Anandamakaranda

Mandu: Difference between revisions

← Older editNewer edit →
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Line 12: Line 12:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V01" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V01">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V01" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V01">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C01_V01_B01" data-verse="MAN_C01_V01" data-block-id="MAN_C01_V01_B01">मण्डूकरूपिणा वरुणेन चतूरूपो नारायणः स्तूयते(नारायणोऽत्र स्तूयते) ।
| verse_id = MAN_C01_V01
| id       = MAN_C01_V01_B01
| text    = मण्डूकरूपिणा वरुणेन चतूरूपो नारायणः स्तूयते(नारायणोऽत्र स्तूयते) ।
‘ध्यायन् नारायणं देवं प्रणवेन समाहितः ।
‘ध्यायन् नारायणं देवं प्रणवेन समाहितः ।
मण्डूकरूपी वरुणस्तुष्टाव हरिमव्ययम् ॥’ इति पाद्मे ।
मण्डूकरूपी वरुणस्तुष्टाव हरिमव्ययम् ॥’ इति पाद्मे ।
Line 25: Line 22:
‘ओमित्याक्रियते यस्मादोङ्कारोऽसावतः परः ।
‘ओमित्याक्रियते यस्मादोङ्कारोऽसावतः परः ।
सर्वत्वमिति पूर्णत्वं तन्नान्यस्य हरेः क्वचित् ॥’ इति नैर्गुण्ये ।
सर्वत्वमिति पूर्णत्वं तन्नान्यस्य हरेः क्वचित् ॥’ इति नैर्गुण्ये ।
सर्वमोङ्कार एवेत्यन्यस्य पूर्णत्वनिवारणम् । त्रिकालातीतत्वं च तस्यैव । प्रकृतेरपि त्रिकालातीतत्वं विद्यत इत्यन्यदिति विशेषणम् ॥ १ ॥
सर्वमोङ्कार एवेत्यन्यस्य पूर्णत्वनिवारणम् । त्रिकालातीतत्वं च तस्यैव । प्रकृतेरपि त्रिकालातीतत्वं विद्यत इत्यन्यदिति विशेषणम् ॥ १ ॥</div>
}}


</div>
</div>
Line 32: Line 28:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V02" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V02">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V02" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V02">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C01_V02_B01" data-verse="MAN_C01_V02" data-block-id="MAN_C01_V02_B01">‘परमं यो महद्ब्रह्म’, ‘तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम्’, ‘पूर्णमदः पूर्णमिदम्’ इत्यादिषु प्रसिद्धं च ब्रह्मणः (परिपूर्णत्वमित्याह)पूर्णत्वमित्याह– सर्वं ह्येतद् ब्रह्मेति । श्रीब्रह्मादिसकलदेहेषु स्थित्वाऽऽदानादिकर्ता योऽयं कश्चित् प्रतीयते । जीवानामस्वातन्त्र्यदर्शनात् । सोऽपि स एवेति दर्शयति– अयमात्मा ब्रह्मेति ।
| verse_id = MAN_C01_V02
| id       = MAN_C01_V02_B01
| text    = ‘परमं यो महद्ब्रह्म’, ‘तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम्’, ‘पूर्णमदः पूर्णमिदम्’ इत्यादिषु प्रसिद्धं च ब्रह्मणः (परिपूर्णत्वमित्याह)पूर्णत्वमित्याह– सर्वं ह्येतद् ब्रह्मेति । श्रीब्रह्मादिसकलदेहेषु स्थित्वाऽऽदानादिकर्ता योऽयं कश्चित् प्रतीयते । जीवानामस्वातन्त्र्यदर्शनात् । सोऽपि स एवेति दर्शयति– अयमात्मा ब्रह्मेति ।
‘पूर्णस्तु हरिरेवैको नान्यत् पूर्णं कदाचन ।
‘पूर्णस्तु हरिरेवैको नान्यत् पूर्णं कदाचन ।
विना च प्रकृतिं नान्यत् कालातीतं परात्मनः ॥
विना च प्रकृतिं नान्यत् कालातीतं परात्मनः ॥
Line 44: Line 37:
सोऽयं विष्णू रमाब्रह्मरुद्रानन्तादिगः सदा ।
सोऽयं विष्णू रमाब्रह्मरुद्रानन्तादिगः सदा ।
आदानादनकर्तृत्वादात्मा तेषामगोचरः ॥
आदानादनकर्तृत्वादात्मा तेषामगोचरः ॥
इति मण्डूकरूपी सन् ददर्श वरुणः श्रुतिम्(स्वयम्) ॥’ इति हरिवंशेषु ॥ २ ॥
इति मण्डूकरूपी सन् ददर्श वरुणः श्रुतिम्(स्वयम्) ॥’ इति हरिवंशेषु ॥ २ ॥</div>
}}


