Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha/C2: Difference between revisions

=== पादः 1 ===

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_I01">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S01_I01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S01_I01

| id      = AV_C02_S01_I01_Nyayasudha

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ द्वितीयाध्यायः ॥</p>

<p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥</p>

<p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि स्मृतेरित्यस्य न नञर्थेन सम्बन्धो घटते, विरोधश्च समासे गुणभूतः, तथाऽपि बुद्ध्या विविक्तेन तेन सम्बन्धः सम्भवति ।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_I02">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S01_I02"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S01_I02

| id      = AV_C02_S01_I02_Nyayasudha

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">६सु०- युक्तिविरोधपरिहारलक्षणेऽत्र पादे स्मृतिविरोधपरिहारो न कर्तव्योऽसङ्गतत्वात्, कर्तव्यतायां वा प्राथम्यं कुतः; इत्यत आह

। बृहत्तन्त्रादेरित्यर्थः ।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_I04">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S01_I04"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S01_I04

| id      = AV_C02_S01_I04_Nyayasudha

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">९सु०- एतत्पादाधिकरणपूर्वपक्षसिद्धान्तयुक्तः सङ्क्षेपेणाह

<p class="gr-vyakhya-para">समाधानमपीदमयुक्तम्, सकलशास्त्रप्रमाणकत्वमुक्तार्थस्याभिधाय इदानीं स्मृतिमात्रोपादाने कारणाभावात् । पराभिधित्सितं दोषमवबुध्य श्रुतिपरित्यागस्त्वयुक्तः, किन्तु स परिहर्तव्यः, अन्यथा प्रागपि श्रुतिः अनादेया स्यात् ।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A001">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S01_A001"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S01_A001

| id      = AV_C02_S01_A001_Nyayasudha

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">किञ्च पञ्चरात्रादिस्मृतीनामप्रामाण्यं परस्येष्टमेव, वासुदेवार्चनादिपरतया सावकाशताऽपि तेन सम्भाव्येत, साम्यापादनमात्रेऽपि परस्यैव जयो निश्चयप्रतिबन्धकत्वात्  इत्यतो निर्दलं पूर्वपक्षं तावदुज्जीवयति

<p class="gr-vyakhya-para">अनभ्यासदशापन्ने तु विषये प्रमाणान्तरसंवादात्प्रवृत्तिसामर्थ्याद्वा मोहविप्रलिप्सयोर्निवृत्तिः; इत्यतो म्लेच्छा अप्याप्ता भवन्ति, किमुत महानुभावा रुद्रादय इति ॥</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A001_B2">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S01_A001_B2"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S01_A001_B2

| id      = AV_C02_S01_A001_B2_Nyayasudha

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">१४सु०- एवं पूर्वपक्षसूत्राभिप्रायमभिधाय सिद्धान्तसूत्रतात्पर्यमाह

<p class="gr-vyakhya-para">कपालं भस्मना स्नानं लकुटं (च कला)कलशार्चनम् ॥ इत्यादि ।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A001_B7">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S01_A001_B7"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S01_A001_B7

| id      = AV_C02_S01_A001_B7_Nyayasudha

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">२८सु०- ननु यथाऽधिकारसाधनयोः सौलभ्यमुक्तमेवं तद्दौर्लभ्यमपि तत्रैवोक्तमिति चेत्तर्हि न केवलं फलविसंवादेन पाशुपतादीनामप्रामाण्यम्, किन्नाम परस्परविसंवादेनापीत्याह

<p class="gr-vyakhya-para">तदेवं पाशुपतादीनाम् अपस्मृतित्वान्न तद्विरोधेनोक्तार्थासम्भवः शङ्कनीय इति स्थितम् ॥</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A002">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S01_A002"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S01_A002

