Anandamakaranda

JSON:Vishnutattvavinirnaya: Difference between revisions

← Older editNewer edit →
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Line 1: Line 1:
{
{
"schema": 1,
"schema": 2,
"doc": {
"doc": {
"slug": "Vishnutattvavinirnaya",
"slug": "Vishnutattvavinirnaya",
Line 6: Line 6:
"type": "bhashya",
"type": "bhashya",
"docId": "VTN",
"docId": "VTN",
"parent": null,
"related": [],
"nextId": 162
"nextId": 162
},
"tree": {
"tag": "document",
"attrs": {
"id": "VTN",
"title": "विष्णुतत्त्वविनिर्णयः",
"name": "Bhashya",
"type": "Bhashya"
},
"text": "\n\t\t",
"children": [
{
"tag": "chapter",
"attrs": {
"id": "VTN_C01",
"type": "adhyaya",
"name": "प्रथमः परिच्छेदः"
},
"text": "\n\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "chapter-heading",
"text": "प्रथमः परिच्छेदः",
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B001"
},
"text": "\n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सदागमैकविज्ञेयं समतीतक्षराक्षरम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "नारायणं सदा वन्दे निर्दोषाशेषसद्गुणम् ॥"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B002"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "विशेषणाणि यानीह कथितानि सदुक्तिभिः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "साधयिष्यामि तान्येव क्रमात् सज्जनसंविदे ॥"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B003"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmanda_id"
},
"text": "‘ऋगाद्या भारतं चैव पञ्चरात्रमथाखलिम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "मूलरामायणं चैव पुराणं चैतदात्मकम् ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "ये चानुयायिनस्त्वेषां सर्वे ते च सदागमाः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "दुरागमास्तदन्ये ये तैर्न ज्ञेयो जनार्दनः ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "ज्ञेय एतैः सदायुक्तैः भक्तिमद्भिः सुनिष्ठितैः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "न च केवलतर्केण नाक्षजेन न केनचित् ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "केवलागमविज्ञेयो भक्तैरेव न चान्यथा ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति ब्रह्माण्डे ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Taittariyabrahmana_id"
},
"text": "‘नावेदविन्मनुते तं बृहन्तं सर्वानुभूमात्मानं साम्पराये’(तै.ब्रा.३.१२.९.७)"
}
],
"tail": " इति तैत्तिरीयश्रुतिः ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Kathakopanishat_id"
},
"text": "‘नैषा तर्केण मतिरापनेया प्रोक्तान्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ’(कठ.१.२.९)"
}
],
"tail": " इति च कठश्रुतिः ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘नेन्द्रियाणि नानुमानं वेदा ह्येवैनं वेदयन्ति तस्मादाहुर्वेदाः’"
}
],
"tail": " इति च पिप्पलादश्रुतिः ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B004"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न चैतेषां वचनानामेवाप्रामाण्यम् ।",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B005"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अपौरुषेयत्वात् वेदस्य । ",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B006"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘इतिहासपुराणः पञ्चमो वेदानां वेदः’(छां.उ.७.१.४)"
}
],
"tail": " इति तद्गृहीतत्वाच्च ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B007"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न चापौरुषेयं वाक्यमेव नास्तीति वाच्यम् । तदभावे सर्वसमयाभिमतधर्माद्यसिद्धेः ।",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B008"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यस्य तौ नाभिमतौ नासौ समयी, समयप्रयोजनाभावात् ।",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B009"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न च तेन लोकोपकारः । धर्माद्यभावज्ञाने परस्परहिंसादिना अपकारस्यैव प्राप्तेः । ",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B010"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न चोपकारेण तस्य प्रयोजनम्, अदृष्टाभावात् । अतो धर्माद्यभावं वदता स्वसमयस्याऽनर्थक्यमङ्गीकृतमेवेति नासौ समयी ।",