</div>
</div>
Line 51: Line 43:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V03" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V03">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V03" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V03">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C01_V03_B01" data-verse="MAN_C01_V03" data-block-id="MAN_C01_V03_B01">चतुर्धाऽवस्थितो देहे परमात्मा सनातनः ।
| verse_id = MAN_C01_V03
| id       = MAN_C01_V03_B01
| text    = चतुर्धाऽवस्थितो देहे परमात्मा सनातनः ।
वैश्वानरो जागरितस्थानगो गजवक्‍त्रकः ॥
वैश्वानरो जागरितस्थानगो गजवक्‍त्रकः ॥
निर्माता बाह्यसंवित्तेर्जीवानां तदगोचरः ।
निर्माता बाह्यसंवित्तेर्जीवानां तदगोचरः ।
Line 66: Line 55:
तथैव तैजसध्यानात् त्रिध्यानादिन्द्र इन्द्रताम् ।
तथैव तैजसध्यानात् त्रिध्यानादिन्द्र इन्द्रताम् ।
चतुर्ध्यानाच्च रुद्रत्वं रुद्र आप जनार्दनात् ॥
चतुर्ध्यानाच्च रुद्रत्वं रुद्र आप जनार्दनात् ॥
एवम्भूतगुणो विष्णुश्चतुरात्मा परात्परः ॥’ इति महायोगे ॥ ३ ॥
एवम्भूतगुणो विष्णुश्चतुरात्मा परात्परः ॥’ इति महायोगे ॥ ३ ॥</div>
}}


</div>
</div>
Line 73: Line 61:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V04" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V04">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V04" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V04">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C01_V04_B01" data-verse="MAN_C01_V04" data-block-id="MAN_C01_V04_B01">‘जाग्रद्दर्शनसंस्काररूपत्वात् स्वप्नगं तु यत् ।
| verse_id = MAN_C01_V04
प्रविविक्तं तु तज्ज्ञानकारणोऽन्तर्ज्ञ उच्यते ॥’ इति वाराहे ॥४॥</div>
| id       = MAN_C01_V04_B01
| text    = ‘जाग्रद्दर्शनसंस्काररूपत्वात् स्वप्नगं तु यत् ।
प्रविविक्तं तु तज्ज्ञानकारणोऽन्तर्ज्ञ उच्यते ॥’ इति वाराहे ॥४॥
}}


</div>
</div>
Line 84: Line 68:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V05" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V05">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V05" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V05">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C01_V05_B01" data-verse="MAN_C01_V05" data-block-id="MAN_C01_V05_B01">‘सुषुप्तं तु तमो ज्ञेयं हरिं प्राप्य तदावृतः ।
| verse_id = MAN_C01_V05
| id       = MAN_C01_V05_B01
| text    = ‘सुषुप्तं तु तमो ज्ञेयं हरिं प्राप्य तदावृतः ।
न कामयेन्नैव पश्येज्जीवः स्वात्मतमो विना ॥
न कामयेन्नैव पश्येज्जीवः स्वात्मतमो विना ॥
कालं च तस्य स्थानस्य पतिः प्राज्ञो हरिः स्वयम् ।
कालं च तस्य स्थानस्य पतिः प्राज्ञो हरिः स्वयम् ।
Line 95: Line 76:
एकीभूतस्त्वतः(एकीभूतस्तदा) प्राज्ञो घनो जीवस्तमोवृतः ।
एकीभूतस्त्वतः(एकीभूतस्तदा) प्राज्ञो घनो जीवस्तमोवृतः ।
तन्मात्रस्य सकालस्य घनप्रज्ञः प्रदर्शनात् ॥’ इति प्रकाशिकायाम् ।
तन्मात्रस्य सकालस्य घनप्रज्ञः प्रदर्शनात् ॥’ इति प्रकाशिकायाम् ।
आनन्दमयः पूर्णानन्दः । चेतोमुखः ज्ञानस्वरूपमुखः । प्रज्ञानघन इति विपरीतसमासः । घनप्रज्ञ इति वक्ष्यमाणत्वात् । विषयभोगं विनाऽऽनन्दमात्रभुक्त्वादानन्दभुगिति विशेषः । आनन्दमयचेतोमुखत्वसर्वज्ञत्वसर्वेश्वरत्वादिचतुष्टयेऽपि समम् (आनन्दमयचेतोमुखसर्वज्ञत्वसर्वेश्वरादिचतुष्टयेऽपि समः) । अन्यत्रातिदेशार्थमेकत्रानन्दमयत्वं चेतोमुखत्वं चोक्तम् ॥ ५ ॥
आनन्दमयः पूर्णानन्दः । चेतोमुखः ज्ञानस्वरूपमुखः । प्रज्ञानघन इति विपरीतसमासः । घनप्रज्ञ इति वक्ष्यमाणत्वात् । विषयभोगं विनाऽऽनन्दमात्रभुक्त्वादानन्दभुगिति विशेषः । आनन्दमयचेतोमुखत्वसर्वज्ञत्वसर्वेश्वरत्वादिचतुष्टयेऽपि समम् (आनन्दमयचेतोमुखसर्वज्ञत्वसर्वेश्वरादिचतुष्टयेऽपि समः) । अन्यत्रातिदेशार्थमेकत्रानन्दमयत्वं चेतोमुखत्वं चोक्तम् ॥ ५ ॥</div>
}}


