हीनविद्यस्याधिकविद्येन जल्पो वा वितण्डा वा युज्यते । समानविद्ययोरेव तदर्हत्वादित्याह– विद्याहीनत्वलिङ्गेऽपीति ॥ यत्पराजयनिमित्तनिग्रहस्थानं तद्विरोधासङ्गतिन्यूनाधिकसंवादानुक्त्याख्यषट्कमेव । साध्याविशिष्टत्वादिनिग्रहस्थानानां विरोधादिषु अन्तर्भावादनन्तर्भूतनिग्रहस्थानाभावादित्याह– तदभावादिति ॥
| text    = विरोधासङ्गतिन्यूनोक्त्यादिदूषणमिव विद्याहीनत्वलिङ्गमपि वादिनः प्रतिवादिपराजयनिमित्तं भवति । जल्पवितण्डाप्रवृत्तिच्छेदः । न हि हीनविद्यस्याधिकविद्येन जल्पो वा वितण्डा वा युज्यते । समानविद्ययोरेव तदर्हत्वादित्याह– विद्याहीनत्वलिङ्गेऽपीति ॥ यत्पराजयनिमित्तनिग्रहस्थानं तद्विरोधासङ्गतिन्यूनाधिकसंवादानुक्त्याख्यषट्कमेव । साध्याविशिष्टत्वादिनिग्रहस्थानानां विरोधादिषु अन्तर्भावादनन्तर्भूतनिग्रहस्थानाभावादित्याह– तदभावादिति ॥
}}
}}
Line 189: Line 213:
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V22"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V22"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V22"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V22"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
{{Teeka
| verse_id = KL_C01_V22
| verse_id = KL_C01_V22
| id      = KL_C01_V22_Kathalakshana-tika
| id      = KL_C01_V22_Kathalakshana-tika
| name    = Kathalakshana-tika
| label    = कथालक्षणटीका
| text    = यद्विद्याहीनत्वं तद्वादिप्रतिवादिविद्यापरीक्षाकाले प्राश्निकैरेव मन्तव्यम् । न तु वादिना प्रतिवादिना वा उद्भाव्यम् । अतो न तन्निगृहस्थानान्तरमित्याशयवानाह– विद्यापरीक्षापूर्वैव वृत्तिर्जल्पवितण्डयोरिति ॥ यद्यप्यत्र जल्पवितण्डयोः न्यूनोक्त्याधिकोक्त्यादिदूषणं पराजयनिमित्तमुक्तं तदौत्सर्गिकं ज्ञातव्यम् ।
| text    = यद्विद्याहीनत्वं तद्वादिप्रतिवादिविद्यापरीक्षाकाले प्राश्निकैरेव मन्तव्यम् । न तु वादिना प्रतिवादिना वा उद्भाव्यम् । अतो न तन्निगृहस्थानान्तरमित्याशयवानाह– विद्यापरीक्षापूर्वैव वृत्तिर्जल्पवितण्डयोरिति ॥ यद्यप्यत्र जल्पवितण्डयोः न्यूनोक्त्याधिकोक्त्यादिदूषणं पराजयनिमित्तमुक्तं तदौत्सर्गिकं ज्ञातव्यम् ।
}}
}}
Line 204: Line 230:
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V23"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V23"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V23"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V23"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
{{Teeka
| verse_id = KL_C01_V23
| verse_id = KL_C01_V23
| id      = KL_C01_V23_Kathalakshana-tika
| id      = KL_C01_V23_Kathalakshana-tika
| name    = Kathalakshana-tika
| label    = कथालक्षणटीका
| text    = क्वचिदपवादोऽस्तीत्याह– स्खलितत्वादिमात्रेण न तत्रापि पराजय इति ॥ न्यूनोक्त्यनन्तरमेवाधिकोक्तौ न न्यूनोक्त्यादिना पराजयो भवतीत्यर्थः । एवं जल्पवितण्डालक्षणं शोधितमित्युपसंहरति– वादजल्पवितण्डानामिति ॥
| text    = क्वचिदपवादोऽस्तीत्याह– स्खलितत्वादिमात्रेण न तत्रापि पराजय इति ॥ न्यूनोक्त्यनन्तरमेवाधिकोक्तौ न न्यूनोक्त्यादिना पराजयो भवतीत्यर्थः । एवं जल्पवितण्डालक्षणं शोधितमित्युपसंहरति– वादजल्पवितण्डानामिति ॥
}}
}}
Line 219: Line 247:
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V25"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V25"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V25"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V25"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
{{Teeka
| verse_id = KL_C01_V25
| verse_id = KL_C01_V25
| id      = KL_C01_V25_Kathalakshana-tika
| id      = KL_C01_V25_Kathalakshana-tika
| name    = Kathalakshana-tika
| label    = कथालक्षणटीका
| text    = वादजल्पवितण्डाभिः भगवत्प्रतिपक्षनिरासाद्भगवत्पक्षस्थापनात् कथालक्षणकथनेन भगवत्प्रीतिः भवतीत्याह आनन्दतीर्थमुनिनेति ॥ ॥ इति श्रीपद्मनाभतीर्थभट्टारकविरचिता श्रीकथालक्षणटीका समाप्ता ॥
| text    = वादजल्पवितण्डाभिः भगवत्प्रतिपक्षनिरासाद्भगवत्पक्षस्थापनात् कथालक्षणकथनेन भगवत्प्रीतिः भवतीत्याह आनन्दतीर्थमुनिनेति ॥ ॥ इति श्रीपद्मनाभतीर्थभट्टारकविरचिता श्रीकथालक्षणटीका समाप्ता ॥
}}
}}

