Revision as of 19:59, 16 June 2026

कथालक्षणटीका

Kathalakshanam · Kathalakshana-tika

कथालक्षणम्

नरसिंहमखिलाज्ञानतिमिराशिशिरद्युतिम् ।सम्प्रणम्य प्रवक्ष्यामि कथालक्षणमञ्जसा ॥1॥

वादो जल्पो वितण्डेति त्रिविधा विदुषां कथा ।तत्त्वनिर्णयमुद्दिश्य केवलं गुरुशिष्ययोः ॥2॥

कथाऽन्येषामपि सतां वादो वा समितेः शुभा ।ख्यात्याद्यर्थं स्पर्धया वा सतां जल्प इतीर्यते ॥3॥

कथालक्षणटीका

प्रवक्ष्यामि कथालक्षणमिति प्रतिज्ञातं निरूपयितुमाह–

वादो जल्पो वितण्डेति ॥

वादादीनां लक्षणं निरूपयति–

तत्वनिर्णयमित्यादिना ॥

केवलं तत्वनिर्णयं गुरुशिष्ययोरन्येषां वा सतां परस्परं पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहेण समिता मनोहरा कथाऽसौ वाद इत्युच्यते । सत्सिद्धान्तं उत्सादयितुं यत्रासतः स्वपक्षसाधनं कुर्युस्तत्रासत्सु तत्वस्याकथनीयत्वात् स्वपक्षसाधनमकृत्वा सन्तस्तत्पक्षदूषणमेव कुर्युः , सेयं स्वपक्षस्थापनरहिता परपक्षदूषणरूपा कथा वितण्डेत्यर्थः । वादे तु प्रतिवादिना सहैव तत्वं निर्णेतव्यमिति नियमो नास्ति ॥ 1-3॥

वितण्डा तु सतामन्यैस्तत्त्वमेषु निगूहितम् ।स्वयं वा प्राश्निकैर्वादे चिन्तयेत् तत्त्वनिर्णयम् ॥4॥

कथालक्षणटीका

प्रतिवाद्यसामर्थ्ये प्राश्निकैः सहापि निर्णेतुं शक्यत्वादित्याह– स्वयं वेति ॥

रागद्वेषविहीनास्तु सर्वविद्याविशारदाः ।प्राश्निका इति सम्प्रोक्ता विषमा एक एव वा ॥5॥

कथालक्षणटीका

प्राश्निकलक्षणमाह–

रागद्वेषविहीना इत्यादिना ॥

विषमसङ्ख्याका विषमा उच्यन्ते । सद्गुणानां समीचीनगुणवतां सर्वेषां चेतनानां विष्णुभक्तिरेव स्वलक्षणमव्यभिचरितलक्षणम् । विष्णुभक्त्यभावे सज्जना एव न सम्भवन्ति । अतो विष्णुभक्तिपरा एव प्राश्निका भाव्या इत्यर्थः ॥

अशेषसंशयच्छेत्ता निःसंशय उदारधीः ।एकश्चेत् प्राश्निको ज्ञेयः सर्वदोषविवर्जितः ॥6॥

एको वा बहवो वा स्युर्विष्णुभक्तिपरास्सदा ।विष्णुभक्तिर्हि सर्वेषां सद्गुणानां स्वलक्षणम् ॥7॥

पृष्टेनागम एवादौ वक्तव्यः साध्यसिद्धये ।नैषा तर्केणापनेया मतिरित्याह हि श्रुतिः ।

कथालक्षणटीका

चिन्तयेत्तत्वनिर्णयम् इत्युक्तम् । तच्चिन्ताप्रकारमाह–

पृष्टेनेत्यादिना ॥

प्रतिवादिना पृष्टेन वादिनेत्यर्थः । ‘नैषा तर्केण मतिरापनेया’ इति श्रुतेः परतत्वसिद्ध्यर्थमादावागम एव प्रयोक्तव्यः । गमानुगृहीतानुमानस्य प्रबलत्वेन प्रत्यनुमानासम्भवात् । आगमानन्तरमनुमानमपि प्रयोक्तुं शक्यते । प्रयुक्तस्यान्यार्थ एव प्रतिवादिना वक्तव्यः । न प्रत्यनुमानम् दुर्बलत्वादित्यर्थः ।

ऋग्यजुःसामाथर्वाश्च भारतं पञ्चरात्रकम् ।मूलरामायणं चैव सम्प्रोच्यन्ते सदागमाः ॥9॥

