Brahmasutra: Difference between revisions

<div class="bhashyam-block" id="BS_C01_S01_V01_B01" data-verse="BS_C01_S01_V01" data-block-id="BS_C01_S01_V01_B01">‘अथ’ शब्दो मङ्गलार्थोऽधिकारानन्तर्यार्थश्च । ‘अतः’ शब्दो हेत्वर्थः।</div>

<span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">अथातः शब्दपूर्वाणि सूत्राणि निखिलान्यपि ।<br/>प्रारभन्ते नियत्यैव तत् किमत्र नियामकम् ॥<br/>कश्चार्थस्तु तयोर्विद्वन् कथमुत्तमता तयोः ।<br/>एतदाख्याहि मे ब्रह्मन् यथा ज्ञास्यामि तत्त्वतः ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C01_S01_V01_B04" data-verse="BS_C01_S01_V01" data-block-id="BS_C01_S01_V01_B04"><span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">अकारः सर्ववागात्मा परब्रह्माभिधायकः ।<br/>तथौ प्राणात्मकौ प्रोक्तौ व्याप्तिस्थितिविधायकौ ॥<br/>अतश्च पूर्वमुच्चार्याः सर्व एते सतां मताः ।<br/>अथातःशब्दयोरेवं वीर्यमाज्ञाय तत्त्वतः ॥<br/>सूत्रेषु तु महाप्राज्ञास्तावेवादौ प्रयुञ्जते ॥ इति।</span></div>

<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavatatantra-id">मन्दमध्योत्तमत्वेन त्रिविधा ह्यधिकारिणः ।<br/>तत्र मन्दा मनुष्येषु य उत्तमगणा मताः ॥<br/>मध्यमा ऋषिगन्धर्वा देवास्तत्रोत्तमा मताः ।<br/>इति जातिकृतो भेदस्तथाऽन्यो गुणपूर्वकः ॥<br/>भक्तिमान् परमे विष्णौ यस्त्वध्ययनवान् नरः ।<br/>अधमः शमादिसंयुक्तो मध्यमः समुदाहृतः ॥<br/>आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तमसारं चाप्यनित्यकम् ।<br/>विज्ञाय जातवैराग्यो विष्णुपादैकसंश्रयः ॥<br/>स उत्तमोऽधिकारी स्यात् सन्न्यस्ताखिलकर्मवान् इति ।</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C01_S01_V01_B07" data-verse="BS_C01_S01_V01" data-block-id="BS_C01_S01_V01_B07"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakaupanishad-id">‘शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वाऽऽत्मन्येवाऽत्मानं पश्येत्’(बृ.उ.४.४.२३)।</span> <span class="gr-reference gr-ref-Mundakaupanishad-id">‘परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान् ब्राह्मणो निर्वेदमायात् । नास्त्यकृतः कृतेन । तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत् समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् ।”(मुण्डक.उ.१.२.१२)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishad-id">‘यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम् ।’(क.उ.२.२३)</span></div>

इत्यादि श्रुतिभ्यश्च ॥</div>

<span class="gr-reference gr-ref-Vyomasamhita-id">आहुरप्युत्तमस्त्रीणामधिकारं तु वैदिके ।<br/>यथोर्वशी यमी चैव शच्याद्याश्च तथाऽपरा ॥’ इति ॥<br/>तथाऽऽपराः मुनिस्त्रियः नरादिकुलजाश्च ।</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C01_S01_V01_B14" data-verse="BS_C01_S01_V01" data-block-id="BS_C01_S01_V01_B14"><span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishad-id">‘यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः ।’(क.उ.२.२३)</span></div>

इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C01_S01_V01_B16" data-verse="BS_C01_S01_V01" data-block-id="BS_C01_S01_V01_B16"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘कर्मणात्वधमः प्रोक्तः प्रसादः, श्रवणादिभिः । <br/>मध्यमो, ज्ञानसम्पत्त्या प्रसादस्तूत्तमो मतः ॥<br/>प्रसादात्त्वधमाद्विष्णोः स्वर्गलोकः प्रकीर्तितः । <br/>मध्यमाज्जनलोकादिः, उत्तमस्त्वेव मुक्तिदः ॥</span></div>

इति नारदीये ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C01_S01_V01_B31" data-verse="BS_C01_S01_V01" data-block-id="BS_C01_S01_V01_B31"><span class="gr-reference gr-ref-Varaha-id">‘एषं मोहं सृजाम्याशु यो जनान् मोहयिष्यति ।<br/>त्वं च रुद्र महाबाहो मोहशास्त्राणि कारय ॥<br/>अतथ्यानि वितथ्यानि दर्शयस्व महाभुज ।<br/>प्रकाशं कुरु चात्मानामप्रकाशं च मां कुरु’</span> इति वाराह वचनात् ॥</div>

<span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarta-id">‘नाहं न च शिवोऽन्ये च तच्छक्त्येकांशभागिनः ।<br/>बालः क्रीडनकैर्यद्वत् क्रीडतेऽस्माभिरच्युतः’</span> इति ॥</div>

इति जिज्ञासाधिकरणम् ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BS_C01_S01_V03" data-block-id="bhashya-BS_C01_S01_V03">

<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘औपनिषदः पुरुषः’</span> इत्यादिश्रुतिभ्यः ॥</div>

</div>

इति मोक्षधर्मवचनान्न नास्तिक्यवादो युज्यते ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C01_S01_V03_B10" data-verse="BS_C01_S01_V03" data-block-id="BS_C01_S01_V03_B10"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘ऋग्यजुःसामाथर्वाश्च भारतं पञ्चरात्रकम्।<br/> मूलरामायणं चैव शास्त्रमित्यभिदीयते ॥<br/>यच्चानुकूलमेतस्य तच्च शास्त्रं प्रकीर्तितम् ।<br/> अतोऽन्यो ग्रन्थविस्तारो नैव शास्त्रं कुवर्त्म तत्’॥</span></span>इति स्कान्दे ॥</div>

इति शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् ॥ 03 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C01_S01_V07_B1" data-verse="BS_C01_S01_V07" data-block-id="BS_C01_S01_V07_B1">न हि गौणात्मनिष्ठस्य मोक्षः ।</div>

इत्यात्मनिष्ठस्य मोक्ष उपदिश्यते ।</div>

तस्यात्मनो निर्गुणस्य ज्ञानान्मोक्ष उदाहृतः ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C01_S01_V09_B2" data-verse="BS_C01_S01_V09" data-block-id="BS_C01_S01_V09_B2"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘स आत्मन आत्मानमुद्धृत्य आत्मन्येव विलापयति, अथ आत्मैव भवति’।</span></span></div>

इति स्वस्यैव स्वस्मिन्नप्ययवचनात् ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C01_S01_V12_B3" data-verse="BS_C01_S01_V12" data-block-id="BS_C01_S01_V12_B3">तथाऽपि न त आनन्दमयशब्देनोच्यन्ते, किन्तु विष्णुरेव ।</div>

<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘ब्रह्मेति परमात्मेति भगवानिति शब्द्यते’(भाग.१.२.११)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Vyasasmriti-id">‘वासुदेवात्मकं ब्रह्म मूलमन्त्रेण वा यतिः’(व्या.स्मृ.)</span> इत्यादिषु तस्मिन्नेव प्रसिद्धब्रह्मशब्दाभ्यासात् ॥ 12 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C01_S01_V15_B1" data-verse="BS_C01_S01_V15" data-block-id="BS_C01_S01_V15_B1"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishad-id">‘ब्रह्मविदाप्नोति परम्’(तै.उ.२.१)</span></span> इति सूचयित्वा<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishad-id">‘सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म’(तै.उ.२.१)</span></span> इति मन्त्रवर्णलक्षितं परमेव ब्रह्म शब्दानुसन्धानाद् गीयते ।</div>

इति तस्यैवावयवत्वोक्तेश्चतुर्वेदशिखायाम्</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BS_C01_S01_V17" data-block-id="bhashya-BS_C01_S01_V17">

<span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishad-id">‘स यश्चायं पुरुषे’(तै.उ.२.२१(२७))</span> इत्यादिभेदव्यपदेशात् ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C01_S01_V17_B2" data-verse="BS_C01_S01_V17" data-block-id="BS_C01_S01_V17_B2">न च<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishad-id">‘तत्त्वमसि’(छा.उ.६.८)</span></span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishad-id">‘अहं ब्रह्मास्मि’(बृ.उ.३.५.४)</span></span> इत्यादिश्रुतिविरोधः ॥ <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhallaveyashruti-id">‘नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति’</span></span> इति तत्तच्छब्दवाच्यत्वोक्तेः ॥</div>

<span class="gr-reference gr-ref-Turashruti-id">‘असर्वः सर्व इत्यपि’</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘विद्याऽऽत्मनि भिदाभोधः’(भाग.११.१९.३९)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘भेददृष्ट्वाऽभिमानेन निस्सङ्गेनापि कर्मणा’(भाग.३.३.१२)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishad-id">‘जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः ।’(मु.उ.३.१.२)</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C01_S01_V20_B5" data-verse="BS_C01_S01_V20" data-block-id="BS_C01_S01_V20_B5">स हि क्षीरसमुद्रशायी । तस्य च वीर्यमण्डकोशः ।</div>