Revision as of 12:12, 7 June 2026

कथालक्षणटीका

कथालक्षणटीका


कथालक्षणटीका
प्रवक्ष्यामि कथालक्षणमिति प्रतिज्ञातं निरूपयितुमाह– वादो जल्पो वितण्डेति ॥ वादादीनां लक्षणं निरूपयति– तत्वनिर्णयमित्यादिना ॥ केवलं तत्वनिर्णयं गुरुशिष्ययोरन्येषां वा सतां परस्परं पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहेण समिता मनोहरा कथाऽसौ वाद इत्युच्यते । सत्सिद्धान्तं उत्सादयितुं यत्रासतः स्वपक्षसाधनं कुर्युस्तत्रासत्सु तत्वस्याकथनीयत्वात् स्वपक्षसाधनमकृत्वा सन्तस्तत्पक्षदूषणमेव कुर्युः , सेयं स्वपक्षस्थापनरहिता परपक्षदूषणरूपा कथा वितण्डेत्यर्थः । वादे तु प्रतिवादिना सहैव तत्वं निर्णेतव्यमिति नियमो नास्ति ॥ 1-3॥
कथालक्षणटीका


कथालक्षणटीका
प्रतिवाद्यसामर्थ्ये प्राश्निकैः सहापि निर्णेतुं शक्यत्वादित्याह– स्वयं वेति ॥
कथालक्षणटीका


कथालक्षणटीका
प्राश्निकलक्षणमाह– रागद्वेषविहीना इत्यादिना ॥ विषमसङ्ख्याका विषमा उच्यन्ते । सद्गुणानां समीचीनगुणवतां सर्वेषां चेतनानां विष्णुभक्तिरेव स्वलक्षणमव्यभिचरितलक्षणम् । विष्णुभक्त्यभावे सज्जना एव न सम्भवन्ति । अतो विष्णुभक्तिपरा एव प्राश्निका भाव्या इत्यर्थः ॥
कथालक्षणटीका


कथालक्षणटीका
चिन्तयेत्तत्वनिर्णयम् इत्युक्तम् । तच्चिन्ताप्रकारमाह– पृष्टेनेत्यादिना ॥ प्रतिवादिना पृष्टेन वादिनेत्यर्थः । ‘नैषा तर्केण मतिरापनेया’ इति श्रुतेः परतत्वसिद्ध्यर्थमादावागम एव प्रयोक्तव्यः । गमानुगृहीतानुमानस्य प्रबलत्वेन प्रत्यनुमानासम्भवात् । आगमानन्तरमनुमानमपि प्रयोक्तुं शक्यते । प्रयुक्तस्यान्यार्थ एव प्रतिवादिना वक्तव्यः । न प्रत्यनुमानम् दुर्बलत्वादित्यर्थः ।
कथालक्षणटीका


कथालक्षणटीका
आगमशब्दार्थमाह– ऋग्यजुः इत्यादिना ॥
कथालक्षणटीका


कथालक्षणटीका
वादिप्रयुक्तागमस्य योऽन्यार्थः उक्तः तस्मिन्नागमोऽन्यो वक्तव्यः प्रतिवादिना । प्रतिवाद्युक्तागमस्यान्यार्थतां वादिनां स्वपक्षसिद्ध्यर्थं साधयित्वा स्वागमस्यान्यार्थता निश्चयेन निराकार्या उपपत्तिबलात् । एवमुपक्रमोपसंहारादिभिः स्वागमं निर्णीय तथैव परप्रयुक्तागमोऽपि यदा निर्णीयते स्वपक्षानुसारेण तदा निश्शेषनिर्णयो भवतीत्याह स्वपक्ष इत्यादिना ॥
कथालक्षणटीका