अनुकूला य एतेषां ते च प्रोक्तास्सदागमाः ।अन्ये दुरागमा नाम तैर्न साध्यं हि साध्यते ॥10॥

कथालक्षणटीका

आगमशब्दार्थमाह– ऋग्यजुः इत्यादिना ॥

स्वपक्ष आगमश्चैव वक्तव्यः प्रतिवादिना ।तस्याप्यन्यार्थता साध्या वादिना स्वार्थसिद्धये ॥11॥

अन्यार्थता निराकार्या स्वागमस्य विनिश्चयम् ।उपपत्त्यवकाशोऽत्र ह्यागमार्थविनिर्णये ॥12॥

वाद्यागमार्थे निर्णीत आगमार्थः परस्य तु ।निर्णेयः सहितैः पश्चात्ततो निश्शेषनिर्णयः ॥13॥

कथालक्षणटीका

वादिप्रयुक्तागमस्य योऽन्यार्थः उक्तः तस्मिन्नागमोऽन्यो वक्तव्यः प्रतिवादिना । प्रतिवाद्युक्तागमस्यान्यार्थतां वादिनां स्वपक्षसिद्ध्यर्थं साधयित्वा स्वागमस्यान्यार्थता निश्चयेन निराकार्या उपपत्तिबलात् । एवमुपक्रमोपसंहारादिभिः स्वागमं निर्णीय तथैव परप्रयुक्तागमोऽपि यदा निर्णीयते स्वपक्षानुसारेण तदा निश्शेषनिर्णयो भवतीत्याह स्वपक्ष इत्यादिना ॥

प्रत्यक्षसिद्धेष्वर्थेषु प्रश्ने मामक्षजं वदेत् ।ज्ञानं वा ज्ञानसिद्धेषु नानुमां प्रथमं वदेत् ॥14॥

कथालक्षणटीका

एवमागमैकवेद्यत्वचिन्तां निर्वर्त्य प्रत्यक्षादिसिद्धार्थनिर्णयचिन्तां निर्वर्तयति–

प्रत्यक्षसिद्धेष्विति ॥

घटादिसद्भावप्रत्यक्षेण प्रतिपादयेत् । सुखदुः खादिसद्भावमनुभवेन प्रतिपादयेत् । तद्दार्ढ्यायानन्तरमनुमानादिकमपि प्रयुञ्ज्यात् प्रतिवादिनं प्रतिवादीत्यर्थः ।

परतुष्टिकरं वाक्यं वदेतां यदि वादिनी ।स एवात्रागमो ज्ञेयः परतुष्टिर्हि तत्फलम् ॥15॥

कथालक्षणटीका

तत्वविषये यदागमवाक्यं वादी वा प्रतिवादी वा वदेत् तत्सतां तुष्टिकरमेव तावुभौ वदेतामित्याह परतुष्टिकरमिति ॥

एवं निर्णयपर्यन्तं वादे सुबहवोऽपि हि ।घटेयुश्चिरकालं च जल्पे यावत्परो जितः ॥16॥

कथालक्षणटीका

एवंविधवादकथायां एक एव वादी एक एव प्रतिवादीत्यपि नियमो नास्ति । बहवो वादिनो बहवः प्रतिवादिनो बहुतराश्च प्राश्निकाः सभ्यादयश्चिरकालं वा तत्वनिर्णयपर्यन्तं प्रयतेरन् । तत्वनिर्णयावसानत्वाद्वादस्य । जल्पस्तु वादिप्रतिवादिपक्षिणोरन्यतरपराजयमाह– एवं निर्णयपर्यन्तमिति ॥

तत्त्वनिर्णयवैलोम्यं वादे साक्षात्पराजयः ।संवादे श्लाघ्यतैव स्याद् गुरुत्वमितरस्य च ॥17॥

कथालक्षणटीका

तत्वनिर्णयानुपयुक्ताग्रहेण वादे साक्षात्प्रतिपक्षिपराजयः न तु न्यूनोक्त्यधिकोक्त्यादिदूषणेन । तत्र सभ्यैः प्रतिपक्षी पराजित इत्युक्ते यद्यसौ संवादं करोति तर्हि श्लाघ्यो भवेत् । न दण्ड्यः । संवादाकरणे निन्द्यो वा यथायोग्यं दण्ड्यो वा भवेत् । तदेतदाह तत्वनिर्णयवैलोम्यमित्यादिना ॥