"tail": "\n\t\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B011"
},
"text": " \n\t\t\t\t\t ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न च पौरुषेयेण वाक्येन तत्सिद्धिः । अज्ञानविप्रलम्भयोः प्राप्तेः । न च तदर्थत्वेन सर्वज्ञः कल्प्येत । अन्यत्राऽदृष्टस्य सर्वज्ञत्वस्य कल्पनम्, तस्याविप्रलम्भकत्वकल्पनम् , तस्य तत्कृतत्वकल्पनं चेति कल्पनागौरवप्राप्तेः ।",
"tail": "\n\t\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B012"
},
"text": " \n\t\t\t\t\t ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " अपौरुषेयवाक्याङ्गीकारे न किञ्चित् कल्प्यम् ।",
"tail": "\n\t\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t\t "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B013"
},
"text": " \n\t\t\t\t\t ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " अपौरुषेयत्वं च स्वत एव सिद्धम् । वेदकर्तृरप्रसिद्धेः । अप्रसिद्धौ च (तत्) कर्तुस्तत्कल्पने कल्पनागौरवम् । अकल्पने चाकर्तृत्वं सिद्धमेव ।",
"tail": "\n\t\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B014"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न च लौकिकवाक्यवत् सकर्तृकत्वम् । तस्य अकर्तृकत्वप्रसिद्ध्यभावात् ।",
"tail": "\n\t\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B015"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " न च केनचित् कृत्वा वेद इत्युक्तं वेदसमम्, परम्पराभावात् ।",
"tail": "\n\t\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B016"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " न च स्वयम्प्रतिभातवेदैः दृष्टमवेदवाक्यं भवति । परम्परासिद्धवेदवाक्यनुसारित्वात् । वेदद्रष्टॄणामुक्तगुणवत्वाच्च तेषाम् । उक्तं च ब्रह्माण्डे -",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmanda_id"
},
"text": "‘विंशल्लक्षणतोनूनः तपस्वी बहुवेदवित् । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " वेद इत्येव यं पश्येत् स वेदो ज्ञानदर्शनात् ’"
}
]
}
],
"tail": " ॥इति ॥ "
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B017"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रामाण्यं च स्वतः एव । अन्यथाऽनवस्थानात् ।",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B018"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " न चोक्तयुक्त्यधीनत्वं प्रामाण्यस्य । बुद्धिदोषनिरासमात्रकारणत्वाद् युक्तीनाम् । अदुष्टबुद्धीनां स्वत एव सिद्धत्वातच्च प्रामाण्यस्य ।",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B019"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न चाऽकाङ्क्षायामेव प्रमाणान्तरापेक्षत्वादनवस्थाभाव इति वाच्यम् । आकाङ्क्षाया एव बुद्धिदोषात्मकत्वात् ।",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B020"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " दुष्टबुद्धीनामेवाप्रामाण्यशङ्केति परतोऽप्रामाण्यम् । प्रामाण्यं च स्वत एव सिद्धम् ।",
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": " ॥ इति प्रामाण्यस्वतस्त्ववादः ॥",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B021"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न चोच्चारणकाल एव वर्णानामुत्पत्तिरिति वाच्यम् ; तदेवेदं वचनमिति प्रत्यभिज्ञाविरोधात् ।",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B022"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न च सादृश्यात् प्रत्यभिज्ञा भ्रान्तिरिति वाच्यम् । ‘सोऽयं देवदत्तः’ इत्यादेरपि तथात्वप्राप्तेः ।",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B023"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्वक्षणिकत्वं वदताऽपि बौद्धेन ‘सेयं दिक्’ इत्यादिप्रत्यभिज्ञायाः न भ्रान्तित्वं