Mandu/Moola: Difference between revisions

From Anandamakaranda

Revision as of 06:10, 1 July 2026

माण्डूकोपनिषद्भाष्यम् — मूलम्

प्रथमः खण्डः

ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वम् । तस्योपव्याख्यानं भूतं भवद् भविष्यदिति ॥ १ ॥

सर्वमोङ्कार एव । यच्चान्यत् त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव । सर्वं ह्येतद् ब्रह्म । अयमात्मा ब्रह्म ॥ २ ॥ सोयमात्मा चतुष्पात् ॥

जागरितस्थानो बहिःप्रज्ञः । सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुग् वैश्वानरः प्रथमः पादः ॥ ३ ॥

स्वप्नस्थानोऽन्तप्रज्ञः । सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः प्रविविक्तभुक् तैजसो द्वितीयः पादः ॥ ४ ॥

यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत् सुषुप्तम् । सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक् चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पादः ॥ ५ ॥

एष सर्वेश्वर एष सर्वज्ञः एषोऽन्तर्यामी ।एष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम् ॥ ६ ॥

अत्रैते श्लोका भवन्ति ।बहिःप्रज्ञो विभुर्विश्वो ह्यन्तःप्रज्ञस्तु तैजसः ।घनप्रज्ञस्तथा प्राज्ञ एक एव त्रिधा स्मृतः ॥ ७ ॥

दक्षिणाक्षिमुखे विश्वो मनस्यन्तस्तु तैजसः ।आकाशे च हृदि प्राज्ञस्त्रिधा देहे व्यवस्थितः ॥ ८ ॥

विश्वो हि स्थूलभुङ् नित्यं तैजसः प्रविविक्तभुक् ।आनन्दभुक् तथा प्राज्ञस्त्रिधा भोगं निबोधत ॥ ९ ॥

स्थूलं तर्पयते विश्वं प्रविविक्तं तु तैजसम् ।आनन्दं च तथा प्राज्ञं त्रिधा तृप्तिं विजानथ ॥ १० ॥

त्रिषु धामसु यद् भोज्यं भोक्ता यश्च प्रकीर्तितः ।वेदैतदुभयं यस्तु स भुञ्जानो न लिप्यते ॥ ११ ॥

प्रभवः सर्वभावानां सतामिति विनिश्चयः ।सर्वं जनयति प्राणश्चेतोंऽशून् पुरुषः पृथक् ॥ १२ ॥

विभूतिं प्रसवं त्वन्ये मन्यन्ते सृष्टिचिन्तकाः ।स्वप्नमायासरूपेति सृष्टिरन्यैर्विकल्पिता ॥ १३ ॥

इच्छामात्रं प्रभोः सृष्टिरिति सृष्टौ विनिश्चिताः ।कालात् प्रसूतिं भूतानां मन्यन्ते कालचिन्तकाः ॥ १४ ॥

भोगार्थं सृष्टिरित्यन्ये क्रीडार्थमिति चापरे ।देवस्यैषः स्वभावोऽयमाप्तकामस्य का स्पृहेति ॥ १५ ॥

द्वितीयखण्डः

नान्तःप्रज्ञं न बहिःप्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञं न प्रज्ञानघनं नप्रज्ञं नाप्रज्ञमदृष्टं अव्यवहार्यं अलक्षणं अचिन्त्यं अव्यपदेश्यं ऐकात्म्यप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते । स आत्मा स विज्ञेयः ॥ १ ॥

अत्रैते श्लोकाः भवन्ति ।निवृत्तेः सर्वदुःखानामीशानः प्रभुरव्ययः ।अद्वैतः सर्वभावानां देवस्तुर्यो विभुः स्मृतः ॥ २ ॥

कार्यकारणबद्धौ ताविष्येते विश्वतैजसौ ।प्राज्ञः कारणबद्धस्तु द्वौ तु तुर्ये न सिद्ध्यतः ॥ ३ ॥

नाऽऽत्मानं न परांश्चैव न सत्यं नापि चानृतम् ।प्राज्ञः किञ्चन संवेत्ति तुर्यं तत् सर्वदृक् सदा ॥ ४ ॥

द्वैतस्याग्रहणं तुल्यमुभयोः प्राज्ञतुर्ययोः ।बीजनिद्रायुतः प्राज्ञः सा च तुर्ये न विद्यते ॥ ५ ॥

स्वप्ननिद्रायुतावाद्यौ प्राज्ञस्त्वस्वप्ननिद्रया ।न निद्रां नैव च स्वप्नं तुर्ये पश्यन्ति निश्चिताः ॥ ६ ॥

अन्यथागृह्णतः स्वप्नो निद्रा तत्त्वमजानतः ।विपर्यासे तयोः क्षीणे तुरीयं पदमश्नुते ॥ ७ ॥

अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुद्ध्यते ।अजमनिद्रमस्वप्नमद्वैतं बुद्ध्यते तदा ॥ ८ ॥