| id      = AV_C02_S01_A002_Nyayasudha

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">२९सु०- परिहृतः स्मृतिविरोधः । सम्प्रति युक्तिविरोधः परिह्रियते । तथा हि । श्रुत्यादिसमन्वयेन खलु जगज्जन्मादिकारणत्वं ब्रह्मणो निरूपितम् । तत्र श्रुतेरेव प्रामाण्यं तावद् दुर्लभम् ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">यद्धि फलव्यभिचारि तदप्रमाणं दृष्टम्, यथा विप्रलम्भवाक्यम् । फलव्यभिचारिणी च श्रुतिः, पुत्रकामेष्ट्याद्यनुष्ठानेऽपि कदाचित्पुत्रजन्माद्यनुपलब्धेः । अन्यथा फलानुपलब्ध्योक्तं पाशुपताद्यप्रामाण्यमपि न स्यात् । एकदेशे चाप्रामाण्ये तन्न्यायेनैकदेशान्तरस्याप्यप्रामाण्यानुमानं सुलभमेव ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">३२सु०- पौरुषेयतामपि श्रुतयोऽभिदधतीति चेन्न, आप्तोक्तत्वस्य दुरवधारणतायाः प्रागुक्तत्वेन पौरुषेयत्वे प्रामाण्यावधारणानुपपत्तिप्रसङ्गेन दुर्बलत्वात् । प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वेन, अपौरुषेयत्वेऽपि कारणाभावात्प्रामाण्यं न स्यादि ति प्रसङ्गस्याभासत्वात् । प्रबलश्रुत्यनुसारेण तत्तत्पुरुषप्रवर्तितत्वमेव तासामर्थोऽवगन्तव्यः । तथा च ऋचः सामानि जज्ञिरे , ऋग्वेद एवाग्नेरजायते त्याद्युपपन्नं भवति । न ह्येकं वाक्यमनेककर्तृकमिति सम्भवति, सम्भवति त्वनेकप्रवर्तितमिति ।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A003">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S01_A003"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S01_A003

| id      = AV_C02_S01_A003_Nyayasudha

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">३३सु०- यदपि पिपीलिकालिपिवदबुद्धिपूर्वकत्वादप्रामाण्यं श्रुतेरिति, तन्निराकरोति

प्रकारो, द्रष्टव्य इति ॥</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A004">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S01_A004"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S01_A004

| id      = AV_C02_S01_A004_Nyayasudha

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ असदधिकरणम् ॥</p>

<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-॥ ॐ असदिति चेन्न प्रतिषेधमात्रत्वात् ॐ ॥</p>

<p class="gr-vyakhya-para">५७सु०- एतेनास्मदनुमानेऽकार्यत्वमुपाधिरित्यपि निरस्तः(म्) । (स्वातन्त्र्येण) जीवाद्यकृतेऽपि घटादावकार्यत्वाभावात्, प्रतिपक्षे बाधादिदोषानुषङ्गाच्चेति सर्वं सुस्थम् ॥</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A005">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S01_A005"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S01_A005

| id      = AV_C02_S01_A005_Nyayasudha

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">५८सु०- अतीताधिकरणे ब्रह्मणो जगज्जन्मादिकारणत्वे श्रुतिसंवादित्वेन प्रबलया</p>

<p class="gr-vyakhya-para">युक्त्या विरोधः परिहृतः । इदानीं तु श्रुतिसिद्ध(लिङ्ग)त्वेन प्रबलया युक्त्या विरोधः परिह्रियते ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">यद्वैतदर्थप्रतिपादनाय कथं चेत्याद्युत्तरवाक्यमत्रापि संयोज्य व्याख्येयमित्युक्त एव सूत्रार्थ इति ॥</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A006">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S01_A006"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S01_A006

| id      = AV_C02_S01_A006_Nyayasudha

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">६४सु०- प्राक् प्रमाणमूलत्वतत्संवादित्वाभ्यां प्रबलया युक्त्या उक्तेर्थे विरोधो निरस्तः । बाहुल्यलक्षणबलवद्युक्तिविरोधपरिहाराय इदमधिकरणमारभ्यते ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">तदिदं ब्रह्मपरिणामवादी व्याचष्टे  । अनन्तराधिकरणे भोग्यवर्गस्य परिणामतः सिद्धप्रातिस्विकरूपभेदानपह्नवेन लोकसिद्ध(द्धं)कारणाभेदमङ्गीकृत्य साङ्ख्यसिद्धान्तेन शास्त्रतो भोक्तृवर्गस्य स्वाभाविकरूपब्रह्माविभागे भोग्यस्यापि ब्रह्मैक्यवत् भोक्तृत्वापत्तिमाशङ्क्य अनैकान्तिकत्वेन निरासो (वि)ऽभिहितः । सम्प्रति वैशेषिकादिमतेन स्वरूपकार्यव्यपदेशादिभेदेन कार्यस्य कारणात्म(क)त्वासिद्ध्या प्रपञ्चस्य ब्रह्माद्वैतम् आक्षिप्य समाधीयते ॥</p>

