|
|
| Line 1: |
Line 1: |
| = न्यायसुधा — अध्यायः 4 = | | = न्यायसुधा — अध्यायः 4 = |
| <div class="gr-page-nav">[[Anuvyakhyana|Anuvyakhyana]] · [[Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha|Nyayasudha]]</div> | | <div class="gr-page-nav">[[Anuvyakhyana|Anuvyakhyana]] · [[Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha|Nyayasudha]]</div> |
| <div class="gr-teeka-page" data-primary="Anuvyakhyana" data-slug="Nyayasudha" data-interleaved="1"> | | <div class="gr-teeka-page" data-primary="Anuvyakhyana" data-slug="Nyayasudha"> |
| <span id="gr-C4" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="अध्यायः 4"></span> | | <span id="gr-C4" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="अध्यायः 4"></span> |
| <div class="gr-part-nav">[[Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha/C3|← अध्यायः 3]] · [[Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha|अनुक्रमणिका]]</div> | | <div class="gr-part-nav">[[Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha/C3|← अध्यायः 3]] · [[Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha|अनुक्रमणिका]]</div> |
|
| |
|
| == चतुर्थाध्यायस्य == | | === पादः 1 === |
| <span id="gr-C4-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="प्रथमः पादः"></span>
| | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C04_S01"> |
| === प्रथमः पादः ===
| | <div class="teeka-block"> |
| <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C04_S01" data-teeka=" Nyayasudha"><div class="teeka- block"><div class=" teeka- body"><div class="teeka-block" data-verse="AV_C04_S01" data-id=" AV_C04_S01_" data-name=""><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">अथ चतुर्थाध्यायः</p> | | <div class="teeka-body"> |
| | <div class="gr-moola-ref" data-verse="AV_C04_S01"></div> |
| | <div class="teeka-block" data-verse="AV_C04_S01" data-id=" AV_C04_S01_Nyayasudha" data-name=" nyayasudha"><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">अथ चतुर्थाध्यायः</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अथ चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">अथ चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">१सु०- यदीयचरणाम्भोजच्छायामाश्रित्य निर्वृताः ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">१सु०- यदीयचरणाम्भोजच्छायामाश्रित्य निर्वृताः ।</p> |
| Line 47: |
Line 49: |
| <p class="gr-vyakhya-para">नन्वत्र श्रवणादिकालबाहुल्यमेव प्रतीयते । न पुनरावृत्तिः । श्रुतस्यैव वाक्यस्य पुनः श्रवणामित्यादिरूपा हि सेति । मैवम् । एकेन वाक्येनावगतस्य तत्त्वस्य पुनःपुनस्तेनान्येन वा अवगतिः श्रवणावृत्तिः । एवमेकया युक्तयाऽनुसंहितस्य भूयो भूयः तयाऽन्यया वाऽनुसन्धानं मननावृत्तिरित्यभिप्रेतत्वात् ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वत्र श्रवणादिकालबाहुल्यमेव प्रतीयते । न पुनरावृत्तिः । श्रुतस्यैव वाक्यस्य पुनः श्रवणामित्यादिरूपा हि सेति । मैवम् । एकेन वाक्येनावगतस्य तत्त्वस्य पुनःपुनस्तेनान्येन वा अवगतिः श्रवणावृत्तिः । एवमेकया युक्तयाऽनुसंहितस्य भूयो भूयः तयाऽन्यया वाऽनुसन्धानं मननावृत्तिरित्यभिप्रेतत्वात् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">नन्वेवं चेत् सर्ववेदान्तप्रत्ययमित्यनेनैव गतमेतत् । सत्यम् । तस्यैवात्यन्तावश्य-कत्वप्रदर्शनाय पुनरारम्भ इत्युक्तमेव । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् ।। ४ ।। १ । १ ।।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वेवं चेत् सर्ववेदान्तप्रत्ययमित्यनेनैव गतमेतत् । सत्यम् । तस्यैवात्यन्तावश्य-कत्वप्रदर्शनाय पुनरारम्भ इत्युक्तमेव । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् ।। ४ ।। १ । १ ।।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">।। इति आवृत्त्यधिकरणम् ।।</p></div></div></div></div></div> | | <p class="gr-vyakhya-para">।। इति आवृत्त्यधिकरणम् ।।</p></div></div> |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S01_I01" data-block-id="AV_C04_S01_I01" data-verse="AV_C04_S01">
| |
| <div class="introduction-line">समन्वयाविरोधाभ्यां सिद्धे वस्तुनि साधने ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">विचारितेष्वशेषेषु साधनेषु विशेषतः ॥1॥</div>
| |
| </div> | | </div> |
|
| |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S01_I02" data-block-id="AV_C04_S01_I02" data-verse="AV_C04_S01">
| |
| <div class="introduction-line">नित्यशः कार्यमत्यन्तमवश्यम्भावि साधनम् ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">चिन्त्यते प्रथमं तत्र श्रवणादिसकृत्क्रिया ॥2॥</div>
| |
| </div>
| |
|
| |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S01_I03" data-block-id="AV_C04_S01_I03" data-verse="AV_C04_S01">
| |
| <div class="introduction-line">आवृत्तिर्वेति सन्देहे कर्तव्यावृत्तिरेव हि ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">उपदेशोऽतत्त्वमसीत्यादि ह्यसकृदेव यत् ॥3॥</div>
| |
| </div>
| |
|
| |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S01_I04" data-block-id="AV_C04_S01_I04" data-verse="AV_C04_S01">
| |
| <div class="introduction-line">‘लिङ्गाल्लातव्यतः पूर्वमृजोर्ब्रह्मत्वतः शतात् ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">शुश्रावोग्रतपा नाम योग्यो रुद्रपदस्य यः ॥4॥</div>
| |
| </div>
| |
|
| |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S01_I05" data-block-id="AV_C04_S01_I05" data-verse="AV_C04_S01">
| |
| <div class="introduction-line">सार्धं परार्धं विष्णोस्तु गुणान् भक्त्या सदोद्यतः ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">तत्त्रिभागमुपासां च चक्रे सम्भृतमानसः ॥5॥</div>
| |
| </div>
| |
|
| |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S01_I06" data-block-id="AV_C04_S01_I06" data-verse="AV_C04_S01">
| |
| <div class="introduction-line">दशमन्वन्तरं शक्रपदयोग्यो गरुत्मतः ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">पदयोग्यात्सुमनसः सुनन्दो नाम चाशृणोत् ॥6॥</div>
| |
| </div>
| |
|
| |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S01_I07" data-block-id="AV_C04_S01_I07" data-verse="AV_C04_S01">
| |
| <div class="introduction-line">उपासां चक्र उद्युक्तो मन्वन्तरचतुष्टयम् ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">सूर्याचन्द्रमसोश्चैव पदयोग्यौ सुतेजसौ ॥7॥</div>
| |
| </div>
| |
|
| |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S01_I08" data-block-id="AV_C04_S01_I08" data-verse="AV_C04_S01">
| |
| <div class="introduction-line">सुरूपः शान्तरूपश्च मन्वन्तरचतुष्टयम् ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">अशृण्वतां सुमनसो मन्वन्तरमुपासताम् ॥8॥</div>
| |
| </div>
| |
|
| |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S01_I09" data-block-id="AV_C04_S01_I09" data-verse="AV_C04_S01">
| |
| <div class="introduction-line">ततः प्रोक्तास्तु ते सर्वे भक्त्योग्रतपआदयः ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">अपश्यन् परमं विष्णुं तत्प्रसादैधिताः(तत्प्रसादेधिताः) सदा ॥9॥</div>
| |
| </div> | | </div> |
|
| |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S01_I10" data-block-id="AV_C04_S01_I10" data-verse="AV_C04_S01">
| |
| <div class="introduction-line">इत्युक्तं विष्णुना साक्षात् ग्रन्थे सत्तत्त्वसञ्ज्ञिते ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">आत्मेति नाम कथितं साक्षान्नारायणस्य हि ॥10॥</div>
| |
| </div> | | </div> |
|
| |
|
| <span id="gr-adh-AV_C04_S01_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="आत्माधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C04_S01_A001"></span><h4 class="gr-section-head">आत्माधिकरणम्</h4> | | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C04_S01_A001"> |
| | | <div class="teeka-block"> |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V01" data-block-id="AV_C04_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">‘आत्मा ब्रह्म महांस्तारः परमेशः शुचिश्रवाः ।</span><span class="shloka-line">विष्णुर्नारायणोऽनन्त इति श्रीपतिरीर्यते’ ॥11॥</span></span></div> | | <div class="teeka-body"> |
| | | <div class="gr-moola-ref" data-verse="AV_C04_S01_A001"></div> |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V01" data-block-id="AV_C04_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इति पैङ्गिश्रुतिश्चैव(इति पिङ्गश्रुतिश्चैव) तथैव परमश्रुतिः ।</span><span class="shloka-line">‘ओमात्मा भगवान् विष्णुरात्मानन्दोऽक्षरः स्वराट् ॥12॥</span></span></div> | | <div class="teeka-block" data-verse="AV_C04_S01_A001" data-id=" AV_C04_S01_A001_Nyayasudha" data-name=" nyayasudha"><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">।। अथ आत्मोपगमाधिकरणम् ।।</p> |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V01" data-block-id="AV_C04_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विश्वत्राता नृसिंहोऽजो नारायण उरुक्रमः ।</span><span class="shloka-line">‘अनसूया तथैवात्रेर्जज्ञे पुत्रानकल्मषान्(भागवतवचनम्.४.१.१५) ॥13॥</span></span></div> | |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V01" data-block-id="AV_C04_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दत्तं दुर्वाससं सोममात्मेशब्रह्मसम्भवान्’ ।</span><span class="shloka-line">इति भागवते चैव तस्मादात्मा जनार्दनः ॥14॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V01" data-block-id="AV_C04_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तस्मादुपास्यो विष्णुरिति ज्ञातव्यः सज्जनैः सदा ।</span><span class="shloka-line">तथैवोपासते सन्तस्तथैवोपदिशन्ति च ॥15॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V01" data-block-id="AV_C04_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आदानर्थत्वततश्चायमात्माशब्दः पतिं वदेत् ।</span><span class="shloka-line">स्वामी मे विष्णुरित्येव नित्यदोपास्यमञ्जसा ॥16॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V01" data-block-id="AV_C04_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">‘स्वामी विष्णुरिति ध्यानं विशेषणविशेष्यतः ।</span><span class="shloka-line">कर्तव्यं सर्वथैवैतन्न कथञ्चन विस्मरेत्’ ॥17॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V01" data-block-id="AV_C04_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इति सत्तत्ववचनं षाड्गुण्यवचनं परम् ।</span><span class="shloka-line">‘मम स्वामी हरिर्नित्यं सर्वस्य पतिरेव च ॥18॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V01" data-block-id="AV_C04_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इति ध्येयः सर्वदैव भगवान् विष्णुरव्ययः ।</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C04_S01_A001" data-teeka="Nyayasudha"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="AV_C04_S01_A001" data-id=" AV_C04_S01_A001_" data-name=""><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">।। अथ आत्मोपगमाधिकरणम् ।।</p> | |
| <p class="gr-vyakhya-para">सु०-</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">सु०-</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ आत्मेति तूपगच्छन्त ग्राहयन्त च ॐ ।।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ आत्मेति तूपगच्छन्त ग्राहयन्त च ॐ ।।</p> |
| Line 158: |
Line 98: |
| <p class="gr-vyakhya-para">इति ध्येयः सर्वदैव भगवान् विष्णुरव्ययः ।।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">इति ध्येयः सर्वदैव भगवान् विष्णुरव्ययः ।।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">विशेषणविशेष्यत इति स्वामित्वं विशेषणं विष्णुर्विशेष्य इति विशेषणाविशेष्यभावेन एव । न तु तटस्थं स्वामित्वं निर्गुणस्य विष्णोरुपलक्षणमित्येवमित्यर्थः । कथञ्चन आधि-व्याधिसत्त्वेऽपि । परम् उपरितनम् । मम स्वामीत्यनेन प्रसक्तमल्पत्वं निवारयति सर्वस्येति ।।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">विशेषणविशेष्यत इति स्वामित्वं विशेषणं विष्णुर्विशेष्य इति विशेषणाविशेष्यभावेन एव । न तु तटस्थं स्वामित्वं निर्गुणस्य विष्णोरुपलक्षणमित्येवमित्यर्थः । कथञ्चन आधि-व्याधिसत्त्वेऽपि । परम् उपरितनम् । मम स्वामीत्यनेन प्रसक्तमल्पत्वं निवारयति सर्वस्येति ।।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">।। इति आत्मोपगमाधिकरणम् ।।</p></div></div></div></div></div> | | <p class="gr-vyakhya-para">।। इति आत्मोपगमाधिकरणम् ।।</p></div></div> |
| <span id="gr-adh-AV_C04_S01_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="न प्रतीकाधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C04_S01_A002"></span><h4 class="gr-section-head">न प्रतीकाधिकरणम्</h4>
| | </div> |
| | | </div> |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रतीकविषयत्वेन न कार्या विष्णुभावना ॥19॥</span></span></div>
| | </div> |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रतीकं नैव विष्णुर्यन्मिथ्योपासा ह्यनर्थदा ।</span><span class="shloka-line">योऽन्यथा सन्तमात्मेशमन्यथा प्रतिपद्यते ॥20॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा(म.भा.७४.२७.) ।</span><span class="shloka-line">‘योऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते ॥21॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा’ ।</span><span class="shloka-line">‘योऽन्यथैव स्थितं विष्णुमन्यथा प्रतिपद्यते ॥22॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">किं तेन न कृतं पापं चोरेण ब्रह्महारिणा’ ।</span><span class="shloka-line">‘स्वात्मानं प्रतिमां वाऽपि देवतान्तरमेव वा ॥23॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">चेतनाचेतनं वाऽन्यत् ध्यायेद्यः केशवस्त्विति ।</span><span class="shloka-line">किं तेन न कृतं पापं चोरेणेशापहारिणा’ ॥24॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">‘योऽन्यद्विष्णुरिति ध्यायेज्जानीयाद्वा हरिं तथा ।</span><span class="shloka-line">अन्धे तमसि मज्जेत् स यत्र नैवोत्थितिः क्वचित्’ ॥25॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">‘योऽन्यद्विणुरिति ध्यायेत् विष्णुरन्यदिति स्म वा ।</span><span class="shloka-line">अन्यथाध्यानदोषेण सोऽन्धे तमसि मज्जति(महातमसि मज्जति) ॥26॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">‘योऽन्यद्विष्णुरिति ध्यायेद् विष्णुरन्यदिति स्म वा ।</span><span class="shloka-line">महातमसि मग्नस्य तस्य नैवोत्थितिः क्वचित्’ ॥27॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">‘यत्किञ्चिदन्यथासंस्थमन्यथाध्यातमञ्जसा ।</span><span class="shloka-line">ध्यातुर्महादोषकरं किमु सर्वेश्वरो हरिः’ ॥28॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">‘यत्किञ्चिदन्यथासंस्थमन्यथाध्यातमञ्जसा ।</span><span class="shloka-line">महादोषकरं विष्णुः किमु सर्वेश्वरेश्वरः’ ॥29॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">‘यत्किञ्चिदन्यथासंस्थमन्यथाज्ञातमञ्जसा ।</span><span class="shloka-line">अनर्थकारणं लोके किमु सर्वेश्वरेश्वरः ॥30॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न किञ्चिदन्यथा ज्ञेयं ध्येयं वा तेन कुत्रचित् ।</span><span class="shloka-line">किमु सर्वोत्तमो विष्णुर्ज्ञेयो नीचतया क्वचित् ॥31॥</span></span></div>
| |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तस्माद्वस्तु यथारूपं ज्ञेयं ध्येयं च सर्वदा ।</span><span class="shloka-line">कारणं पुरुषार्थस्य नान्यथा भवति क्वचित्’ ॥32॥</span></span></div> | | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C04_S01_A002"> |
| | | <div class="teeka-block"> |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इति श्रुतिपुराणोक्तिबलतो न प्रतीकता ।</span><span class="shloka-line">ध्येया विष्णोः क्वचिद्यस्मात् मिथ्याज्ञानमनर्थदम् ॥33॥</span></span></div> | | <div class="teeka-body"> |
| | | <div class="gr-moola-ref" data-verse="AV_C04_S01_A002"></div> |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इत्यभिप्रेत्य ‘न हि स’ इत्याह भगवान् प्रभुः ।</span><span class="shloka-line">प्रतीकसंस्थितत्वेन ध्येयो विष्णुर्न चान्यथा ॥34॥</span></span></div> | | <div class="teeka-block" data-verse="AV_C04_S01_A002" data-id=" AV_C04_S01_A002_Nyayasudha" data-name=" nyayasudha"><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">।। अथ प्रतीकाधिकरणम् ।।</p> |