<span class="gr-reference gr-ref-Chaturvedashikha-id">‘अहं तत्तेजो रश्मीन्नारायणम् पुरुषं जातमग्रतः । पुरुषात् प्रकृतिर्जगदण्डम्’ इति चतुर्वेदशिखायाम् ॥ 20 ॥</span></div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BS_C01_S01_V21" data-block-id="bhashya-BS_C01_S01_V21">

॥इति अन्तस्थत्वाधिकरणम् ॥ 07 ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BS_C01_S01_V23" data-block-id="bhashya-BS_C01_S01_V23">

अत एव <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyaaranyaka-id">‘श्रीश्च ते लक्ष्मीश्च पत्न्यौ अहोरात्रे पार्श्वे’(तै.आ.३.१३)</span> इत्यादि तल्लिङ्गादेव ॥ 23 ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BS_C01_S01_V27" data-block-id="bhashya-BS_C01_S01_V27">

<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishad-id">‘परो दिवः’(छा.उ.३.१३.७)</span> इति पञ्चम्यन्तः पश्चिमः । तस्मान्नैकं वस्त्वत्रोच्यत इति चेन्न । त्रिसप्तलोकापेक्षयोभयस्मिन्नप्यविरोधात् ॥ 27 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C01_S01_V31_B1" data-verse="BS_C01_S01_V31" data-block-id="BS_C01_S01_V31_B1"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Aitareyaaranyaka-id">‘तावन्ति शतसंवत्सरस्याह्नां सहस्राणि भवन्ति’(ऐ.आ.२.२.४)</span></span> इति जीवलिङ्गम् । प्राणसंवादादि मुख्यप्राणलिङ्गम् । तस्मान्नेति चेन्न । अन्तर्बहिः सर्वगतत्वेनेत्युपासात्रैविध्यादिहाश्रितत्वाच्च ।</div>

<span class="gr-reference gr-ref-Aitareyaaranyaka-id">‘एतद्धस्म वै तद्विद् विद्वानाह महिदास ऐतरेयः’(ऐ.आ.२.१.८)</span> इत्यादिना ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C01_S02_V08_B1" data-verse="BS_C01_S02_V08" data-block-id="BS_C01_S02_V08_B1">‘जीवपरयोरेकशरीरस्थत्वे समानभोगप्राप्तिः ? इति चेन्न । सामर्थ्य वैशेष्यात् ।</div>

<span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘सर्वज्ञाल्पज्ञताभेदात् सर्वशक्त्यल्पशक्तितः ।<br/>स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्याभ्यां सम्भोगो नेशजीवयोः’</span> इति च ॥08॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BS_C01_S02_V10" data-block-id="bhashya-BS_C01_S02_V10">

<span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">अथ तं(तत्) कृपया विष्णुः सृष्टिकर्मण्ययोजयत् ।<br/>सोऽसृजद्भुवनं विश्वमद्यार्थं हरये विभुः</span> इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ 10 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C01_S02_V12_B1" data-verse="BS_C01_S02_V12" data-block-id="BS_C01_S02_V12_B1"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishad-id">‘यः सेतुरीजानानामक्षरं ब्रह्म तत्परम्’(क.उ.१.३.२)</span></span> इति ।</div>

<span class="gr-reference gr-ref-Brahmapurana-id">एतस्माद्ब्रह्मशब्दोऽयं विष्णोरेव विशेषणम् ।<br/>अमिता हि गुणा यस्मान्नान्येषां तमृते विभुम्’(प्रभुम्) ॥</span> इति ब्राह्मे ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C01_S02_V12_B4" data-verse="BS_C01_S02_V12" data-block-id="BS_C01_S02_V12_B4"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruti-id">‘सत्य आत्मा, सत्यो जीवः, सत्यं भिदा सत्यं भिदा सत्यं भिदा, मैवाऽरुवण्यो मैवाऽरुवण्यो मैवाऽरुवण्यः’</span></span> इति पैङ्गिश्रुतिः ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhallaveyashruti-id">‘आत्मा हि परमः स्वतन्त्रोऽधिगुणः, जीवोऽल्पशक्तिरस्वतन्त्रोऽवरः’</span></span> इति च भाल्लवेयश्रुतिः ।</div>

इत्यदेर्नासत्यो भेदः ॥ 12 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C01_S02_V18_B1" data-verse="BS_C01_S02_V18" data-block-id="BS_C01_S02_V18_B1"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishad-id">‘यं पृथिवी न वेद’ ‘यः पृथिव्या अन्तरः’(बृ.उ.५.७.३)</span></span>, इत्यादिना अधिदैवादिषु तद्धर्मव्यपदेशाद्विष्णुरेवान्तर्यामी ।</div>

<span class="gr-reference gr-ref-Aitareyaaranyaka-id">‘स योऽतोऽश्रुतोऽगतोऽमतोऽनतोऽदृष्टोऽविज्ञातोऽनादिष्टः सर्वेषां भूतामन्तरपुरुष’(ऐ.आ.३.२.४)</span> इत्यादिनाऽविदितोऽन्तरश्च ॥ 18 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C01_S02_V20_B1" data-verse="BS_C01_S02_V20" data-block-id="BS_C01_S02_V20_B1"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishad-id">‘य आत्मनि तिष्ठन्नात्मनोऽन्तरो यमात्मा न वेद यस्यात्मा<br/>शरीरं य आत्मानमन्तरो यमयत्येष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः’<br/>‘यो विज्ञाने तिष्ठन् विज्ञानादन्तरो यं विज्ञानं न वेद यस्य विज्ञानं शरीरं’(बृ.उ.५.७.२२)</span></span><br/>इत्युभयेऽपि हि शाखिनो भेदेन एनं (जीवं)अधीयते ।</div>

इति वचनान्न शरीरत्वविरोधः ॥20॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C01_S02_V26_B3" data-verse="BS_C01_S02_V26" data-block-id="BS_C01_S02_V26_B3"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishad-id">‘येनेदमन्नं पच्यते’(बृ.उ.७.९.१)</span></span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishad-id">‘तद्यद्भक्तं प्रथममागच्छेत्तद्धोमीयम्’(छां.उ.५.१९.१)</span></span> इत्यादिना पाचकत्वेनान्तः प्रतिष्ठानं च प्रतीयते । तस्मान्न विष्णुरिति चेन्न ।</div>

इत्यादिना <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishad-id">‘को न आत्मा, किं ब्रह्म’(छां.उ.५.११.१)</span> इत्यारम्भाच्च अन्येषामसम्भवाद्विष्णुरेव वैश्वानरः ।</div>

<span class="gr-reference gr-ref-Brahmapurana-id">‘यथैव पौरुषं सूक्तं नित्यं विष्णुपरायणम् ।<br/>तथैव मे मनो नित्यं भूयाद्विष्णुपरायणम्’</span> इति ॥</div>

<span class="gr-reference gr-ref-Bruhathsamhita-id">‘यथा हि पौरुषं सूक्तं विष्णोरेवाभिधायकम् ।<br/>न तथा सर्ववेदाश्च वेदाङ्गानि च नारद’</span> इत्यादि ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C01_S02_V28_B1" data-verse="BS_C01_S02_V28" data-block-id="BS_C01_S02_V28_B1">नाग्न्यादयः शब्दा अग्न्यादिवाचकास्तथापि साक्षादेवानन्ययोगेन ब्रह्मवाचकैः व्यवहारार्थमनभिज्ञानाच्चान्यत्र व्यवहारन्तीत्यभ्युपगमेऽविरोधं जैमिनिर्वक्ति ।</div>

इति स्कान्दवचनान्न मतानां परस्परविरोधः ॥ 28 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C01_S03_V03_B2" data-verse="BS_C01_S03_V03" data-block-id="BS_C01_S03_V03_B2"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सोऽन्तकः स रुद्रः स प्राणभृत् स प्राणनायकः स ईशो यो हरिर्योऽनन्तो यो विष्णुर्यः परः परोवरीयान्’ इत्यादिना प्राणग्रन्थिरुद्रत्वादेर्विष्णोरेवोक्तत्वात् ।</span></span></div>

<span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">‘रुजं द्रावयते यस्माद्रुद्रस्तस्माज्जनार्दनः ।<br/>ईशानादेव चेशानो महैदेवो महत्त्वतः ॥<br/>पिबन्ति ये नरा नाकं मुक्ताः संसारसागरात् ।<br/>तदाधारो यतो विष्णुः पिनाकीति ततः (स्मृ)श्रुतः॥<br/>शिवः सुखात्मकत्वेन शर्वः शंरोधनाद्धरिः ।<br/>कृत्यात्मकमिदं देहं यतो वस्ते प्रवर्तयन् ॥<br/>कृत्तिवासास्ततो देवो विरिञ्चश्च विरेचनात् ।<br/>बृंहणाद्ब्रह्मनामाऽसौ ऐश्वर्यादिन्द्र उच्यते ॥<br/>एवं नानाविधैः शब्दैरेक एव त्रिविक्रमः ।<br/>वेदेषु सपुराणेषु गीयते पुरुषोत्तमः’</span> इति ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C01_S03_V03_B17" data-verse="BS_C01_S03_V03" data-block-id="BS_C01_S03_V03_B17">स्कान्दे च –<br/> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vamanapurana-id">‘ऋते नारायणादीनि नामानि पुरुषोत्तमः ।<br/>प्रादादन्यत्र भगवान् राजेवर्ते स्वकं पुरम्॥’</span></span>इति ।</div>