</div>
</div>
Line 102: Line 82:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V06" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V06">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V06" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V06">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C01_V06_B01" data-verse="MAN_C01_V06" data-block-id="MAN_C01_V06_B01">एष चतूरूप आत्मा सर्वज्ञत्वसर्वेश्वरत्वादिलक्षणः ॥
| verse_id = MAN_C01_V06
| id       = MAN_C01_V06_B01
| text    = एष चतूरूप आत्मा सर्वज्ञत्वसर्वेश्वरत्वादिलक्षणः ॥
‘परमात्मा चतूरूपः सर्वप्राणिशरीरगः ।
‘परमात्मा चतूरूपः सर्वप्राणिशरीरगः ।
विश्वश्च तैजसः प्राज्ञस्तुरीयश्चेति कथ्यते ॥
विश्वश्च तैजसः प्राज्ञस्तुरीयश्चेति कथ्यते ॥
Line 114: Line 91:
ज्ञानस्य मुख्यवाचित्वान्मुखवाच्यपि सन् स्वतः ॥’ इति मार्कण्डेये ॥
ज्ञानस्य मुख्यवाचित्वान्मुखवाच्यपि सन् स्वतः ॥’ इति मार्कण्डेये ॥
पूर्णानन्दस्वरूपस्य क्रीडा भोगो न चान्यथा ।
पूर्णानन्दस्वरूपस्य क्रीडा भोगो न चान्यथा ।
यथाऽऽदित्यस्य दीपेन न विशेषोऽस्ति कश्चन ॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ ६ ॥
यथाऽऽदित्यस्य दीपेन न विशेषोऽस्ति कश्चन ॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ ६ ॥</div>
}}


</div>
</div>
Line 121: Line 97:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V07" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V07">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V07" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V07">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C01_V07_B01" data-verse="MAN_C01_V07" data-block-id="MAN_C01_V07_B01">‘प्रमाणस्य प्रमाणं च बलवद् विद्यते मुने ।
| verse_id = MAN_C01_V07
| id       = MAN_C01_V07_B01
| text    = ‘प्रमाणस्य प्रमाणं च बलवद् विद्यते मुने ।
ब्रह्मदृष्टान् यतो मन्त्रान् प्रमाणं सलिलेश्वरः ॥
ब्रह्मदृष्टान् यतो मन्त्रान् प्रमाणं सलिलेश्वरः ॥
अत्र श्लोका भवन्तीति चकारैव पृथक् पृथक् ॥’ इति गारुडे ।
अत्र श्लोका भवन्तीति चकारैव पृथक् पृथक् ॥’ इति गारुडे ।
खण्डचतुष्टयेऽपि(खण्डचतुष्टये) पृथक् पृथक् ॥ ७ ॥
खण्डचतुष्टयेऽपि(खण्डचतुष्टये) पृथक् पृथक् ॥ ७ ॥</div>
}}


</div>
</div>
Line 142: Line 114:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V12" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V12">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V12" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V12">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C01_V12_B01" data-verse="MAN_C01_V12" data-block-id="MAN_C01_V12_B01">‘प्रभवः सर्वभावानां विष्णुरेव न संशयः ।
| verse_id = MAN_C01_V12
| id       = MAN_C01_V12_B01
| text    = ‘प्रभवः सर्वभावानां विष्णुरेव न संशयः ।
इत्थं सतां निश्चयः स्यादन्यथा त्वसतां भवेत् ॥
इत्थं सतां निश्चयः स्यादन्यथा त्वसतां भवेत् ॥
सर्वस्य हि प्रणेतृत्वात् प्राणो नारायणः परः’ ॥ १२ ॥
सर्वस्य हि प्रणेतृत्वात् प्राणो नारायणः परः’ ॥ १२ ॥</div>
}}


</div>
</div>
Line 156: Line 124:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V14" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V14">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V14" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V14">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C01_V14_B01" data-verse="MAN_C01_V14" data-block-id="MAN_C01_V14_B01">‘तां सृष्टिं बहुधा प्राहुर्ज्ञानिनोऽज्ञानिनस्तथा ।
| verse_id = MAN_C01_V14
| id       = MAN_C01_V14_B01
| text    = ‘तां सृष्टिं बहुधा प्राहुर्ज्ञानिनोऽज्ञानिनस्तथा ।
विष्णुर्विकृतिमायाति महदादिस्वरूपिणीम् ॥
विष्णुर्विकृतिमायाति महदादिस्वरूपिणीम् ॥
तत्तद्विविधभूतिस्तु सृष्टिः प्रोक्ता ह्यपण्डितैः ।
तत्तद्विविधभूतिस्तु सृष्टिः प्रोक्ता ह्यपण्डितैः ।
Line 173: Line 138:
विमूढाः सर्व एवैते यतो नारायणः परः ।
विमूढाः सर्व एवैते यतो नारायणः परः ।
सर्वकर्ता सर्वशक्तिरेक एव न चापरः(एक एव च नापरः) ॥
सर्वकर्ता सर्वशक्तिरेक एव न चापरः(एक एव च नापरः) ॥
प्रधानकालब्रह्मेशमुखाः सर्वेऽपि तद्वशाः ।
प्रधानकालब्रह्मेशमुखाः सर्वेऽपि तद्वशाः ।</div>
}}


</div>
</div>
Line 182: Line 146:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V15" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V15">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V15" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V15">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C01_V15_B01" data-verse="MAN_C01_V15" data-block-id="MAN_C01_V15_B01">तस्यापि विष्णोः सृष्टिं तु केचिदाहुरनैपुणाः ॥
| verse_id = MAN_C01_V15
| id       = MAN_C01_V15_B01
| text    = तस्यापि विष्णोः सृष्टिं तु केचिदाहुरनैपुणाः ॥
अतृप्तस्यैव भोगार्थं क्रीडार्थं तु विपश्चितः ।
अतृप्तस्यैव भोगार्थं क्रीडार्थं तु विपश्चितः ।
सा च क्रीडा स्वभावोऽस्य कुतोऽतृप्त्या स्पृहा विभोः ॥’ इति हरिवंशेषु ॥
सा च क्रीडा स्वभावोऽस्य कुतोऽतृप्त्या स्पृहा विभोः ॥’ इति हरिवंशेषु ॥</div>
}}