वाच्यम् ; पञ्चस्कन्धेभ्योऽन्यत्वात् ।",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B024"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न च दिश एव भ्रान्तिकल्पिताः ; विज्ञानशून्ययोरपि साम्यात् । न च आदित्योदयादिनैव दिक्कल्पना ; अन्धकारेऽपि दिङ्मात्रप्रतीतेः ।",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B025"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कादाचित्कभ्रान्तिरेवाऽदित्योदयादिदर्शनान्निवर्तते । सा च विज्ञानशून्ययोरपि भवतीति तेषां मतम् ; वादिविप्रतिपत्तेः । अतो दिशः स्थिरा एवेति सिद्ध्यति शून्यवदेव ।",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B026"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अतस्तद्वद्वेदस्यापि स्थैर्यं सिद्धम् ; तदेवेदं वाक्यमिति प्रत्यभिज्ञानात् ।",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B027"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " न चानुमानादीनामागमं विना प्रामाण्यं धर्मादिषु ; तदगोचरत्वात् । अतोऽपौरुषेयवाक्येनैव धर्मादिसिद्धेः सर्ववादिनामपि तदङ्गीकार्यम् ।",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B028"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " तत्प्रामाण्यं च स्वत एव सिद्धम् ।",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B029"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " अप्रामाण्यस्य च परतस्त्वानङ्गीकारे दुष्टेन्द्रियादेरप्यप्रामाण्यहेतुत्वं न स्यात् । तदनङ्गीकारे चानुभवविरोधः । अतः प्रामाण्यं स्वतः परतोऽप्रामाण्यमिति (च) सिद्धम् । ",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B030"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘वाचा विरूप नित्यया’(ऋ.सं.८.७५.६)"
}
],
"tail": ","
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘नित्ययानित्यया स्तौमि ब्रह्म तत्परमं पदम्’"
}
],
"tail": " इति । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘श्रुतिर्वाव नित्या अनित्या वाव स्मृतयो याश्चान्याः वाचः’"
}
],
"tail": " इति पैङ्गिश्रुतिः । "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘विज्ञेयं परमं ब्रह्म ज्ञापिका परमा श्रुतिः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अनादिनित्या सा तच्च विना तां न स गम्यते ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति कात्यायनश्रुतिः ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘सहस्रधा महिमानः सहस्रं यावद् ब्रह्म विष्टितं तावती वाक् ॥ ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "कश्छन्दसां योगमावेद धीरः को धिष्ण्यां प्रतिवाचं पपाद।’(ऋ.सं.१०.११४.९-१०)"
}
]
}
],
"tail": " इति च ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B031"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘नित्या वेदाः समस्ताश्च शाश्वता विष्णुबुद्धिगाः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " सर्गे सर्गेऽमुनेवैत उद्गीर्यन्ते तथैव च ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तत्क्रमेणैव तैर्वर्णैस्तैः स्वरैरेव नान्यथा ॥’"
}
]
}
]
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B032"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘अतः श्रुतित्वमेतासां श्रुता एव यतोऽखिलैः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "जन्मान्तरे श्रुतास्तास्तु वासुदेवप्रसादतः ॥ "
},
{
"tag": "br",
"tail": "मुनीनां प्रतिभास्यन्ति भागेनैव न सर्वशः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "यतस्ता हरिणा दृष्टाः श्रुता एवापरैः जनैः । "
},
{
"tag": "br",
"tail": "श्रुतयो दृष्टयश्चेति तेनोच्यन्ते पुरातनैः ॥’"
}
]
}
]
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B033"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘तदुत्पत्तिवचश्चैव भवेत् व्यक्तिमपेक्ष्य तु ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " चेतनस्य जनिर्यद्वदुच्यते सर्वलौकिकैः ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "पुराणानि तदर्थानि सर्गे सर्गेन्यथैव तु । "
},
{
"tag": "br",
"tail": "क्रियन्तेतस्त्वनित्यानि तदर्थाः पूर्वसर्गवत् ॥’"
}
]
}
]