इत्यादिना वास्तवस्यैव तस्य साधयिष्यमाणत्वात् ॥ अतो दुर्घटमेतदधिकरणम्  इति ।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A007">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S01_A007"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S01_A007

| id      = AV_C02_S01_A007_Nyayasudha

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">१०६सु०- अतो द्वितीयपक्षमङ्गीकृत्य प्रसङ्गौ जीवकर्तृत्वस्येश्वराधीनतानङ्गीकारविषयौ व्याकरिष्यन्नादौ तावदीश्वराधीनताङ्गीकारे प्रसङ्गनिवृत्तिप्रकारमागमवाक्योदाहरणेन दर्शयति

<p class="gr-vyakhya-para">किञ्च विरुद्धश्च स्वभावश्चेति कथम्, न हि स्वयमेव स्वेन सद्वितीय इति युक्तम्, प्रमितत्वान्न विरोध इति तु प्रत्युक्तम् । चैतन्यसामर्थ्यादिदं घटत इति चेत्, धूमवानपि कश्चिन्निरग्निको घटताम् । अथ विशेषशक्त्येदमुपपद्यत इति चेत्, घटेऽप्युपपद्यताम्, न हि तत्र विशेषो नास्ति । विशेषवैचित्र्यान्नेति चेत्, तदेव कुतः । तस्माद्भगवानेव स्वरूपस्वभावविशेषाणां नियामकश्चैतन्यमवच्छेदकं विधाय विशेषं निमित्तीकृत्य विरुद्धे अप्यभेदबहुत्वे समावेश्याभेदेन निरवयवत्वशब्दकोपमपास्य बहुत्वेन कृत्स्नप्रसक्तिं न्यक्कृत्य कार्यानुरूपं सामर्थ्यविशेषं (नि)योजयञ्जीवेन कारयतीत्यङ्गीकर्तव्यमिति ।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A008">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S01_A008"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S01_A008

| id      = AV_C02_S01_A008_Nyayasudha

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">नन्वेतत्सर्वं जीवसामर्थ्यादिनाऽशक्यसम्पादनं कथं भगवानपि सम्पादयेदित्यत आह

<p class="gr-vyakhya-para">यद्वा कर्तृत्वेन प्रयोजनस्य तेन चापूर्णत्वस्य इदं साधनं विवक्षितमुतापादनमिति सिद्धान्ती विकल्प्याद्यमाद्येन निराचष्टे, न कर्तृत्वेन प्रयोजनवत्त्वं साध्यम्, कृतकृत्यत्वेन प्रयोजनाभावस्यैव निश्चितत्वात् । न चासिद्धो हेतुः, अथैष एव परम आनन्दो निरनिष्टो निरवद्य इति श्रुतेः । प्रयोजनवत्त्वेनापूर्णतानुमानं तु गर्भस्रावेणैव ग(लि)तमि  ति । आद्यस्य दूषणान्तरं वदन् द्वितीयं द्वितीयेन निराकरोतीति ।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A009">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S01_A009"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S01_A009

| id      = AV_C02_S01_A009_Nyayasudha

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">१२२सु०- ननूक्तमत्र लोकवदिति सूत्रेण साधनस्यापादनस्य वा न किञ्चिद् दूषणमुद्भाव्यत इति । मैवम्, बाधादेरुद्भावनादि त्याशयवान् द्वितीयसूत्रस्य तात्पर्यमाह

<p class="gr-vyakhya-para">तथा चायमर्थः । नावान्तरविषयप्रयोजनाभ्यां वाक्यस्य प्रामाण्यं सम्भवति, किन्नाम यद्वाक्यं यन्म(हा)हत्प्रयोजनमुद्दिश्य यं प्रधानं विषयं प्रतिपादयितुं प्रवृत्तं तत्ताभ्यां(एव) प्रयोजनविषयाभ्यामुपेतं प्रामाण्यमश्नुते, तदभावेऽवान्तरप्रयोजनादेरप्यसिद्धेः, सिद्धौ वा तस्यैव प्राधान्यप्राप्तेः । वेदवाक्यं च मोक्षोद्देशेन परमेश्वरे महातात्पर्योपेतमित्युक्तम् । तत्तयोरेव विषयप्रयोजनयोरुपपत्तौ प्रमाणं स्यान्नान्यथेति ॥</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A010">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S01_A010"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S01_A010

| id      = AV_C02_S01_A010_Nyayasudha

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">१४१सु०-  प्राणिनां विविधान्देहेन्द्रिय•दि)विषयांस्तत्फलं च सुखदुःखलक्षणमुत्पादयन्नीश्वरः किं तदीयं धर्माधर्मरूपं कर्मापेक्षते न वा । आद्ये तस्य स्वातन्त्र्यप्रच्युतिः । द्वितीये निर्निमित्तं कांश्चित्सुखयन्विषमः स्यात्, कांश्चिद् दुःखयन्निर्घृणः स्यात् । इत्युभयथा न तस्य सर्वकर्तृत्वमि त्येव पूर्वपक्षोऽत्राधिकरणे निरा</p>