विशेषनामानि ददौ स्वकीयान्यपि केशवः॥’ इति च ब्राह्मे ॥ 3 ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BS_C01_S03_V07" data-block-id="bhashya-BS_C01_S03_V07">

इति ईश-जीवयोः स्थिति-अदनोक्तेः ॥ 07 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C01_S03_V11_B1" data-verse="BS_C01_S03_V11" data-block-id="BS_C01_S03_V11_B1">सा च धृतिः प्रशासनादुच्यते- ‘एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गी! सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः’(बृ.उ.५.८.९) इत्यादिना । तच्च प्रशासनं विष्णोरेव ।</div>

‘चतुर्भिः साकं नवतिं च नामभिश्चक्रं न वृत्तं व्यतीरवीविपत्’(ऋ.सं.१.१५५.६) इत्यादिश्रुतेः ।</div>

‘न केवलं मे भवतश्च राजन् स वै बलं बलीनां चापरेषाम्’(भाग.७.८.८)इत्यादेश्च ॥ 11 ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BS_C01_S03_V23" data-block-id="bhashya-BS_C01_S03_V23">

यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम्’(भ.गी.१५.१२) इति</div>

यद् गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम’(भ.गी.१५.६) इति च ॥ 23 ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BS_C01_S03_V27" data-block-id="bhashya-BS_C01_S03_V27">

अनेकेषां देवतापदप्राप्तेर्दर्शनात् । ‘ते ह नाकं महिमानः सचन्ते यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः’(तै.आ.३.१२) इति ॥27॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C01_S03_V36_B1" data-verse="BS_C01_S03_V36" data-block-id="BS_C01_S03_V36_B1">‘अष्टवर्षं ब्राह्मणमुपनयीत, तमध्यापयीत’ इत्यद्ययनार्थं संस्कारपरामर्शात् । ‘नाग्निर्न यज्ञो न क्रीया न संस्कारो न व्रतानि शूद्रस्य’ इति पैङ्गिश्रुतौ संस्काराभावाभिलापाच्च ।</div>

‘सपत्नीं मे पराधम’ इत्यादिष्वधिकारदर्शनात् ।</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BS_C01_S04_V18" data-block-id="bhashya-BS_C01_S04_V18">

‘अस्य यदैकां शाखां जीवो जहाति अथ सा शुष्यति’(छां.उ.६.११.२), ‘वायुना हि लोका नेनीयन्ते’ इत्यादि श्रुतिभ्य इति चेत् ? न, ‘उपासात्रैविध्यात्’(ब्र.सू.१.१.३१) इति व्याख्यातत्वात् ॥ 18 ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BS_C01_S04_V25" data-block-id="bhashya-BS_C01_S04_V25">

प्रकृतिर्वासनेत्येवं तवेच्छाऽनन्त कथ्यते’ ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C02_S01_V14_B2" data-verse="BS_C02_S01_V14" data-block-id="BS_C02_S01_V14_B2">स्कान्दे च –</div>

तद् यत्स्वभावः कैवल्यं स भवान् केवलोहरे’ इति च ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C02_S01_V15_B2" data-verse="BS_C02_S01_V15" data-block-id="BS_C02_S01_V15_B2">‘किं स्विदासीदधिष्ठानमारम्भणं कतमत् स्वित् कथाऽऽसीत्’(ऋ.सं.१०.८१.२) इति ह्याक्षेपः । अधिष्ठानाद्यनुक्तेः । आदिशब्दाद्युक्तिभिश्च ।</div>

साधनानां साधनत्वं यतः किं तस्य साधनैः’ इत्यादिभिः ॥ 15 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C02_S01_V18_B1" data-verse="BS_C02_S01_V18" data-block-id="BS_C02_S01_V18_B1">‘नासदासीन्नो सदासीत्’(ऋ.सं.१०.१२९.१) इति सर्वस्यासत्त्वव्यपदेशान्नेति चेत्, न । अव्यक्तत्वपारतन्त्र्यादिधर्मान्तरेण हि तदुच्यते ।‘तम आसीत्’(ऋ.सं.१०.१२९.३) इति वाक्यशेषात् । न चान्यत्र प्रमाणमस्ति ।</div>

न चान्यथा क्वाऽपि च कस्य चेदमभूत् पुरा नापि तथा भविष्यत्’,‘असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम्’(भ.गी.१६.८),‘असत्यमाहुर्जगदेतदज्ञाः शक्तिं हरेर्ये न विदुःपरां हि’।</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C02_S01_V18_B10" data-verse="BS_C02_S01_V18" data-block-id="BS_C02_S01_V18_B10">‘यच्चिकेत सत्यमित्तन्न मोघम्’(ऋ.सं.१०.५५.६) इत्यादि श्रुतिस्मृतिभ्यः ।</div>

तथैवार्थः परिज्ञेयो नावाक्या युक्तिरिष्यते’॥इति बृहत्संहितायाम् ।</div>

तत्र दृष्टानुसारेण तेषामर्थोऽन्ववेक्ष्यते’ ॥ इति च ।</div>

अन्येषां तु विरुद्धानां विप्रलम्भोऽथवा भ्रमः’॥ इति भागवततन्त्रे ।</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BS_C02_S01_V19" data-block-id="bhashya-BS_C02_S01_V19">

तदा साधनसम्पत्तिरैश्वर्यद्योतिका भवेत्’,इत्यादेः साधनान्तरेण सृष्टिर्युक्ता ।</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BS_C02_S01_V30" data-block-id="bhashya-BS_C02_S01_V30">

न दोषः परमे कश्चिद् गुणा एव निरन्तराः’इति वचनाज्जीवपक्ष एव दोषो न परपक्षे ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C02_S01_V32_B1" data-verse="BS_C02_S01_V32" data-block-id="BS_C02_S01_V32_B1">न च करणाभावादनुपपत्तिरिति युक्तम् ।</div>

स वेत्ति वेद्यं न च तस्यास्ति वेत्ता तमाहुरग्र्यं पुरुषं महान्तम्’(श्वे.उ.३.१९)।</div>

पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च’(श्वे.उ.६.८)इत्यादि श्रतिभ्यः</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C02_S01_V34_B1" data-verse="BS_C02_S01_V34" data-block-id="BS_C02_S01_V34_B1">यथा लोके मत्तस्य सुखोद्रेकादेव नृत्तगानादिलीला, न तु प्रयोजनापेक्षया, एवमेवेश्वरस्य ।</div>

मुक्ता अप्याप्तकामाः स्युः किमु तस्याखिलात्मनः’ इति ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C02_S01_V36_B2" data-verse="BS_C02_S01_V36" data-block-id="BS_C02_S01_V36_B2">‘एष ह्येवैनं साधुकर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीषत एष उ एवासाधुकर्म कारयति तं यमधो निनीषते’(कौ.३.८) इति श्रुतेः कर्मणोऽपि तन्निमित्तत्वादिति चेन्न, तस्यापि पूर्वकर्म कारणमित्यनादित्वात् कर्मणः ।</div>

अनादित्वात् कर्मणश्च न विरोधः कथञ्चन’ इति ॥ 36 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C02_S01_V37_B1" data-verse="BS_C02_S01_V37" data-block-id="BS_C02_S01_V37_B1">न च कर्मापेक्षत्वेनेश्वरस्यास्वातन्त्र्यम् ।</div>

यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया’ ॥इत्यादिना कर्मादीनां सत्त्वस्यापि तदधीनत्वात् । न च पुनर्वैषम्याद्यापेतेन दोषः । तादृशवैषम्यादेरुपलभ्यमानत्वात्-</div>

ईशो यत्रो गुणदोषादिसत्त्वे स्वयं परोऽनादिरादिः प्रजानाम्’ ॥इति चतुर्वेदशिखायाम् ॥ 37 ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BS_C02_S01_V38" data-block-id="bhashya-BS_C02_S01_V38">

चिन्त्या अचिन्त्याश्च तथैव दोषाः श्रुताश्च नाज्ञैर्हि तथा प्रतीताः ।’इति सर्वगुणोपपत्तिश्रुतेश्च ॥ 38 ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BS_C02_S02_V05" data-block-id="bhashya-BS_C02_S02_V05">

अन्तर्बहिश्च तत् सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः’(नारायणसूक्तम्.५)</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C02_S02_V10_B1" data-verse="BS_C02_S02_V10" data-block-id="BS_C02_S02_V10_B1">सकलश्रुतिस्मृतियुक्तिविरुद्धत्वाच्चानीश्वरमतम् असमञ्जसम् ।</div>

वदन्ति तद्विरुद्धं यो वदेत् तस्मान्न चाधमः’ इति पाद्मे ॥ 10 ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BS_C02_S02_V37" data-block-id="bhashya-BS_C02_S02_V37">