| | |
| <div class="gr- teeka- entry" data- parent="AV_C04_S01_A002 " data-teeka="Nyayasudha"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="AV_C04_S01_A002" data-id=" AV_C04_S01_A002_" data-name=""><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">।। अथ प्रतीकाधिकरणम् ।।</p> | |
| <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ न प्रतीके न हि सः ॐ ।।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ न प्रतीके न हि सः ॐ ।।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">९सु०- मनो ब्रह्मेत्युपासीतेत्यादिश्रुतिप्राप्तं मनःप्रभृतिप्रतीकानां ब्रह्मत्वेनोपासनमत्र प्रतिषिध्यते । तत्र प्रतीक इत्यधिकरणसप्तमीति प्रतीतिः स्यात् । प्रतीकाधिकरणस्य चोपासनं ब्रह्मणो युक्तमेव । अतोऽन्यथा प्रतिज्ञां व्याख्याति प्रतीकेति ।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">९सु०- मनो ब्रह्मेत्युपासीतेत्यादिश्रुतिप्राप्तं मनःप्रभृतिप्रतीकानां ब्रह्मत्वेनोपासनमत्र प्रतिषिध्यते । तत्र प्रतीक इत्यधिकरणसप्तमीति प्रतीतिः स्यात् । प्रतीकाधिकरणस्य चोपासनं ब्रह्मणो युक्तमेव । अतोऽन्यथा प्रतिज्ञां व्याख्याति प्रतीकेति ।</p> |
| Line 241: |
Line 155: |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनु०- प्रतीकसंस्थतत्वेन ध्येयो विष्णुर्न चान्यथा ।।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">अनु०- प्रतीकसंस्थतत्वेन ध्येयो विष्णुर्न चान्यथा ।।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">व्यत्ययो बहुलं, सप्तसु प्रथमा, षट्सु द्वितीया, इत्यादिस्मरणाद्विभक्तिव्यत्ययेन अधि-करणार्थतया श्रुतयो व्याख्येया इति भावः ।। ४-१-३ ।।</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">व्यत्ययो बहुलं, सप्तसु प्रथमा, षट्सु द्वितीया, इत्यादिस्मरणाद्विभक्तिव्यत्ययेन अधि-करणार्थतया श्रुतयो व्याख्येया इति भावः ।। ४-१-३ ।।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">।। इति प्रतीकाधिकरणम् ।।</p></div></div></div></div></div> | | <p class="gr-vyakhya-para">।। इति प्रतीकाधिकरणम् ।।</p></div></div> |
| <span id="gr-adh-AV_C04_S01_A003" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="ब्रह्माधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C04_S01_A003"></span><h4 class="gr-section-head">ब्रह्माधिकरणम्</h4>
| | </div> |
| | </div> |
| | </div> |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V03" data-block-id="AV_C04_S01_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ब्रह्मेति च सदा ध्येयो भगवान् विष्णुरञ्जसा ।</span><span class="shloka-line">उत्कृष्टो ब्रह्मशब्दार्थः पूर्णत्वं ब्रह्मतां यतः ॥35॥</span></span></div>
| | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C04_S01_A003"> |
| | | <div class="teeka-block"> |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V03" data-block-id="AV_C04_S01_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आधिव्याधिनिमित्तेन विक्षिप्तमनसोऽपि तु ।</span><span class="shloka-line">ध्येयैव ब्रह्मता नित्यं विष्णोर्भक्त्या निरन्तरम् ॥36॥</span></span></div>
| | <div class="teeka-body"> |
| | | <div class="gr-moola-ref" data-verse="AV_C04_S01_A003"></div> |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V03" data-block-
| | <div class="teeka-block" data-verse="AV_C04_S01_A003" data-id="AV_C04_S01_A003_Nyayasudha" data-name="nyayasudha"><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">।। अथ ब्रह्मदृष्ट्यधिकरणम् ।।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">सु०-</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षात् ॐ ।।</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१२सु०-अत्र ब्रह्मदृष्टिः कर्तव्येत्युच्यते । कुत्रेत्याकाङ्क्षायां सन्निधानात् प्रतीक इति प्राप्नोति । तच्च योग्यताविरहान्निराकृतम् । अतः साकाङ्क्षं प्रतिज्ञावाक्यं व्याख्याति ब्रह्मेति चेति ।< |
|
| |
|
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V04" data-block-id="AV_C04_S01_V04" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदेव विद्ययेत्यत्र पूर्वोक्ताद्धि विशिष्यते ।</span><span class="shloka-line">पूर्वं स्वर्गादलिब्ध्यर्थं वीयवत्वेन चोदितम् ॥65॥</span></span></div>
| | === पादः 2 === |
| | | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C04_S02"> |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V04" data-block-id="AV_C04_S01_V04" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कर्म विद्यायुतं पश्चान्मोक्षे वीर्यप्रदं त्विति ।</span><span class="shloka-line">ततो भोगेन पुण्यं च क्षपयित्वेतरत् तथा ॥66॥</span></span></div>
| | <div class="teeka-block"> |
| | | <div class="teeka-body"> |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V04" data-block-id
| | <div class="gr-moola-ref" data-verse="AV_C04_S02"></div> |
| | <div class="teeka-block" data-verse="AV_C04_S02" data-id="AV_C04_S02_Nyayasudha" data-name="nyayasudha"><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">अथ चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः</p> |
| | <p class="gr-vyakhya-para">१सु०- द्वितीयपादप्रतिपाद्यप्रदर्शनपरं भाष्यं देवानां मोक्ष उत्क्रान्तश्चास्मन्पाद उच्यत इति । तत्र देवानामित्येतद्यदि मोक्षोत्क्रान्तभ्यां सम्बध्यते तदा देवेभ्योऽन्येषां सशरी-राणामेवावस्थानमिति प्राप्नोति । अन्यत्र वा तच्छरीरपरित्यागप्रकारश्चन्तनीयः । अचिन्तने वा कारणं वाच्यम् । यदि च मोक्षेणैव सम्बध्यते तदा देवानां मोक्ष इतरेषामुत्क्रान्तश्चेत्युक्तं भवति । मोक्षश्च प्रकरणवशाद्देहादिति गम्यते । तथा च प्रथमपादे कर्मनाशाख्यं फलमस्मन्पादे उच्यत इति यथा सामान्येनोक्तं तथाऽत्राप्युत्क्रान्तरस्मन्पाद उच्यत इति वक्तव्यम् । किमनेन विभा-गे(नेत्य)न |
| <p class="gr-vyakhya-para">इति</p> | | <p class="gr-vyakhya-para">इति</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">एकलम् अद्वितीयं शून्यमेव तत्त्वमित्येकं मतम् । एकं विज्ञानमेव तत्त्वमित्यपरम् । अनुमेयं बहिस्तत्त्वं ज्ञानव्यतिरिक्तं यस्मंस्तत्तथोक्तम् । अस्त्येव ज्ञानव्यतिरिक्तमपि तत्त्वं किं तु तत् अनुमेयमिति सौत्रान्तकमतमन्यदित्यर्थः । तथाशब्दः समुच्चयार्थः । प्रत्यक्षं बाह्यगं यस्मंस्तद्वैभाषिकमतं चैकमित्येवं चतुष्प्रकारमिति । एतेषु शून्यवादिनोऽतितामसाः । प्रमित-सकलवस्त्वपलापात् । ततो ज्यायांसो विज्ञानवादिनः । रूपाद्यपलापेऽपि विज्ञानमात्राङ्गी-कारात् । ततः सौत्रान्तका बाह्यार्थाभ्युपगमात् । तस्य चानुमेयत्वाभ्युपगमेन वैभाषिकेभ्यः कष्टाः । ततो वैभाषिकाः । बाह्यार्थमभ्युपगम्य तस्य यथायथं प्रत्यक्षादिगम्यताऽभ्युपगमा-दित्येतज्ज्ञापयितुमनेन क्रमेणोद्देशः कृतः ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">तत्रानेकेष्वात्मसु यस्यात्मनस्तु शून्यैकरसताज्ञानात् शून्याद्वितीयताज्ञानात् सा संवृतिरपगच्छति मूलसंवृतिर्व्यावृत्ता भवति । अन्या नश्यति । स पुद्गलत्वात् कर्तृत्वादिरूपात् निर्मुक्तो महाशून्यत्वम् इष्यतीव । यस्तु संवृत्या अवच्छन्न आत्मा स पुद्गलभावेन दुःखानि अलं परमार्थब््यैुव अनुभवति । इति प्राहुरिति सम्बन्धः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">२५सु०- तत्र शून्यवाद्युक्तं मोक्षमनुवदति तत्रेति ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">३१सु०- शून्यवाद्यभिमतमोक्षनिरासेन मायावाद्यभिमतोऽपि निरस्तो भविष्यति इति आशयेन यदुक्तं मायिनो यथेति सिान्तसाम्यं तदुपपादयति (इत्ये)एवमिति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनु०- तत्र तु ये शून्यं वदन्त्यज्ञानमोहिताः ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">अनु०- एवं मायिनश्चाहुरेकजीवत्ववादिनः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">ते मोक्षं तादृशं ब्रूयुर्निःशङ्कं मायिनो यथा ।।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">बहुजीवमताश्चेति</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">तेषु चतुर्षु । ये शून्यमेव तत्त्वं वदन्त ते मायिना यथाभूतं मोक्षं आचक्षते तादृशमेव</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">एकजीवत्ववादिनो बहुजीवमताश्चेति द्विविधमायिनश्च एवं द्विविधशून्यवादिवदेव मोक्षस्वरूपमाहुः । एको जीवो यस्मोके स तथोक्तः तस्य भावस्तत्त्वं तद्वदन्तीति एक-जीवत्ववादिनः । बहवो जीवा यस्मन् तत् तथोक्तं बहुजीवमतं येषां ते बहुजीवमताः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">ब्रूयुः । इयांस्तु विशेषः । मायिनो वेदः प्रमाणमित्यभिमानात् परमं साम्यमुपैति, सोऽश्नुते सर्वान् कामानित्यादेर्वेदाच्छङ्कमानास्तस्यान्यथाव्याख्यानं विधाय स्वाभिमतं मोक्षं प्रतिपाद-यन्त । शून्यवादिनस्तु वेदप्रामाण्यानभ्युपगमादुच्छृङ्खलमेवेति । तदिदमुक्तं निःशङ्कमिति । अज्ञानेति तमोगुणो लक्ष्यते । अज्ञानकारणत्वात् । प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव चेति वचनात् । तेन मोहिताः ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">ननु शून्यवादिनः संवृतिनिबन्धनः संसारस्तन्निवृत्तिश्च इत्याचक्षते । मायावादिनस्तु मायाहेतुकोऽयं संसारस्तन्निवृत्तिश्च मोक्ष इति । अतो वौषम्यमित्यत आह मायेति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">२६सु०- एवं सामान्येनोक्तं स्पष्टमाचष्टे न किञ्चिदिति ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">माया तेषां तु संवृतिः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनु०-न किञ्चिन्मुक्तयवस्थायामात्माऽऽत्मीयमथापि वा ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">या शून्यवाद्यभ्युपगता संवृतिः सैव तेषां मायिनां माया । अनाद्यनिर्वाच्यत्वलक्षणस्य आवरणविक्षेपादेः कार्यस्य चैकत्वादिति भावः । शून्यवादिनः शून्यं तत्त्वमाहुर्मायावादिनस्तु ब्रह्म । अतोऽस्त वैषम्यमित्यत आह निर्विशेषत्वेति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">किञ्चित् इत्यस्यैव विवरणम् । आत्माऽप्यथवाऽऽत्मीयमिति । आत्मेति (वि)ज्ञान-मुच्यते । आत्मीयमिति ज्ञेयम् । तदुभयमपि मोक्षे नास्त ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">निर्विशेषत्ववाचैव शून्यं ब्रह्मेति नो भिदा ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">२७सु०-शून्यवादोऽपि द्विविधः । एकात्मवादोऽनेकात्मवादश्चेति । तत्र प्रथम एव मुख्य-सिान्तः । मन्दानां तु बाुवारोहाय तु द्वितीयोऽवतारितः । तदुभयसाधारणमुक्तवा विशेषं विवक्षुरादावाद्यमाह एकस्मन्निति ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">शून्यं ब्रह्मेति च एतयोः भिदा नो विद्यते । कुतः निर्विशेषत्वस्य वाचैव द्वाभ्यां द्वयो-र्निर्विशेषत्वेनोक्तत्वात् । वैधर्म्यं खलु वस्तुनो भेदकम् । तच्चात्र नास्तीति द्वयोरपि सम्मतम् । अतः शब्दभेदमात्रं न वस्तुभेद इति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">एकस्मन्संसृतेर्मुक्ते न किञ्चिदवशिष्यते ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">३२सु०- अथ मतम् । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म, विज्ञानमानन्दं ब्रह्मैवेति श्रुत्यैव सत्यादि-लक्षणं ब्रह्म सर्वतो व्यावर्तितं तत्कथं शून्यं ब्रह्मेति नो भिदेत्युच्यते इति । सत्यम् । सदादि-लक्षणैर्ब्रह्म श्रुत्या सर्वतो व्यावर्तितमिति । तत्तु मायावादिमते नोपपद्यत इत्याशयवान् आह सदिति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">किञ्चित् चेतनमचेतनं च । एकमुक्तौ कुत एतदित्यत आह तदिति ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">अनु०-सच्चित्सुखादिकं चैव किं कुतोऽखण्डवादिनः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">तत्संवृत्यैव भेदोऽयं चेतनाचेतनात्मकः ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">सदादिकं च किं एव न किमपीत्यर्थः । तथा हि । सदादिकं किं ब्रह्मस्वरूपमुतान्यत् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">दृश्यते संसृतोर्ध्वंसे निर्विशेषैव शून्यता ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">आद्ये न लक्ष्यलक्षणभावः । अनेकपदवैयर्थ्यं च । न द्वितीयः । अखण्डवादित्वात् । यथा भवतां सत्यत्वादिकं ब्रह्मस्वरूपमपि तक्षणं तथा ममापि किं न स्यादिति चेन्न । अस्माभिः विशेष-शक्तया तन्निर्वाहाङ्गीकारात् । परेण तु कुतो निर्वाह्यमेतत् । मयापि विशेषोऽङ्गीक्रियत इति चेत्</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">तस्यैकस्यैवात्मनः संवृत्याऽज्ञानेनैवायं परिदृश्यमानः चेतनाचेतनात्मकः, भिद्यत इति भेदः पदार्थसमूहो, दृश्यते । न तु परमार्थो नाप्यनेकाज्ञानकल्पतः । अतस्तस्यैकस्यैवात्मनः संवृतेर्ध्वंसे जाते सति शून्यतैव पारमार्थिक (अव)विशिष्यत इति युक्तमेवेति । निर्विशेषेति शून्यस्य स्वरूपसङ्कीर्तनम् । संवृतेर्ध्वंस एव मोक्ष इति वक्ष्यति । निर्विशेषत्वमेव विवृणोति</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">न । अखण्डवादित्वात् ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">न सत्त्वमिति ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">३३सु०- यद्यपि सत्यादिपदप्रतिपाद्यवस्तुनि न भेदः । तथाऽपि व्यावर्त्यानामसत्त्वा-दीनामस्त्येव । अतस्तद्व्यावृत्तिप्रयोजनानि तद्वाचीनि वाऽनेकानि पदानि ब्रह्मणि वर्तन्त इति अभ्युपगमात् कथमस्मन्मते श्रुत्यर्थानिर्वाह इत्यत आह व्यावर्त्येति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">न सत्त्वं नैव चासत्त्वं शून्यतत्त्वस्य विद्यते ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">अनु०-व्यावर्त्यमात्रभेदस्तु विद्यते शून्यवादिनः ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">न सुखत्वं न दुःखत्वं न विशेषोऽपि कश्चन ।।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">व्यावर्त्यमात्रभेदस्तु इत्येकदेशोत्कर्तनेन सकलमप्युक्तमुपलक्षयति । एषा प्रक्रिया समस्ता शून्यवादिनः अपि मतेऽस्त्येवातो नैतयाऽपि ब्रह्मशून्ययोर्भेदो वक्तुं शक्यते । शून्य-वादिनः अपि विद्यत इति किमापादनेनोच्यते । नेत्याह अनृतादेरिति ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">सत्त्वं परसामान्यादिरूपम् । असत्त्वं अभावप्रतियोगित्वम् । किंबहुना कश्चनापि विशेषो</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">अनृतादेरपोहं तु स्वयमेव हि मन्यते ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">न विद्यते ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">सत्यादिपदार्थत्वेन शून्यविशेषणत्वेन चेति शेषः । मन्यते शून्यवादी । अपोहपदार्थ-वादिनो बौा इति प्रसिमेवेति हिशब्देनाह । जाड्यसंवृतिदुःखान्तपूर्वदोषविरोधि यदिति प्रसिं च ।</p> |
| <p class="gr-vyakhya-para">२८सु०- ननु मोक्षस्तावदसन्न भवति । सदा संसारापत्तेः । अतः सता मोक्षेण सविशेषं शून्यमित्यत आह निर्विशेषमिति ।</p>
| | <p class="gr-vyakhya-para">आस्तां तावत् ब्रह्मशून्ययोर्विशेषप्रतिपादनं निर्विशेषयोः । विशेषोऽस्तीति प्रतिज्ञैव तावदेषा नाङ्गं धत्ते |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनु०-निर्विशेषं स्वयं भातं निर्लेपमजरामरम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">शून्यं तत्त्वमसम्बाधं नानासंवृतिवर्जितम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अशेषदोषरहितं मनोवाचामगोचरम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">मोक्ष इत्युच्यतेऽसःि</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">शून्यं तत्त्वमेवासमर्िोक्ष इत्युच्यते । न तु शून्यातिरिक्तो मोक्षोऽस्त । अतो न तेन सविशेषत्वम् । तर्हि सर्वदा मोक्षभावाच्छून्यभावनादेर्वैयर्थ्यमित्यतो निर्विशेषमित्याद्युक्तम् । स्वयम्भातमित्यस्यैव विवरणं मनोवाचामगोचरमिति । निर्लेपं धर्माधर्मरहितं अजरं च तत् अमरं च अजरामरम् । सम्बाधो वस्त्वन्तरोपमर्दः । असम्बाधमद्वितीयमिति यावत् । दोषाः कामादयः । न, केवलं शून्यं, मोक्षः किन्तु नानासंवृतिवर्जितत्वाद्युपलक्षितम् । उपलक्षण-
| |
| </div> | | </div> |
|
| |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I43" data-block-id="AV_C04_S02_I43" data-verse="AV_C04_S02">
| |
| <div class="introduction-line">केचित् तेष्वन्यथा प्राहुः संवृत्यैव त्वनेकधा ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">अवच्छिन्नं महाशून्यं नाना पुद्गलशब्दितम् ॥43॥</div>
| |
| </div> | | </div> |
|
| |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I44" data-block-id="AV_C04_S02_I44" data-verse="AV_C04_S02">
| |
| <div class="introduction-line">यस्य शून्यैकरसता ज्ञानात्मा त्वपगच्छति ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">स पुद्गलत्वनिर्मुक्तो महाशून्यत्वमेष्यति ॥44॥</div>