<p class="gr-vyakhya-para">क्रियते ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">अतोऽदूषणत्वादङ्गीकृतं सूत्रकृतेति न कश्चिद्दोषः । तथा च भाष्यम् न च पुनर्वैषम्याद्यापातेन दोष इति ॥</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A011">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S01_A011"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S01_A011

| id      = AV_C02_S01_A011_Nyayasudha

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">१४२सु०- सर्वे चेतना अपूर्णगुणा दोषिणश्च दृष्टाः, तद्दृष्टान्तेन चेतनत्वादीश्वरस्यापि समासव्यासाभ्यामपरिपूर्णगुणत्वं दोषित्वं च स्यादि ति पूर्वपक्षोऽत्राधिकरणे निरस्यते । तदिदमस्पष्टं भाष्ये, चशब्दसमुच्चितायाः श्रुतेरेवोदाहृतत्वात्, युक्तेरव्युत्पादनात् । ततः</p>

<p class="gr-vyakhya-para">स्पष्टं व्याचष्टे

<p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः</p>

}}

</div>

=== पादः 2 ===

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_I01">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S02_I01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S02_I01

| id      = AV_C02_S02_I01_Nyayasudha

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">॥ रचनानुपपत्त्यधिकरणम् ॥</p>

<p class="gr-vyakhya-para">१सु०- सकलजगज्जन्मादिकारणे सकलगुणपरिपूर्णे समस्तावद्यगन्धविधुरे परे ब्रह्मणि विष्णौ समस्तश्रुतिसमन्वयो यः प्रथमाध्यायेऽभिहितः, तस्य साङ्ख्यादिसमयविरोधेनान्यथात्वश(ङ्कायां तन्निराकरणार्थमयं)ङ्कां निवारयितुं द्वितीयपाद आरभ्यते ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । यद्यपि परमतसाधकानामस्मन्मतबाधकानां च स्मृत्यादीनामाभासत्वव्युत्पादनेन स्वपरपक्षसाधनोपालम्भौ कृतावेवेति परमार्थः, तथाऽप्युक्तेऽर्थे पुनः पुरुषस्य आशङ्का भवत्येव, किमेतदेवमन्यथा वेति । कस्मात् । अभियोगतो (दर्शनान•ं) मतानां प्रवृत्तत्वात् तदुपलम्भादिति ।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_I04">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S02_I04"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S02_I04

| id      = AV_C02_S02_I04_Nyayasudha

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">६सु०- ननु च श्रुतयस्तावदपौरुषेयतयाऽनाशङ्कितदोषाः बहुल(प्रबल)युक्तिभिश्चानुसंहितार्था निरस्तसमस्तप्रतिपक्षाश्च । तत्कथं तत्समन्वयसिद्धेऽर्थेऽभियोगप्रवृत्तदर्शनोपलम्भमात्रेणान्यथात्वशङ्का स्यात्, अतिप्रसङ्गात् । नन्वत एवोक्तं

<p class="gr-vyakhya-para">एतेन पूर्वपादेनास्य पादस्य प्रपञ्च्यप्रपञ्चकभावलक्षणा सङ्गतिः, प्रपञ्चने प्रयोजनं चोक्तं भवति । तदिदमुक्तमितरेषामित्यादि भाष्येण ।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_I08">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S02_I08"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S02_I08

| id      = AV_C02_S02_I08_Nyayasudha

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">८सु०- नन्वेतदशक्यम्, तैः स्वप्रमेयाणां दृढतर्कागमसाधितत्वात् परकयतर्कादेर्निरस्तत्वात्; इत्यत आह