‘अहं रुद्राय धनुरातनोमि ब्रह्मद्विषे शरवे हन्तवा उ’(ऋ.सं.१०.१२५.६)।</div>

विदे हि रुद्रो रुद्रियं महित्वं यासिष्टं वर्तिरश्विनाविरावत्’(ऋ.सं.७.४०.५।</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C02_S02_V41_B2" data-verse="BS_C02_S02_V41" data-block-id="BS_C02_S02_V41_B2">शरीरिण एव हि ज्ञानोत्पत्तिर्दृष्टा । विष्णोस्तु श्रुत्यैव सर्वे विरोधाः परिहृताः-</div>

ज्ञानज्ञानः सुखसुखः स विष्णुः परमाक्षरः’(पैङ्गिश्रुतिः) ॥ इत्यादिकया ॥ 41 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C02_S03_V08_B1" data-verse="BS_C02_S03_V08" data-block-id="BS_C02_S03_V08_B1">एतेन मुख्यामुख्यानुत्पत्तिवचनेन विभक्तत्वाच्च वाय्वनुत्पत्तिश्रुतिरपि व्याख्याता ।</div>

परस्तु नित्यः पुरुषः प्रकृतिः काल एव च ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C02_S03_V09_B14" data-verse="BS_C02_S03_V09" data-block-id="BS_C02_S03_V09_B14">‘अजायमानो बहुधा विजायते’(तै.आ.३.१३) इति च ।</div>

परतन्त्रविशेषो हि विकार इति कीर्तितः’॥ इति पाद्मे ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C02_S03_V11_B1" data-verse="BS_C02_S03_V11" data-block-id="BS_C02_S03_V11_B1">‘ब्रह्मैवेदमग्र आसीत् तदपोऽसृजत तदिदं सर्वम्’ इति श्रुतेः ‘अग्नेरापः’(तै.उ.२.१) इत्युक्तेऽपि ब्रह्मण एवाबादिसृष्टिः ।</div>

खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी’(मुं.उ.२.१.३) इत्यादि च ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C02_S03_V11_B4" data-verse="BS_C02_S03_V11" data-block-id="BS_C02_S03_V11_B4"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhavishya-id">‘कर्ता सर्वस्य वै विष्णुः एक एव न संशयः ।<br/>इतरेषां तु सत्ताद्या यत एव तदाज्ञया’</span></span> इति भविष्यत्पुराणे॥</div>

एक एव महाशक्तिः कुरुते सर्वमञ्जसा’ इति ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C02_S03_V12_B1" data-verse="BS_C02_S03_V12" data-block-id="BS_C02_S03_V12_B1">पृथिवी तत्रान्नशब्देनोच्यते । भूताधिकारत्वात् । कार्ष्ण्यप्रचुरा च पृथिवी । नान्नस्य तथा विशेषः । ‘आपश्च पृथिवी चान्नम्’(ऐ.आ.२.३.१),‘पृथिवी वा अन्नम्’(तै.उ.३.९), ‘ता आपोऽन्नमसृजन्त पृथिवी वा अन्नम्’ इत्यादिशब्दान्तराच्च । आदिशब्दाद् युक्तिरपौरुषेयत्वेनादोषस्य वाक्यस्य नाप्रामाण्यमित्यादि ।</div>

यथाऽविरुद्धता न स्यात् तथाऽर्थः कल्प्य एतयोः’ इति ।</div>

शुक्लत्वमेत्येवमेव वर्णान्तरगतिर्भवेत् ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C02_S03_V13_B7" data-verse="BS_C02_S03_V13" data-block-id="BS_C02_S03_V13_B7"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘स्रष्टा पाता च संहर्ता स एको हरिरीश्वरः ।<br/>स्रष्टृत्वादिकमन्येषां दारुयोषावदुच्यते ॥<br/> एकदेशक्रिया चात्र न तु सर्वात्मनेरितम् ।<br/>सृष्ट्यादिकं समस्तं तु विष्णोरेव पराद्भवेत्’</span></span><br/>इति च स्कान्दे ॥</div>

हिरण्यगर्भः सर्वश्च कालाख्यारूपिणस्तव’ ॥इति भागवते ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C02_S03_V14_B1" data-verse="BS_C02_S03_V14" data-block-id="BS_C02_S03_V14_B1">क्रमवचनमपि विपरीतक्रमापेक्षया ।</div>

यः क्रमाद् व्युत्क्रमाच्चैव स हरिः पर उच्यते’॥इत्यत एव भाल्लवेयश्रुतिवचनात् ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C02_S03_V14_B7" data-verse="BS_C02_S03_V14" data-block-id="BS_C02_S03_V14_B7">पूर्वेषां पूर्वेषां सामर्थ्याधिक्यादुपपद्यते च ।</div>

व्याप्तिश्चाभ्यधिका तेषामत एव न संशयः’ ॥ इति॥ 14 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C02_S03_V16_B1" data-verse="BS_C02_S03_V16" data-block-id="BS_C02_S03_V16_B1">‘मनसश्च विज्ञानम्’ इति व्यपदेशश्चराचरेष्वालोचनाद् विज्ञानं भवतीति भागापेक्षया स्यात् । न विज्ञानतत्त्वापेक्षया ।</div>

विपरीतक्रमो ज्ञेयो यस्मादन्ते हरेर्दृशिः’ ॥इति॥ 16 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C02_S03_V22_B2" data-verse="BS_C02_S03_V22" data-block-id="BS_C02_S03_V22_B2">‘स आत्मेदं सृजति स द्विधेदं बिभर्ति अन्तर्बहिश्च स बहुधेदमनुप्रविश्याऽत्मनोऽभिनयति स आत्मा स आत्मानः स ईशः स विष्णुः स परः परोवरीयान्’ इति परमात्माधिकारत्वात् ।</div>

एक एवोच्यते वेदैस्तावता नास्य भिन्नता’॥इति भविष्यत्पुराणे ।</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BS_C02_S03_V23" data-block-id="bhashya-BS_C02_S03_V23">

पूर्णोऽचिन्त्यः सर्ववेदैकयोनिः सर्वाधीशः सर्ववित् सर्वकर्ता’(काषायणश्रुतिः)</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C02_S03_V26_B1" data-verse="BS_C02_S03_V26" data-block-id="BS_C02_S03_V26_B1">यथाऽऽलोकस्य प्रकाशगुणेन व्याप्तिर्ज्योतीरूपेणाव्याप्तिः एवं चिद्गुणेन व्याप्तिर्जीवरूपेणाव्याप्तिरिति वा ।</div>

शक्तियोगात् सुराणां तु विविधा च व्यवस्थितिः’ इति ॥ 26 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C02_S03_V29_B1" data-verse="BS_C02_S03_V29" data-block-id="BS_C02_S03_V29_B1">ज्ञानानन्दादिब्रह्मगुणा एवास्य यतः सारः स्वरूपमतोऽभेदव्यपदेशः । यथा सर्वगुणात्मकत्वात् सर्वात्मकत्वं ब्रह्मण उच्यते- ‘सर्वं खल्विदं ब्रह्म’(छां.उ.३.१४.१) इति ।</div>

प्रोच्यन्ते ब्रह्मरूपेण वेदवादेषु सर्वशः’॥ इति॥ 29 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C02_S03_V32_B1" data-verse="BS_C02_S03_V32" data-block-id="BS_C02_S03_V32_B1">व्यक्तनङ्गीकारे देवानां च नित्योपलब्धिरानन्दादीनाम्, असुराणां नित्यानुपलब्धिः मनुष्याणां च नित्योपलब्ध्यनुपलब्धी च प्रसज्ज्यन्ते ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Agniveshyashruti-id">‘नित्यानन्दो नित्यज्ञानो नित्यबलः परमात्मा नैवमसुरा एवमनेवं च मनुष्याः’</span></span> इति ह्याग्निवेश्यश्रुतिः ।</div>

विपरीतं च दैत्यानां ज्ञानस्यैवं व्यवस्थितिः’ इति ॥ 32 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C02_S03_V43_B1" data-verse="BS_C02_S03_V43" data-block-id="BS_C02_S03_V43_B1">‘मां रक्षतु विभुर्नित्यं पुत्रोऽहं परमात्मनः’,‘अवः परेण पितरं यो अस्यानुवेद (पर एनावरेण)’(ऋ.सं.१.१६४.१८),‘यस्तद् वेद स पितुष्टिताऽसत्’(महाना.उ.२.४),‘यस्ता विजानात् स पितुष्पिताऽसत्’(ऋ.सं.१.१६४.१६)।</div>

तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वतत्ति अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति’(मु.उ.३.१.१)इत्यादिना नानाव्यपदेशादंशो जीवः ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C02_S03_V43_B7" data-verse="BS_C02_S03_V43" data-block-id="BS_C02_S03_V43_B7">तथा च पाराशर्यायणश्रुतिः-‘अंशो ह्येष परस्य योऽयं पुमानुत्पद्यते च म्रियते च नाना ह्येनं व्यपदिशन्ति पितेति पुत्रेति भ्रातेति च सखेति’ च इति ।</div>

