Talavakara: Difference between revisions

<div class="bhashyam-block" id="TLK_C01_S01_V09_B01" data-verse="TLK_C01_V09" data-block-id="TLK_C01_S01_V09_B01">वैजयन्ते समासीनमेकान्ते चतुराननम् ।

विष्णोर्विविदिषुस्तत्त्वं पर्यपृच्छत् सदाशिवः ॥

यदिदं पुरुषावश्यं तत्र तत्र पतेन्मनः ।

केन तत्प्रेरितं याति प्राणः सर्वोत्तमस्तथा ॥

चक्षुःश्रोत्रं तथा वाचं को देवो विनियोजयेत् ।

इति पृष्टस्तदा ब्रह्मा प्राह देवमुमापतिम् ॥

ध्यात्वा नारायणं देवं सर्वाधारमनूपमम् ।

सर्वज्ञं सर्वशक्तिं च सर्वदोषविवर्जितम् ॥

यः प्राणस्य प्रणेता च चक्षुरादेश्च सर्वशः ।

अगम्यस्सर्वदेवैश्च परिपूर्णत्वहेतुतः ॥

प्राणादीनां प्रणेता च सर्ववेत्ता च सर्वशः ।

<div class="bhashyam-block" id="TLK_C02_V05_B01" data-verse="TLK_C02_V05" data-block-id="TLK_C02_V05_B01">यं सम्यङ् नैव जानाति कश्चिन्निरवशेषतः ।

सर्वात्मना विजानामीति तु यस्य मतं भवेत् ॥

तस्याज्ञातस्स भगवान् यो नैवं मन्यते सदा ।

ज्ञातस्तस्य तथाऽस्यैव निश्शेषं मननं कृतम् ॥

इति यो मन्यते नास्य मतस्स पुरुषोत्तमः ।

नातिवेद्यो न चावेद्यस्तस्मात् स परमेश्वरः ॥

नेदं जीवस्वरूपं तद् ब्रह्म विष्ण्वाख्यमव्ययम् ।

किन्तु यत्ते समीपस्थमास ते विनियामकम् ॥

तदेव ब्रह्म विदि्ध त्वं विष्ण्वाख्यं परमव्ययम् ।

नियामकं तद्देवानां मर्त्यानां किमुतोत्तमम् ॥

तत्प्रसादं विना जीवे मन्तव्या न प्रवृत्तयः ।

<div class="bhashyam-block" id="TLK_C03_V12" data-verse="TLK_C03_V12" data-block-id="TLK_C03_V12">इत्यत्राख्यायिकां वच्मि शृणु तां त्वं महेश्वर ।

स्थित्वा देवेषु तद् ब्रह्म व्यजयद्दैत्यदानवान् ॥

देवेभ्योऽर्थाय विजयं ते देवा मेनिरे स्वकम् ।

आविष्टा असुरैस्तेषां प्रबोधाय जनार्दनः ॥

यक्षरूपः प्रादुरभूदुमाशिवसमन्वितः ।

ब्रह्मणा चापि सहित एतेभ्योऽपि परो ह्यहम् ॥

एतेऽपि मे भृत्यभूताः परिवार्य व्यवस्थिताः ।

इति ज्ञापयितुं विष्णुः सह तैरप्युपागतः ॥

यूयमेतानपि ज्ञातुमशक्ताः किमु मामिति ।

तज्ज्ञानार्थं हुताशश्च नासिक्यो वायुरेव च ॥

इन्द्रश्च क्रमशो जग्मुस्तं ज्ञातुं नैव चाशकन् ।

तत्रेन्द्रोऽधिकबुदि्धत्वात् पृच्छतीति जनार्दनः ॥

मत्तः शिवाद् ब्रह्मणश्च श्रोतुं नैवापि शक्तिमान् ।

इति ज्ञापयितुं तत्र नादृश्यत स केशवः ॥

<div class="bhashyam-block" id="TLK_C04_V10_B01" data-verse="TLK_C04_V10" data-block-id="TLK_C04_V10_B01">उमा सा सम्यगाचष्ट तस्मै विष्णुं परं पदम् ।