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmandapurana_id"
},
"text": "‘वेदानां सृष्टिवाक्यानि भवेयुर्व्यक्त्यपेक्षया । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " अवान्तराभिमानानां देवानां वा व्यपेक्षया ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": " नानित्यत्वात् कुतस्तेषामनित्यत्वं स्थिरात्मनाम् ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति ब्रह्माण्डे ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B034"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न चानित्यत्वे श्रुतिर्वेद इत्यादि विशेषशब्दो उपपद्यते(युज्यते) ।",
"children": [
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahavarahapurana_id"
},
"text": "‘वेदास्ते नित्यविन्नत्वात् श्रुतयश्चाखिलैः श्रुतेः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "आम्नायोऽनन्यथापाठादीशबुद्धिस्थिताः सदा ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति महावाराहे ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "न च नित्यत्वं विना वेदानां दर्शनव्यवहारो युज्यते ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B035"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " न च वर्णपदानामनित्यत्वं वक्तुं युक्तम् । सर्वज्ञत्वादीश्वरस्य तद्बुद्धौ सर्वदा प्रतीयमानत्वात् । न च घटादिवत् संस्कारमात्रत्वं वक्तुं युक्तम् । प्रत्यभिज्ञाविरोधस्योक्तत्वात् । पुराणानामप्यन्यथा शब्दरचनमेवानित्यत्वम् ।",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B036"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " अत आकाशगुणे शब्दे व्यज्यमाना वर्णादयस्तत्क्रमात्मको वेदश्च नित्य एवेति सिद्धम् । ",
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": " ॥ इति वर्णनित्यत्ववादः ॥ ",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B037"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न केवलसिद्धेऽर्थे व्युत्पत्त्यभावादप्रामाण्यम् । सिद्धान्वित एव व्युत्पत्तिगृहीतेः । ",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B038"
},
"text": "\n\t\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘इयं माता’, ‘अयं पिता’ इत्यादौ अङ्गुलिप्रसारणादिपूर्वकनिर्देशेनैव हि तज्जानाति । ‘कार्यान्विते एव व्युत्पत्तिः’इति वदतः कार्यस्य कार्यान्वयाभावात् कल्पनागौरवम् ।",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B039"
},
"text": "\n\t\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " ‘इयं माता’, ‘अयं पिता’, ‘सुरूपोऽसि’ इत्यादौ सिद्धमात्रज्ञापनेन पर्यवसितत्वात् वाक्यस्य ।",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B040"
},
"text": " \n\t\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तस्य तत्र प्रामाण्यानुभवाच्च । न च कुत्रचित् सिद्धज्ञापनादन्यत् वाक्यस्य प्रयोजनं दृष्टम्। ज्ञात्वैव हीष्टसाधनतां प्रवर्तते; निवर्तते च विपर्ययेण । अतः सिद्ध एव सर्ववाक्यानां प्रामाण्यं सिद्धम् । प्रसिद्धं च व्याकरणनिरुक्त्यादीनां सिद्धमात्रे प्रामाण्यं सर्ववादिनाम् । तदनङ्गीकारे च सर्वशाब्दव्यवहारासिद्धिः ।",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B041"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "उक्तं च नारदीये-",
"children": [
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahavarahapurana_id"
},
"text": "‘सर्वज्ञं सर्वकर्तारं नारायणमनामयम् । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "सर्वोत्तमं ज्ञापयन्ति महातात्पर्यमत्र हि ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सर्वेषामपि वेदानाम् इतिहासपुराणयोः । "
},
{
"tag": "br",