प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः ।मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः ॥ ९ ॥

विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित् ।उपदेशादयं वादो ज्ञाते द्वैतं न विद्यत इति ॥ १० ॥

तृतीयः खण्डः

सोऽयमात्माऽध्यक्षरमोङ्कारोऽधिमात्रं पादा मात्रा अकार उकारो मकार इति ॥ १ ॥जागरितस्थानो वैश्वानरोऽकारः प्रथमा मात्रा । आप्तेरादिमत्त्वाद् वा ।आप्नोति ह वै सर्वान् कामानादिश्च भवति । य एवं वेद ॥ २ ॥

स्वप्नस्थानस्तैजस उकारो द्वितीया मात्रा । उत्कर्षादुभयत्वाद् वा । उत्कर्षति ह वै ज्ञानसन्ततिं समानश्च भवति नास्याब्रह्मवित् कुले भवति । य एवं वेद ॥ ३ ॥

सुषुप्तस्थानः प्राज्ञो मकारस्तृतीया मात्रा । मितेरपीतेर्वा । मिनोति ह वा इदं सर्वमपीतिश्च भवति । य एवं वेद ॥ ४ ॥

अत्रैते श्लोकाः भवन्ति-विश्वस्यात्वविवक्षायामादिसामान्यमुत्कटम् ।मात्रासम्प्रतिपत्तौ स्यादाप्तिसामान्यमेव च ॥ ५ ॥

तैजसस्योत्वविज्ञान उत्कर्षो दृश्यते स्फुटम् ।मात्रासम्प्रतिपत्तौ स्यादुभयत्वं तथाविधम् ॥ ६ ॥

मकारभावे प्राज्ञस्य मानसामान्यमुत्कटम् ।मात्रासम्प्रतिपत्तौ तु लयसामान्यमेव च ॥ ७ ॥

त्रिषु धामसु यत् तुल्यं सामान्यं वेत्ति निश्चितम् ।स पूज्यस्सर्वभूतानां वन्द्यश्चैव महामुनिः ॥ ८ ॥

अकारो नयते विश्वमुकारश्चापि तैजसम् ।मकारश्च पुनः प्राज्ञं नामात्रे विद्यतेऽगतिरिति ॥ ९ ॥

चतुर्थः खण्डः

अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैत ओङ्कार आत्मैव संविशत्यात्मनाऽऽत्मानं य एवं वेद ॥ १ ॥

युञ्जीत प्रणवे चेतः प्रणवो ब्रह्म निर्भयम् ।प्रणवे नित्ययुक्तस्य न भयं विद्यते क्वचित् ॥ ३ ॥

प्रणवो ह्यपरं ब्रह्म प्रणवस्य परं स्मृतः ।अपूर्वोऽनन्तरोऽबाह्योऽनपरः प्रणवोऽव्ययः ॥ ४ ॥

सर्वस्य प्रणवो ह्यादिर्मध्यमन्तस्तथैव च ।एवं हि प्रणवं ज्ञात्वा व्यश्नुते तदनन्तरम् ॥ ५ ॥

प्रणवं हीश्वरं विद्यात् सर्वस्य हृदये स्थितम् ।सर्वव्यापिनमोङ्कारं मत्वा धीरो न शोचति ॥ ६ ॥

अमात्रोऽनन्तमात्रश्च द्वैतस्योपशमः शिवः ।ओङ्कारो विदितो येन स मुनिर्नेतरो जनः ।स मुनिर्नेतरो जन इति ॥ ७ ॥

Retrieved from "https://dev.anandamakaranda.in/index.php?title=Mandu/Moola&oldid=6704"

Categories:

@@ Line 1: / Line 1: @@
 <div class="gr-doc-title" data-moola="1">माण्डूकोपनिषद्भाष्यम् — मूलम्</div>
 <div class="gr-page-nav">← [[Mandu|Mandu]]</div>
+<div class="navigation-not-searchable">
 <span id="gr-C1" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="प्रथमः खण्डः"></span>
@@ Line 49: / Line 51: @@
 <div class="verse-block" id="MAN_C04_V06" data-block-id="MAN_C04_V06" data-doc="MAN" data-chapter="MAN_C04" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रणवं हीश्वरं विद्यात् सर्वस्य हृदये स्थितम् ।</span><span class="shloka-line">सर्वव्यापिनमोङ्कारं मत्वा धीरो न शोचति ॥ ६ ॥</span></span></div>
 <div class="verse-block" id="MAN_C04_V07" data-block-id="MAN_C04_V07" data-doc="MAN" data-chapter="MAN_C04" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अमात्रोऽनन्तमात्रश्च द्वैतस्योपशमः शिवः ।</span><span class="shloka-line">ओङ्कारो विदितो येन स मुनिर्नेतरो जनः ।</span><span class="shloka-line">स मुनिर्नेतरो जन इति ॥ ७ ॥</span></span></div>
+</div>
 [[Category:Mandu]]
 [[Category:Moola]]