| |
| </div> | | </div> |
|
| |
|
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I45" data-block-id="AV_C04_S02_I45" data-verse="AV_C04_S02"> | | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C04_S02_I1"> |
| <div class="introduction-line">संवृत्त्या यस्त्ववच्छिन्नो(संवृत्याऽन्यस्त्ववच्छिन्नः) दुःखान्यनुभवत्यलम् ।</div> | | <div class="teeka-block"> |
| <div class="introduction-line">इत्येवं मायिनश्चाहुरेकजीवत्ववादिनः ॥45॥</div> | | <div class="teeka-body"> |
| </div> | | <div class="gr-moola-ref" data-verse="AV_C04_S02_I1"></div> |
| | | <div class=" teeka-block" data-verse=" AV_C04_S02_I1" data-id=" AV_C04_S02_I1_Nyayasudha" data- name=" nyayasudha"><div class=" teeka- title"> न्यायसुधा</div><div class=" teeka- body">< p class="gr-vyakhya-para"> अथ चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः</ p> |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I46" data-block-id="AV_C04_S02_I46" data-verse="AV_C04_S02"> | | <p class="gr-vyakhya-para">१सु०- मार्गो गम्यं चास्मन्पाद उच्यत इति भाष्यम् । तत्प्राक् प्रसङ्गाद्विवृतमपीह अवसरप्राप्तौ विशेषतो विवृणोति उत्क्रान्तेति ।</p> |
| <div class="introduction-line">बहुजीवमताश्चेति माया तेषां तु संवृतिः ।</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">अनु०-उत्क्रान्तमार्गश्च विमुक्तगम्यं</p> |
| <div class="introduction-line">निर्विशेषत्ववाचैव शून्यं ब्रह्मेति नो भिदा(ब्रह्मैव तो भिदा) ॥46॥</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">पादोदितं</p> |
| </div> | | <p class="gr-vyakhya-para">ये शरीरादुत्क्रान्ता मानुषास्तेषां मार्गो भगवोकगमनार्थः । गम्यमपि तेषामेवेति प्रतीतिनिरासाय उक्तं विमुक्तेति । ये कर्मणो देहाच्च विमुक्ताः तेषां सर्वेषामपि गम्यम् । इदमुभयमेतत्पादोदितम् ।</p> |
| | | <p class="gr-vyakhya-para">२सु०- अत्राधिकरणेषु पूर्वपक्षयुक्तः सिान्तयुक्तश्चाह सुक्रमेति ।</p> |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I47" data-block-id="AV_C04_S02_I47" data-verse="AV_C04_S02"> | | <p class="gr-vyakhya-para">अनु०- सुक्रमविक्रमौ च ।</p> |
| <div class="introduction-line">सच्चित्यसुखादिकं चैव किं कुतोऽखण्डवादिनः ।</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">सान्तानिकप्राप्तिरभीष्टता च</p> |
| <div class="introduction-line">व्यावर्त्यमात्रभेदस्तु विद्यते शून्यवादिनः ॥47॥</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">सौकर्यमित्यन्यमतस्य तर्काः ।</p> |
| </div> | | <p class="gr-vyakhya-para">विशेषसम्प्राप्तिरुरुत्वमाप्तिः</p> |
| | | <p class="gr-vyakhya-para">क्रमानुरागः कथितानुवृत्तिः ।</p> |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I48" data-block-id="AV_C04_S02_I48" data-verse="AV_C04_S02"> | | <p class="gr-vyakhya-para">सिान्तनिर्णीतिकराः</p> |
| <div class="introduction-line">अनृतादेरपोहं तु स्वयमेव हि मन्यते ।</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">अन्यमतस्येति जातावेकवचनम् । सिान्तनिर्णीतिकरास्तर्का इति शेषः ।</p> |
| <div class="introduction-line">निर्विशेषत्वतो नैव विशेषो ब्रह्मशून्ययोः ॥48॥</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">सु०-</p> |
| </div> | | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ अप्रतीकालम्बनान्नयतीति बादरायण उभयथा च</p> |
| | | <p class="gr-vyakhya-para">दोषात्तत्क्रतुश्च ॐ ।।</p> |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I49" data-block-id="AV_C04_S02_I49" data-verse="AV_C04_S02"> | | <p class="gr-vyakhya-para">३सु०-विमुक्तगम्यं प्रतिपादयितुम् इदं सूत्रम् । ताष्ये न विस्पष्टमित्यतः स्पष्टीकरिष्यन् प्रतीकशब्दार्थं तावदाह प्रतीकमिति ।</p> |
| <div class="introduction-line">प्रामाण्यादि च वेदस्य फलतः सममेव हि ।</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">अनु०-प्रतीकं</p> |
| <div class="introduction-line">अतत्त्वावेदकं यस्मात् प्रमाणं तेन कथ्यते ॥49॥</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">देहादिकं</p> |
| </div> | | <p class="gr-vyakhya-para">आदिपदेन मनःप्रभृतीनां भगवत्प्रतिमानां ग्रहणम् । यद्यपि सूत्रे अप्रतीकालम्बनानां गम्यमुक्तं प्रतीकालम्बनानां तु परिशेषसिम् । तथाऽपि अस्पष्टस्पष्टीकरणार्थं प्रवृत्तत्वात् अभावस्य भावपूर्वकत्वाच्च परिशेषसिमेवार्थमादावाह तद्गतमिति ।</p> |
| | | <p class="gr-vyakhya-para">तद्गतमेव ये नराः ।</p> |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I50" data-block-id="AV_C04_S02_I50" data-verse="AV_C04_S02"> | | <p class="gr-vyakhya-para">उपासते ते पुरतः समाप्नुयु-</p> |
| <div class="introduction-line">अतत्त्वावेदकं यदप्रामाण्यं सतां मतम् ।</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">र्ब्रह्माणमस्मान्मतिमाप्य विष्णुम् ।</p> |
| <div class="introduction-line">दीर्घभ्रान्तिकरी चेत् स्यादतत्त्वावेदकप्रमा ॥50॥</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">प्राप्स्यन्त</p> |
| </div> | | <p class="gr-vyakhya-para">प्रतीकगतमेव विष्णुम् । ते प्रतीकालम्बनाः । पुरतः प्राक् प्रलयकालात् । अस्मात् ब्रह्मणः । मतिं भगवज्ज्ञानविशेषम् । प्राप्स्यन्त प्रलये । इदानीं सूत्रितामप्रतीकालम्बनानां गतिं प्रपञ्चयति अत इति ।</p> |
| | | <p class="gr-vyakhya-para">अतोऽन्येऽपि तमाप्य तस्मा-</p> |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I51" data-block-id="AV_C04_S02_I51" data-verse="AV_C04_S02"> | | <p class="gr-vyakhya-para">रिं गता मुक्तिभाजः परान्ते ।।</p> |
| <div class="introduction-line">रज्जुसर्पादिविज्ञानादप्याधिक्यादमानता ।</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ।।</p> |
| <div class="introduction-line">स्यादागमस्यानिवर्त्यमहामोहप्रदत्वतः ॥51॥</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">प्रतीकालम्बनेभ्यः अन्ये व्याप्तोपासका अप्रतीकालम्बनाः । प्रथमतः तं विष्णुं आप्य अपि परान्तकाले । तस्माद्विष्णोः तं ब्रह्माणं आप्य हरिं गता भवन्तीति ।।</p> |
| </div> | | <p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमन्न्यायसुधापरिमे राघवेन्द्रयतिकृते चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ।।</p> |
| | | <p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृते-</p> |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I52" data-block-id="AV_C04_S02_I52" data-verse="AV_C04_S02"> | | <p class="gr-vyakhya-para">रनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना ।</p> |
| <div class="introduction-line">तलनैल्यादिविज्ञानमाकाशे मानतां व्रजेत् ।</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ</p> |
| <div class="introduction-line">छत्राकारत्वविज्ञानं चन्द्रप्रादेशतामतिः ॥52॥</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">चतुर्थाध्याये(र्चिःप्रभृति)स्मन् गमनचरणः पर्यवसितः ।।</p> |
| </div> | | <p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमन्न्यायसुधायां चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः सम्पूर्णः ।।</p></div></div> |
| | |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I53" data-block-id="AV_C04_S02_I53" data-verse="AV_C04_S02"> | |
| <div class="introduction-line">निर्भेदत्वं तु शून्यस्य तेनाप्यङ्गीकृतं सदा ।</div> | |
| <div class="introduction-line">सत्त्वासत्त्वादिधर्माणामभाव उभयोर्मतः ॥53॥</div> | |
| </div> | | </div> |
|
| |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I54" data-block-id="AV_C04_S02_I54" data-verse="AV_C04_S02">
| |
| <div class="introduction-line">न हि सत्प्रतियोगित्वं शून्यत्वं तेन चेष्यते ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">न च दुःखविरोधित्वादन्या ह्यानन्दतेष्यते ॥54॥</div>
| |
| </div> | | </div> |
|
| |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I55" data-block-id="AV_C04_S02_I55" data-verse="AV_C04_S02">
| |
| <div class="introduction-line">मायिना शून्यपक्षेऽपि ज्ञानं जाड्यविरोधि च ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">धर्माः केऽपि(धर्मास्तेऽपि) न सन्त्येव को विशेषस्ततस्तयोः ॥55॥</div>
| |
| </div> | | </div> |
|
| |
|
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I56" data-block-id="AV_C04_S02_I56" data-verse="AV_C04_S02"> | | === पादः 4 === |
| <div class="introduction-line">एतादृशानां पक्षाणां दूषणं प्रभुणा कृतम् ।</div> | | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C04_S04_I16"> |
| <div class="introduction-line">स्वपक्षसाधनेनैव ‘नाभाव’ इति चोक्तितः ॥56॥</div> | | <div class="teeka-block"> |
| </div>
| | <div class="teeka-body"> |
| | | <div class="gr-moola-ref" data-verse="AV_C04_S04_I16"></div> |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I57" data-block-id="AV_C04_S02_I57" data-verse="AV_C04_S02"> | | <div class=" teeka-block" data-verse=" AV_C04_S04_I16" data-id=" AV_C04_S04_I16_Nyayasudha" data- name=" nyayasudha"><div class=" teeka- title"> न्यायसुधा</div><div class=" teeka- body">< p class="gr-vyakhya-para"> अथ चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः</ p> |
| <div class="introduction-line">आत्माभावे पुमर्थः क इष्टस्यात्माऽऽवधिर्यतः ।</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">१सु०- पादप्रतिपाद्यं तत्सङ्गतिश्च प्रसिैवेत्यतः पूर्वोत्तरपक्षयुक्तरेवाह अतिक्रमेति ।</p> |
| <div class="introduction-line">यदि नात्मावधिर्मोक्षो मोक्षः स्याद्धटशून्यता ॥57॥</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">अनु०-अतिक्रमोक्तिः कृतिरर्थलाभः</p> |
| </div> | | <p class="gr-vyakhya-para">परागतिः पारगतिस्तदोकः ।</p> |
| | | <p class="gr-vyakhya-para">समस्तकार्यं वशिता च विश्व-</p> |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I58" data-block-id="AV_C04_S02_I58" data-verse="AV_C04_S02"> | | <p class="gr-vyakhya-para">सम्भावना युक्तयस्त्वन्यपक्षे ।।</p> |
| <div class="introduction-line">कल्पितत्वाद्विशेषाणां मायिनोऽपि समं हि तत् ।</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">सामान्यरूपं प्रतिभानमुक्ति-</p> |
| <div class="introduction-line">दृश्यमाने विशेषेऽपि यदि चेदविशेषता ॥58॥</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">राश्चर्यता कृत्रिमताऽस्तदोषः ।</p> |
| </div> | | <p class="gr-vyakhya-para">विशेषक्ऌप्तिः कृतनिश्चयश्च</p> |
| | | <p class="gr-vyakhya-para">माहात्म्यमित्येव सुनिर्णयार्थाः ।।</p> |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I59" data-block-id="AV_C04_S02_I59" data-verse="AV_C04_S02">
| | <p class="gr-vyakhya-para">अन्यपक्षे पूर्वपक्षेषु । सुनिर्णयः सिान्तनिर्णयः अर्थः प्रयोजनं यासां ताः सुनिर्णयार्था युक्तयः ।।</p> |
| <div class="introduction-line">घटाभावोऽविशेषः स्यात् पाश्चात्यश्चेदनागतः ।</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ अनन्याधिपतित्वाधिकरणम् ।।</p> |
| <div class="introduction-line">न मोक्षो विमतो यस्माददेहो घटशून्यता ॥59॥</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ अत एव चानन्याधिपतिः ॐ ।।</p> |
| </div> | | <p class="gr-vyakhya-para">२सु०- इदं (एतत्) सूत्रं कश्चद्व्याख्याति । अत एव चावन्ध्यसङ्कल्पत्वा(देवान)-दन्यानधिपतिर्विद्वान् भवति । नास्यान्योऽधिपतिर्भवतीत्यर्थ इति । तदिदमसदिति भावेनाह अनन्येति ।</p> |
| | | <p class="gr-vyakhya-para">अनु०-अनन्यभृत्यत्वमिहोदितेभ्य-</p> |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I60" data-block-id="AV_C04_S02_I60" data-verse="AV_C04_S02">
| | <p class="gr-vyakhya-para">स्त्वन्यस्य भृत्यत्वनिवारणाय ।</p> |
| <div class="introduction-line">यथेत्युक्तो वदेत् किं स योनुमामात्रमानकः ।</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">इह सूत्रे मुक्तस्यानन्याधिपतिरिति यत् अनन्यभृत्यत्वं उक्तं तत्तु उदितेभ्यो ये यस्य मुक्तस्य अधिपतित्वेनोदिताः शास्त्रे तेभ्यः अन्यस्य भृत्यो न भवति मुक्त इति प्रतिपादनाय । न तु सर्वथा अधिपतिनिवारणाय । कुतः । अनन्यपदप्रयोगात् । अन्यथाऽपतिरित्यवक्ष्यत् ।</p> |
| <div class="introduction-line">न च मायी वदेत् तत्र पूर्वोक्तेनैव वर्त्मना ॥60॥</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">इतश्चैवमेवेत्याह पतिमिति ।</p> |
| </div> | | <p class="gr-vyakhya-para">पतिं यदेषामपि विष्णुमाह</p> |
| | | <p class="gr-vyakhya-para">ह्युतामृतत्वस्य पतित्ववाग्घरेः ।।</p> |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I61" data-block-id="AV_C04_S02_I61" data-verse="AV_C04_S02">
| | <p class="gr-vyakhya-para">यत् यस्मात् हरेः अमृतत्वस्य उत यत् पतित्वं तस्य वाक् उतामृतत्वस्येशान इति श्रुतिरिति यावत् । विष्णुं एषां मुक्तानां पतिं आह । ततोऽप्युक्त एव सूत्रार्थो नापर इति ।</p> |
| <div class="introduction-line">अमानत्वात् श्रुतेस्तस्य न चादेहत्ववादिनी ।</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">३सु०- अनुमानेनाप्येतमर्थं समर्थयते एतेऽपीति ।</p> |
| <div class="introduction-line">श्रुतिः काचिददेहत्वमप्राकृतशरीरताम् ॥61॥</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">अनु०-एतेऽपि चान्याधिपतित्वयुक्ता</p> |
| </div> | | <p class="gr-vyakhya-para">विष्ण्वन्यचित्त्वेन यथा पुमांसः ।</p> |
| | | <p class="gr-vyakhya-para">प्रसिभिाजस्त्वति चानुमैव</p> |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I62" data-block-id="AV_C04_S02_I62" data-verse="AV_C04_S02"> | | <p class="gr-vyakhya-para">ह्यभीष्टस््यिै भवतीह निश्चयात् ।।</p> |
| <div class="introduction-line">मोक्षे भोगं यतो ब्रूते जक्षन् क्रीडन्निति श्रुतिः ।</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">अपि चेति प्रमाणसमुच्चये । एते मुक्ताः । अन्योऽधिपतिर्येषां तेऽन्याधिपतयः । तेषां भावोऽन्याधिपतित्वं तेन युक्ताः । विष्ण्वन्यत्वेन चित्त्वेन जीवत्वेन च । तुशब्दो विशेषार्थः । परकयव्याख्यानानुसारेण अन्याधिपतित्वयुक्ता इति प्रतिज्ञातम् । स्वमते त्वधिपतियुक्ता</p> |
| <div class="introduction-line">निर्दुःखत्वान्न तन्मोक्षः प्रतिपन्नं यथेति च ॥62॥</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">इत्येव प्रतिज्ञेति । यदि कश्चदुदाहृतश्रुत्यर्थे विप्रतिपद्येत तस्यानुमानेनैवाल(मित्यक्त)मित्यनुमैव चेह मुक्तेष्वभीष्टस्याधिपतिसाहित्यस्य स््यिै भवतीति । कथम् । व्याप्तिपक्षधर्म(त्व)तयोः प्रमितत्वादिति हिशब्दः । मुक्ता अधिपतिरहिता मुक्तत्वात् अवन्ध्यसङ्कल्पत्वात् ईश्वरवदिति अनुमानप्रतिरोध इति चेन्न । मूलप्रकृतावनैकान्त्यात् । विपक्षे बाधकाभावाच्च । तदिदमुक्तं निश्चयादिति ।</p> |
| </div> | | <p class="gr-vyakhya-para">४सु०- न केवलं मुक्तानां भगवानधिपतिः किं त्वन्येऽपि यथासम्भवं भवन्तीत्याशय-वानाह मुक्तेति ।</p> |
| | | <p class="gr-vyakhya-para">अनु०-मुक्तस्वकयावरयन्तृतास्त</p> |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I63" data-block-id="AV_C04_S02_I63" data-verse="AV_C04_S02">
| | <p class="gr-vyakhya-para">मुक्तावपि ब्रह्मपुरःसराणाम् ।</p> |
| <div class="introduction-line">अनुमादूषणं किं स्याद्वादिनोः शून्यमायिनोः ।</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्मपुरःसराणामपि मुक्तौ मुक्ताश्च ते स्वकयाः स्वैः सह मुक्तिं गताश्च तेऽवराश्च मुक्तस्वकयावराः तन्नियन्तृताऽस्त । अमुक्तान् प्रति यन्तृता सर्वथा नास्त । यथाऽऽह सूत्र-कारः विकारावर्ति चेति । मुक्तेष्वपि कल्पान्तरे मुक्तान् स्वकल्पे मुक्तेष्वप्युत्तमान् समांश्च प्रति नास्तीत्यतो मुक्तेत्याद्युक्तम् । अनेन परोदाहृतश्रुतीनां गतिश्चोक्ता भवति ।</p> |
| <div class="introduction-line">दुःखं दुःखादभिन्नत्वान्मोक्षोऽपि स्यादसंशयम् ॥63॥</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">कुत एतदित्यत आह अनेनेति ।</p> |
| </div> | | <p class="gr-vyakhya-para">अनेन देवेन तथाऽमुना च</p> |
| | | <p class="gr-vyakhya-para">हीष्टे परार्वाक्तनलोकिनामिति ।</p> |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I64" data-block-id="AV_C04_S02_I64" data-verse="AV_C04_S02"> | | <p class="gr-vyakhya-para">फलं श्रुतिर्ज्ञानत आह</p> |