यस्माद् ब्रह्मा च वायुश्च शेषवीन्द्रौ शिवस्तथा ॥

सभार्या गर्विणो नासन् सुरेभ्यस्तेऽधिकास्ततः ।

इन्द्रस्तु प्रथमं ब्रह्म व्यजानात् तेन तूत्तमः ॥

दक्षादिभ्यस्तथा कामः स ज्ञातुं पूर्वमुक्तवान् ।

दक्षो बृहस्पतिश्चैव मनुः कामात्मजस्तथा ॥

सूर्याचन्द्रमसौ धर्मो वरुणश्चोचुरोमिति ।

नासिक्यवायुरग्निश्च प्रथमं तदपश्यताम् ॥

सर्वदेवाधिकास्तस्माद् एते देवाः प्रकीर्तिताः ।

एतेभ्यश्चेन्द्रकामौ तु ताभ्यां ब्रह्मादयोऽधिकाः ॥

एतेषामवमो वह्निः परमो विष्णुरुच्यते ।

अन्तराले स्थितास्त्वन्ये ब्रह्माद्याः पूर्वमीरिताः ॥

अग्निः पश्चाद्व्यजानात् तदिन्द्रवाक्यात् ततोऽवमः ।

तस्माद्विष्ण्वभिसम्बन्धात् पारावर्यं सुरेष्विदम् ॥

व्यद्योतयद्विद्युदादीन् कपिलाख्यस्तु यो हरिः ।

अक्ष्णोर्निमेषणं कृत्वा यः शेते क्षीरसागरे ॥

स एवैकः परं ब्रह्मेत्येवं तस्योपदेशनम् ।

अधिदैवे तथाऽध्यात्मे यं मनो गच्छतीव च ॥

सम्यङ् न गच्छति क्वापि मनो येन स्मरत्यपि ।

सोऽनिरुद्धाख्य ईशेशः परं ब्रह्मेति कीर्त्यते ॥

स विष्णुस्तद्वनं नाम ततत्वाद् वननीयतः ।

एवमेनं तु यो वेद भवेत् सर्वैरपेक्षितः ॥

एतत् श्रुत्वा हरोऽपृच्छद् ब्रह्माणं पुनरेव तु ।

विद्याकारं मम ब्रूहीत्युक्तो ब्रह्माऽऽह तं पुनः ॥ विद्यावेद्यं तव प्रोक्तमास्थानं ते वदाम्यहम् ।

तपोदानस्वधर्मेषु ये स्थितास्तेषु तिष्ठति ॥

विद्यास्थानानि तस्यास्तु वेदा अङ्गानि निर्णयः ।

वेदैतामेवमखिलां यो विष्णौ प्रतितिष्ठति ॥

इत्यादि ब्रह्मसारे ॥

विद्युतः सूर्यादिप्रकाशान् । आसमन्ताद्व्यद्युतत्प्राकाशयत् ।

यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् ।

यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम् ॥ इति वचनात् ।

तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति इति च ।

न्यमीमिषदा आ समन्तान्निमीलिताक्षमभवत् ।

स वै किलायं पुरुषः पुरातनो य एक आसीदविशेष आत्मनि ।

अग्रे गुणेभ्यो जगदात्मनीश्वरे निमीलितात्मा निशि सुप्तशक्तिषु ॥ इति वचनात् ।

पूर्णत्वाच्च आः । अभीक्ष्णं सङ्कल्प इति मनसो विशेषणम् । सङ्कल्पकमित्यर्थः । सप्रतिष्ठां सायतनामुपनिषदं ब्रूहीत्युक्ते सम्यगेव मयोपनिषत्स्वरूपमुक्तम् । तत्र वक्तव्यं नास्ति ।

तपो दमः कर्म च विद्यायाः प्रतिष्ठा । तद्वत्सु विद्या प्रतितिष्ठतीत्यर्थः । सत्यमिति मीमांसा ।

निर्णीयते यतः सम्यगिदं सत्यमिति स्फुटम् ।

श्रुतिस्मृत्युदितं सर्वं व्यक्तं मीमांसयैतया ॥

सत्यमित्युच्यते तस्मान्मीमांसा ब्रह्मनिश्चयाः ॥

इति शब्दनिर्णये ॥

ऋग्यजुस्सामाथर्वाख्याः पञ्चरात्रं च भारतम् ।

मूलरामायणं चैव पुराणं भगवत्परम् ॥

वेदा इत्युच्यते सदि्भः शिक्षाद्यं स्मृतयस्तथा ।

अङ्गानि सत्यं मीमांसा तद्विद्यायतनं त्रयम् ॥

इति विद्यानिर्णये ॥ यश्चिदानन्दसच्छक्तिसम्पूर्णो भगवान् परः ।