तत्त्वनिर्णयवैलोम्ये निन्द्यो दण्ड्योऽथवा भवेत् ।विरोधासङ्गतिन्यूनतूष्णीम्भावादिकैर्जितः ॥18॥

भवेज्जल्पे वितण्डायां न्यायो जल्पवदीरितः ।संवादे दण्ड्यतां न स्याद् वितण्डाजल्पयोरपि ॥19॥

पराजितत्वमात्रं स्यान्निन्द्यो दण्ड्योऽपि वाऽन्यथा ।अनुवादादिराहित्यं नैव जल्पेऽपि दूषणम् ॥20॥

कथालक्षणटीका

वाद्युक्तस्य प्रतिवादिनं प्रति प्राश्निकैरनुवादः कर्तव्य इति वादजल्पयोः नियमो नास्ति । अननुवादेऽपि दूषणाभावात् । अनुवादाभावेऽपि वादिप्रतिवादिभ्या मेव जल्पकथायाः कर्तुं शक्यत्वादित्याह– अनुवादेति ॥

विद्याहीनत्वलिङ्गेऽपि वादिनोः स्यात् पराजयः ।तदभावान्नैव षट्कादन्यो निग्रह इष्यते ॥21॥

कथालक्षणटीका

विरोधासङ्गतिन्यूनोक्त्यादिदूषणमिव विद्याहीनत्वलिङ्गमपि वादिनः प्रतिवादिपराजयनिमित्तं भवति । जल्पवितण्डाप्रवृत्तिच्छेदः । न हि हीनविद्यस्याधिकविद्येन जल्पो वा वितण्डा वा युज्यते । समानविद्ययोरेव तदर्हत्वादित्याह–

विद्याहीनत्वलिङ्गेऽपीति ॥

यत्पराजयनिमित्तनिग्रहस्थानं तद्विरोधासङ्गतिन्यूनाधिकसंवादानुक्त्याख्यषट्कमेव । साध्याविशिष्टत्वादिनिग्रहस्थानानां विरोधादिषु अन्तर्भावादनन्तर्भूतनिग्रहस्थानाभावादित्याह–

तदभावादिति ॥

अन्तर्भावादिहान्येषां निग्रहाणामिति स्म ह ।विद्यापरीक्षापूर्वैव वृत्तिर्जल्पवितण्डयोः ॥22॥

कथालक्षणटीका

यद्विद्याहीनत्वं तद्वादिप्रतिवादिविद्यापरीक्षाकाले प्राश्निकैरेव मन्तव्यम् । न तु वादिना प्रतिवादिना वा उद्भाव्यम् । अतो न तन्निगृहस्थानान्तरमित्याशयवानाह–

विद्यापरीक्षापूर्वैव वृत्तिर्जल्पवितण्डयोरिति ॥

यद्यप्यत्र जल्पवितण्डयोः न्यूनोक्त्याधिकोक्त्यादिदूषणं पराजयनिमित्तमुक्तं तदौत्सर्गिकं ज्ञातव्यम् ।

स्खलितात्वादिमात्रेण न तत्रापि पराजयः ।वादजल्पवितण्डानामिति शुद्धं स्वलक्षणम् ॥23॥

कथालक्षणटीका

क्वचिदपवादोऽस्तीत्याह–

स्खलितत्वादिमात्रेण न तत्रापि पराजय इति ॥

न्यूनोक्त्यनन्तरमेवाधिकोक्तौ न न्यूनोक्त्यादिना पराजयो भवतीत्यर्थः । एवं जल्पवितण्डालक्षणं शोधितमित्युपसंहरति–

वादजल्पवितण्डानामिति ॥

आनन्दतीर्थमुनिना ब्रह्मतर्कानुसारतः ।कथालक्षणमित्युक्तं प्रीत्यर्थं शार्ङ्गधन्वनः ॥24॥

सदोदितामितज्ञानपूरवारितहृत्तमाः ।नरसिंहः प्रियतमः प्रीयतां पुरुषोत्तमः ॥25॥

कथालक्षणटीका

वादजल्पवितण्डाभिः भगवत्प्रतिपक्षनिरासाद्भगवत्पक्षस्थापनात् कथालक्षणकथनेन भगवत्प्रीतिः भवतीत्याह आनन्दतीर्थमुनिनेति ॥

॥ इति श्रीपद्मनाभतीर्थभट्टारकविरचिता श्रीकथालक्षणटीका समाप्ता ॥

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितं कथालक्षणम् ॥