</div>
</div>
Line 198: Line 158:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V01" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V01">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V01" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V01">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C02_V01_B01" data-verse="MAN_C02_V01" data-block-id="MAN_C02_V01_B01">‘विष्णुस्तुरीयरूपेण द्वादशान्ते व्यवस्थितः ।
| verse_id = MAN_C02_V01
| id       = MAN_C02_V01_B01
| text    = ‘विष्णुस्तुरीयरूपेण द्वादशान्ते व्यवस्थितः ।
मुक्तानां प्राप्यरूपोऽसौ व्यवहारे न दृश्यते ॥
मुक्तानां प्राप्यरूपोऽसौ व्यवहारे न दृश्यते ॥
सम्यक् समाहितानां तु प्राप्तानां षोडशीं कलाम् ।
सम्यक् समाहितानां तु प्राप्तानां षोडशीं कलाम् ।
Line 231: Line 188:
‘स आत्मा स विज्ञेयः’ इति सोऽयमात्मा चतुष्पादिति चतुर्धा विभक्त उच्यते उपसंहारार्थम् । ‘सोऽयमात्माऽध्यक्षरम्’ इति पृथगारम्भात् ।
‘स आत्मा स विज्ञेयः’ इति सोऽयमात्मा चतुष्पादिति चतुर्धा विभक्त उच्यते उपसंहारार्थम् । ‘सोऽयमात्माऽध्यक्षरम्’ इति पृथगारम्भात् ।
‘विश्वादिरूपो यस्त्वात्मा स विज्ञेयो मुमुक्षुभिः ।
‘विश्वादिरूपो यस्त्वात्मा स विज्ञेयो मुमुक्षुभिः ।
निर्विशेषोऽपि भगवांश्चतुर्धा समुदीरितः ॥’ इति प्रत्यये ।
निर्विशेषोऽपि भगवांश्चतुर्धा समुदीरितः ॥’ इति प्रत्यये ।</div>
}}


</div>
</div>
Line 238: Line 194:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V02" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V02">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V02" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V02">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C02_V02_B01" data-verse="MAN_C02_V02" data-block-id="MAN_C02_V02_B01">सर्वदुःखानां निवृत्तेः कारणभूतस्तुरीयो देवः ।
| verse_id = MAN_C02_V02
| id       = MAN_C02_V02_B01
| text    = सर्वदुःखानां निवृत्तेः कारणभूतस्तुरीयो देवः ।
हरिस्तुरीयरूपेण मोक्षदः सम्प्रकीर्तितः ।
हरिस्तुरीयरूपेण मोक्षदः सम्प्रकीर्तितः ।
‘देवः स सर्वजीवानां गम्यत्वात् समुदीरितः ।
‘देवः स सर्वजीवानां गम्यत्वात् समुदीरितः ।
भावा जीवाः समुद्दिष्टा भवन्त्येते यतो विभोः ॥
भावा जीवाः समुद्दिष्टा भवन्त्येते यतो विभोः ॥
ईशानामपि मुक्तानां ईशानः सोऽननाच्छ्रतः ॥’ इति प्रत्याहारे ।
ईशानामपि मुक्तानां ईशानः सोऽननाच्छ्रतः ॥’ इति प्रत्याहारे ।</div>
}}


</div>
</div>
Line 252: Line 204:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V03" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V03">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V03" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V03">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C02_V03_B01" data-verse="MAN_C02_V03" data-block-id="MAN_C02_V03_B01">‘कार्यकारणबन्धस्य तदधीनत्वतो विभुः ।
| verse_id = MAN_C02_V03
| id       = MAN_C02_V03_B01
| text    = ‘कार्यकारणबन्धस्य तदधीनत्वतो विभुः ।
विश्वादिरूपो भगवान् बद्ध इत्युच्यते श्रुतौ ।
विश्वादिरूपो भगवान् बद्ध इत्युच्यते श्रुतौ ।
कुतो बन्धः परस्यास्य बन्धेशस्य चिदात्मनः ॥’ इति च ।
कुतो बन्धः परस्यास्य बन्धेशस्य चिदात्मनः ॥’ इति च ।
Line 262: Line 211:
तदर्थमन्यद्वचनमतस्तस्य विरोधि यत् ॥
तदर्थमन्यद्वचनमतस्तस्य विरोधि यत् ॥
तन्ममार्थो न हि क्वापि साऽहं तत्सरणात् सदा ।
तन्ममार्थो न हि क्वापि साऽहं तत्सरणात् सदा ।
सरस्वतीति सम्प्रोक्ता तस्माज्ज्ञेया गुणा हरेः ॥’ इति महोपनिषदि ॥
सरस्वतीति सम्प्रोक्ता तस्माज्ज्ञेया गुणा हरेः ॥’ इति महोपनिषदि ॥</div>
}}