कथालक्षणटीका
एवमागमैकवेद्यत्वचिन्तां निर्वर्त्य प्रत्यक्षादिसिद्धार्थनिर्णयचिन्तां निर्वर्तयति– प्रत्यक्षसिद्धेष्विति ॥ घटादिसद्भावप्रत्यक्षेण प्रतिपादयेत् । सुखदुः खादिसद्भावमनुभवेन प्रतिपादयेत् । तद्दार्ढ्यायानन्तरमनुमानादिकमपि प्रयुञ्ज्यात् प्रतिवादिनं प्रतिवादीत्यर्थः ।
कथालक्षणटीका


कथालक्षणटीका
तत्वविषये यदागमवाक्यं वादी वा प्रतिवादी वा वदेत् तत्सतां तुष्टिकरमेव तावुभौ वदेतामित्याह परतुष्टिकरमिति ॥
कथालक्षणटीका


कथालक्षणटीका
एवंविधवादकथायां एक एव वादी एक एव प्रतिवादीत्यपि नियमो नास्ति । बहवो वादिनो बहवः प्रतिवादिनो बहुतराश्च प्राश्निकाः सभ्यादयश्चिरकालं वा तत्वनिर्णयपर्यन्तं प्रयतेरन् । तत्वनिर्णयावसानत्वाद्वादस्य । जल्पस्तु वादिप्रतिवादिपक्षिणोरन्यतरपराजयमाह– एवं निर्णयपर्यन्तमिति ॥
कथालक्षणटीका


कथालक्षणटीका
तत्वनिर्णयानुपयुक्ताग्रहेण वादे साक्षात्प्रतिपक्षिपराजयः न तु न्यूनोक्त्यधिकोक्त्यादिदूषणेन । तत्र सभ्यैः प्रतिपक्षी पराजित इत्युक्ते यद्यसौ संवादं करोति तर्हि श्लाघ्यो भवेत् । न दण्ड्यः । संवादाकरणे निन्द्यो वा यथायोग्यं दण्ड्यो वा भवेत् । तदेतदाह तत्वनिर्णयवैलोम्यमित्यादिना ॥
कथालक्षणटीका


कथालक्षणटीका
वाद्युक्तस्य प्रतिवादिनं प्रति प्राश्निकैरनुवादः कर्तव्य इति वादजल्पयोः नियमो नास्ति । अननुवादेऽपि दूषणाभावात् । अनुवादाभावेऽपि वादिप्रतिवादिभ्या मेव जल्पकथायाः कर्तुं शक्यत्वादित्याह– अनुवादेति ॥
कथालक्षणटीका


कथालक्षणटीका
विरोधासङ्गतिन्यूनोक्त्यादिदूषणमिव विद्याहीनत्वलिङ्गमपि वादिनः प्रतिवादिपराजयनिमित्तं भवति । जल्पवितण्डाप्रवृत्तिच्छेदः । न हि हीनविद्यस्याधिकविद्येन जल्पो वा वितण्डा वा युज्यते । समानविद्ययोरेव तदर्हत्वादित्याह– विद्याहीनत्वलिङ्गेऽपीति ॥ यत्पराजयनिमित्तनिग्रहस्थानं तद्विरोधासङ्गतिन्यूनाधिकसंवादानुक्त्याख्यषट्कमेव । साध्याविशिष्टत्वादिनिग्रहस्थानानां विरोधादिषु अन्तर्भावादनन्तर्भूतनिग्रहस्थानाभावादित्याह– तदभावादिति ॥
कथालक्षणटीका


कथालक्षणटीका
यद्विद्याहीनत्वं तद्वादिप्रतिवादिविद्यापरीक्षाकाले प्राश्निकैरेव मन्तव्यम् । न तु वादिना प्रतिवादिना वा उद्भाव्यम् । अतो न तन्निगृहस्थानान्तरमित्याशयवानाह– विद्यापरीक्षापूर्वैव वृत्तिर्जल्पवितण्डयोरिति ॥ यद्यप्यत्र जल्पवितण्डयोः न्यूनोक्त्याधिकोक्त्यादिदूषणं पराजयनिमित्तमुक्तं तदौत्सर्गिकं ज्ञातव्यम् ।
कथालक्षणटीका


कथालक्षणटीका
क्वचिदपवादोऽस्तीत्याह– स्खलितत्वादिमात्रेण न तत्रापि पराजय इति ॥ न्यूनोक्त्यनन्तरमेवाधिकोक्तौ न न्यूनोक्त्यादिना पराजयो भवतीत्यर्थः । एवं जल्पवितण्डालक्षणं शोधितमित्युपसंहरति– वादजल्पवितण्डानामिति ॥
कथालक्षणटीका


कथालक्षणटीका
वादजल्पवितण्डाभिः भगवत्प्रतिपक्षनिरासाद्भगवत्पक्षस्थापनात् कथालक्षणकथनेन भगवत्प्रीतिः भवतीत्याह आनन्दतीर्थमुनिनेति ॥ ॥ इति श्रीपद्मनाभतीर्थभट्टारकविरचिता श्रीकथालक्षणटीका समाप्ता ॥