"tail": "प्रमाणानां च सर्वेषां तदर्थं चान्यदुच्यते ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति ॥"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B042"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न च जीवेश्वराभेद एव तात्पर्यमागमस्य ; तत्र प्रमाणाभावात् । न च जीवेश्वरभेदः सिद्ध इत्यनुवादकत्वं भेदवाक्यानाम् ; आगमं विना ईश्वरस्यैव असिद्धेः । न च अनुमानात् तत्सिद्धिः ; विपर्ययेणापि अनुमातुं शक्यत्वात् ।",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B043"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘विमतं सकर्तृकं कार्यत्वात्, घटवत्’ इत्युक्ते ‘विमतं विकर्तृकं अस्मत्संमतकर्तृरहितत्वात्, आत्मवत्’ इत्यनुमानविरोधात् ।",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B044"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " ‘अकार्यत्वम्’ उपाधिरित्युक्ते ‘शरीरिजन्यत्वम्’ इतरत्रापि उपाधिः इत्युत्तरम् ।",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B045"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " प्रत्यक्षानुमानसिद्धत्वे च भेदस्य तद्विरोधादेवाप्रामाण्यमभेदागमस्य । तेनाभेदागमस्याप्रामाण्याभावे (तेनाभेदवाक्यास्याप्रामाण्याभावे च) नानुवादकत्वं भेदवाक्यानाम् । न हि बलवतोऽनुवादकत्वम् ; दार्ढ्यहेतुत्वात् । ",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B046"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रत्यक्षादेरागमस्य प्राबल्येऽपि नोपजीव्यप्रमाणविरोधे प्रामाण्यम् । विषयाभावे स्वस्यैवाप्रामाण्यप्राप्तेः । तेनैव ह्यनुमानादिनाऽऽगमस्य विषयः सिद्ध्यति तत्पक्षेऽपि । अनुमानेन ह्यनुवादित्वपक्ष ईश्वरो बोद्धव्यः, प्रत्यक्षेण च आगमः । अतस्तयोर्विरोधे प्रामाण्यं न स्यात् । अनुमानसिद्धेश्वराच्च भेदोऽनुभवतः एव सिद्धो जीवस्य ; असर्वकर्तृत्वेनानुभवात् ।",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B047"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न चानुभवविरोधे आगमस्य प्रामाण्यम् ; आगमप्रामाण्यानुभवस्याप्यप्रामाण्यप्राप्तेः । बहुप्रमाणसंवादश्च दार्ढ्यहेतुरेव ; बहूनां वचने तस्यैव दर्शने च दार्ढ्यस्यैव दृष्टेः ।",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B048"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " सर्वाविवादस्थल एव कथञ्चिदनुवादकत्वम् । न चात्र सर्वाविवादः, एकत्ववादिनामेव विवाददर्शनात् । बहुप्रमाणविरोधे च एकस्याप्रामाण्यं दृष्टं शुक्तिरजतादौ । न च दोषजन्यत्वादेव दुर्बलत्वमिति विरोधः । बहुप्रमाणविरुद्धानां दोषजन्यत्वनियमात् । दोषजन्यत्वं च बलवत्प्रमाणविरोधादेव ज्ञायते ।",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B049"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘अदुष्टमिन्द्रियं त्वक्षं तर्कोऽदुष्टस्तथाऽनुमा । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "आगमोऽदुष्टवाक्यं च स्वदृक् चानुभवः स्मृतः ॥ "
},
{
"tag": "br"
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "बलवत्प्रमाणतश्चैव ज्ञेया दोषा न चान्यथा । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "द्विविधं बलवत्त्वं च बहुत्वाच्च स्वभावतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तयोः स्वभावो बलवानुपजीव्यादिकश्च सः ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B050"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "याथार्थ्यमेव प्रामाण्यं तन्मुख्यं ज्ञानशब्दयोः । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "ज्ञानं च द्विविधं बाह्यं तथाऽनुभवरूपकम् ॥ "
},
{
"tag": "br"
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "बल्येवानुभवस्तत्र निर्दोषं त्वक्षजादिकम् । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अनुप्रमाणतां याति तथाऽक्षादित्रयं ततः ॥ "
},
{
"tag": "br"
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "प्राबल्यमागमस्यैव जात्या तेषु त्रिषु स्मृतम् । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "उपजीव्यविरोधे तु न प्रामाण्यममुष्य च ॥"
},
{
"tag": "br"
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B051"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यामाहुरनुमां केचित् (त्र्या)त्रियाद्यवयवात्मिकाम् । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "सा व्यर्था, नोपपत्त्या हि विना साऽपि प्रमाणताम् ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "यात्यतो युक्तिरेवैका प्रमाणमनुमात्मकम् । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "युक्तिः प्रतिज्ञारूपा च हेतुदृष्टान्तरूपिका ॥"
},
{
"tag": "br"