</div>
</div>
Line 269: Line 217:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V04" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V04">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V04" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V04">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C02_V04_B01" data-verse="MAN_C02_V04" data-block-id="MAN_C02_V04_B01">‘नात्मानं न परांश्चैव न सत्यं नापि चानृतम्(त सात्यं चापि नानत्वम्) ।
| verse_id = MAN_C02_V04
| id       = MAN_C02_V04_B01
| text    = ‘नात्मानं न परांश्चैव न सत्यं नापि चानृतम्(त सात्यं चापि नानत्वम्) ।
प्राज्ञः संवेदयेत् किञ्चिज्जीवकालतमो विना ॥
प्राज्ञः संवेदयेत् किञ्चिज्जीवकालतमो विना ॥
सुप्त्यवस्थां सुखं चापि(वाऽपि) विना नान्यत् प्रदर्शयेत् ।
सुप्त्यवस्थां सुखं चापि(वाऽपि) विना नान्यत् प्रदर्शयेत् ।
सर्वं तु दर्शयेन्मुक्तौ तुरीयः परमेश्वरः ॥’ इति प्रत्यये ।
सर्वं तु दर्शयेन्मुक्तौ तुरीयः परमेश्वरः ॥’ इति प्रत्यये ।
‘स्वतन्त्रे कर्तृशब्दः स्यात् प्राज्ञस्यावेदनं यथा ।
‘स्वतन्त्रे कर्तृशब्दः स्यात् प्राज्ञस्यावेदनं यथा ।
सर्वप्रदर्शके चैव तुरीये सर्वदर्शनम् ॥’ इति ब्रह्मतर्के ।
सर्वप्रदर्शके चैव तुरीये सर्वदर्शनम् ॥’ इति ब्रह्मतर्के ।</div>
}}


</div>
</div>
Line 284: Line 228:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V05" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V05">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V05" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V05">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C02_V05_B01" data-verse="MAN_C02_V05" data-block-id="MAN_C02_V05_B01">‘निद्रायुतास्तु विश्वाद्यास्तदधीना यतो हि सा ।
| verse_id = MAN_C02_V05
| id       = MAN_C02_V05_B01
| text    = ‘निद्रायुतास्तु विश्वाद्यास्तदधीना यतो हि सा ।
यथा भृत्ययुतः स्वामी न ह्यज्ञानं परात्मनः ॥’ इति च ।
यथा भृत्ययुतः स्वामी न ह्यज्ञानं परात्मनः ॥’ इति च ।
‘अभेदमपि तद्ब्रह्म बहुरूपं विशेषतः ।
‘अभेदमपि तद्ब्रह्म बहुरूपं विशेषतः ।
Line 293: Line 234:
न संवेदयतीत्यस्वीकारे ‘तुर्यं तत्सर्वदृक् सदा’ ‘द्वैतस्याग्रहणं तुल्यमुभयोः प्राज्ञतुर्ययोः’ इति च विरुद्धम् । द्वैतग्रहणाकारणत्वं तुल्यमित्यर्थः ।
न संवेदयतीत्यस्वीकारे ‘तुर्यं तत्सर्वदृक् सदा’ ‘द्वैतस्याग्रहणं तुल्यमुभयोः प्राज्ञतुर्ययोः’ इति च विरुद्धम् । द्वैतग्रहणाकारणत्वं तुल्यमित्यर्थः ।
‘द्वैतं न ग्राहयेत् तुर्यो न च प्राज्ञः कथञ्चन ।
‘द्वैतं न ग्राहयेत् तुर्यो न च प्राज्ञः कथञ्चन ।
द्वैतग्रहणबीजं तु निद्रा प्राज्ञं समाश्रिता ॥’ इति प्रकटश्रुतिः ।
द्वैतग्रहणबीजं तु निद्रा प्राज्ञं समाश्रिता ॥’ इति प्रकटश्रुतिः ।</div>
}}


</div>
</div>
Line 302: Line 242:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V07" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V07">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V07" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V07">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C02_V07_B01" data-verse="MAN_C02_V07" data-block-id="MAN_C02_V07_B01">विपरीतज्ञानादपि विपरीतज्ञानान्तरं जायते ।</div>
| verse_id = MAN_C02_V07
| id       = MAN_C02_V07_B01
| text    = विपरीतज्ञानादपि विपरीतज्ञानान्तरं जायते ।
}}


</div>
</div>
Line 312: Line 248:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V08" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V08">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V08" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V08">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C02_V08_B01" data-verse="MAN_C02_V08" data-block-id="MAN_C02_V08_B01">‘अनादिमायया विष्णोरिच्छया स्वापितो यदा ।
| verse_id = MAN_C02_V08
तया प्रबोधमायाति तदा विष्णुं प्रपश्यति ॥’ इति प्रकाशिकायाम् ॥</div>
| id       = MAN_C02_V08_B01
| text    = ‘अनादिमायया विष्णोरिच्छया स्वापितो यदा ।
तया प्रबोधमायाति तदा विष्णुं प्रपश्यति ॥’ इति प्रकाशिकायाम् ॥
}}


</div>
</div>
Line 323: Line 255:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V09" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V09">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V09" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V09">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C02_V09_B01" data-verse="MAN_C02_V09" data-block-id="MAN_C02_V09_B01">‘तन्वा स्वस्वामिसम्बन्धः प्रपञ्चोऽस्य शरीरिणः ।
| verse_id = MAN_C02_V09
| id       = MAN_C02_V09_B01
| text    = ‘तन्वा स्वस्वामिसम्बन्धः प्रपञ्चोऽस्य शरीरिणः ।
वस्तुतोऽसौ न चैवास्ति परमस्य वशे यतः ॥
वस्तुतोऽसौ न चैवास्ति परमस्य वशे यतः ॥
तन्वादिकस्तथाऽप्येष ह्यभिमानात् प्रदृश्यते ।
तन्वादिकस्तथाऽप्येष ह्यभिमानात् प्रदृश्यते ।
Line 337: Line 266:
परमार्थात् पराद् विष्णोर्जातमिच्छावशादनु ॥
परमार्थात् पराद् विष्णोर्जातमिच्छावशादनु ॥
मायेतीच्छा समुद्दिष्टा मायामात्रं तदुद्भवम् ।
मायेतीच्छा समुद्दिष्टा मायामात्रं तदुद्भवम् ।
उत्तमत्वात् परार्थोऽसौ भगवान् विष्णुरव्ययः(विष्णुरच्युतः) ॥’ इति च ।
उत्तमत्वात् परार्थोऽसौ भगवान् विष्णुरव्ययः(विष्णुरच्युतः) ॥’ इति च ।</div>
}}