<p class="gr-vyakhya-para">यद्यप्येतत्पादान्ते वक्तव्यम्; तथाऽप्यत्र प्रसङ्गा(दा)गतं बुद्धिसमाधानायोक्तमिति ।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_I09">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S02_I09"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S02_I09

| id      = AV_C02_S02_I09_Nyayasudha

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">१०सु०- यद्येवं तर्ह्येतेषां सुदृढनिरूढानां समयानां सर्वथोत्सादनस्याशक्यत्वात् व्यर्थेयं निराकृतिरित्यत आह

<p class="gr-vyakhya-para">तदेवं समर्थितः पादारम्भः ।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A001">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S02_A001"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S02_A001

| id      = AV_C02_S02_A001_Nyayasudha

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">तत्राद्याधिकरणे निरीश्वरसाङ्ख्यमतं निराक्रियते । न च तत्स्वरूपाज्ञाने दूषणं सुबोधं भवति इत्यतः तन्मतस्थितिं तावद्दर्शयति

<p class="gr-vyakhya-para">तथा हि । परमचेतनस्य भगवत एव सर्वकर्तृत्वं प्रागुक्तम् । तस्य केवलप्रकृतिकर्तृकत्ववादः साक्षाद्विरोधीति प्रथममपाकृतः । तत्र मा भूत् केवलस्याचेतनस्य प्रधानस्य जगत्कर्तृत्वम्, ईश्वरानुगृहीतस्य तु भविष्यतीत्याशङ्का द्वितीयाधिकरणे (निरस्ता) निराकृता । मा भूदचेतनस्य कर्तृत्वं किन्तु शरीरस्यैव चैतन्याश्रयस्य कर्तृत्वमस्त्वित्याशङ्क्य शरीरस्य चैतन्याश्रयताऽयोगात् पुनस्तदवस्थः कर्तृत्वायोग इति तृतीयेऽभिहितम् । इदानीं तु केवलस्याचेतनस्य कर्तृत्वायोगेऽपि चेतनसन्निधानेन तदुपपत्तेः किमीश्वरे(णेत्या)णेत्येषा शङ्का निराक्रियते ।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A004">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S02_A004"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S02_A004

| id      = AV_C02_S02_A004_Nyayasudha

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">११५सु०- तन्मतरीतिः सूत्र एवोक्तेति तदेव व्याचष्टे

प्रमाणं योगिप्रत्यक्षानुमानागमात्मकं सर्वकर्तारमीश्वरं प्रतिपादयति, तस्मादिति पूर्वेण सम्बन्धः ॥</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A005">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S02_A005"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S02_A005

| id      = AV_C02_S02_A005_Nyayasudha

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">१२१ सु०- प्रकृत्युपसर्जनपुरुषकर्तृत्ववादिनां निरीश्वरसाङ्ख्यैकदेशिनां मतम् अत्र निराक्रियते ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">तथा हि अश्मानय(नप्र)नादिप्रवृत्तौ तावत्पुरुषस्य प्राधान्यं शरीरस्य च उपसर्जनत्वमनुभवसिद्धमित्युक्तम् । तथा च तद्दृष्टान्तेन महदादिकार्यमपि प्रकृत्युपसर्जनपुरुषकर्तृकमनुमीयते । पुरुषस्य च चेतनत्वेन न कर्तृत्वानुपपत्तिः । सुषुप्त्यादौ</p>

<p class="gr-vyakhya-para">१२८सु०- नन्वेवं तर्हि उत्तराधिकरणानामनारम्भ एव, निराकरिष्यमाणै(रु)रप्युक्तविशेषणस्येश्वरस्यानभ्युपगतत्वादिति चेत् । सत्यम् । तथाऽपि तन्मतानामत्यन्तहेयताप्रदर्शनाय दूषणान्तराणि व्युत्पादयितुमुत्तरो ग्रन्थः ॥</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A006">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S02_A006"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S02_A006

| id      = AV_C02_S02_A006_Nyayasudha

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ वैशेषिकाधिकरणम् ॥</p>

<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ महद्दीर्घवद्वा ह्रस्वपरिमण्डलाभ्याम् ॐ ॥</p>

न वैशेषिकादिमतविरोधेनासमञ्जसो मन्तव्य इति भावः ॥</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A007">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S02_A007"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S02_A007

| id      = AV_C02_S02_A007_Nyayasudha

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ समुदायाधिकरणम् ॥</p>

<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ समुदाय उभयहेतुकेऽपि तदप्राप्तिः ॐ ॥</p>