| <div class="introduction-line">भेदे सद्द्वैततैव स्यादित्याद्यमितदोषतः ।</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">अनेन चक्षुरन्तस्थेन देवेन प्रसन्नेन तथा अमुना आदित्यान्तर्गतेन च परार्वाक्तनलोक-वर्तिनां मुक्तानाम् ईष्टे ईशिता भवतीति श्रुतिः ज्ञानतो मुक्तनियन्तृत्वं फलं आह हीति । अत्र अमुना परलोकिनां, अनेन अर्वाक्तनलोकिनामिति ज्ञेयम् । अनेन अथ य एवं विद्वान् इत्याद्यां सोऽमुनैव ये चामुष्मात्पराञ्चो लोकास्तांश्चाप्नोति देवकामांश्च, अथानेनैव ये चैतस्मा-दर्वाञ्चो लोकास्तांश्चाप्नोति मनुष्यकामांश्चेति श्रुतिमुपादत्ते ।</p> |
| <div class="introduction-line">हेयं मायामतेनैव सह शून्यमतं बुधैः ॥64॥</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वस्यां श्रुतावुक्तमिदं ज्ञानफलं मुक्तिगतमित्येतत् कुत इत्यत आह मुक्ताविति ।</p> |
| </div> | | <p class="gr-vyakhya-para">मुक्ता-</p> |
| | | <p class="gr-vyakhya-para">वेतच्च सर्वाऽशुभनाशलिङ्गात् ।।</p> |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I65" data-block-id="AV_C04_S02_I65" data-verse="AV_C04_S02">
| | <p class="gr-vyakhya-para">एतच्च सर्वलोकाप्तिलक्षणं फलं मुक्तावेव । उदेति ह वै सर्वेभ्यः पाप्मभ्यो य एवं वेद इति सर्वपापक्षयलिङ्गात् । न हि मुक्तेरितरत्रैतत्सम्भवति । प्रारब्धपापस्य आमोक्षं विद्यमान-त्वात् ।</p> |
| <div class="introduction-line">एवं विज्ञानवादोऽपि ज्ञानमात्रविशेषतः ।</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">५सु०- यदिदं सर्वलोकाधिपत्यं मुक्तौ फलमुक्तं तत्सर्वेषामपि मुक्तानामिति प्रतीति-निरासायाह लोकेति ।</p> |
| <div class="introduction-line">तस्यापि भङ्गुरत्वादिविशेषमपहाय हि ॥65॥</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">अनु०-लोकाधिपत्यं च विधातुरेव</p> |
| </div> | | <p class="gr-vyakhya-para">सर्वात्मना</p> |
| | | <p class="gr-vyakhya-para">सर्वात्मना लोकाधिपत्यं च मुक्तस्य विधातुरेव । अन्येषां यथायोग्यमिति भावः । स्वकयेत्युक्तमनुसन्धेयम् । अत्र प्रमाणमाह इत्याहेति ।</p> |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I66" data-block-id="AV_C04_S02_I66" data-verse="AV_C04_S02">
| | <p class="gr-vyakhya-para">इत्याह तुरश्रुतिश्च ।</p> |
| <div class="introduction-line">अद्वैततामतं साक्षादुक्तदोषस्ततो भवेत् ।</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">सा च अन्यत्र द्रष्टव्या । चशब्दो वक्ष्यमाणयुक्तिसमुच्चयार्थः । श्रुत्यन्तरमप्येवमेव व्याख्येयमित्याह सर्व इति ।</p> |
| <div class="introduction-line">कालो न केवलज्ञानी कालत्वात् प्रतिपन्नवत् ॥66॥</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">सर्वे बलिं देवगणा वहन्ती-</p> |
| </div> | | <p class="gr-vyakhya-para">त्येतच्च नान्यस्य तु युक्तिमेति ।</p> |
| | | <p class="gr-vyakhya-para">स वेद ब्रह्म, सर्वेऽस्मै देवा बलिमावहन्तीति श्रुत्युक्तं मुक्तस्य सर्वदेवपूज्यत्वं च अनवधिकं विधातुरेव न सर्वेषामुक्तश्रुतेरेवेत्यर्थः । इतोऽप्येवमित्याह नेति । पूजका अपि हि देवा मुक्ता एव । अमुक्तानां मुक्तसम्बन्धस्य निवारितत्वात् । तथा च सर्वे देवा मुक्ताः सर्वै-र्मुक्तैर्देवैः पूज्यन्त इत्युक्तं स्यात् । एतच्च व्याहतम् । तत एव त(स्यैवोत्त)स्योत्तमत्वस्याधम-त्वस्य क्वाप्यदर्शनात् । अत उक्त एव श्रुत्यर्थः ।</p> |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I67" data-block-id="AV_C04_S02_I67" data-verse="AV_C04_S02">
| | <p class="gr-vyakhya-para">६सु०- स्यादेतत् । तांश्चाप्नोतीत्युक्त आप्ता सर्वाशुभनाशलिङ्गावतु मुक्तः । तस्य च अत्र लोकाप्तिरेवोच्यते । न तु मुक्तस्वकयावरयन्तृतेत्यत आह लोका इति ।</p> |
| <div class="introduction-line">एतयाऽनुमया रोधान्न तादृङ्मोक्षरूपता ।</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">अनु०-लोका इतीहापि तु लोकिनां वचो</p> |
| <div class="introduction-line">यदि कालोऽपि नेत्याह कदेति प्रश्न उत्तरम् ॥67॥</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">इह श्रुतौ लोका इति पदं तावत् लोकिनां वचःप्रतिपादकम् । न केवलमाप्ता मुक्तः । लोकपदमपि लोकिविषयमिति अपिशब्दः । तुशब्दो वृत्तिविशेषद्योतकः । यथा मञ्चशब्दो मञ्चस्थेषु पुरुषेषु विद्यते तथा लोकशब्दोऽपि लोकस्थेषु पुरुषेष्वति । अत्र लक्षणाबीजसम्बन्धस्तु स्फुट एव । लाक्षणिकप्रयोगप्रयोजनं वाच्यमित्यत आह लोका इति ।</p> |
| </div> | | <p class="gr-vyakhya-para">लोका इति ह्येव रवः प्रजासु ।</p> |
| | | <p class="gr-vyakhya-para">प्रयुज्यते सर्वजनैः सदैव</p> |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I68" data-block-id="AV_C04_S02_I68" data-verse="AV_C04_S02"> | | <p class="gr-vyakhya-para">हिशब्दः प्रसिौ । प्रयोजनानुसन्धानेन विनेति एवशब्दः । रवः शब्दः । प्रजासु प्रजा-विषये । रूढलक्षणैषा तत्र किं प्रयोजनान्वेषणेनेति भावः ।</p> |
| <div class="introduction-line">किं वक्ष्यति यदावस्थां वदेत् सा पक्षतां व्रजेत् ।</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">अथवा किं लक्षणया । यतो वाचक एव लोकशब्दो जनानामिति भावेनाह लोका इति । सर्वजनैः इति शब्दशक्तिज्ञैः ।</p> |
| <div class="introduction-line">अवस्थात्वादिति ह्येव हेतुः साऽपि कदेति च ॥68॥</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">प्रकारान्तरेण लोकशब्दस्य पुरुषवाचित्वमाह तदिति ।</p> |
| </div> | | <p class="gr-vyakhya-para">तन्मानिनो लोकपदेन चोक्ताः ।।</p> |
| | | <p class="gr-vyakhya-para">लोकाभिमानिनः । अभिमान्यधिकरणन्यायेनेति भावः ।</p> |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I69" data-block-id="AV_C04_S02_I69" data-verse="AV_C04_S02">
| | <p class="gr-vyakhya-para">७सु०- अस्तु लोकशब्दस्य जनेषु वृत्तिः तथाऽप्यस्यां श्रुतौ तद्विवक्षा कुतो ज्ञायते ।</p> |
| <div class="introduction-line">पृष्टे कालश्च वक्तव्यो नाकालत्वं ततो भवेत् ।</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">न तावताऽपीष्टसिःि । मुक्तविषयतायां प्रमाणाभावात् । आप्तिरेव चेहोच्यते न तु तन्नियमन-मित्यत आह तद्गा इति ।</p> |
| <div class="introduction-line">न काल इति सामान्यनिषेधे कालगप्रमा ॥69॥</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">अनु०-तद्गास्तु मुक्ता इह लोकशब्दा</p> |
| </div> | | <p class="gr-vyakhya-para">अन्योन्यनाथा इति पैङ्गिनां श्रुतिः ।।</p> |
| | | <p class="gr-vyakhya-para">तुशब्दोऽवधारणे । इह ये च अमुष्मादित्यस्यां श्रुतौ तद्गाः परावलोकगताः मुक्ता एव</p> |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I70" data-block-id="AV_C04_S02_I70" data-verse="AV_C04_S02">
| | <p class="gr-vyakhya-para">लोक इति शब्दो एषां ते लोकशब्दाः । ते चान्योन्यनाथाः उत्तमा अधमानां स्वीयानां नियामका इत्येवमेतच्छतिव्याख्यानरूपा पैङ्गिश्रुतिरस्त । यद्यपि मुक्तस्य विकारावर्तिव्यापारनिषेधादेव एतत् सिम् । तथाऽपि दार्ढ्या श्रुत्युदाहरणम् ।</p> |
| <div class="introduction-line">निरुणद्धि समश्चायं त्रयाणामुक्तवादिनाम् ।</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">एतेन लक्षणापक्षे मुख्ये बाधकं चोक्तं भवति । अभिमानिपक्षे तु भूतपूर्वगत्या मुक्तेषु लोकशब्दो व्याख्येयः ।</p> |
| <div class="introduction-line">एकजीवत्वपक्षे तु कालाभावादियं प्रमा ॥70॥</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">८सु०- प्रकारान्तरेणास्यां श्रुतौ मुक्तस्य मुक्तनियामकत्वं प्रतिपादयन्नाह अलोकेति ।</p> |
| </div> | | <p class="gr-vyakhya-para">अनु०-अलोकशब्देन विमुक्तिभाजो</p> |
| | | <p class="gr-vyakhya-para">वाच्याः</p> |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I71" data-block-id="AV_C04_S02_I71" data-verse="AV_C04_S02">
| | <p class="gr-vyakhya-para">लोकदोषातीतत्वाद्विदेहत्वाद्वेति भावः । ततः किं प्रकृत इत्यत आह पदमिति ।</p> |
| <div class="introduction-line">कुपिता कालमाधाय द्वैतमेवोपपादयेत् ।</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">पदं तादृगपीह युक्तम् ।</p> |
| <div class="introduction-line">विमतः प्रपञ्चवान् कालः कालत्वात् प्रतिपन्नवत् ॥71॥</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">इह पराञ्चो लोका अर्वाञ्चो लोका इत्यत्र तादृग् अलोक इत्यपि पदं छेत्तुं युक्तम् । लोका-लोकशब्दयोः संहिताय•ं)ः समानरूपत्वादिति भावः ।</p> |
| </div> | | <p class="gr-vyakhya-para">९सु०- योगवृत्त्याऽपि लोकशब्दस्य मुक्तेषु वृत्तिः सम्भवतीत्याह लोकेति ।</p> |
| | | <p class="gr-vyakhya-para">अनु०-लोकाभिधाश्चापि यतो हि मुक्ताः</p> |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I72" data-block-id="AV_C04_S02_I72" data-verse="AV_C04_S02">
| | <p class="gr-vyakhya-para">प्रकाशरूपाः सततं च सर्वे ।।</p> |
| <div class="introduction-line">इति चान्यानुमैकत्वं जीवस्य विनिवारयेत् ।</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">यतः सर्वेऽपि मुक्ताः सततमपि प्रकाशरूपाः प्रसिाः ततोऽपि लोकाभिधाः । लोकतेः पचाद्यचि कृते रूपमेतत् । दर्शनं प्रकाश इति च नार्थान्तरम् ।</p> |
| <div class="introduction-line">कालशब्देश्वरैकत्वमतान्यप्येवमेव हि ॥72॥</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">१०सु०- यदुक्तं प्राग्लोकाभिमानिनो ये मुक्तास्त इह लोकशब्दार्था इति तदसत् । ते हि उत्तमाः । न च तन्नियमनं मुक्तानां सम्भवतीत्यतो मोक्तं विस्मार्षीरित्याह ब्रह्मैवेति ।</p> |
| </div> | | <p class="gr-vyakhya-para">अनु०-ब्रह्मैव लोकाधिपतिर्विमुक्तो</p> |
| | | <p class="gr-vyakhya-para">भवेदिति प्राह तुरश्रुतिश्च ।।</p> |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I73" data-block-id="AV_C04_S02_I73" data-verse="AV_C04_S02">
| | <p class="gr-vyakhya-para">तथा च नानुपपत्तिरिति ।</p> |
| <div class="introduction-line">निराकृतानि तेषां च समत्वात् पक्षदोषयोः ।</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">११सु०- एवं स्वमतेन श्रुतिं व्याख्याय यत्परेषां व्याख्यानमादित्यमण्डले परमेश्वर-मुपासीनस्य विदुषः परलोकाधिपत्यं भवति चक्षुष्युपासीनस्यार्वाक्तनलोकाधिपत्यं भवतीति तन्निराकरोति न चेति ।</p> |
| <div class="introduction-line">ज्ञानं स्वरसभङ्ग्येव नित्यसन्तानमिष्यते ॥73॥</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">अनु०-न चेह विज्ञानफलं समुक्तं</p> |
| </div> | | <p class="gr-vyakhya-para">लोकाधिपत्यं</p> |
| | | <p class="gr-vyakhya-para">इह श्रुतौ । लोकाधिपत्यं विज्ञानफलं समुक्तमिति व्याख्यानं न युक्तम् । कुत इत्यत</p> |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I74" data-block-id="AV_C04_S02_I74" data-verse="AV_C04_S02">
| | <p class="gr-vyakhya-para">आह रवीति ।</p> |
| <div class="introduction-line">बौद्धाभ्यामपराभ्यां तु तत्राप्युक्तानुमा रिपुः ।</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">रविबिम्बगे हरौ ।</p> |
| <div class="introduction-line">मोक्षो न शुद्धविज्ञानसन्तानी कालगत्वतः ॥74॥</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">उक्तं पृथक् तच्च पुरैव यस्मात्</p> |
| </div> | | <p class="gr-vyakhya-para">चशब्देन चक्षुर्गते चेति समुच्चिनोति । यस्मात् कारणात् तत् लोकाधिपत्यं पुरैव पूर्व-वाक्य एव रविबिम्बगे हरौ चक्षुरन्तर्गते च पृथक् विभागेनोक्तम् । आदित्यगतं प्रकृत्य स एष</p> |
| | | <p class="gr-vyakhya-para">ये चामुष्मात्पराञ्चो लोकास्तेषां चेष्टे (देवे) देवकामानां चेति । तथाऽक्षिगतम् । स एष ये चैत-स्मादर्वाञ्चो लोकास्तेषां चेष्टे मनुष्यकामानां चेति । तस्मान्नेति ।</p> |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I75" data-block-id="AV_C04_S02_I75" data-verse="AV_C04_S02"> | | <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । न समस्तलोकाधिपत्यं विदुषो युज्यते । तस्य भगवर्मत्वेन अत्रैव उक्तत्वादिति ।</p> |
| <div class="introduction-line">प्रतिपन्नो यथेत्येतदनुमानं तदुत्तरम् ।</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">१२सु०- भगवर्मोऽपि विदुषो भवतीत्यङ्गीकारे को दोष इति चेत् । तत्कं भगवान् स्वीयसर्वलोकाधिपत्यं परित्यज्य विदुषे ददातीति । उत विद्वांसमवान्तरेश्वरं करोतीति । अथ विद्वांस्तादात्म्यं प्राप्नोतीति ।</p> |
| <div class="introduction-line">अनुमानानि सर्वाणि प्रतिसाधनयोगतः ॥75॥</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">नाद्यः । भगवदैश्वर्यस्य समस्तश्रुत्यादौ नित्यत्वावगमात् । किं चैकस्मै विदुषे दत्त-स्वाधिपत्यो भगवानन्यस्मै (विदुषे) किं दद्यात् । सर्वपापक्षयलिङ्गविरोधाच्च ।। अत एव न द्वितीयः । हिरण्यगर्भे तद्युज्यत इति चेन्न । पाप्म(प)शब्देन प्रकृत्यादेर्बन्धस्य विवक्षितत्वात् । अत एवोक्तं सर्वाशुभेति । तस्योदिति नामेति हि परमेश्वरस्योच्छब्दं नामत्वेनोक्तवा तस्य निर्वचनं क्रियते स एष सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदित इति । तत्रोदितत्वमेवोच्छब्दार्थः । कस्मा-दित्यपेक्षायां योग्यं किमपि ग्राह्यम् । न च तत्पापमेवेति नियामकमस्त । अतः सर्वमप्यशुभं</p> |
| </div> | | <p class="gr-vyakhya-para">तत्र विवक्षितम् । तदेव च विदुषः फलमुच्यते ।।</p> |
| | | <p class="gr-vyakhya-para">तृतीयं निराकरोति भेद इति ।</p> |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I76" data-block-id="AV_C04_S02_I76" data-verse="AV_C04_S02">
| | <p class="gr-vyakhya-para">अनु०-भेदोऽमुनेत्यादि च सम्यगुक्तः ।।</p> |
| <div class="introduction-line">निषिद्धान्युक्तभङ्ग्यैव श्रुतयश्चास्मदुक्तिगाः ।</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">विदुषः । परमेश्वरादिति शेषः । आदिपदेन अनेनेत्यस्य ग्रहणम् । क्रियाविशेषणं चैतत् । भेदश्चेति सम्बन्धः । सम्यगिति । स्पष्टम् । न हि तदात्मा तत्प्रसादात् तर्मा भवति ।</p> |
| <div class="introduction-line">साङ्ख्यनैयायिकाद्याश्च प्राहुर्मोक्षं च(तु) निःसुखम् ॥76॥</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">१३सु०- भवेदेतत् यदि अमुना अनेनेत्येतत् अमुना देवेन प्रसन्नेन निमित्तेनेति व्याख्या-येत । न चैवम् । किं नाम अमुना रूपेण अमुष्य तादात्म्यं प्राप्य, तथा अनेन रूपेणास्य तादात्म्यं प्राप्येति । न चैवं सति भेदोक्तिरस्तीत्यत आह त्वप्रत्ययमिति ।</p> |
| </div> | | <p class="gr-vyakhya-para">अनु०-त्वप्रत्ययं चाप्यतिहाय नैव रूपेण तेनेति भवेदिहार्थः ।।</p> |
| | | <p class="gr-vyakhya-para">चशब्दस्तत्समान•र्थ)प्रत्ययान्तरसमुच्चयार्थः । अपिशब्दो रूपेणेति पदस्य । तेन इति अमुना अनेन इति उभयोः ग्रहणम् । अतिहाय प्रवृत्तायामिह श्रुतौ । भवे(देयं प)दयं परस्या-भिलाषः श्रुतिस्तु न तथा वक्ति । यदि खल्वदस्त्वेनादस्तयेदंत्वेनेदन्तयेति भाववाची प्रत्ययः स्यात् । यदि वा(चा)ऽमुना रूपेणात्मना, अनेन रूपेणात्मनेति पदं स्यात् । तदा प्रतीमोऽयमर्थः श्रुत्यभिप्रेत इति । न चैतदस्तीति ।</p> |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I77" data-block-id="AV_C04_S02_I77" data-verse="AV_C04_S02">
| | <p class="gr-vyakhya-para">१४सु०- ननु भावप्रधाना निर्देशा बहुलमुपलभ्यन्ते । ततो विनाऽपि प्रत्ययेन सोऽर्थो भविष्यति । सोपस्कराणि च वाक्यानि भवन्त । ततो रूपेणेत्यादिपदाध्याहारो वा करिष्यते ।</p> |
| <div class="introduction-line">इच्छाद्वेषप्रयत्नादेरपि सर्वात्मना लयम् ।</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">को दोष इति चेन्न । निश्चते हि वाक्यार्थे तदुपपद्यते । न च तन्निश्चायकमत्रास्तीत्याशयवान् दोषान्तरमाह भवतीति ।</p> |
| <div class="introduction-line">तत्राहुर्नैतदप्यत्र शोभनं श्रुतयो यतः ॥77॥</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">अनु०-भवत्यसावित्यणुशब्दमत्र विहाय वाक्यानि बहूनि दोषः ।</p> |
| </div> | | <p class="gr-vyakhya-para">यद्यस्यां श्रुतौ तादात्म्यप्राप्त्या(प्तौ) तदीयं सर्वलोकाधिपत्यमस्य भवतीत्यर्थो विवक्षितः स्यात् । तर्ह्यत्रैतदर्थप्रतिपादने अयं विद्वानसौ परमात्मा भवतीत्येतावदेव वक्तव्यम् । न तु सोऽमुनैवेत्यादिकम् । तादात्म्यप्राप्तौ तर्म(र्म्य)स्य स्वतःसित्वात् । अयं असौ भवतीत्यल्पं शब्दं विहाय बहूनि वाक्यानि प्रयुञ्जानायाः श्रुतेरकुशलत्वदोषः स्यात् । न हि कश्चदल्पीयसा प्रयत्नेन स््यित्यर्थे महान्तं प्रयत्नमातिष्ठमा(नः स)िनो महरिाद्रियते । किं चात्र परमेश्वरः सगुणो वा विवक्षितो निर्गुणो वा । आद्ये न विदुषः तत्तादात्म्यमस्त । परेणा(प्य)नभ्युपगत-त्वात्(मात्) । न द्वितीयः । निर्गुणस्याऽऽदित्यादिपरिच्छेदानुपपत्तेः । ऐश्वर्यासम्भवाच्च । न च तूयङ्गतस्य सर्वलोकाधिपत्यं भवतीति ।</p> |
| | | <p class="gr-vyakhya-para">१५सु०- अपव्याख्याननिराकरणमुपसंहरन् पादार्थं सङ्क्षेपेणाह अत इति ।</p> |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I78" data-block-id="AV_C04_S02_I78" data-verse="AV_C04_S02">
| | <p class="gr-vyakhya-para">अनु०- अतो जगद्व्यापृतिमन्त एव</p> |