</div>
</div>
Line 346: Line 274:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V10" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V10">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V10" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V10">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C02_V10_B01" data-verse="MAN_C02_V10" data-block-id="MAN_C02_V10_B01">अनन्यथा इतमवगतमद्वैतम् । द्वैतं वस्तुस्वरूपापेक्षया द्विधा ह्यन्यथा ज्ञातमित्यर्थः(वस्तुस्वरूपापेक्षया द्विधा ह्यन्यथाज्ञानमित्यर्थः) । अतो विकल्पः शरीरादिसम्बन्धः केनचिदज्ञानादिना कारणेन कल्पितोऽप्युपदेशान्निवर्तते । अयं सतां वादः- ज्ञाते सति ब्रह्मणि(परब्रह्मणि) द्वैतमन्यथाज्ञानं निवर्तते इति ।
| verse_id = MAN_C02_V10
| id       = MAN_C02_V10_B01
| text    = अनन्यथा इतमवगतमद्वैतम् । द्वैतं वस्तुस्वरूपापेक्षया द्विधा ह्यन्यथा ज्ञातमित्यर्थः(वस्तुस्वरूपापेक्षया द्विधा ह्यन्यथाज्ञानमित्यर्थः) । अतो विकल्पः शरीरादिसम्बन्धः केनचिदज्ञानादिना कारणेन कल्पितोऽप्युपदेशान्निवर्तते । अयं सतां वादः- ज्ञाते सति ब्रह्मणि(परब्रह्मणि) द्वैतमन्यथाज्ञानं निवर्तते इति ।
विकल्पो देहबन्धादिः केनचित् कारणेन तु ।
विकल्पो देहबन्धादिः केनचित् कारणेन तु ।
कल्पितो(कल्पितोऽपि) विनिवर्तेत(निवर्तेत) गुरुवाक्यादसंशयः(संशयम्) ॥
कल्पितो(कल्पितोऽपि) विनिवर्तेत(निवर्तेत) गुरुवाक्यादसंशयः(संशयम्) ॥
एष एव सतां वादो ज्ञाते ब्रह्मणि तत्त्वतः ।
एष एव सतां वादो ज्ञाते ब्रह्मणि तत्त्वतः ।
निवर्ततेऽन्यथाज्ञानं तत आनन्दमेत्यसौ ॥ इति च ॥ १० ॥
निवर्ततेऽन्यथाज्ञानं तत आनन्दमेत्यसौ ॥ इति च ॥ १० ॥</div>
}}


</div>
</div>
Line 364: Line 288:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C03_V01" data-block-id="bhashya-MAN_C03_V01">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C03_V01" data-block-id="bhashya-MAN_C03_V01">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C04_V01_B01" data-verse="MAN_C03_V01" data-block-id="MAN_C04_V01_B01">अधिकं सर्वतोऽविनाशि(सर्वत अविनाशि) चेत्यध्यक्षरम् । अधिका एव मात्रा अंशा यस्य तदधिमात्रम् । अ इत्यनेनाभिधानेनाक्रियत इत्यकारः । तत्र पूर्वोक्तो वैश्वानरः प्रथमा मात्रेत्याद्यनुवादः(तत्र पूर्वोक्तो वैश्वानरोऽकारः । प्रथमा.....) । अकार इत्यादिकं विधेयम् । प्राज्ञस्तैजसश्चादिरस्येत्यादिमान् । सुप्तेरुत्थाने प्राज्ञाद्विभक्तो भवति विश्वः । स्वप्नादुत्थाने तैजसात् । आदिश्चास्योपासकस्य भवति ॥ १ ॥</div>
| verse_id = MAN_C03_V01
| id       = MAN_C04_V01_B01
| text    = अधिकं सर्वतोऽविनाशि(सर्वत अविनाशि) चेत्यध्यक्षरम् । अधिका एव मात्रा अंशा यस्य तदधिमात्रम् । अ इत्यनेनाभिधानेनाक्रियत इत्यकारः । तत्र पूर्वोक्तो वैश्वानरः प्रथमा मात्रेत्याद्यनुवादः(तत्र पूर्वोक्तो वैश्वानरोऽकारः । प्रथमा.....) । अकार इत्यादिकं विधेयम् । प्राज्ञस्तैजसश्चादिरस्येत्यादिमान् । सुप्तेरुत्थाने प्राज्ञाद्विभक्तो भवति विश्वः । स्वप्नादुत्थाने तैजसात् । आदिश्चास्योपासकस्य भवति ॥ १ ॥
}}


</div>
</div>
Line 374: Line 294:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C03_V02" data-block-id="bhashya-MAN_C03_V02">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C03_V02" data-block-id="bhashya-MAN_C03_V02">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C04_V02_B01" data-verse="MAN_C03_V02" data-block-id="MAN_C04_V02_B01">शरीराभिमानादुत्थाप्य कर्षतीत्युत्कर्षः । निद्रा विषयानुभवश्चानेन क्रियत इत्युभयत्वम् । समानः सर्वेषां मध्यस्थो भवति ॥</div>
| verse_id = MAN_C03_V02
| id       = MAN_C04_V02_B01
| text    = शरीराभिमानादुत्थाप्य कर्षतीत्युत्कर्षः । निद्रा विषयानुभवश्चानेन क्रियत इत्युभयत्वम् । समानः सर्वेषां मध्यस्थो भवति ॥
}}