<p class="gr-vyakhya-para">॥ इति समुदायाधिकरणम् ॥</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A008">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S02_A008"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S02_A008

| id      = AV_C02_S02_A008_Nyayasudha

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ असदधिकरणम् ॥</p>

<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ नासतोऽदृष्टत्वात् ॐ ॥</p>

<p class="gr-vyakhya-para">॥ इति असदधिकरणम् ॥</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A009">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S02_A009"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S02_A009

| id      = AV_C02_S02_A009_Nyayasudha

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ अनुपलब्ध्यधिकरणम् ॥</p>

<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-  ॐ न भावोऽनुपलब्धेः ॐ ॥</p>

<p class="gr-vyakhya-para">॥ इति अनुपलब्ध्यधिकरणम् ॥</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A010">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S02_A010"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S02_A010

| id      = AV_C02_S02_A010_Nyayasudha

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ नैकस्मिन्नधिकरणम् ॥</p>

<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ नैकस्मिन्नसम्भवात् ॐ ॥</p>

<p class="gr-vyakhya-para">॥ इति नैकस्मिन्नधिकरणम् ॥</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A011">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S02_A011"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S02_A011

| id      = AV_C02_S02_A011_Nyayasudha

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ पत्युरधिकरणम् ॥</p>

<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-  ॐ पत्युरसामञ्जस्यात् ॐ ॥</p>

<p class="gr-vyakhya-para">॥ इति पत्त्युरधिकरणम् ॥ ॥</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A012">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S02_A012"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S02_A012

| id      = AV_C02_S02_A012_Nyayasudha

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ उत्पत्त्य(शक्त्य)धिकरणम् ॥</p>

<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ उत्पत्त्यसम्भवात् ॐ ॥</p>

<p class="gr-vyakhya-para">॥ इति द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥</p>

}}

</div>

=== पादः 3 ===

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S03_I09">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S03_I09"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S03_I09

| id      = AV_C02_S03_I09_Nyayasudha

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ वियदधिकरणम् ॥</p>

<p class="gr-vyakhya-para">१सु०- न वियदश्रुतेरित्यादि पादप्रतिपाद्यं साङ्गतिकं दर्शयति

<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अनूभूतियुक्तिबहुवाग्वैलोम्यं च ततोऽधिकम् ।  एतत्सर्वं ततः साम्यं द्वारवैयर्थ्यमेव च । दृष्टयुक्त्यनुसारित्वमुक्तान्यार्थाविरोधतः ।  प्रसिद्धनामस्वीकारो बहुवाक्यानुवर्तिता । लोकदृष्टानुसारित्वं जीवसाम्यमनादिता ।  तत्र तत्र परिज्ञानं गुणसाम्यश्रुती तथा । उत्पत्तिमत्त्वं स्वगुणाननुभूत्यल्पकल्पने । नानाश्रुतिश्च वैचित्र्यं युक्तयः पूर्वपक्षगाः । व्यवस्थाऽनुपपत्तिश्च स्वातन्त्र्यमनुसारिता ।  मुख्यता शक्तिमत्त्वं च वैरूप्यं सर्वसङ्ग्रहः । गत्यादिरीशशक्तिश्च सर्वमानविरोधिता । अभीष्टासिद्धिसुव्यक्त शास्त्रसिद्धिर्विपर्ययः ॥ विशेषकारणं चेति सिद्धान्तस्यैव साधिकाः ।</div>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S03_A001">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S03_A001"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S03_A001

| id      = AV_C02_S03_A001_Nyayasudha

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">४सु०-</p>

<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ न वियदश्रुतेः ॐ ॥</p>

इत्यादिकमपि व्याख्यातं वेदितव्यम् ॥</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S03_A002">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S03_A002"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S03_A002

| id      = AV_C02_S03_A002_Nyayasudha

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः ॐ ॥</p>

<p class="gr-vyakhya-para">१५सु०- अतीताधिकरणे वियदादिविषयाणां उत्पत्त्यनुत्पत्तिश्रुतीनां व्यवस्थया विरोधः परिहृतः । इदानीं  तेजोबन्नान्याकाश इति तान्यनित्यानि वायुर्वाव नित्य इति श्रुतौ व्यवस्थितनित्यत्वानित्यत्ववन्तमप्याकाशमनित्यपक्षे निक्षिप्य वायोर्नित्यत्वाभिधानात्, आकाशदेवताया विनायकस्येव वायुदेवतायाः स्वरूपेण नित्यत्वं देहोत्पत्त्यादिना जन्मादिमत्त्वमिति व्यवस्थानुपपत्तेः, मुख्यैवानुत्पत्तिरि  त्यधिकाशङ्कया पूर्वपक्षिते व्यवस्थातिदेशेनैव सिद्धान्तितम् । तत्र कदृशी वायौ श्रुतीनां व्यवस्था यया अधिकाशङ्कापरिहारः स्यादित्यतः तां दर्शयति