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "तथोपनयरूपा च परा निगमनात्मिका ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "पृथक् पृथक् प्रमाणत्वं याति युक्तितयैव तु ॥"
},
{
"tag": "br"
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B052"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रतिज्ञा हेतुगर्भैव पृथक् प्रामाण्यमेष्यति ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "सिद्धत्वेन प्रतिज्ञाया हेतुर्मानं पृथग् भवेत् ॥"
},
{
"tag": "br"
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रतिज्ञावयवत्वात्तु स्वातन्त्र्येणैव मानताम् । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "दृष्टान्तो यात्युपनयो व्याप्तिमाश्रित्य केवलम् ॥"
},
{
"tag": "br"
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "व्याप्तिस्तु केवलाऽपि स्यात् प्रमाणं नियमाश्रयात् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तथा निगमनं चोपसंहारैकस्वरूपतः ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "प्रामाण्यं यात्यनुभवो ज्ञापयत्युपपत्तिताम् ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B053"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "विरोधश्च तथाऽधिक्यं न्यूनताऽसङ्गतिस्तथा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "उपपत्तिदोषा विज्ञेया विरोधश्च स्वतोऽन्यतः ॥ "
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "जनकस्यात्ययो जातिः स्वस्य वाऽन्यस्य वा भवेत् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "जनकं प्रमाणमुद्दिष्टं स्वस्यार्थस्य प्रकाशनात् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "निग्रहा एत एव स्युः संवादानुक्तिसंयुताः ॥"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B054"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अर्थतः प्राप्तिरेवार्थापत्तिरित्यभिधीयते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "दृष्ट्वा सदृशमेवान्यं पूर्वदृष्टे तु वस्तुनि ॥"
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "एतत्सदृशताज्ञानमुमानं प्रकीर्तितम् । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अभावस्य परिज्ञानं द्विविधं समुदाहृतम् ॥"
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "एकं तत्रानुभवतो योग्यस्यानुपलब्धितः । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "द्वितीयमपि विज्ञेयमं सुखाद्ये च घटादिके ॥"
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B054"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एकं प्रत्यक्षरूपं स्यात् द्वितीयमनुमात्मकम् । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "क्वचिद् घटाद्यभावोऽपि प्रत्यक्षेणावगम्यते ॥"
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "झटित्येव परिज्ञानान्न लिङ्गोद्भवता मता । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अर्थापत्तिश्चोपमा च ह्यनुमाभेद एव तु ॥"
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B055"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आगमो द्विविधो ज्ञेयो नित्योनित्यस्तथैव च । ",
"tail": "\n\t\t\t\t"
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B056"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रत्यक्षं त्रिविधं ज्ञेयमैश्वरं यौगिकं तथा । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अयोगिकं चेति तथा सर्वमक्षात्मकं मतम् ॥ "
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "अक्षाणि च स्वरूपाणि नित्यज्ञानात्मकानि च । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " विष्णोः श्रियस्तथैवोक्तान्यन्येषां द्विविधानि तु ॥ "
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "स्वरूपाणि च भिन्नानि भिन्नानि त्रिविधानि च । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "दैवासुराणि मध्यानीत्येतत्प्रत्यक्षमीरितम् । "
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "विषयान् प्रति स्थितं ह्यक्षं प्रत्यक्षमिति कीर्तितम् । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अक्षयं पुरुषस्याक्षं स्वरूपे मुख्यमेव तु (तत्)। "