</div>
</div>
Line 384: Line 300:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C03_V03" data-block-id="bhashya-MAN_C03_V03">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C03_V03" data-block-id="bhashya-MAN_C03_V03">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C04_V03_B01" data-verse="MAN_C03_V03" data-block-id="MAN_C04_V03_B01">मितेरन्तर्गमनात् ।</div>
| verse_id = MAN_C03_V03
| id       = MAN_C04_V03_B01
| text    = मितेरन्तर्गमनात् ।
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C04_V03_B01" data-verse="MAN_C03_V03" data-block-id="MAN_C04_V03_B01">‘अधिकत्वाच्च नित्यत्वादध्यक्षरमुदाहृतः(दध्यक्षरमुदाहृतम्) ।
| verse_id = MAN_C03_V03
| id       = MAN_C04_V03_B01
| text    = ‘अधिकत्वाच्च नित्यत्वादध्यक्षरमुदाहृतः(दध्यक्षरमुदाहृतम्) ।
येंऽशास्तस्य तु सर्वेऽपि पूर्णाः प्रत्येकशो(प्रत्येकशः) विभोः(प्रभोः) ॥
येंऽशास्तस्य तु सर्वेऽपि पूर्णाः प्रत्येकशो(प्रत्येकशः) विभोः(प्रभोः) ॥
अतोऽधिमात्रमुद्दिष्टो मात्रा अंशा उदाहृताः ।
अतोऽधिमात्रमुद्दिष्टो मात्रा अंशा उदाहृताः ।
Line 413: Line 322:
अणूनामपि जीवानां प्रकाशो व्यापको भवेत् ।
अणूनामपि जीवानां प्रकाशो व्यापको भवेत् ।
अण्डमात्रे बहिश्चापि देवतानां यथाक्रमम् ॥
अण्डमात्रे बहिश्चापि देवतानां यथाक्रमम् ॥
अतोऽन्तर्गमनं मुक्तौ जीवेषु जगतो भवेत् ॥’ इति ब्रह्मतर्के ॥
अतोऽन्तर्गमनं मुक्तौ जीवेषु जगतो भवेत् ॥’ इति ब्रह्मतर्के ॥</div>
}}


</div>
</div>
Line 420: Line 328:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C03_V04" data-block-id="bhashya-MAN_C03_V04">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C03_V04" data-block-id="bhashya-MAN_C03_V04">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C04_V04_B01" data-verse="MAN_C03_V04" data-block-id="MAN_C04_V04_B01">मात्रासम्प्रतिपत्तौ अंशध्याने । आदिमत्वं विश्वस्य विद्यते । तदुपासकस्यापि भवतीत्यादि सामान्यम् ।</div>
| verse_id = MAN_C03_V04
| id       = MAN_C04_V04_B01
| text    = मात्रासम्प्रतिपत्तौ अंशध्याने । आदिमत्वं विश्वस्य विद्यते । तदुपासकस्यापि भवतीत्यादि सामान्यम् ।
}}


</div>
</div>
Line 438: Line 342:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C03_V08" data-block-id="bhashya-MAN_C03_V08">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C03_V08" data-block-id="bhashya-MAN_C03_V08">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C04_V08_B01" data-verse="MAN_C03_V08" data-block-id="MAN_C04_V08_B01">अमात्रेऽप्यगतिर्न विद्यते । प्रतिदिवसं विभाग एकीभावश्च विद्यते विश्वादीनाम् । तुरीयस्य तन्न विद्यत इत्यमात्रः । विश्वादीनां व्यवहारकारणत्वं विद्यते । तुरीयस्य तन्न विद्यत इत्यतो गम्यत्वमपि नास्तीत्याशङ्कां निवर्तयति– ‘अगतिर्न विद्यते’ इति । ‘आत्मानं संविशति’ इति गतिवचनात् ।</div>
| verse_id = MAN_C03_V08
| id       = MAN_C04_V08_B01
| text    = अमात्रेऽप्यगतिर्न विद्यते । प्रतिदिवसं विभाग एकीभावश्च विद्यते विश्वादीनाम् । तुरीयस्य तन्न विद्यत इत्यमात्रः । विश्वादीनां व्यवहारकारणत्वं विद्यते । तुरीयस्य तन्न विद्यत इत्यतो गम्यत्वमपि नास्तीत्याशङ्कां निवर्तयति– ‘अगतिर्न विद्यते’ इति । ‘आत्मानं संविशति’ इति गतिवचनात् ।
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C04_V08_B02" data-verse="MAN_C03_V08" data-block-id="MAN_C04_V08_B02">‘आदिमत्त्वेन सामान्यमुपास्येन भवेदिति ।
| verse_id = MAN_C03_V08
| id       = MAN_C04_V08_B02
| text    = ‘आदिमत्त्वेन सामान्यमुपास्येन भवेदिति ।
उपासकस्य सञ्जानन् सर्ववन्द्यो भवेत् पुमान् ॥
उपासकस्य सञ्जानन् सर्ववन्द्यो भवेत् पुमान् ॥
सामान्यत्रयमप्येतत् तुल्यं मुक्तिगतत्वतः ।
सामान्यत्रयमप्येतत् तुल्यं मुक्तिगतत्वतः ।
अमात्रत्वं तुरीयस्याप्यविभागाद् दिने दिने ॥
अमात्रत्वं तुरीयस्याप्यविभागाद् दिने दिने ॥
जाग्रदादेरकर्ताऽपि गम्योऽसौ ज्ञानिनां भवेत् ॥’ इति च ।
जाग्रदादेरकर्ताऽपि गम्योऽसौ ज्ञानिनां भवेत् ॥’ इति च ।</div>
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C04_V08_B03" data-verse="MAN_C03_V08" data-block-id="MAN_C04_V08_B03">‘आदिमत्त्वादिसामान्यं तुल्यं मोक्षोपभोग्यतः ।
| verse_id = MAN_C03_V08
अमात्रत्वं तुरीयस्याप्यविभागाद्दिने दिने ॥’ इत्यात्मसंहितायाम् ॥</div>
| id       = MAN_C04_V08_B03
| text    = ‘आदिमत्त्वादिसामान्यं तुल्यं मोक्षोपभोग्यतः ।
अमात्रत्वं तुरीयस्याप्यविभागाद्दिने दिने ॥’ इत्यात्मसंहितायाम् ॥
}}