| <div class="introduction-line">महानन्दं च भोगं च नियमेन वदन्ति हि ।</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्मादयः पूर्णगुणाः क्रमेण ।</p> |
| <div class="introduction-line">प्राकृतप्रियहानिस्तु प्रियास्पृष्टिरितीर्यते ॥78॥</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">अमन्दमानन्दमजस्रमेव</p> |
| </div> | | <p class="gr-vyakhya-para">भुञ्जन्त आत्मीयमजात्समासते ।।</p> |
| | | <p class="gr-vyakhya-para">जगच्छब्देन स्वी(स्वक)यावरमुक्ता गृह्यन्ते । जगद्व्यापारवर्जमित्येतन्मुक्तेतरजगद्विष-यम् । अतो न तद्विरोध इत्येतदप्यनेन सूचयति । अन्यथा स्वावरमुक्तनियामका एवेत्यवक्ष्यत् । तथा चानन्याधिपतिपदमुक्तार्थमेवेति भावः । आत्मीयं न तु पारमेश्वरम् । अजात् परमेश्वरात्</p> |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I79" data-block-id="AV_C04_S02_I79" data-verse="AV_C04_S02"> | | <p class="gr-vyakhya-para">तं अविहायेत्यर्थः । तत्प्रसादादिति वा ।।</p> |
| <div class="introduction-line">अप्रियं प्रतिकूलं तदविशेषेण शब्दितम् ।</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">।। इति अनन्याधिपतित्वाधिकरणम् ।। ४-४-७ ।।</p> |
| <div class="introduction-line">नास्ति ह्यप्राकृतं दुःखं सतो जीवस्य कुत्रचित् ॥79॥</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">१६सु०- एवं परिसमापितग्रन्थो भगवानाचार्यः स्वप्रतिपादितप्रकारं स्वस्य अति-विशदानादिसार्वज्ञप्रदं निरुपाधिकपरमप्रेमास्पदगुणगणं पुरुषोत्तमं पौनःपुन्येन प्रणमति नम इति ।</p> |
| </div> | | <p class="gr-vyakhya-para">अनु०-नमो नमोऽशेषविशेषपूर्ण-</p> |
| | | <p class="gr-vyakhya-para">गुणैकधाम्ने पुरुषोत्तमाय ।</p> |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I80" data-block-id="AV_C04_S02_I80" data-verse="AV_C04_S02">
| | <p class="gr-vyakhya-para">भक्तानुकम्पादतिशुसंवि-</p> |
| <div class="introduction-line">प्रियं स्वरूपमेवास्य बलानन्दादिवाक्यतः ।</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">द्दात्रेऽनुपाधिप्रियसद्गुणात्मने ।।</p> |
| <div class="introduction-line">हेयत्वादप्रियस्यैव प्रियहानेरनिष्टतः ॥80॥</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">अशेषविशेषैः पूर्णा ये गुणाः तेषां प्रधानाश्रयाय, भक्ते मयि अनुकम्पात् अनुक्रोशात् । अत एव ताच्छीलिकस्य तृनः प्रयोगः । सद्गुणानुवादेनानुपाधिप्रियत्वं तादात्म्यं च विधीयत इति</p> |
| </div> | | <p class="gr-vyakhya-para">न पुनरुक्तिः ।</p> |
| | | <p class="gr-vyakhya-para">१७सु०- यथा भगवत्स्वरूपविज्ञानं समस्तपुरुषार्थसाधनं तथा स्वस्वरूपविज्ञानमपि इत्यतः तदाविष्कुर्वन्नाह यस्येति ।</p> |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I81" data-block-id="AV_C04_S02_I81" data-verse="AV_C04_S02">
| | <p class="gr-vyakhya-para">अनु०-यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं</p> |
| <div class="introduction-line">न समस्तप्रियाभावो मोक्षे प्रोक्ते तु युज्यते ।</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">यस्य वायोः देवस्य वेदवचने बत्थिेत्यादौ अलं दिव्यानि अुतानि त्रीणि रूपाणि उदितानि अमुना वायुना अयं केशवे विषये ग्रन्थः कृतः इत्यन्वयः ।</p> |
| <div class="introduction-line">अप्रियस्य स्वरूपत्वमसुरेष्वेव हि श्रुतम् ॥81॥</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">१८सु०- कदृशं तस्य मूलरूपं कथम्भूतानि च तानि त्रीणि रूपाणि इत्यत उक्तं</p> |
| </div> | | <p class="gr-vyakhya-para">बडित्यादि ।</p> |
| | | <p class="gr-vyakhya-para">अनु०-बट्तद्दर्शतमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् ।</p> |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I82" data-block-id="AV_C04_S02_I82" data-verse="AV_C04_S02">
| | <p class="gr-vyakhya-para">वायो रामवचोनयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं वपु-</p> |
| <div class="introduction-line">असुरा नैवमेवं च नैवं चाखलिमानुषाः ।</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">र्मध्वो यत्तु तृतीयमेतदमुना ग्रन्थः कृतः केशवे ।।</p> |
| <div class="introduction-line">इत्यात्मप्रियहानाय को यतेत च बुद्धिमान् ॥82॥</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">यस्य तन्मूलरूपं बट् बलात्मकं दर्शतं ज्ञानरूपं च । दृशेरौणादिकोऽतच्प्रत्ययः ।</p> |
| </div> | | <p class="gr-vyakhya-para">अनेन वायुशब्दो निरुक्तः । वशब्दो बलवाची । अयतिः गत्यर्थः । गत्यर्थाश्चाव-</p> |
| | | <p class="gr-vyakhya-para">गत्यर्थाः । तत उण् । वश्चासौ आयुश्चेति वायुरिति ।</p> |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I83" data-block-id="AV_C04_S02_I83" data-verse="AV_C04_S02"> | | <p class="gr-vyakhya-para">किञ्च भर्गो भरणगमनयोः कर्तृ । डुभृञ् भरणे, गम्लृ गतौ, आभ्यामसुन्प्रत्ययो डिच्च । इदमपि वायुशब्दव्याख्यानम् । वा गतिगन्धनयोः इत्यतः कृवापाजिमिस्वदिसाध्यशूभ्य उणित्युण् । अनेकार्थत्व•तूनां वातिर्भरणेऽपि वर्तते । अपि च महत् श्रेष्ठम् । वयः श्रेष्ठत्व इत्यस्मादुण् ।</p> |
| <div class="introduction-line">सञ्ज्ञा नास्तीत्यपि ह्यस्य नामुक्तज्ञेयतेति हि ।</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">न केवलं मूलरूपमेवं किन्तु यस्यावतारेषु निहितं रूपं इत्थमेव ।</p> |
| <div class="introduction-line">धर्मानुच्छित्तिमेवास्य यतो वक्त्युत्तरश्रुतिः ॥83॥</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">यस्य प्रथमकं प्रथमं रूपं रामविषयाणि वचांसि मूलरामायणादीनि रामवचांसि तेषां</p> |
| </div> | | <p class="gr-vyakhya-para">नयं नीयन्ते शिष्येषु प्रवर्त्यन्तेऽनेनेति । एरजित्यच् ।</p> |
| | | <p class="gr-vyakhya-para">यस्य द्वितीयं वपुः पृक्षः । पृच्छदः पृतनावाची प्रसिः । तस्मन्कर्मण्युपपदे क्षै क्षय इत्येतस्मात् आतोऽनुपसर्गे क इति कः । उपपदतकारलोपश्छान्दसः । पुङ्गिं(ङ्गः) च श्रुत्यनु-सारेण । असुन्वा प्रत्ययः । किदिति नपुंसकमेवेदम् । रिपुपृतनाक्षयकारीत्यर्थः ।</p> |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I84" data-block-id="AV_C04_S02_I84" data-verse="AV_C04_S02">
| | <p class="gr-vyakhya-para">यस्य तृतीयं वपुः एतन्मध्वः । मधुशब्दः सुखवाची । मधु द्यौरस्तु नः पितेति</p> |
| <div class="introduction-line">आशङ्क्यास्य ज्ञानहानिं मैत्रेय्या मोहमाह माम् ।</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">प्रयोगात् । वशब्दः शास्त्रापरपर्यायतीर्थवाची । वातेरवगत्यर्थात्करणे घञर्थे कविधानमिति</p> |
| <div class="introduction-line">भवानित्युक्तवत्या हि नाहं मोहं वदामि ते ॥84॥</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">कः । सुखसाधनं तीर्थमस्येति । स्वरित्यत्रेवोकारलोपः ।</p> |
| </div> | | <p class="gr-vyakhya-para">१९सु०- भगवत्स्वरूपप्रतिपादनेनैव ग्रन्थोपसंहारः समुचित इत्याशयवान् नित्यापरोक्षं भगवन्तं सम्बोध्य स्तौति निःशेषमिति ।</p> |
| | | <p class="gr-vyakhya-para">अनु०-निःशेषदोषरहितकल्याणाखिलसद्गुण ।</p> |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I85" data-block-id="AV_C04_S02_I85" data-verse="AV_C04_S02">
| | <p class="gr-vyakhya-para">भूतिस्वयम्भुशर्वादिवन्द्यं त्वां नौमि मे प्रियम् ।।</p> |
| <div class="introduction-line">इत्युक्त्वा याज्ञवल्क्यो हि स्वरूपानाशमूचिवान् ।</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते</p> |
| <div class="introduction-line">ज्ञानरूपस्य विज्ञाननाशस्तन्नाश एव यत् ॥85॥</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">श्रीमत्कृष्णद्वैपायनकृतब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने</p> |
| </div> | | <p class="gr-vyakhya-para">चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः ।।</p> |
| | | <p class="gr-vyakhya-para">भूतिः महालक्ष्मीः ।।</p> |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I86" data-block-id="AV_C04_S02_I86" data-verse="AV_C04_S02">
| | <p class="gr-vyakhya-para">वचनप्रसूनमाला जयतीर्थाख्येन भिक्षुणा रचिता ।</p> |
| <div class="introduction-line">इति शून्यमतोच्छित्त्यै पुनरानन्दपूर्वकान् ।</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">ध्रियतां हृदये सदये कमलामहिलेन पूरुषेण ।। १ ।।</p> |
| <div class="introduction-line">धर्मानाहाप्यनुच्छिन्नांस्तार्किकैर्विनिवारितान् ॥86॥</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">न वैदुष्यभ्रान्त्या न च वचनचातुर्यकुधिया</p> |
| </div> | | <p class="gr-vyakhya-para">न मात्सर्यावेशान्न च चपलतादोषवशतः ।</p> |
| | | <p class="gr-vyakhya-para">परं श्राजाड्यादकृषि कृतिमाचार्यवचसि</p> |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I87" data-block-id="AV_C04_S02_I87" data-verse="AV_C04_S02"> | | <p class="gr-vyakhya-para">स्खलन्नप्येतस्माज्जगति न हि निन्द्योऽस्म विदुषाम् ।। २ ।।</p> |
| <div class="introduction-line">मात्रासंसर्गमप्याह तथा माध्यन्दिनश्रुतिः ।</div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">अनुव्याख्याऽमृताम्भोधेः समुत्पन्नाऽतिनिर्मला ।</p> |
| <div class="introduction-line">आचिक्षेप मतं तच्च यस्मिन्न विषयादनम् ॥87॥</div> | | <p class="gr-vyakhya-para">इयं न्यायसुधा भौमैर्विबुधैः सेव्यतां सदा ।। ३ ।।</p> |
| </div>
| | <p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृतेरनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना ।</p> |
| | | <p class="gr-vyakhya-para">कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ चतुर्थेऽध्यायेऽस्मश्चरमचरणः पर्यवसितः ।।</p> |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I88" data-block-id="AV_C04_S02_I88" data-verse="AV_C04_S02"> | | <p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमन्न्यायसुधायां चतुर्थोऽध्यायः सम्पूर्णः ।।</p></div></div> |
| <div class="introduction-line">घ्राणादिभोगाभावस्य त्वनिष्टत्वहृदा श्रुतिः ।</div> | |
| <div class="introduction-line">येनेदमखिलं वेद विज्ञातारं स्वमेव च ॥88॥</div> | |
| </div> | |
| | |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I89" data-block-id="AV_C04_S02_I89" data-verse="AV_C04_S02">
| |
| <div class="introduction-line">केन तं च विजानीयादित्यनिष्टं हि सर्वथा ।</div> | |
| <div class="introduction-line">नाखिलज्ञापको विष्णुरज्ञेयो नियमेन हि ॥89॥</div> | |
| </div> | |
| | |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I90" data-block-id="AV_C04_S02_I90" data-verse="AV_C04_S02">
| |
| <div class="introduction-line">तज्ज्ञानार्थं हि वेदानामखिलानां प्रवर्तनम् ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">प्रत्यक्षमात्मविज्ञानाविरोधानुभवादपि ॥90॥</div> | |
| </div> | |
| | |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I91" data-block-id="AV_C04_S02_I91" data-verse="AV_C04_S02">
| |
| <div class="introduction-line">न स्वविज्ञानितायां च विरोधः कश्चनेष्यते ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">कर्तृकर्मविरोधश्च नित्यानुभवरोधतः ॥91॥</div> | |
| </div> | |
| | |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I92" data-block-id="AV_C04_S02_I92" data-verse="AV_C04_S02"> | |
| <div class="introduction-line">कथमेव पदं गच्छेद्विरोधोऽदृष्टबाधनम् ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">‘सोऽश्नुते सर्वकामांश्च’ ‘कामान्नी कामरूप्यथ’ ॥92॥</div> | |
| </div> | |
| | |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I93" data-block-id="AV_C04_S02_I93" data-verse="AV_C04_S02">
| |
| <div class="introduction-line">इत्यादिश्रुतयश्चोक्तमर्थमेव वदन्ति हि ।</div> | |
| <div class="introduction-line">अस्वातन्त्र्यादिवेत्युक्तं न द्वैताभावतः क्वचित् ॥93॥</div> | |
| </div> | |
| | |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I94" data-block-id="AV_C04_S02_I94" data-verse="AV_C04_S02">
| |
| <div class="introduction-line">आत्मैवाभूदिति ह्यस्मादविशेषप्रसङ्गतः ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">‘अस्वातन्त्र्योपमाभेदभेदेष्विव उदीरितः’ ॥94॥</div> | |
| </div> | |
| | |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I95" data-block-id="AV_C04_S02_I95" data-verse="AV_C04_S02"> | |
| <div class="introduction-line">शब्दतत्त्व इति प्रोक्तं मैत्रेय्युक्तोत्तरं च किम् ।</div> | |
| <div class="introduction-line">सुखादिधर्महानौ तु मुक्तेः किं च प्रयोजनम् ॥95॥</div> | |
| </div> | |
| | |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I96" data-block-id="AV_C04_S02_I96" data-verse="AV_C04_S02"> | |
| <div class="introduction-line">यद्यर्थो दुःखहानिः स्यादनर्थः सुखनाशनम् ।</div> | |
| <div class="introduction-line">तयोश्च दुःखहानाद्धि सुखनाशोऽधिको भवेत् ॥96॥</div> | |
| </div> | |
| | |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I97" data-block-id="AV_C04_S02_I97" data-verse="AV_C04_S02">
| |
| <div class="introduction-line">प्राप्यापि दुःखं सुमहत्सुखलेशाप्तये जनः ।</div> | |
| <div class="introduction-line">यतते सुखहानौ हि को मोक्षाय यतेत् पुमान् ॥97॥</div> | |
| </div> | |
| | |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I98" data-block-id="AV_C04_S02_I98" data-verse="AV_C04_S02">
| |
| <div class="introduction-line">अल्पाच्च सुखनाशाद्धि बिभेत्यतितरां जनः ।</div> | |
| <div class="introduction-line">महच्च दुःखमाप्नोति सुखनाशनिवृत्तये ॥98॥</div> | |
| </div> | |
| | |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I99" data-block-id="AV_C04_S02_I99" data-verse="AV_C04_S02"> | |
| <div class="introduction-line">न च रागनिमित्तं तद्वीतरागा अपि स्फुटम् ।</div> | |
| <div class="introduction-line">नारदाद्याः सुखार्थाय सहन्ते दुःखमञ्जसा ॥99॥</div> | |
| </div> | |
| | |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I100" data-block-id="AV_C04_S02_I100" data-verse="AV_C04_S02">
| |
| <div class="introduction-line">युद्धादिदर्शनं यस्मात् सुदुःखेनापि कुर्वते ।</div> | |
| <div class="introduction-line">‘यदेन्द्रवैरोचनयोर्ब्रह्मास्त्राभ्यां सुतापिताः ॥100 ॥</div> | |
| </div> | |
| | |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I101" data-block-id="AV_C04_S02_I101" data-verse="AV_C04_S02">
| |
| <div class="introduction-line">अपि नैवाजहुर्युद्धरसात् ते नारदादयः’ ।</div> | |
| <div class="introduction-line">इति स्कान्दवचनस्तस्मात् सुखाभावाय को यतेत् ॥101॥</div> | |
| </div> | |
| | |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I102" data-block-id="AV_C04_S02_I102" data-verse="AV_C04_S02"> | |
| <div class="introduction-line">विमतो दुःखयुग् यस्माच्चेतनः सन् सुखोज्झितः ।</div> | |
| <div class="introduction-line">प्रतिपन्नो यथेत्येव चानुमा केन वार्यते ॥102॥</div> | |
| </div> | |
| | |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I103" data-block-id="AV_C04_S02_I103" data-verse="AV_C04_S02">
| |
| <div class="introduction-line">सर्वश्रुतिपुराणेषु सुखभावोक्तितस्तथा ।</div> | |
| <div class="introduction-line">मुक्तौ न ग्राह्यमेवैतत्सुखाभावमतं बुधैः ॥103॥</div> | |
| </div> | |
| | |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I104" data-block-id="AV_C04_S02_I104" data-verse="AV_C04_S02">
| |
| <div class="introduction-line">‘सोऽनानन्दाद्विमुक्तः सन्नानन्दी भवति स्फुटम्’ ।</div> | |
| <div class="introduction-line">‘निर्गुणे ब्रह्मणि मयि धारयन् विशदं मनः ॥104॥</div> | |
| </div> | |
| | |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I105" data-block-id="AV_C04_S02_I105" data-verse="AV_C04_S02">
| |
| <div class="introduction-line">परमानन्दमाप्नोति यत्र कामोऽवसीयते’(भाग.११.१५.१७) ।</div> | |
| <div class="introduction-line">‘न विष्णुसदृशं दैवं न मोक्षसदृशं सुखम् ॥105॥</div> | |
| </div> | |
| | |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I106" data-block-id="AV_C04_S02_I106" data-verse="AV_C04_S02">
| |
| <div class="introduction-line">न वेदसदृशं वाक्यं न वर्णोङ्कारसंमितः’ ।</div> | |
| <div class="introduction-line">‘यत्रानन्दाश्च मोदाश्च मुदः प्रमुद आसते ॥106॥</div> | |
| </div> | |
| | |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I107" data-block-id="AV_C04_S02_I107" data-verse="AV_C04_S02">