नायं तस्यापि कश्चन’ इत्यन्यथा च काषायणश्रुतिः ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C02_S03_V43_B12" data-verse="BS_C02_S03_V43" data-block-id="BS_C02_S03_V43_B12">तथा चाग्निवेश्यश्रुतिः-‘अंशो ह्येष परस्य भिन्नं ह्येनमधीयिरेऽभिन्नं ह्येनमधीयिरे’ इति ॥</div>

अतश्चांशत्वमुद्दिष्टं भेदाभेदौ न मुख्यतः’ इति ॥ 43 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C02_S03_V47_B1" data-verse="BS_C02_S03_V47" data-block-id="BS_C02_S03_V47_B1">‘एते स्वांशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवान् स्वयम्’(भाग.१.३.२८) ।</div>

अदृष्टाश्रुतवस्तुत्वात् स जीवो यः पुनर्भवः’(भाग.१.३.३२) ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C02_S03_V48_B3" data-verse="BS_C02_S03_V48" data-block-id="BS_C02_S03_V48_B3">यथा बाह्यामृतजलस्यामृतसमुद्रस्य चैकत्वं तदंशस्यापि श्लेष्मणस्तदनुग्राह्यत्वं तेनैव विरोधिनिवृत्तिश्च ।</div>

भूतप्रलयमव्यक्तं शुश्रूषुर्नृपसत्तम’ इति ।</div>

अनुग्राह्यत्वमन्यस्य तेनैवाऽवृतिरोधनम्’ इति ॥ 48 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C02_S03_V50_B1" data-verse="BS_C02_S03_V50" data-block-id="BS_C02_S03_V50_B1">‘रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव’(ऋ.सं.६.४७.१८) इति प्रतिबिम्बत्वाच्च न साम्यम् ।</div>

प्रतिबिम्बेष्वल्पसाम्यं स्वरूपाणीतराणि तु’ इति ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C02_S04_V04_B1" data-verse="BS_C02_S04_V04" data-block-id="BS_C02_S04_V04_B1">‘मनः सर्वेन्द्रियाणि च’(मुण्डक.२.१.३) इति पूर्वोक्तत्वान्नानुत्पत्तिर्मनसो युज्यते।</div>

इति वायुप्रोक्तवचनं चशब्देन गृहीतम् ॥ 04 ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BS_C02_S04_V10" data-block-id="bhashya-BS_C02_S04_V10">

इति वायुक्रिययोरपि व्यपदेशादुत्पत्तिश्रुतिस्तयोर्न स्यात् । ‘स प्राणमसृजत’,‘खं वायुर्ज्योतिरापः..’, ’..तपो मन्त्राः कर्म..’(ष.प्र.उ.६.४.)इति पृथगुपदेशात् ।</div>

मुख्यप्राणः परस्माच्च न परः कारणान्वितः॥’ इति वायुप्रोक्ते ॥ 10 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C02_S04_V11_B1" data-verse="BS_C02_S04_V11" data-block-id="BS_C02_S04_V11_B1">चक्षुरादिवन्मुख्यप्राणोऽपि परमात्मवश एव । ‘सर्वं ह्येवैतत् परमेऽवतिष्ठते प्राणश्च प्राणाश्च प्राणिनश्च स ह्येक एवैतान् नयत्युन्नयति वशीकरोति’ इति गौपवनश्रुतौ चक्षुरादिभिः सह तद्वशत्वेनैव शासनात् ।</div>

अनन्येश्वरता प्राणे तदन्येश्वरवर्जनम्(वर्जना) । अनन्येश्वरता प्राणे तदन्येश्वरवर्जनात् । यतो विशेषवाक्येन ह्रियते समतावचः।’</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C02_S04_V12_B1" data-verse="BS_C02_S04_V12" data-block-id="BS_C02_S04_V12_B1">इतरेषां प्राणानां करणत्वान्मुख्यस्याकरणत्वात् तस्यानेभ्य उत्तमत्वं युज्यते ।</div>

‘तानि ह वा एतानि सर्वाणि करणान्यथ प्राण एवाकरणः तस्मान्मुख्यस्तस्मान्मुख्य इत्याचक्षते’ इति ॥ 12 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C02_S04_V16_B1" data-verse="BS_C02_S04_V16" data-block-id="BS_C02_S04_V16_B1">‘एष ह्येनेनाऽत्मना चक्षुषा दर्शयति श्रोत्रेण श्रावयति मनसा मानयति बुद्ध्या बोधयति तस्मादेतावाहुः सृतिरसृतिरिति’ इति भाल्लवेयश्रुतेः ।</div>

श्रोत्रादिभिः कारयति करणानीत्यतो विदुः ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C02_S04_V22_B3" data-verse="BS_C02_S04_V22" data-block-id="BS_C02_S04_V22_B3">‘यद्वा वाऽथो विमिश्रं मिश्राद्ध्येतद्भवति मिश्राणि हि भूतानि तस्मादेवैवमाचक्षते भूतानीति’ इति हि काषायणश्रुतिः ।</div>

एकभूतात्मकत्वेन व्यवहारस्तु वैदिके ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C02_S04_V23_B8" data-verse="BS_C02_S04_V23" data-block-id="BS_C02_S04_V23_B8">गारुडे च-</div>

विनिन्द्य चेतरान् मार्गान् सम्पूर्णफलता तथा॥’ इति(च) ॥ 23 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C03_S01_V04_B2" data-verse="BS_C03_S01_V04" data-block-id="BS_C03_S01_V04_B2"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">‘पुरुषस्य मृतौ ब्रह्मन् प्राणा भागत एव तु ।<br/>अधिदैवं प्राप्नुवन्ति भागतोऽनुव्रजन्ति तम् ।<br/>पुनः शरीरसम्प्राप्तौतमेवानुविशन्ति च’</span></span>इति ब्राह्मे ।</div>

भागतो भागतस्त्वेनमनुगच्छन्ति सर्वशः’ इति ॥ 04 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C03_S01_V08_B1" data-verse="BS_C03_S01_V08" data-block-id="BS_C03_S01_V08_B1">‘ततः शेषेणेमं लोकमायाति पुनः कर्म कुरुते पुनर्गच्छति पुनरागच्छति’ इति श्रुतेः ।</div>

कर्म कृत्वा पुनर्गच्छेत् पुनरायाति नित्यशः ॥’</div>

अतः कर्मक्षयान्मुक्तिः कुत एव भविष्यति’॥ इत्यादिस्मृतेश्च शेषवानेवाऽयाति ॥ 08 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C03_S01_V10_B1" data-verse="BS_C03_S01_V10" data-block-id="BS_C03_S01_V10_B1">‘तद् य इह रमणीयचरणा रमणीयां योनिमापद्यन्ते कपूयचरणाः कपूयाम्’(छां.उ.५.१०.७) इति श्रुतेश्चरणफलमेव गमनागमनं न यज्ञादिकृतः ।</div>

अशुद्धिदस्त्वानाचारश्चरणं तूभयं मतम्’ ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BS_C03_S01_V15" data-block-id="bhashya-BS_C03_S01_V15">

‘इति सर्वत्र नियमः पञ्चकष्टे तु तत् सदा’ ॥ इत्यादि ॥ 15 ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BS_C03_S01_V21" data-block-id="bhashya-BS_C03_S01_V21">

अपश्यत् त्रिविधान् ब्रह्मा साक्षादेव चतुर्मुखः॥’ इति दर्शनवचनाच्च पाद्मे ॥ 21 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C03_S01_V24_B2" data-verse="BS_C03_S01_V24" data-block-id="BS_C03_S01_V24_B2">न ह्यन्यस्यान्यभावो युज्यते । न च तत्पदप्राप्तिः ।</div>

यथा जीवः परं ब्रह्म ब्रह्मेदं जगदित्यपि॥’ इति ॥ 24 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C03_S01_V29_B2" data-verse="BS_C03_S01_V29" data-block-id="BS_C03_S01_V29_B2"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Poushyayana-id">‘दिवः स्थास्नून् गच्छति स्थास्नुभ्यः पितरं पितुर्मातरं मातुः शरीरं शरीरेण जायत इति सम्मितमथासम्मितं स्थास्नुभ्यो जायते पितुर्मातुरन्तरे वा गर्भे वा बहिर्वा’</span></span> इति पौष्यायणश्रुतेः ॥</div>

<span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">स्थास्नुष्वथापि पुरुषे प्रमादायामथापि वा ।<br/>गर्भे वा बहिरेवाथ क्वचित् स्थानान्तरेषु च॥’</span> इति ब्राह्मे ॥ 29 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C03_S02_V03_B2" data-verse="BS_C03_S02_V03" data-block-id="BS_C03_S02_V03_B2">नान्येन साधनेन, सम्यगनभिव्यक्तत्वात् ।</div>

<span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">यदन्यथात्वं जाग्रत्त्वं सा भ्रान्तिस्तत्र तत्कृता ।<br/>अनभिव्यक्तरूपत्वान्नान्यसाधनजं भवेत्॥’</span> इति ॥ 03 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C03_S02_V04_B1" data-verse="BS_C03_S02_V04" data-block-id="BS_C03_S02_V04_B1">साधनान्तराभावेऽपि भावाभावसूचकत्वेनेश्वरो(न चेश्वरो) दर्शयति ।</div>