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "उपचारस्तदन्यत्र सृष्टावुपचयो यतः । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "उपपत्तिस्वरूपत्वादनुमा सम्भवादिकम् ॥ "
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रत्यक्षागममाहात्म्यादनुमानं प्रमाणताम् । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "याति, नैवान्यथा, तस्य नियतत्वं क्वचिद्भवेत् ॥’ इति ब्रह्मतर्के ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": " ॥ इति ब्रह्मतर्कव्याख्या ॥",
"tail": " \n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B057"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अत्र चोपजीव्यत्वेन प्रमाणप्राबल्याद्भेद एव तात्पर्यं युक्तम् । कथञ्चानुवादकत्वं भेदस्य प्रमाणेनासिद्धौ । सिद्धौ च कथमभेदवाक्यस्याबाधः । न चाप्रमाणसिद्धेनानुवादकत्वं प्रमाणस्य भवति । दुर्बलत्वे च भेदप्रमाणस्याभासत्वात् । न भेदवाक्यानामनुवादित्वम् । अतश्च भेदवाक्यानामेव प्राबल्यम् ।",
"tail": " \n\t\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B058"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्वप्रमाणविरुद्धवचनानामेव प्राबल्याङ्गीकारे ‘इदं वाऽग्रे नैव किञ्चनाऽसीत् । असतः सदजायत’ इत्यादीनामेवाविचारेण प्रतीयमानस्यार्थस्य सर्वप्रमाणविरुद्धत्वात् तत्र सर्वागमानां महातात्पर्यं प्रसज्येत । न च तत्र युक्तिविरोध इति वाच्यम् । तस्मिन् पक्षे युक्तिविरुद्धत्वेनाननुवादित्वमिति गुण एव स्यात् । युक्तिसिद्धत्वे ह्यनुवादित्वं स्यात् । अतः प्रमाणसिद्धत्वे तदपलापायुक्तेः, अप्रमाणसिद्धत्वे च प्रमाणस्य अनुवादित्वाभावाच्च न भेदवाक्यानां दौर्बल्यम् ।",
"tail": " \n\t\t\t\t"
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B059"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न च प्रमाणबहुत्वे दौर्बल्यम् । दार्ढ्यमेव हि बहुवाक्यसंवादे दृष्टम् । तथा सति अभ्यासादेरप्यप्रामाण्यहेतुत्वं स्यात् । अभ्यासस्य च तात्पर्यलिङ्गत्वं सर्वेषां सिद्धम् । तदनङ्गीकारे तत्पक्षेऽपि नवकृत्वः ‘तत्त्वमसि’ इत्यभ्यासस्यानुवादकत्वेनाप्रामाण्यं स्यात् । प्रथमवाक्येनैव यस्यासिद्धं तदर्थमपरमित्युक्ते प्रत्यक्षादिना भेदो येनानिश्चितस्तदर्थमपरं वाक्यमित्युत्तरम् । तस्मात् बहुप्रमाणसंवादित्वे प्राबल्यमेव ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अतः सर्वप्रमाणविरुद्धत्वान्नाभेदे तात्पर्यं वाक्यस्य । किन्तु विष्णोः सर्वोत्तमत्व एव महातात्पर्यं सर्वागमानाम् । "
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B060"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तथा चोक्तं भगवता- ",
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavadgeeta_id"
},
"text": "‘द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥"
}
]
}
]
},
{
"tag": "br"
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavadgeeta_id"
},
"text": "‘उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥"
}
]
}
]
},
{
"tag": "br"
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavadgeeta_id"
},
"text": "‘यस्मात् क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥"
}
]
}
]
},
{
"tag": "br"
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavadgeeta_id"
},
"text": "‘यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥"
}
]
}
]
},
{
"tag": "br"
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavadgeeta_id"
},
"text": "‘इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत ॥’(भा.गी.१५.१६-२०)"
}
]
}
],
"tail": " इति ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘सर्वोत्कर्षे देवदेवस्य विष्णोर्महातात्पर्यं नैव चान्यत्र सत्यम् । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अवान्तरं तत्परत्वं तदन्यत् सर्वागमानां पुरुषार्थस्ततोतः ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति पैङ्गिश्रुतिः ।"
}
],
"tail": "\t\t\t\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahavaraha_id"
},