| |
| <div class="introduction-line">कामस्य यत्राप्ताः कामास्तत्र माममृतं कृधि’ ।</div> | |
| <div class="introduction-line">इति श्रुतिपुराणानि तत्र तत्र वदन्ति हि ॥107॥</div> | |
| </div> | |
| | |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I108" data-block-id="AV_C04_S02_I108" data-verse="AV_C04_S02">
| |
| <div class="introduction-line">अतो मोक्षे सुखाभाव इति यत्किञ्चिदेव हि ।</div> | |
| <div class="introduction-line">शिरःकराद्यभावश्च न मुक्तस्य भवेत् क्वचित् ॥108॥</div> | |
| </div> | |
| | |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I109" data-block-id="AV_C04_S02_I109" data-verse="AV_C04_S02"> | |
| <div class="introduction-line">श्रुतयश्च पुराणानि मानमत्र बहूनि च ॥109॥</div>
| |
| </div> | |
| | |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I110" data-block-id="AV_C04_S02_I110" data-verse="AV_C04_S02">
| |
| <div class="introduction-line">‘न वर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्त्वं च मिश्रं न च कालविक्रमः ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">न यत्र माया किमुतापरे हरेरनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः ॥110॥</div>
| |
| </div>
| |
| | |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I111" data-block-id="AV_C04_S02_I111" data-verse="AV_C04_S02">
| |
| <div class="introduction-line">श्यामावदाताः शतपत्रलोचनाः पिशङ्गवस्त्राः सुरुचः सुपेशसः ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">सर्वे चतुर्बाहव उन्मिषन्मणिप्रवेकनिष्काभरणाः सुवर्चसः ॥111॥</div>
| |
| </div>
| |
| | |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I112" data-block-id="AV_C04_S02_I112" data-verse="AV_C04_S02">
| |
| <div class="introduction-line">प्रवालवैदूर्यमृणालवर्चसां परिस्फुरत्कुण्डलमौलिमालिनाम् ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">भ्राजिष्णुभिर्यः परितो विराजते लसद्विमानावलिभिर्महात्मनाम् ॥112॥</div>
| |
| </div>
| |
| | |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I113" data-block-id="AV_C04_S02_I113" data-verse="AV_C04_S02">
| |
| <div class="introduction-line">विद्योतमानप्रमदोत्तमाभिः सविद्युदभ्रवलिभिर्यथा नभः ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">श्रीर्यत्र रूपिण्युरुगायपादयोः करोति मानं बहुधा विभूतिभिः’(भाग.२.९.१०-१३) ॥113॥</div>
| |
| </div>
| |
| | |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I114" data-block-id="AV_C04_S02_I114" data-verse="AV_C04_S02">
| |
| <div class="introduction-line">‘ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्वान् गायत्रं त्वो गायति शक्वरीषु ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">ब्रह्मा त्वो वदति जातविद्यां यज्ञस्य मात्रां विमिमीत उ त्वः’(ऋ.सं.१०.७१.११) ॥114॥</div>
| |
| </div>
| |
| | |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I115" data-block-id="AV_C04_S02_I115" data-verse="AV_C04_S02">
| |
| <div class="introduction-line">कामान्नरूपी चरतीतिपूर्व श्रुत्या पुराणोक्तिभिरप्यदोषः ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">देहः स्वरूपात्मक एव तेषां मुक्तिं गतानामपि चेयते हि ॥115॥</div>
| |
| </div>
| |
| | |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I116" data-block-id="AV_C04_S02_I116" data-verse="AV_C04_S02">
| |
| <div class="introduction-line">शिरःकराद्यैरपि मुक्तिभाजो युक्ता यतस्ते पुरुषा इदानीम् ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">यथेति पूर्वा अनुमाश्च जीव स्वरूपमङ्गादिकमावयन्ति(आपयन्ति) ॥116॥</div>
| |
| </div>
| |
| | |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I117" data-block-id="AV_C04_S02_I117" data-verse="AV_C04_S02">
| |
| <div class="introduction-line">न ब्रह्मरूपत्वममुष्य देहिनो मुक्तावपि स्यात् प्रमया कथञ्चित् ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">स ब्रह्मणा सहितोऽशेषभोगान् भुङ्क्ते तथोपेत्य सुखार्णवं तम् ॥117॥</div>
| |
| </div>
| |
| | |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I118" data-block-id="AV_C04_S02_I118" data-verse="AV_C04_S02">
| |
| <div class="introduction-line">यत्तत्परं ज्योतिरुपेत्य जीवो निजस्वरूपत्वमवाप्य कामान् ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">भुङ्क्ते स देवः(दैवं) पुरुषोत्तमोऽजः आत्मेति चोक्तो गुणपूर्तिहेतोः ॥118॥</div>
| |
| </div>
| |
| | |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I119" data-block-id="AV_C04_S02_I119" data-verse="AV_C04_S02">
| |
| <div class="introduction-line">सेतुः स देवोऽखिलमुक्तिभाजामुतामृतस्येष्ट इहेशिता यत् ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">इत्यादिवाक्यैर्भगवद्वशः सन् भुङ्क्तेऽखिलान् मुक्तिगतोऽपि भोगान् ॥119॥</div>
| |
| </div>
| |
| | |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I120" data-block-id="AV_C04_S02_I120" data-verse="AV_C04_S02">
| |
| <div class="introduction-line">कालोऽप्यसौ नैक्ययुतः परेण जीवस्य कालो यत एष यद्वत् ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">इत्यादिका अप्यनुमाः प्रमाणं मुक्तौ च जीवस्य परत्वरोधे ॥120॥</div>
| |
| </div>
| |
| | |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I121" data-block-id="AV_C04_S02_I121" data-verse="AV_C04_S02">
| |
| <div class="introduction-line">कथं च यः पूर्वमसौ न पश्चाद्भवेत् स एवेत्यपि युक्तिमेति ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">यतो न दृष्टं यदभून्न पूर्वं पश्चात् तदासेति कुतश्च किञ्चित् ॥121॥</div>
| |
| </div>
| |
| | |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I122" data-block-id="AV_C04_S02_I122" data-verse="AV_C04_S02">
| |
| <div class="introduction-line">न चैव मुक्तौ न(तु) हरेः पृथक्त्वमैक्यं तथा स्यादिति युक्तिमेति ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">यतो न कुत्रापि भिदाभिदा च दृष्टा चितश्चेतनया कुतश्चित् ॥122॥</div>
| |
| </div>
| |
| | |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I123" data-block-id="AV_C04_S02_I123" data-verse="AV_C04_S02">
| |
| <div class="introduction-line">इत्थं मतानि भ्रमजानि यस्मात् मोक्षं समुद्देश्यमपि भ्रमेण ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">विदुर्न सम्यग्यदपीह लौकिकाः सुखं मम स्याच्च सदेति जानते ॥123॥</div>
| |
| </div>
| |
| | |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I124" data-block-id="AV_C04_S02_I124" data-verse="AV_C04_S02">
| |
| <div class="introduction-line">औदार्यमुच्चावचशक्तिरात्मस्वरूपदार्ढ्यं च निजस्वभावः ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">स्वातन्त्र्यमापूर्णविशेषयोग्यता विरोधहानिश्च चतुर्थपादे ॥124॥</div>
| |
| </div>
| |
| | |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I125" data-block-id="AV_C04_S02_I125" data-verse="AV_C04_S02">
| |
| <div class="introduction-line">व्यवस्थितिस्त्वविशेषस्थितिश्च निषेधसामान्यविधिक्रियाणाम् ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">विभक्तता चात्वरयैव सिद्धिर्विपक्षसम्प्राप्तिविरुद्धहेतवः ॥125॥</div>
| |
| </div>
| |
| | |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I126" data-block-id="AV_C04_S02_I126" data-verse="AV_C04_S02">
| |
| <div class="introduction-line">सुशक्यता शश्वदतिप्रसिद्धिर्विवेक(प्रसिद्धिविवेक)विन्यासविचारसञ्ज्ञाः ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">नानाप्रवृत्तिः कृतकृत्यता च विपक्षतर्काः समतीतपादे ॥126॥</div>
| |
| </div>
| |
| | |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I127" data-block-id="AV_C04_S02_I127" data-verse="AV_C04_S02">
| |
| <div class="introduction-line">महाफलत्वं प्रविविक्तता च सन्धिग्रहः साधनमाप्तकृत्यम् ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">विशेषकार्यं कृतिसंस्थितिश्च(कृतसंस्थितिश्च) सुयुक्तयो निर्णयगाः स्वपक्षे ॥127॥</div>
| |
| </div>
| |
| | |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I128" data-block-id="AV_C04_S02_I128" data-verse="AV_C04_S02">
| |
| <div class="introduction-line">व्यामिश्रता कार्यकरत्वमर्थक्लृप्तिः सुदार्ढ्यं परतन्त्रता च ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">समानधर्मः कृतशेषता च लोकोपमा पूर्वमतानुसाराः ॥128॥</div>
| |
| </div>
| |
| | |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S02_I129" data-block-id="AV_C04_S02_I129" data-verse="AV_C04_S02">
| |
| <div class="introduction-line">विशेषसाम्यश्रुतिराढ्यता च समानलोपो महिमाविशेषः ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">कृतार्थता शश्वदनुप्रवृत्तिः सिद्धान्तनिर्णीतिविशिष्टहेतवः ॥129॥</div>
| |
| </div>
| |
| | |
| <span id="gr-adh-AV_C04_S02_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="नैकस्मिन्नधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C04_S02_A001"></span><h4 class="gr-section-head">नैकस्मिन्नधिकरणम्</h4>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S02_V01" data-block-id="AV_C04_S02_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रधानवायुस्त्विह वायुनामा भूतेष्विति प्रोक्तगतोऽपि युक्त्या ।</span><span class="shloka-line">यस्मात् श्रुतौ पवते चेति भूरिप्रोक्तो यतो भूतमानी च सोऽपि ॥130॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S02_V01" data-block-id="AV_C04_S02_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">महामानी त्वल्पमानी च यस्मात् तच्छब्देनाप्युच्यते तेन सोऽपि ।</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C04_S02_A001" data-teeka="Nyayasudha"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="AV_C04_S02_A001" data-id="AV_C04_S02_A001_" data-name=""><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">।। अथ अनेकलयाधिकरणम् ।।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ नैकस्मन्दर्शयतो हि ॐ ।।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१०९सु०- अत्र अग्नौ सर्वे देवा विलीयन्ते, भूतेषु देवा विलीयन्ते इति श्रुतिद्वयविप्रति-पत्त्या किमग्नावेकस्मन् सर्वे देवा विलीयन्ते, उत पञ्चस्वपि भूतेष्वति संशये अग्नावेकस्मन्नेव सर्वेषां देवानां लयः । अग्निश्रुतेर्निरवकाशत्वात् । भूतश्रुतेस्तु सावकाशत्वात् । एकस्मन्नग्नौ सर्वेषां च लये अग्नेश्च वायौ वायोराकाशे सति भूतेष्वति बहुवचनोपपत्तेरिति प्राप्ते सिा-न्ततम् । नैकस्मन्नग्नौ सर्वेषां देवानां लयः । किन्तु पञ्चस्वपि भूतेषु । कुतः । पृथिव्यामृभवो विलीयन्ते, वरुणेऽश्विनौ, अग्नावग्नयो, वायाविन्द्रः, सोम आदित्यो बृहस्पतिरित्याकाश एव साध्या विलीयन्ते (मृत्यवः) ऋभवः पृथिव्यां, वरुण आपः, अग्नयस्तेजसि, मरुतो मारुते, आकाशे विनायका विलीयन्त इति श्रुती यथायोगं पञ्चस्वपि भूतेषु देवानां लयं दर्शयतो हीति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत्र वायाविन्द्र इति वायुशब्दो भूतवायोरप्रधानस्य वाचको विवक्षित इति प्रतीयते । पृथिव्यादिसङ्गीर्तनेन भूत(प्रकर)कारणात् । सूत्रकृता च सर्वेषु भूतेषु देवानां लय इत्यत्रार्थे गृहीतेऽयं श्रुतिः । भूतेषु तच्छतेरित्युपक्रमात् । ततोऽप्यप्रधानो वायुरिति प्रतीतिनिवारणाय</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">आह प्रधानेति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनु०- प्रधानवायुस्त्वह वायुनामा</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">भूतेष्वति प्रोक्तगतोऽपि युक्तया ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तुशब्दोऽवधारणे । इह श्रुतौ भूतेष्वति प्रोक्तगतोऽपि इति शङ्काबीजानुवादः । भूतेषु लयं वक्ष्यामीत्याशयेन श्रुत्या प्रोक्तं यत्पृथिव्यादिकं तद्गतोऽपीति । यद्वा, भूतेषु देवानां लय इत्यत्रार्थे प्रोक्तं सूत्रकृता गृहीतं श्रुतिवाक्यं तद्गतोऽपीति । कुतः । युक्तया उत्तमानामिन्द्रादीना-मधमे भूतवायौ लयानुपपत्तेरित्यर्थः । प्रधानवायावपि कथमिन्द्रादीनां लयोपपत्तिरित्यत आह यस्मादिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यस्माच्छतौ पवते चेति भूरि</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">प्रोक्तो</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यस्मात् कारणात् सा वा एषा देवता अनादिर्योऽयं पवत इति श्रुतौ चशब्दादन्यास्वपि श्रुतिषु प्रधानवायुः भूरि भूरित्वेन सकलजीवोत्तमत्वेन प्रोक्तः, तस्मात् तस्मन्निन्द्रादीनां प्रलयोपपत्तेः, प्रधानवायुस्त्वह वायुनामेति सम्बन्धः । यद्वा एष वै ब्रह्म योऽयं पवते तमेताः पञ्च देवताः परिम्रियन्ते विद्युद्वृष्टिश्चन्द्रमा आदित्योऽग्निरिति श्रुतिरत्र विवक्षिता । तत्र भूरि स्पष्टं सूर्यादीनां संहर्ता प्रोक्त इति । एवं तर्हि भूतप्रकरणबाधः स्यादित्यत आह यत इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यतो भूतमानी च सोऽपि ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">न केवलमप्रधानवायुः किन्तु स प्रधानवायुरपि भूतमानित्वाद् भूतनामा चेति चार्थः । अतः प्रकरणविरोधाभावात् प्रधानवायुरेवेह वायुनामेति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">उक्तमेव प्रपञ्चयति महामानीति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">महामानी त्वल्पमानी च यस्मा-</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">त्तच्छब्देनाप्युच्यते तेन सोऽपि ।।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">महांश्चासौ मानी चेति महामानी सर्वाभिमानीति यावत् । यथा समस्तराष्ट्राधिपती</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">राजा तदन्तर्गतस्य ग्राम(क)स्याधिपतिर्भवति एवं सर्वाभिमानी प्रधानवायुः अल्पस्य वायो-र्भूतस्याभिमानी भवेदेव । तच्छब्देन भूतशब्देन । न केवलं वायुशब्देनेत्यपेरर्थः ।।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">।। इति अनेकलयाधिकरणम् ।। ४-२-५ ।।</p></div></div></div></div></div>
| |
| <span id="gr-adh-AV_C04_S02_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="पराधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C04_S02_A002"></span><h4 class="gr-section-head">पराधिकरणम्</h4>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S02_V02" data-block-id="AV_C04_S02_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तस्मिन् लयं यान्ति भूतान्यशेषक्रमाविरोधेन स एव विष्णौ ॥131॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S02_V02" data-block-id="AV_C04_S02_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इन्द्रदीनां तत्र लयः क्रमं तु प्रोक्तं विशेषादनुसृत्य नान्यत् ।</span><span class="shloka-line">तस्मादशेषा गिरिजां प्रविश्य तयैव रुद्रं सह तेन वाणीम् ॥132॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S02_V02" data-block-id="AV_C04_S02_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तया पतिं प्राप्य सहैव तेन लयं हरौ यान्ति समस्तजीवाः ।</span><span class="shloka-line">सोमस्तु वारीशयुतोऽनिरुद्धं विशत्यसौ काममसौ तु वारुणीम् ॥133॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S02_V02" data-block-id="AV_C04_S02_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सा शेषदेवं स गिरं च सैव वायुं विशत्यञ्ज इतीह निर्णयः ।</span><span class="shloka-line">उमागिरीशाविति भारतीराविति स्म वाग्वेदता ब्रवीति ॥134॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S02_V02" data-block-id="AV_C04_S02_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अहीन्द्रपत्नीमहिपं विरिञ्चपत्नीं विरिञ्चं च विमुक्तिकाले ।</span><span class="shloka-line">त एव यत्तत्पदमाप्नुवन्ति तत्काल एतान् समुपास्य जीवाः ॥135॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S02_V02" data-block-id="AV_C04_S02_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ब्रह्मत्वकाले प्रविशन्ति चैतानिति स्म वाक् तादृशतामुपैति ।</span><span class="shloka-line">सूर्योऽग्नियुक्तो गुरुमाप्य तेन शक्रं सहैतेन सुपर्णपत्नीम् ॥136॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S02_V02" data-block-id="AV_C04_S02_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तया सुपर्णं सह तेन वाणीं ब्रह्माणमेतद्गत एव याति ।</span><span class="shloka-line">इन्द्रप्रवेशस्तु यदोच्यतेऽत्र तदा ह्युमेत्येव सुपर्णपत्नी ॥137॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S02_V02" data-block-id="AV_C04_S02_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">उक्ता सुपर्णश्च गिरीशनाम्ना ततो विरोधश्च न कश्चनात्र ।</span><span class="shloka-line">भृग्वादयो दक्षमवाप्य तेन प्राप्येन्द्रमेतेन सुपर्णपत्नीम् ॥138॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S02_V02" data-block-id="AV_C04_S02_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विशन्ति ये मनवो राजमुख्या मनुं प्रविश्याथ गता महेन्द्रम् ।</span><span class="shloka-line">आकाश उर्वी च गुरुं प्रविश्य तेनैव यातः पुरुहूतदेवम् ॥139॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S02_V02" data-block-id="AV_C04_S02_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सनादयो यतयः काममेव विशन्ति शिष्टा अपि हव्यवाहम् ।</span><span class="shloka-line">वर्णाश्रमाचाररता मनुष्या धर्मं मनुं सोऽपि समेति काले ॥140॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S02_V02" data-block-id="AV_C04_S02_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तमेव सर्वे पितरः सुरानुगाः सर्वे कुबेरं स च सोममेव ।</span><span class="shloka-line">विमुक्तिकाले प्रविशन्त्यभीक्ष्णं भोगाश्च तद्देहगताः प्रभुञ्जते ॥141॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S02_V02" data-block-id="AV_C04_S02_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आनन्दसुव्यक्तिरमुत्र तेषां भवत्यतश्चेष्टत एव निर्गताः ।</span><span class="shloka-line">क्रीडन्ति भूयश्च समाविशन्ति तानेव सायुज्यमिदं वदन्ति ॥142॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S02_V02" data-block-id="AV_C04_S02_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सायुज्यहीनास्तु(हीनाश्च) लये तु सर्वे प्रोक्तेन मार्गेण विशन्ति सृष्टौ ।</span><span class="shloka-line">बहिश्च निर्यान्ति ततोऽन्यदाऽपि सायुज्यभाजां भवति प्रवेशः ॥143॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S02_V02" data-block-id="AV_C04_S02_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">उक्तं समस्तं परमश्रुतौ हि प्रोक्तं च(तु) सर्गक्रमतो विपर्ययः ।</span><span class="shloka-line">मुक्तौ लये यद्वदथो लयश्च विपर्ययेणेत्यवदद्गिरां प्रभुः(पतिः) ॥144॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S02_V02" data-block-id="AV_C04_S02_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">लये यतो मुक्तिरियं सुराणां भोगो विशेषेण च यं वदिष्यति ।</span><span class="shloka-line">उक्तश्च बिम्बप्रतिबिम्बभावः पिङ्गश्रुतावुक्तलयानुसारतः ॥145॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S02_V02" data-block-id="AV_C04_S02_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">बिम्बे लयो यन्नियतश्च मुक्तौ चिदात्मनां तद्वशता च सर्वदा ।</span><span class="shloka-line">तेजोऽभिधां तु श्रियमाप्य विष्णुमग्रे ततः पुत्रतयैव वायुः ॥146॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S02_V02" data-block-id="AV_C04_S02_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आप्तः प्रसूतः पुनरेव विष्णुं प्रविश्य मुक्तः प्रलयेऽत्र तिष्ठति ।</span><span class="shloka-line">सर्वेऽपि ते मुक्तगणा अमन्दसान्द्रं निजानन्दमशेषतोऽपि ॥147॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S02_V02" data-block-id="AV_C04_S02_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">भुञ्जन्त एवासत ईशदेहे लयेऽथ सर्गे बहिरेव यान्ति ।</span><span class="shloka-line">प्रयाति धर्मं निर्ऋतिस्तु शक्रं मरुद्गणाः पार्षदास्तथैव ॥148॥</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S02_V02" data-block-id="AV_C04_S02_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वेऽनिरुद्धं पृतनाधिपाद्यास्तुरश्रुतिर्हीत्थमियं विमुक्तिः ।</span></span></div>
| |
| | |
| <div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥</div>
| |
| | |
| <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C04_S02_A002" data-teeka="Nyayasudha"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="AV_C04_S02_A002" data-id="AV_C04_S02_A002_" data-name=""><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">।। अथ परा(लया)धिकरणम् ।।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ तानि परे तथा ह्याह ॐ ।।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">११०सु०- अस्यार्थः । तानि भूताभिमानिप्रभृतीनि दैवानि परे परमात्मनि लीयन्ते तथा ह्याह श्रुतिरिति । अत्र सर्वेषां देवानां परमात्मनि साक्षायः प्रतीयते । तत्परिहाराय भाष्यं प्राण-द्वारेणेति । तत्रापि प्राणे सर्वेषां साक्षायः प्रतीयते । अतो विस्पष्टं व्याचष्टे तस्मन्निति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनु०- तस्मयं यान्त भूतान्यशेष-</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">क्रमाविरोधेन स एव विष्णौ ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अशेषक्रमाविरोधेन श्रुत्याद्युक्तं सर्वं क्रममनुसृत्य । भूतानि भूतादीनि दैवानि तस्मन् प्रधानवायौ लयं यान्त । स एव विष्णौ लयं याति । यश्च वायाविन्द्र इति श्रुताविन्द्रादीनां प्रधानवायौ लयोऽभिहितः सोऽपि न साक्षादित्याह इन्द्रादीनामिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">इन्द्रादीनां तत्र लयः क्रमं तु</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">प्रोक्तं विशेषादनुसृत्य नान्यत् ।।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तत्र प्रधानवायौ । विशेषादिति तृतीयार्थे पञ्चमी । विशेषवाक्येन प्रोक्तमनुसृत्य व्याख्यातव्यः । न त्वन्यद्व्याख्यानं साक्षात् तत्र लय इति । विशेषवाक्यविरोधादिति भावः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१११सु०- तमेव क्रमं सङ्क्षेपेण तावदाह तस्मादिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनु०-तस्मादशेषा गिरिजां प्रविश्य</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तयैव रुद्रं सह तेन वाणीम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तया पतिं प्राप्य सहैव तेन</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">लयं हरौ यान्त समस्तजीवाः ।।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">विशेषप्रमाणस्य सर्वथा अनुसर्तव्यत्वादिति भावः । अत्र गिरिजाशब्दो वारुणी-सौपर्णीपरो व्याख्येयः । तथा रुद्रशब्दः शेषगरुडपरः । तथा च वक्ष्यति । तया गिरिजया सहैव रुद्रं प्राप्य, पतिं वाण्याः । समस्तजीवा इत्यस्यैव विवरणं अशेषा इति । यद्वा, रुद्रं प्रविशन्ती-त्यध्याहारेण व्याख्येयम् । अस्यैव विवरणं उत्तरवाक्यजातम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">११२सु०- तत्र वायाविन्द्र इति श्रुतावुक्तानामिन्द्रादीनां चतुर्णां पृथिव्यादीनां भूतानां च क्रमेणैव वायौ प्रवेश इति यदुक्तं तत्तावत्प्रपञ्च्यते ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">इह द्वौ मार्गौ शेषमार्गो गरुडमार्गश्च । तत्र शेषमार्गमादावाह सोमस्त्वति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनु०- सोमस्तु वारीशयुतोऽनिरुं</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">विशत्यसौ काममसौ तु वारुणीम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">सा शेषदेवं स गिरं च सैव</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">वायुं विशत्यञ्ज इतीह निर्णयः ।।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">वारीशयुत इत्यनेनाब्देवताया वरुणस्य सोमे लय इत्युच्यते । इहेन्द्रादिचतुष्टये सोमस्य भूतेष्वपां वायुप्रवेशे निर्णयः । प्राग्गरिजां रुद्रमित्युक्तम् । इदानीं च गिरं वायुमिति । एते चत्वारः शब्दाः प्रसिपदार्थका इति प्रतीतिं वारयितुमाह उमेति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">उमागिरीशावपि भारतीरा-</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">विति स्म वाग्वेदगता ब्रवीति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अहीन्द्रपत्नीमहिपं विरिञ्च-</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">पत्नीं विरिञ्चं च विमुक्तिकाले ।।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">उमागिरीशाविति भारतीरावित्यपि । ईरः समीरः । वागित्येतत्पर्यायसमुदायो गृह्यते । प्रतीतार्थत्वे किं बाधकमित्यत उक्तं विमुक्तिकाल इति । विमुक्तिप्रतिपादनावसरे । एतेन उमादीनां चतुर्णामिह जन्मनि मुक्तयभावादिति बाधकं सूचितं भवति । वेदवाक्यानुसारिणो वयमपि तथैव प्रयुक्तवन्तः स्म इति भावः । उमादिशब्दानां वारुण्यादिवृत्तौ किं निमित्तमित्यत आह त एवेति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">त एव यत्तत्पदमाप्नुवन्त</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यद्यस्मात्त उमाद्या एव तत्पदं वारुण्यादिपदं उत्तरकल्पे प्राप्नुवन्त तस्मादिति पूर्वेण सम्बन्धः । अनेन उमात्वादीनां वारुणीत्वादीनां च एकद्रव्यसम्बन्धो लक्षणाबीजमित्युक्तं भवति । प्रसिपदत्यागेन अप्रसिपदप्रयोगे किं प्रयोजनमित्यत आह तत्काल इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तत्काल एतान् समुपास्य जीवाः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्मत्वकाले प्रविशन्त चैता-</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">निति स्म वाक् तादृशतामुपैति ।।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तत्काले उमात्वादिकाले । एतान् उमादीन् देवान् । ब्रह्मत्वकाले तेषामेव वाय्वादीनां ब्रह्मत्वादेः काले । एतान् वारुण्यादीन् । चो यस्मादित्यर्थे । इति तस्मात् । वाक् वेदवाणी । तादृशताम् उमादिशब्दवत्ताम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । यो यस्मन्नतिपरिचयवान् तस्याश्रमान्तरप्राप्त्यादिना नामान्तरे प्राप्तेऽपि तदभिज्ञाः तं प्रति तं पूर्वनाम्नैव व्यवहरन्तीति लोके सुप्रसिम् । तथाऽत्रापि प्रयोग इति किं प्रयोजनान्वेषणेनेति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">११३सु०- इदानीं गरुडमार्गमाह सूर्य इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनु०-सूर्योऽग्नियुक्तो गुरुमाप्य तेन</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">शक्रं सहैतेन सुपर्णपत्नीम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तया सुपर्णं सह तेन वाणीं</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्माणमेतद्गत एव याति ।।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अग्नियुक्त इत्यनेन अग्नेः सूर्ये लय इत्युच्यते । अनेन अग्निरिन्द्र इति श्रुतिः परम्परा-पेक्षेत्युक्तं भवति । एतद्गतो वाणीगत एव । एतेन इन्द्रादिष्वन्द्रादित्यबृहस्पतीनां, भूतेषु तेजसो, वायौ लयो विवृतो भवति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">नन्वेतत् इन्द्र उमायामुमा रुद्रे विलीयत इति श्रुतिविरुम् । उमारुद्रशब्दयोः स्वार्थ-परित्यागेऽपि वारुणीशेषपरतया व्याख्यातत्वादित्यत आह इन्द्रेति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">इन्द्रप्रवेशस्तु यदोच्यतेऽत्र</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तदा ह्युमेत्येव सुपर्णपत्नी ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">उक्ता सुपर्णश्च गिरीशनाम्ना</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ततो विरोधश्च न कश्चनात्र ।।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यदातदाशब्दावधिकरणमात्रस्योपलक्षकौ यत्र श्रुतौ अत्र उमायामिन्द्रप्रवेश उच्यते । तस्याश्चोमाया रुद्रे । सुपर्णपत्न््नयेव । गिरीशनाम्ना गिरीशपर्यायेण । सौपर्ण्यामिन्द्रलयस्य बलव-च्छतिसित्वादिति हिशब्दः । अत्र पदसादृश्यं प्रवृत्तिनिमित्तमिति भावः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">११४सु०- अधुना तानि पर इत्युक्तानां हिरण्यगर्भे लयप्रकारमाह भृग्वादय इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनु०- भृग्वादयो दक्षमवाप्य तेन</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">प्राप्येन्द्रमेतेन सुपर्णपत्नीम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">विशन्त ये मनवो राजमुख्या</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">मनुं प्रविश्यात्र गता महेन्द्रम् ।।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">सुपर्णपत्न््नयाः सुपर्णे लयः सि एव । इन्द्रपर्यन्तमेव वक्तव्यो अधिकवचनमुक्तदार्ढ्या-र्थम् । एवमुत्तरत्रापि । ये मनवो वैवस्वताद्याः ये च राजमुख्याः प्रियव्रताद्यास्ते स्वायम्भुवमनुं प्रविश्य अत्र स्वायम्भुवे मनौ गता वर्तमाना महेन्द्रम् । विशन्तीत्युभयत्र सम्बध्यते ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">भूतेषु पृथिव्याकाशयोर्लयप्रकारो वक्तव्यः, तमाह आकाश इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">आकाश उर्वी च गुरुं प्रविश्य</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तेनैव यातः पुरुहूतदेवम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">सनादयो यतयः काममेव</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">विशन्त शिष्टा अपि हव्यवाहम् ।।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">वायुभूतस्य मुख्याभिमानी प्रधानवायुरित्युक्तम् । अमुख्याभिमानिनस्तु शक्रं मरुद्गणा इति लयो वक्ष्यते ।। सनादय इति । सनत्कुमारव्यतिरिक्ताः । तस्य कामावतारत्वात् । कामस्य तु वारुण्यामुक्त एव लयः । शिष्टा उक्तेभ्यः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतेन अग्नौ सर्वे देवा विलीयन्त इत्यस्य विषयो दर्शितः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अस्यापवादमाह वर्णाश्रमेति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">वर्णाश्रमाचाररता मनुष्या</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">धर्मं मनुं सोऽपि समेति काले ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तमेव सर्वे पितरः सुरानुगाः</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">सर्वे कुबेरं स च सोममेव ।।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एतत्प्रसङ्गान्मुक्तौ प्रवेशमात्रमुक्तं न तु देहलयः । तेषामुत्क्रमणस्य विद्यमानत्वात् । वर्णाश्रमाचाररता इत्यनेन मनुष्याणां मुक्तौ वर्माश्रमवत्त्वमस्तीति सूचयति । धर्मस्य तु स्वाय-म्भुवे मनौ लय एव । काले मोक्षकाले । सर्वे पितरः तं धर्ममेव संयान्त । सर्वे सुरानुगा गन्धर्वाद्याः कुबेरम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">उपसंहरति विमुक्तति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">विमुक्तिकाले प्रविशन्त्यभीक्ष्णं</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">भोगांश्च तद्देहगताः प्रभुञ्जते ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">एवं सर्वे यथोक्तप्रकारेण विमुक्तिकाले प्रविशन्त्युत्तमानिति शेषः । न केवलं प्रवि-</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">शन्त किं तर्हीत्यत आह अभीक्ष्णमिति । आविष्टग्रहवदित्यर्थः । किमनेन प्रवेशेनेत्यत आह आनन्देति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">आनन्दसुव्यक्तिरमुत्र तेषां</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">भवति</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अमुत्र उत्तमेषु प्रवेशेन ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">परि०- सुपर्णपत्नी विशन्तीत्यत्र विशन्तीति पदस्य महेन्द्रमित्यत्राप्यन्वय इति भावेनाह इत्युभयत्र सम्बध्यत इति । भूतचतुष्टयस्य लय उक्तः वायुभूतस्य लयो वक्तव्य इत्यत आह वायुभूतस्येति ।। प्रधानेति । तस्य तु लयः प्रागुक्त इति भावः ।। लय एवेति । न तूत्क्रान्तरित्यर्थः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">११५सु०- प्रविष्टानां पुनर्निर्गमोऽस्त न वेति शङ्कायामाह अतश्चेति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अतश्चेष्टत एव निर्गताः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">क्रडन्त</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत एभ्य उत्तमेभ्यो निर्गताश्चेति सम्बन्धः । इष्टम् इच्छा । नपुंसके भावे क्तः । निर्गतानां पुनः प्रवेशोऽस्त न वेत्यत आह भूयश्चेति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">भूयश्च समाविशन्त</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तानेव</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तान् पूर्वप्रविष्टानेव ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">नन्वेवंविधा मुक्तिः क्वापि नोपलब्धेत्यत आह सायुज्यमिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">सायुज्यमिदं वदन्त ।।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">वदन्त पुराणादीनि । सयुजां भावो हि सायुज्यम् । किं इदं सायुज्यं सर्वेषामस्त । नेति ब्रूमः । तर्हि सायुज्यहीनानां कदृशी वृत्तिरित्यत आह सायुज्येति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">सायुज्यहीनास्तु लये तु सर्वे</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">प्रोक्तेन मार्गेण विशन्त सृष्टौ ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">बहिश्च निर्यान्त</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">लये तु लय एव । विशन्त उत्तमान् । बहिः तेभ्यः । एतत्सायुज्यभाजामपि समानमिति नेत्याह तत इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ततोऽन्यदापि</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">सायुज्यभाजां भवति प्रवेशः ।।