हिशब्दाद्दर्शनाच्च।</div>

इत्याद्याचक्षते च स्वप्नविदो व्यासादयः ॥ 04 ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BS_C03_S02_V08" data-block-id="bhashya-BS_C03_S02_V08">

‘एष एव सुप्तं प्रभोधयत्येतस्माज्जीव उत्तिष्ठत्येष प्रमातैष परमः’ इति कौण्डिन्यश्रुतिः ॥ 08 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C03_S02_V09_B1" data-verse="BS_C03_S02_V09" data-block-id="BS_C03_S02_V09_B1">न च केषाञ्चित् स्वप्नादिकर्ता न तु सर्वेषामिति ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Koushitakibrahmana-id">‘एष ह्येव(एनं) साधु कर्म कारयति’(कौ.ब्रा.३.९)</span></span> इति कर्मण्यवधारणात् ॥</div>

‘एष स्वप्नान् दर्शयत्येष प्रबोधयत्यथैष एव परम आनन्दः’ इति च श्रुतिः ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BS_C03_S02_V12" data-block-id="bhashya-BS_C03_S02_V12">

इति भेदवचनान्नेति चेत्, न ।</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BS_C03_S02_V13" data-block-id="bhashya-BS_C03_S02_V13">

ओङ्कारो विदितो येन स मुनिर्नेतरो जनः’(मां.उ.४.७) इति ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C03_S02_V13_B4" data-verse="BS_C03_S02_V13" data-block-id="BS_C03_S02_V13_B4">अभेदेऽपि भेदव्यपदेशः स्थानभेदादैश्वर्ययोगाच्च युज्यते ।</div>

निर्दोषाद्वयरूपोऽपि कथ्यते परमेश्वरः’ इति ॥ 13 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C03_S02_V18_B2" data-verse="BS_C03_S02_V18" data-block-id="BS_C03_S02_V18_B2">‘रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव’(बृ.उ.४.५.१९)।</div>

एवमेवाऽत्मका लोके परात्मसदृशा मताः’ इत्यादि ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BS_C03_S02_V21" data-block-id="bhashya-BS_C03_S02_V21">

तथा मुक्तिविशेषोऽपि ज्ञानिनां लिङ्गभेदने’ इति ॥ 21 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C03_S02_V27_B1" data-verse="BS_C03_S02_V27" data-block-id="BS_C03_S02_V27_B1">उभयत्र प्रमाणभावात् तत् प्रसादादेव प्रकाशो भवति ।</div>

युज्यते च तस्यानन्तशक्तित्वात् ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C03_S03_V03_B2" data-verse="BS_C03_S03_V03" data-block-id="BS_C03_S03_V03_B2">हिशब्दात् <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smruthi-id">वेदः कृत्स्नोऽधिगन्तव्यः सरहस्यो द्विजन्मना’</span></span>इति स्मृतेः ।</div>

आनन्दो हि फलं यस्माच्छाखाभेदो ह्यशक्तिजः ॥</div>

इति समाचारे सर्वेषामधिकाराच्च ॥ 03 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C03_S03_V04_B1" data-verse="BS_C03_S03_V04" data-block-id="BS_C03_S03_V04_B1">यथा सर्वं सलिलं समुद्रं गच्छति एवं सर्वाणि वचनानि ब्रह्मज्ञानार्थानीति नियमः ।</div>

एवं वाक्यानि सर्वाणि पुंशक्त्या ब्रह्मवित्तये’ इति ॥ 04 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C03_S03_V06_B2" data-verse="BS_C03_S03_V06" data-block-id="BS_C03_S03_V06_B2"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhallava-id">‘उपास्य एकः परतः परो यो वेदैश्च सर्वैः सह चेतीहासैः ।<br/>सपञ्चरात्र्यै सपुराणैश्च देवः सर्वगुणैस्तत्र तत्र प्रतीतैः’</span></span>इति भाल्लवेयश्रुतिः ।</div>

योजयित्वैव भगवानुपास्यो नान्यथा क्वचित्’ ॥ इति ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C03_S03_V15_B2" data-verse="BS_C03_S03_V15" data-block-id="BS_C03_S03_V15_B2"><span class="gr-reference gr-ref-Parasamhitayam-id">‘ज्ञानार्थमथ ध्यानार्थं गुणानां समुदीरणा ।<br/>ज्ञातव्याश्चैव ध्यातव्या गुणाः सर्वेऽप्यतो हरेः ॥<br/>नान्यत् प्रयोजनं ज्ञानात् ध्यानात् कर्मकृतेरपि ।<br/>श्रवणाच्चाथ पाठाद्वा विद्याभिः कञ्चिदिष्यते’</span> इति परमसंहितायाम् ॥</div>

नान्यत् प्रयोजनं मुख्यं गुणानां कथने भवेत्’ ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C03_S03_V27_B1" data-verse="BS_C03_S03_V27" data-block-id="BS_C03_S03_V27_B1">नियतस्वाध्यायानन्तरं स्वेच्छया कुशाग्रहणस्तुत्युपगानवदेव मोक्ष उपासनादिः ।‘ब्रह्मविदाप्नोति परम्’(तै.उ.२.१.१) इति मोक्षवाक्यशेषत्वादितरेषाम् ॥ तच्चोक्तम् ‘एतत् सामगायन्नास्ते’(तै.उ.३.१०) इत्यादि ।</div>

नियमानन्तरं विप्राः कुशाद्यैरप्यधीयते’ इति ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C03_S03_V28_B1" data-verse="BS_C03_S03_V28" data-block-id="BS_C03_S03_V28_B1">स्वेच्छयैवेत्यङ्गीकर्तव्यम् । मुक्तस्य तीर्णत्वात् ।‘तीर्णो हि तदा सर्वान् शोकान् हृदयस्य भवति’(बृ.उ.३.३.२२) इति ह्यन्ये पठन्ति ।</div>

तीर्णतर्तव्यभागाश्च स्वेच्छयोपासते परम्’ इति ॥ 28 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C03_S03_V30_B1" data-verse="BS_C03_S03_V30" data-block-id="BS_C03_S03_V30_B1">बन्धप्रत्यवायाभावे हि मोक्षस्यार्थवत्त्वम् । अन्यथा मोक्षत्वमेव न स्यात् ॥</div>

नित्यज्ञानस्वरूपत्वान्नित्यं ध्यायन्ति केशवम्’ ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C03_S03_V33_B1" data-verse="BS_C03_S03_V33" data-block-id="BS_C03_S03_V33_B1">यथा यथाऽधिकारो विशिष्यते एवं मुक्तावानन्दो विशिष्यते ।‘मनुष्येभ्यो गन्धर्वाणां गन्धर्वेभ्यः ऋषीणामृषिभ्यो देवानां देवेभ्य इन्द्रस्य इन्द्राद्रुद्रस्य रुद्राद्ब्रह्मण एष ह्येव शतानन्दः’ इति चतुर्वेदशिखायाम् ।</div>

यथाधिकारं देवानां भवन्त्येवोत्तरोत्तरम्’ इति ॥ 33 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C03_S03_V34_B1" data-verse="BS_C03_S03_V34" data-block-id="BS_C03_S03_V34_B1">न चासमत्वेन विरोधो भवति । ब्रह्मधीत्वाद्दोषाभावसाम्यादुत्तमेभ्योऽन्येषां भावाच्च । औपसदवच्छिष्यवत् ।</div>

दोषाभावाद्गुरुशिष्यादिभावाल्लोकेऽपि नासौ किमु तेषां विमुक्तेः’ इति ॥ 34 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C03_S03_V38_B1" data-verse="BS_C03_S03_V38" data-block-id="BS_C03_S03_V38_B1">उक्तं प्राणात् परमात्मन उत्तमत्वं पूर्वोक्ताध्याहारेण‘एष तु वा अतिवदति’(छां.उ.७.१६) इति विशिंषन्ति हि । यथेतरेषु विशेषणम् ।</div>

तेभ्यः प्राणस्य तस्माच्च नित्यमुक्तस्य वै हरेः’ ॥इति च बृहत्तन्त्रे ॥ 38 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C03_S03_V39_B1" data-verse="BS_C03_S03_V39" data-block-id="BS_C03_S03_V39_B1">सत्यादिगुणास्तस्या एव परदेवतायाः स्वरूपभूताः ।</div>

तस्मै नमो भगवते विष्णवे सर्वजिष्णवे’ इति ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C03_S03_V43_B2" data-verse="BS_C03_S03_V43" data-block-id="BS_C03_S03_V43_B2">हिशब्देन ‘आत्मा वाऽरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य’(बृ.उ.४.४.५) इति श्रुतिं सूचयति ।</div>

संशयं च पराणुद्य लभते ब्रह्मदर्शनम्’ इति ॥ 43 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C03_S03_V45_B1" data-verse="BS_C03_S03_V45" data-block-id="BS_C03_S03_V45_B1">ऋषभादिभ्यो विद्यां ज्ञात्वाऽपि सत्यकामेन‘भगवांस्त्वेव मे कामं ब्रूयात्’(छां.उ.४.९.२), श्रुतं ह्येव भगवद्दृशेभ्य आचार्याद्‍ध्वेव विद्या विदिता साधिष्ठं प्रापयति’(छां.उ.४.९.३) इति वचनात् ।‘अत्र ह न किञ्चन वीयाय’(छां.उ.४.९.३) इत्यनुज्ञानादुपकोसलवचनाच्च लिङ्गभूयस्त्वाद्गुरुप्रसाद एव बलवान्(गुरुप्रदानमेव बलवत्) ।</div>