</div>
</div>
Line 469: Line 361:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C04_V01" data-block-id="bhashya-MAN_C04_V01">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C04_V01" data-block-id="bhashya-MAN_C04_V01">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C04_V01_B01" data-verse="MAN_C04_V01" data-block-id="MAN_C04_V01_B01">आत्मैव भूत्वाऽन्याभिमानं त्यक्त्वा परमात्मनैव परमात्मानं प्रविशत्युपासकः । अव्यवहार्यत्वादिकमात्र (अव्यवहार्यत्वादिकमत्र) साम्यमिति(सममिति) दर्शयितुं पुनरप्युक्तमव्यवहार्यत्वादिकम् ॥ १ ॥</div>
| verse_id = MAN_C04_V01
| id       = MAN_C04_V01_B01
| text    = आत्मैव भूत्वाऽन्याभिमानं त्यक्त्वा परमात्मनैव परमात्मानं प्रविशत्युपासकः । अव्यवहार्यत्वादिकमात्र (अव्यवहार्यत्वादिकमत्र) साम्यमिति(सममिति) दर्शयितुं पुनरप्युक्तमव्यवहार्यत्वादिकम् ॥ १ ॥
}}


</div>
</div>
Line 495: Line 383:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C04_V07" data-block-id="bhashya-MAN_C04_V07">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C04_V07" data-block-id="bhashya-MAN_C04_V07">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C04_V07_B01" data-verse="MAN_C04_V07" data-block-id="MAN_C04_V07_B01">तुरीयं नादनामानं हरिं ज्ञात्वा परं पदम् ।
| verse_id = MAN_C04_V07
| id       = MAN_C04_V07_B01
| text    = तुरीयं नादनामानं हरिं ज्ञात्वा परं पदम् ।
तमेव प्रविशेच्छुद्धरूपी तत्सदृशात्मवान् ॥
तमेव प्रविशेच्छुद्धरूपी तत्सदृशात्मवान् ॥
ज्ञानानन्दौ च शक्तिश्च तथाऽपि न समाः क्वचित् ।
ज्ञानानन्दौ च शक्तिश्च तथाऽपि न समाः क्वचित् ।
Line 511: Line 396:
‘परत्वमपरत्वं च विष्णोरेकस्य वै यदा ।
‘परत्वमपरत्वं च विष्णोरेकस्य वै यदा ।
श्रूयते न तु सामर्थ्यभेदस्तत्र कथञ्चन ॥
श्रूयते न तु सामर्थ्यभेदस्तत्र कथञ्चन ॥
अवतारस्य पूर्वत्वात् पौर्वापर्यमुदाहृतम् ॥’ इति ब्रह्मतर्के ।
अवतारस्य पूर्वत्वात् पौर्वापर्यमुदाहृतम् ॥’ इति ब्रह्मतर्के ।</div>
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C04_V07_B03" data-verse="MAN_C04_V07" data-block-id="MAN_C04_V07_B03">पूर्वावतारे पश्चिमावतारेऽपि पूर्ण एवेति प्रणवो ह्यपरं ब्रह्मेत्यादेरर्थः ।</div>
| verse_id = MAN_C04_V07
| id       = MAN_C04_V07_B03
| text    = पूर्वावतारे पश्चिमावतारेऽपि पूर्ण एवेति प्रणवो ह्यपरं ब्रह्मेत्यादेरर्थः ।
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C04_V07_B04" data-verse="MAN_C04_V07" data-block-id="MAN_C04_V07_B04">एकोऽपि निर्विशेषोऽपि चतुर्धा व्यवहारभाक् ।
| verse_id = MAN_C04_V07
यस्तं वन्दे चिदानन्दं(चिदात्मानम्; सदानन्दम्) विष्णुं विश्वादिरूपिणम् ॥</div>
| id       = MAN_C04_V07_B04
| text    = एकोऽपि निर्विशेषोऽपि चतुर्धा व्यवहारभाक् ।
यस्तं वन्दे चिदानन्दं(चिदात्मानम्; सदानन्दम्) विष्णुं विश्वादिरूपिणम् ॥
}}


</div>
</div>
Retrieved from "https://dev.anandamakaranda.in/Mandu"