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ततः लयकालात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">११६सु०- नन्वेतत्सर्वं कुतः प्रमाणात् प्रतिपत्तव्यमित्यत आह उक्तमिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनु०-उक्तं समस्तं परमश्रुतौ हि</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">प्रोक्तं च</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अस्यास्मय इत्युक्तं समस्तम् । परमश्रुतिश्च विस्तरभयान्न पठिता । चशब्द उत्तर-वाक्येन सम्बध्यते । प्रमाणान्तरमाह सर्गेति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">सर्गक्रमतो विपर्ययः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">मुक्तौ</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">मुक्तौ सर्गक्रमतो विपर्यय इति । यो यस्माज्जातः तस्य तस्मन् मुक्तिरिति तावदङ्गी-करणीयमित्यर्थः । एतच्च अपवादाभावे सतीति ज्ञेयम् । तथा च न्यायविवरणे । कुत एतदित्यत आह लय इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">लये यद्वत्</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">साधारणप्रलये सर्गक्रमाद्विपर्ययस्य सत्त्वादिति भावः । एतदपि कुत इत्यत आह</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अथो इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अथो लयश्च</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">विपर्ययेणेत्यवदद्गिरां प्रभुः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अथोशब्दः अर्थान्तरे । विपर्ययेणा सर्गक्रममपेक्ष्य । अवदत् उपपादितवान् । गिरां वेदवाचां प्रभुः सूत्रकारः । यथा विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपद्यते चेति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">लये सृष्टिक्रमतो विपर्ययश्चेत् मुक्तौ तथा भाव्यमित्यत्र किं नियामकमित्यत आह</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">लय इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">लयो यतो मुक्तिरियं सुराणां</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यतः कारणात् सुराणां लयः एव इयं मुक्तिः न मनुष्याणामिव प्रागेव देहादुत्क्रान्तः । तस्मादुक्तं युक्तम् । सामान्यविशेषभावान्न साध्याविशिष्टतादोषः । सर्गश्च उक्तानुगुण एव श्रुत्यादिसि इति भावः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">ननु प्राङ् मुक्तानां भोगादिकं समर्थितम् । इदानीं तूच्यते लय एव मुक्तिरिति । तत्कथं पूर्वापरविरोधो न भवतीत्यत आह भोग इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">भोगो विशेषेण च</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">विशेषेण देवपदादप्यतिशयेन । देहहानिलक्षणा मुक्तिर्लयान्न विशिष्यत इत्युक्तं न तु सर्वाऽपीति भावः । अत एव प्रागियमित्युक्तम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">केचित्तु विमतो लयः सृष्टितो विपरीतक्रमवान् लये विपरीतक्रमसत्त्वादिति पूर्वत्र प्रयोगोऽभिमतः । तथा च</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">लये विपरीतक्रमसत्त्वायो विपरीतक्रमवानित्युक्तं स्यात् एवं च साध्याविशेषः लयसामान्यगतेन विपरीतक्रमेण लयविशेषसुरलयमुक्तौ साध्यत इति न दोष इत्यर्थः इत्याहुः । ननु सृष्टिक्रमो (यदि) भवदुक्तलयक्रमात् क्वचिदन्यथा-ऽप्यस्तु न हि जनकजन्ययोरानुपूर्वीनियमे नियामकमस्तीत्यत आह सर्गश्चेति । तस्मादशेषा इत्यादिना येन क्रमेण लय उक्तः तद्विपरीतक्रमो नियमेन श्रुत्यादिसिो न क्वचिदन्यथा अस्तीत्यर्थः ।। प्राङ्मुक्तानामिति । भोगांश्च तद्देहगताः प्रभुञ्जते इत्यत्रेत्यर्थः । यथेष्टतो निर्गत्यादिः आदिपदार्थः । ननु लये विपरीतक्रमश्चेत् मुक्तावपि तथा भाव्यमित्येतत् कुतः । तथात्वे मनुष्याणामपि तथा स्यादिति भावेन शङ्कितस्य किमुत्तरमित्यत आह देहहानीति ।। अत एवेति । सुरलयरूपा मुक्तिरेव लयाविशिष्टेत्यभिमतत्वादेवेत्यर्थः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">११७सु०- भोगश्च मुक्तिरिति सूत्रकारानुक्तं कस्मादुपसङ्ख्येयमित्यत आह यमिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनु०- यं वदिष्यति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">यं भोगं चतुर्थपादे सूत्रकारो वक्ष्यति मुक्तित्वेन सः । प्रमाणान्तरं चाह उक्तश्चेति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">उक्तश्च बिम्बप्रतिबिम्बभावः</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">पैङ्गिश्रुतावुक्तलयानुसारतः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">बिम्बप्रतिबिम्बभावः देवानां उक्तलयानुसारतः इति । यस्मन् यस्य अस्माभिर्लय उक्तः स बिम्बः अपरः प्रतिबिम्ब इत्युक्तमस्तीत्यर्थः । ततः किमित्यत आह बिम्ब इति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">बिम्बे लयो यन्नियतश्च मुक्तौ</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">चिदात्मनां तद्वशता च सर्वदा ।।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">मोक्षानन्तरमपि सर्वदा । एतदुत्तरत्रोपयोगि । प्रसङ्गादिहोक्तम् । यद्यस्मान् मुक्तौ प्रति-बिम्बस्य बिम्बे लयो नियतः प्रमाणप्रसिः, तानि चान्यत्र पठितानि, तस्मादुक्तं युक्तमिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">११८सु०- यदुक्तं सर्वेषां भूतानां प्राणे लयस्तस्य विष्णाविति तदसत् । प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायामिति श्रुतिविरोधात् । बिम्बे प्रतिबिम्बस्य लय इति चासत् । न हि प्राणस्तेजोभूतस्य प्रतिबिम्ब इत्यत आह तेजोऽभिधामिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनु०-तेजोऽभिधां तु श्रियमाप्य विष्णु-</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">मग्रे ततः पुत्रतयैव वायुः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">आप्तः प्रसूतः पुनरेव विष्णुं</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">प्रविश्य मुक्तः प्रलयेऽत्र तिष्ठति ।।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">वायुः प्रलये तेजोऽभिधां श्रियमाप्य तत्र लीनो भूत्वा विष्णुमाप्तः । सृष्टिकाले जातेऽग्रे सर्वेभ्यः पूर्वं, ततो विष्णोः, पुत्रतया हिरण्यगर्भत्वेन प्रसूतः । पुनरेव प्रलये मुक्तौ विष्णुं प्रविश्य अत्र विष्णौ तिष्ठति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">इदमुक्तं भवति । तेजःशब्दस्य लक्ष्मीवाचित्वान्नोक्तविरोधः । एवं तर्हि विलीनो हि प्रकृतौ संसारमेतीति श्रुतेर्वायोः संसारप्रसङ्ग इति चेन्न । इष्टत्वात् । हिरण्यगर्भत्वेन पुनर्जनना-ङ्गीकारात् । एवमपि ब्रह्मविदो मुक्तयभावप्रसङ्ग इति चेन्न । हिरण्यगर्भत्वानन्तरं मुक्तिस्वीकारा-दिति । इदं च प्राणशब्दस्य वायुवाचित्वपक्षमादायोक्तम् । हिरण्यगर्भवाचित्वपक्षे तु भाष्योक्तं द्रष्टव्यम् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">मुक्तानां स्वस्वोत्तमदेवताः प्रविश्यावस्थानमित्युक्तम् । नैतावदेव । किन्तु भगव-त्प्रवेशोऽप्यस्त । उक्तश्च भोगो नानन्दस्य जनकः किन्तु व्यञ्जक एव । आनन्दस्तु स्वरूपभूत इत्याह सर्वेऽपीति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">सर्वेऽपि ते मुक्तगणा अमन्द्र-</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">सान्द्रं निजानन्दमशेषतोऽपि ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">भुञ्जन्त एवासत ईशदेहे</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">लयेऽथ सर्गे बहिरेव यान्त ।।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">सर्वेऽपीत्युक्ते देवानां प्रकृतत्वात् त एवेति प्रतीतिं वारयितुम् अशेषतोऽपीत्युक्तम् । भुञ्जन्तः अनुभवन्तः ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">११९सु०- शिष्टा हव्यवाहमित्यस्यापवादान्तरमाह प्रयातीति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनु०-प्रयाति धर्मं निर्ऋतिस्तु शक्रं</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">मरुद्गणाः पारिषदास्तथैव ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">सर्वेऽनिरुं पृतनाधिपाद्याः</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">निर्ऋतिस्तु धर्मं प्रयाति । मरुद्गणाः शक्रं प्रयान्त । तथाशब्दः समुच्चये । पृतनाधिपाद्या विष्वक्सेनाद्याः सर्वे भगवतः पार्षदा अनिरुं प्रयान्त । देहलयार्थमिति शेषः । अनिरुस्य तु कामे लय उक्त एवेत्येवार्थः । अत्र प्रमाणमाह तुरेति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">तुरश्रुतिर्हीत्थम्</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अत एवैतत्तत्रैव नोक्तं परमश्रुतावनुक्तत्वात् ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">१२०सु०- पादार्थमुपसंहरति इयमिति ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">अनु०- इयं विमुक्तिः ।।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">देवादीनां देहलयरूपा विमुक्तिः उक्तेति ।।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमन्न्यायसुधापरिमे राघवेन्द्रयतिकृते</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः सम्पूर्णः ।।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">सु०-</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृते-</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">रनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना ।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">चतुर्थेऽध्यायेऽत्रोत्क्रमणचरणः पर्यवसितः ।।</p>
| |
| <p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमन्न्यायसुधायां चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।।</p></div></div></div></div></div>
| |
| <span id="gr-C4-S3" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="तृतीयः पादः"></span>
| |
| === तृतीयः पादः ===
| |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S03_I1" data-block-id="AV_C04_S03_I1" data-verse="AV_C04_S03">
| |
| <div class="introduction-line">उत्क्रान्तमार्गश्च विमुक्तगम्यं पादोदितं सुक्रमविक्रमौ च ॥1॥</div>
| |
| </div> | | </div> |
|
| |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S03_I1" data-block-id="AV_C04_S03_I1" data-verse="AV_C04_S03">
| |
| <div class="introduction-line">सान्तनिकप्राप्तिरभीष्टता च सौकर्यमित्यन्यमतस्य तर्काः ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">विशेषसमप्राप्तिरुरुत्वमाप्तिः क्रमानुरागः कथितानुवृत्तिः ॥2॥</div>
| |
| </div> | | </div> |
|
| |
| <span id="gr-adh-AV_C04_S03_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="कार्याधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C04_S03_A001"></span><h4 class="gr-section-head">कार्याधिकरणम्</h4>
| |
|
| |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S03_V01" data-block-id="AV_C04_S03_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सिद्धान्तनिर्णीतिकराः प्रतीकं देहादिकं तद्गतमेव ये नराः ।</span><span class="shloka-line">उपासते ते पुरतः समाप्नुयुर्ब्रह्माणमस्मान्मतिमाप्य विष्णुम् ॥3॥</span></span></div>
| |
|
| |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S03_V01" data-block-id="AV_C04_S03_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्राप्स्यन्त्यतोऽन्येऽपि तमाप्य तस्मात् हरिं गता मुक्तिभाजः परान्ते ॥</span></span></div>
| |
|
| |
| <div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥</div>
| |
|
| |
| <span id="gr-C4-S4" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="चतुर्थः पादः"></span>
| |
| === चतुर्थः पादः ===
| |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S04_I01" data-block-id="AV_C04_S04_I01" data-verse="AV_C04_S04">
| |
| <div class="introduction-line">अतिक्रमोक्तिः कृतिरर्थलाभः परागतिः पारगतिस्तदोकः ॥1॥</div>
| |
| </div>
| |
|
| |
| <div class="introduction" id="AV_C04_S04_I02" data-block-id="AV_C04_S04_I02" data-verse="AV_C04_S04">
| |
| <div class="introduction-line">समस्तकार्यं वशिता च विश्वसम्भावना युक्तयस्त्वन्यपक्षके ।</div>
| |
| <div class="introduction-line">सामान्यरूपं प्रतिभानमुक्तिराश्चर्यता कृत्रिमतास्तदोषः ॥2॥</div>
| |
| <div class="introduction-line">विशेषक्लृतिः कृतनिश्चयश्च माहात्म्यमित्येव सुनिर्णयार्थाः ।</div>
| |
| </div> | | </div> |
|
| |
| <span id="gr-adh-AV_C04_S04_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अनन्याधिपत्त्यधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C04_S04_A001"></span><h4 class="gr-section-head">अनन्याधिपत्त्यधिकरणम्</h4>
| |
|
| |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनन्यभृत्यत्वमिहोदितेभ्यस्त्वन्यस्य भृत्यत्वनिवारणाय ॥3॥</span></span></div>
| |
|
| |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पतिं यदेषामपि विष्णुमाह ह्युतामृतत्त्वस्य पतित्ववाग्घरेः ।</span><span class="shloka-line">एतेऽपि चान्याधिपतित्वयुक्ता विष्ण्वन्यचित्वेन यथा पुमांसः ॥4॥</span></span></div>
| |
|
| |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रसिद्धिभाजस्त्विति चानुमैव ह्यभीष्टसिद्ध्यै भवतीह निश्चयात् ।</span><span class="shloka-line">मुक्तस्वकीयावरयन्तृताऽस्ति मुक्तावपि ब्रह्मपुरस्सराणाम् ॥5॥</span></span></div>
| |
|
| |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनेन देवेन तथाऽमुना च हीष्टे परार्वाक्तनलोकिनामिति ।</span><span class="shloka-line">फलं श्रुतिर्ज्ञानत आह मुक्तावेतच्च सर्वाशुभनाशलिङ्गात् ॥6॥</span></span></div>
| |
|
| |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">लोकाधिपत्यं च विधातुरेव सर्वात्मनेत्याह तुरश्रुतिश्च ।</span><span class="shloka-line">सर्वे बलिं देवगणा वहन्तीत्येतच्च नान्यस्य तु युक्तिमेति ॥7॥</span></span></div>
| |
|
| |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">लोका इतीहापि तु लोकितां वचो लोका इति ह्येव रवः प्रजासु ।</span><span class="shloka-line">प्रयुज्यते सर्वजनैः सदैव तन्मानिनो लोकपदेन चोक्ताः ॥8॥</span></span></div>
| |
|
| |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तद्गास्तु मुक्ता इह लोकशब्दाः अन्योन्यनाथा इति पैङ्गिनां श्रुतिः ।</span><span class="shloka-line">अलोकशब्देन विमुक्तिभाजो वाच्याः पदं तादृगपीह युक्तम् ॥9॥</span></span></div>
| |
|
| |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">लोकाभिधाश्चापि यतो हि मुक्ताः प्रकाशरूपाः सततं च सर्वे ।</span><span class="shloka-line">ब्रह्मैव लोकाधिपतिर्विमुक्तो भवेदिति प्राह तुरश्रुतिश्च ॥10॥</span></span></div>
| |
|
| |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न चेह विज्ञानफलं समुक्तं लोकाधिपत्यं रविबिम्बगे हरौ ।</span><span class="shloka-line">उक्तं पृथक् तच्च पुरैव यस्मात् भेदोऽमुनेत्यादि च सम्यगुक्तः ॥11॥</span></span></div>
| |
|
| |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">त्वप्रत्ययं चाप्यतिहाय नैव रूपेण तेनेति भवेदिहार्थः ।</span><span class="shloka-line">भवत्यसावित्यणुशब्दमत्र विहाय वाक्यानि बहूनि दोषः ॥12॥</span></span></div>
| |
|
| |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अतो जगद्य्वापृतिमन्त एव ब्रह्मादयः पूर्णगुणाः क्रमेण ।</span><span class="shloka-line">अमन्दमानन्दमजस्रमेव भुञ्जन्त आत्मीयमजात्समासते ॥13॥</span></span></div>
| |
|
| |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नमो नमोऽशेषविशेषपूर्णगुणैकधाम्ने पुरुषोत्तमाय ।</span><span class="shloka-line">भक्तानुकम्पादतिशुद्धसंविद्दात्रेऽनुपाधिप्रियसद्गुणात्मने ॥14॥</span></span></div>
| |
|
| |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं बट् तद्दर्शनमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् ।</span><span class="shloka-line">वायो रामवचोनयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं वपुर्मध्वो यत्तु तृतीयमेतदमुना ग्रन्थः कृतः केशवे ॥15॥</span></span></div>
| |
|
| |
| <div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">निःशेषदोषरहित कल्याणाखिलसद्गुण ।</span><span class="shloka-line">भूतिस्वयम्भुशर्वादिवन्द्यं त्वां नौमि मे प्रियम् ॥16॥</span></span></div>
| |
|
| |
| <div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥</div>
| |
|
| |
|
|
| |
|
| Line 2,260: |
Line 1,555: |
| [[Category:Vyakhya]] | | [[Category:Vyakhya]] |
| [[Category:Anuvyakhyana]] | | [[Category:Anuvyakhyana]] |
| [[Category:Nyayasudha]]
| |