तथाऽपि श्रवणादिश्च कर्तव्यो मोक्षसिद्धये’ इति ॥ 45 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C03_S03_V46_B1" data-verse="BS_C03_S03_V46" data-block-id="BS_C03_S03_V46_B1">न च पूर्वप्राप्त एव गुरुरिति नियमः । समग्रानुग्रहं चेत् पश्चात्तनः करोति स्वयमेव तदा विकल्पः स्यात् ।</div>

गृह्णीयादविचारेण विकल्पः समयोर्भवेत्’ ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C03_S03_V51_B1" data-verse="BS_C03_S03_V51" data-block-id="BS_C03_S03_V51_B1">न केवलं श्रवणादिभिर्गुरुप्रसादेन च ब्रह्मदर्शनम् । किन्तु भक्त्यादिभिश्च ।</div>

लभेद्गुरुप्रसादं च तस्मादेव च तद्भवेत्’ इति ॥</div>

तैः सर्वैर्दर्शनं विष्णोः श्रवणादिकृतं भवेत्’ ॥इति नारायणतन्त्रे ॥ 51 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C03_S03_V52_B1" data-verse="BS_C03_S03_V52" data-block-id="BS_C03_S03_V52_B1">उपासनाभेदवद्दर्शनभेदः । तच्चोक्तं कमठश्रुतौ –<br/>‘अन्तर्दृष्टयो बहिर्दृष्टयोऽवतारदृष्टयः सर्वदृष्टय इति । देवावाव सर्वदृष्टयस्तेषु चोत्तरोत्तरमाब्रह्मणोऽन्येषु तु यथायोगं यथा ह्याचार्या आचक्षते’ इति ।</div>

तेषां विशेषमाचार्यो वेत्ति सर्वज्ञतां गतः’ इति ॥ 52 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C03_S03_V54_B1" data-verse="BS_C03_S03_V54" data-block-id="BS_C03_S03_V54_B1">परमात्मैवं भक्त्या दर्शनं प्राप्य मुक्तिं ददाति । प्रधानसाधनत्वाद्भक्तिः करणत्वेनोच्यते।</div>

भक्तिरित्युच्यते सैव करणं परमीशितुः’॥इति सर्वशब्दानां ब्रह्मणि प्रवृत्तेश्च ॥ 54 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C03_S03_V56_B2" data-verse="BS_C03_S03_V56" data-block-id="BS_C03_S03_V56_B2">ज्ञानादिभेधे विद्यमानेऽपि नांशांशिनोः पृथग्भाव एव । तदुपासनादिभोगादंशस्य ।</div>

पुनरैक्यं प्रपद्यन्ते नात्र कार्य विचारणा’ इति ॥ 56 ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BS_C03_S03_V65" data-block-id="bhashya-BS_C03_S03_V65">

इति काषायणश्रुतौ समाहारवचनाच्च ॥ 65 ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BS_C03_S04_V07" data-block-id="bhashya-BS_C03_S04_V07">

एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे’(ई.उ.२) इति ॥ 07 ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BS_C03_S04_V11" data-block-id="bhashya-BS_C03_S04_V11">

ज्ञानाधिकारी सम्प्रोक्तो विष्णुपादैकसंश्रयः’</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BS_C03_S04_V12" data-block-id="bhashya-BS_C03_S04_V12">

ब्रह्मज्ञाने तु वेदोक्तेऽप्यधिकारी सतां मतः’ ॥ इति हि ब्रह्मतर्के ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C03_S04_V25_B1" data-verse="BS_C03_S04_V25" data-block-id="BS_C03_S04_V25_B1">अत एव ज्ञानस्य मोक्षादाने नाग्निहोत्राद्यपेक्षा ।</div>

देवानामपि सर्वेषां विशेषादुत्तरोत्तरम्’ इति ॥ 25 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C03_S04_V32_B1" data-verse="BS_C03_S04_V32" data-block-id="BS_C03_S04_V32_B1">न केवलं निषिद्धाकरणेन पूर्यते । कर्तव्यं च वर्णाश्रमविहितं कर्म ॥</div>

यदात्मानः सुनियतमानन्दोत्कर्षमाप्नुयात्’ ॥ इति कौषारवश्रुतौ विहितत्वाच्च । अपिशब्दो वर्णधर्मसमुच्चयार्थः ॥ 32 ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BS_C03_S04_V33" data-block-id="bhashya-BS_C03_S04_V33">

इति कमठश्रुतौ सहकारित्वोक्तेश्च ।</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BS_C03_S04_V34" data-block-id="bhashya-BS_C03_S04_V34">

इति श्रुत्याऽऽचार्योपदेशसाम्येऽपि विरोचनो विपरीतज्ञानमापेन्द्रः सम्यज्ज्ञानमित्युभयविधलिङ्गात् ॥ 34 ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BS_C03_S04_V38" data-block-id="bhashya-BS_C03_S04_V38">

एधमानद्विडुभयस्य राजा चोष्कूयते विश इन्द्रो मनुष्यान्’(ऋ.सं.६.४७.१६)</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C03_S04_V40_B4" data-verse="BS_C03_S04_V40" data-block-id="BS_C03_S04_V40_B4">‘तं भूतिरिति देवा उपासाञ्चक्रिरे ते बभूवुस्तस्माद्धाऽप्येतर्हि सुप्तो भूर्भूरित्येव प्रशस्वित्यभूतिरित्यसुरासेते ह पराबभूवुः’(ऐ.आ.२.१.८) इति देवासुराणां भावाभावश्रुतेश्च ।</div>

असुराणामभूतित्वेनैतन्नेयमतोऽन्यथा ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C03_S04_V42_B1" data-verse="BS_C03_S04_V42" data-block-id="BS_C03_S04_V42_B1">उपदेवपदं च नापेक्षमित्येके । भावशमनवत्, ऋष्टिपदवदेव । तच्चोक्तमिन्द्रद्युम्नश्रुतौ –‘अथ यथर्षीन् प्रजापतीन् नाकाङ्क्षेदेवं न गन्धर्वान् न विद्याधरान् न सिद्धान्’ इति।</div>

ऋष्यादिषु विशेषे तु दोषो नैवाविशेषतः’ ॥ इति विशेषदर्शनार्थमेक इत्युक्तम् ॥ 42 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C03_S04_V46_B1" data-verse="BS_C03_S04_V46" data-block-id="BS_C03_S04_V46_B1">तृतीयः स्वपक्षः । देवानां ज्ञापनादिकर्मणि सहकार्यान्तरत्वेन प्रजा विधीयन्ते । यथा प्रजावतो राज्ञः प्रजाः सहकारित्वेन विधीयन्ते । यथावाऽऽचार्यस्य शिष्याः ।</div>

ततो महत्तरं प्रोक्तं देवानामुत्तरोत्तरम्’ ॥ इति ॥ 46 ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BS_C03_S04_V49" data-block-id="bhashya-BS_C03_S04_V49">

तच्च बहूनां स्वीकरणार्थमाविष्कारेणेति न मन्तव्यम् । अन्वयाद्युक्तेः । अविष्कारेऽयोग्यानामपि स्वीकारप्राप्तिः ।</div>

येषां नैतन्नापरं कि च नैकं ब्रह्मणस्पते ब्रूहि तेभ्यं कदाचित्’(ऋ.सं.२.२३.१३) ॥</div>

आदेवानामोहते विव्रयो हृदि बृहस्पते न परः साम्नो विदुः’(ऋ.सं.२.२३.१४) इति ।</div>

अनार्यकायानृजवे शठाय न मां ब्रूया ऋजवे ब्रूहि नित्यम्’ इति च ॥ 49 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C03_S04_V50_B1" data-verse="BS_C03_S04_V50" data-block-id="BS_C03_S04_V50_B1">‘आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निधिध्यासितव्यः’(बृ.उ.४.४.५) इति दर्शनार्थं श्रवणादि विधीयते । तच्च दर्शनमैहिकमेव प्रारब्धप्रतिबन्धाभावे ।</div>

यद्यारब्धं कर्म निबन्धकं स्यात् प्रेत्यैव पश्येद्योगमेवान्ववेक्ष्य’ ॥ इति सौपर्णश्रुतौ दर्शनात् ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C03_S04_V51_B2" data-verse="BS_C03_S04_V51" data-block-id="BS_C03_S04_V51_B2">‘धर्मी स्वर्गं विधर्मी निरयमेत्येव ब्रह्मसंस्थोऽमृतमेत्येव ब्रह्मसंस्थोऽमृतम्’ इति ब्रह्मसंस्थस्य मोक्षस्यैवावधारणात् ।</div>

न चेद्बहूनि जन्मानि प्राप्यैवान्ते न संशयः’ ॥ इति च नारायणाध्यात्मे ॥ 51 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C04_S01_V04_B1" data-verse="BS_C04_S01_V04" data-block-id="BS_C04_S01_V04_B1">‘नाम ब्रह्मेत्युपासIत’(छां.उ.७.१.५) इत्यादिना शब्दभ्रान्त्या न प्रतीके ब्रह्मदृष्टिः कार्या । किन्तु ? तत्स्थत्वेनैवोपासनं कार्यम् ।</div>