श्रुतिसूत्रयोः ॥</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S03_A003">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S03_A003"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S03_A003

| id      = AV_C02_S03_A003_Nyayasudha

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ असम्भवस्तु सतोऽनुपपत्तेः ॐ ॥</p>

<p class="gr-vyakhya-para">१८सु०- असम्भाव्यमानजन्मनोर्गगनपवनयोरुत्पत्तावुक्तायामिदमाशङ्क्यते ।  सदजायते त्यादिश्रुतेर्ब्रह्मणोऽपि जन्मास्ति, न च श्रुत्यादिविरोधः । स्वरूपोत्पत्त्यभावेऽपि परायत्तविशेषावाप्तिरूपोत्पत्तिसम्भवाद् गगनपवनवत्  इति । तन्निवृत्त्यर्थमिदमधिकरणमारब्धम् । एतच्चायुक्तमिवाभाति, असम्भव इत्यनुत्पत्तिमात्रप्रतिज्ञानात्, तस्य च परेणाप्यङ्गीकृतत्वात् ॥</p>

<p class="gr-vyakhya-para">प्रमाणाभावात् । भावे वा तदेवास्माभिः परमात्मतयाऽङ्गीकरिष्यत इति भावः ।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S03_A013">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S03_A013"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S03_A013

| id      = AV_C02_S03_A013_Nyayasudha

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">१९सु०- केचिदिदं सूत्रमन्यथा व्याचक्षते प्राग्गुणिनां वियदादीनामुत्पत्तिरुक्ता, इदानीं रूपादीनां गुणानां दिक्कालादेश्चोत्पत्तिरुच्यते, सतो गुणादेरसम्भवो नोपपद्यते प्रतिज्ञाहान्यादिनाऽनुपपत्तेरि ति ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">तदसत्, वियत्पदेनैव सर्वस्योपलक्षणात्, अभ्यधिकाशङ्काभावाच्च । वियत्पदस्य सजातीयभूतमात्रोपलक्षकत्वं न्याय्यम्, विजातीयगुणाद्युपलक्षकत्वमयुक्तमिति चेन्न; सङ्गतिरेषा नाभ्यधिका शङ्का । रूपादीनामुत्पत्त्यश्रवणादिति चेन्न, प्रतिज्ञादिभ्यस्तदवगतेः । सङ्कोचस्तत्र कल्प्यत इति चेन्न, बाधकानुपन्यासादिति ।</p>

तस्मात् सूत्रेणाप्येवमेवमभिधीयते; प्रतिज्ञाप्रमाणयोरेकार्थताया आवश्यकत्वादिति ॥</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S03_A014">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S03_A014"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S03_A014

| id      = AV_C02_S03_A014_Nyayasudha

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ पृथगुपदेशात् ॐ ॥</p>

<p class="gr-vyakhya-para">२३सु०- अत्र जीवात्मनः परमात्मना आत्यन्तिको भेदः समर्थ्यते ।</p>

नाम ग्रन्थविशेषः ॥</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S03_A018">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S03_A018"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S03_A018

| id      = AV_C02_S03_A018_Nyayasudha

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाशकितवादित्वमधीयत एके ॐ ॥</p>

<p class="gr-vyakhya-para">८८सु०- केचिदिदमेवं व्याचक्षते । जीवः परमात्मनः

<p class="gr-vyakhya-para">॥ इति द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥</p>

}}

</div>

=== पादः 4 ===

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S04_I04">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S04_I04"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S04_I04

| id      = AV_C02_S04_I04_Nyayasudha

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः</p>

<p class="gr-vyakhya-para">१सु०- यद्यपि चतुर्थपादेऽपि श्रुतिवचनानां परस्परविरोध एव परिह्रियते, तथाऽप्यध्यात्मविषयत्वेन भेदसिद्धिरिति प्रागेव सूचितम् । प्रकारान्तरेण पादभेदं दर्शयितुमाह

<p class="gr-vyakhya-para">॥ इति द्वितीयाध्यायः ॥</p>

}}

</div>