सर्वार्था प्रथमा यस्मात् सप्तम्यर्था ततो मता’ इति ॥ 04 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C04_S01_V05_B1" data-verse="BS_C04_S01_V05" data-block-id="BS_C04_S01_V05_B1">ब्रह्मदृष्टिश्च सर्वथा कार्यैव परमेश्वरे । उत्कृष्टत्वात् ।</div>

सर्वतः प्रीतिजनकमतस्तत् सर्वता भवेत्’ ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C04_S01_V06_B1" data-verse="BS_C04_S01_V06" data-block-id="BS_C04_S01_V06_B1">‘चक्षोः सूर्यो अजायत’(ऋ.सं.१०.९०.१३) इत्याद्युपासनं च देवानां कार्यमेव । स्वोत्पत्तिस्थानात् स्वाश्रयत्वान्मुक्तौ तत्र लयस्यापेक्षितत्वाच्चोपपन्नं तथोपासनम् ।</div>

तदाश्रिताश्च ते नित्यं ततश्चिन्त्यं विशेषतः’ इति ॥ 06 ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BS_C04_S01_V10" data-block-id="bhashya-BS_C04_S01_V10">

सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्’(भ.गी.६.१३) इत्यादि ॥ 10 ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BS_C04_S01_V17" data-block-id="bhashya-BS_C04_S01_V17">

‘तस्य पुत्रा दायमुपयन्ति सुहृदः साधुकृत्यां द्विषन्तः पापकृत्याम्’ इति ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C04_S01_V19_B1" data-verse="BS_C04_S01_V19" data-block-id="BS_C04_S01_V19_B1">आरब्दपुण्यपापे भोगेन क्षपयित्वा ब्रह्म सम्पत्स्यते । अथेति नियमसूचकः ।</div>

प्राप्नोत्येव तमो घोरं ब्रह्म वा नात्र संशयः’ ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C04_S02_V04_B2" data-verse="BS_C04_S02_V04" data-block-id="BS_C04_S02_V04_B2">‘सर्वे प्राणमुपगच्छन्ति प्राणः परममुपगच्छति प्राणं देवा अनुप्राणन्ति प्राणः परमानुप्राणिति तस्मादाहुः प्राणस्य प्राण इति’,‘प्राणः परस्यां देवतायाम्’ ।</div>

आविश्य परमात्मानं भुङ्क्ते भोगांस्तु बाह्यकान् ॥</div>

किमु विष्णोः परानन्दो न ते विष्णुविति श्रुतेः ॥’</div>

सर्वेशितुश्च सर्वादेस्तस्यान्यत्र लयः कथम्’ ॥ इत्यादि श्रुतिस्मृतिभ्यः ॥ 04 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C04_S02_V17_B3" data-verse="BS_C04_S02_V17" data-block-id="BS_C04_S02_V17_B3">तत्प्रकाशितद्वारो निष्क्रामति । विद्यासामर्थ्यात् ।</div>

तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः’(भ.गी.८.६) ॥इति स्मृतेर्विद्याशेषगत्यनुस्मरणयोगाच्च।</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C04_S02_V17_B8" data-verse="BS_C04_S02_V17" data-block-id="BS_C04_S02_V17_B8"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Adhyatma-id">‘हृदिस्थेनैव हरिणा तस्यैवानुग्रहेण तु ।<br/>उत्क्रान्तिर्ब्रह्मरन्ध्रेण तमोवोपासतो भवेत्’</span></span> इति चाध्यात्मे ।</div>

तयोर्ध्वमायान्नमृतत्वमेति विष्वङ्गन्या उत्क्रमणे भवन्ति’(क.उ.२.६.१६) इति च ॥ 17 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C04_S02_V22_B1" data-verse="BS_C04_S02_V22" data-block-id="BS_C04_S02_V22_B1">न केवलं कालादिकृते ब्रह्मचन्द्रगती स्मर्येते । किन्तु ? ज्ञानयोगिनः कर्मयोगिनश्च ।</div>

इत्यत्र ‘योगी’ ति विशेषणात् । स्मरणनिमित्ते चैते गती ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C04_S03_V01_B2" data-verse="BS_C04_S03_V01" data-block-id="BS_C04_S03_V01_B2">तत्रार्चिषः प्राप्तिरेव प्रथमा ।</div>

धूमादिः कर्मिणां चैव सर्ववेदविनिर्णयात् ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BS_C04_S03_V05" data-block-id="bhashya-BS_C04_S03_V05">

पूर्वोक्त आतिवाहिकः परो वेति व्यामोहे(व्यामोहः- वा.रा.पाठ), उत्तरे दिवस्पतिरिति विशेषणात् पूर्वत्राऽतिवाहिकस्यैव सिद्धेः</div>

ततो वायुं परं प्राप्य तेनैति पुरुषोत्तमम्’ इति ॥ 05 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C04_S03_V07_B1" data-verse="BS_C04_S03_V07" data-block-id="BS_C04_S03_V07_B1">‘स एनान् ब्रह्म गमयति’(छां.उ.५.१०.२) इति कार्यं ब्रह्म गमयतीति बादरिर्मन्यते ।</div>

यद्यपि ब्रह्मदृष्टिः स्याद् ब्रह्मलोकमवाप्नुयात्’ ॥ इत्यध्यात्मवचनात् तस्यैव गत्युपपत्तेः ॥ 07 ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BS_C04_S03_V11" data-block-id="bhashya-BS_C04_S03_V11">

परस्यान्ते परात्मानः प्रविशन्ति परं पदम्’ ॥ इति ॥ 11 ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BS_C04_S03_V15" data-block-id="bhashya-BS_C04_S03_V15">

ब्रह्मणा सह सम्प्राप्ते संहारे परमं पदम्’ ॥ इति गारुडवचनात् ।</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C04_S04_V03_B1" data-verse="BS_C04_S04_V03" data-block-id="BS_C04_S04_V03_B1">परञ्ज्योतिशब्देन परमात्मैवोच्यते । तत्प्रकरणत्वात् ।</div>

सर्वत्र हरिमेवैकं ब्रूयुर्नान्यं कथञ्चन’ ॥ इति च ब्रह्माण्डे ॥ 03 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C04_S04_V04_B2" data-verse="BS_C04_S04_V04" data-block-id="BS_C04_S04_V04_B2">‘यानेवाहं श्रुणोमि यान् पश्यामि यान् जिघ्रामि तानेवैत इदं शरीरं विमुच्यानुभवन्ति’ इति दृष्टत्वाच्चतुर्वेदशिखायाम् ।</div>

बहिष्ठान् भुञ्जते नित्यं नानन्दादीन् कथञ्चन’ इति ॥ 04 ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BS_C04_S04_V06" data-block-id="bhashya-BS_C04_S04_V06">

सर्वं वा एतदचित् परित्यज्य चिन्मात्र एवैष भवति चिन्मात्र एवावतिष्ठते तामेतां मुक्तिरित्याचक्षते’ इत्युद्दालकश्रुतेश्चिदात्मकत्वादित्यौडुलोमिर्मन्यते ॥ 06 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C04_S04_V07_bc_line" data-verse="BS_C04_S04_V07" data-block-id="BS_C04_S04_V07_bc_line">नारायणाध्यात्मे च-</div>

यथेष्टं परिवर्तन्ते तस्यैवानुग्रहेरिताः’ इति ॥ 07 ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BS_C04_S04_V14" data-block-id="bhashya-BS_C04_S04_V14">

स्वीकृत्य जागरितवद् भुक्त्वा त्यागः कदाचन’ इति ॥ 14 ॥</div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BS_C04_S04_V15" data-block-id="bhashya-BS_C04_S04_V15">

‘तीर्णो हि तदा सर्वान् शोकान् हृदयस्य भवति’(बृ.उ.६.३.२२) इति हि दर्शयति ॥ 15 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C04_S04_V16_B1" data-verse="BS_C04_S04_V16" data-block-id="BS_C04_S04_V16_B1">सुप्तौ मोक्षे वा तदुच्यते ।‘अत्र पिताऽपिता भवति’, ‘अनन्वागतं पुण्येनान्वागतं पापेन’(बृ.उ.६.३.२२) इत्याद्याविष्कृतत्वात् ॥</div>

सर्वदोषनिवृत्तास्ते गुणमात्रस्वरूपिणः’ इति ॥ 16 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C04_S04_V18_B1" data-verse="BS_C04_S04_V18" data-block-id="BS_C04_S04_V18_B1">जीवप्रकरणत्वाज्जीवानां तादृक्सामर्थ्यविदूरत्वाच्च ।</div>

न चायोग्यं विमुक्तोऽपि प्राप्नुयान्न च कामयेत्’ इति ॥ 18 ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="BS_C04_S04_V19_B2" data-verse="BS_C04_S04_V19" data-block-id="BS_C04_S04_V19_B2">न । आधिकारिकमण्डलाधिपतिर्ब्रह्मा हि तत्रोच्यते ।</div>