"text": "‘मुख्यं च सर्ववेदानां तात्पर्यं श्रीपतेः परम् । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " उत्कर्षे तु तदन्यत्र तात्पर्यं स्यादवान्तरम् ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति महावाराहे ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B061"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "युक्तं च विष्णोः सर्वोत्तमत्त्व(त्कर्षे) एव महातात्पर्यं सर्वागमानाम् । मोक्षो हि सर्वपुरुषार्थोत्तमः ।",
"children": [
{
"tag": "br"
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘धर्मार्थकामाः सर्वेऽपि न नित्या मोक्ष एव हि । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "नित्यस्तस्मात् तदर्थाय यतेत मतिमान् नरः ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति भाल्लवेयश्रुतिः ।"
},
{
"tag": "br"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabaharata_id"
},
"text": "‘अनित्यत्वात् सदुःखत्वान्न धर्माद्याः परं सुखम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "मोक्ष एव परानन्दः संसारे परिवर्तताम् ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति च भारते ।"
},
{
"tag": "br"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "मोक्षश्च विष्णुप्रसादेन विना न लभ्यते ।",
"children": [
{
"tag": "br"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘यस्य प्रसादात् परमार्तिरूपादस्मात् संसारान्मुच्यते नापरेण ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "नारायणोऽसौ परमो विचिन्त्यो मुमुक्षुभिः कर्मपाशादमुष्मात् ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति नारायणश्रुतिः ।"
},
{
"tag": "br"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Kathopanishat_id"
},
"text": "‘नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुधा श्रुतेन ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम् ॥’(कठ.१.२.२३)"
}
]
}
],
"tail": " इति कठश्रुतिः ।"
},
{
"tag": "br"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavadgeeta_id"
},
"text": "‘तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "भवामि नचिरात् पार्थ मय्यावेशितचेतसाम् ॥’(भ.गी.१२.७)"
}
]
}
],
"tail": " इति भगवद्वचनम् ।"
},
{
"tag": "br"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Skanda_id"
},
"text": "‘उत्पत्तिस्थितिसंहारा नियतिज्ञानमावृतिः । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "बन्धमोक्षौ च पुरुषाद्यस्मात् स हरिरेकराट् ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति स्कान्दे ।"
},
{
"tag": "br"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘अज्ञानां ज्ञानदो विष्णुः ज्ञानिनां मोक्षदश्च सः । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "आनन्दश्च मुक्तानां स एवैको जनार्दनः ॥’"
}
]
}
],
"tail": "इति च ।"
},
{
"tag": "br"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘बन्धको भवपाशेन भवपाशाच्च मोचकः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "कैवल्यदः परं ब्रह्म विष्णुरेव न संशयः ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति च ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B062"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रीतिश्च गुणोत्कर्षज्ञानादेव विशेषतो दृष्टा ; नाभेदज्ञानात् । अभेदज्ञानादप्रीतिरेवोत्तमानां भवति । घातयन्ति हि राजानो राजाऽहमिति वदन्तम् । ददाति च सर्वमभिप्रेतं गुणोत्कर्षं वदतः ।",
"children": [
{
"tag": "br"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘न तादृशी प्रीतिरीड्यस्य विष्णोर्गुणोत्कर्षज्ञातरि यादृशी स्यात् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तत्प्रीणनान्मोक्षमाप्नोति सर्वस्ततो वेदास्तत्पराः सर्व एव ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति सौपर्णश्रुतिः ।"
},
{
"tag": "br"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavadgeeta_id"
},
"text": "यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " स सर्वविद् भजति मां सर्वभावेन भारत ॥(भ.गी.१५.१९)"
}
]
}
]
},
{
"tag": "br"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "इति गुणोत्कर्षज्ञानादेव परमा प्रीतिर्भगवता स्वयमेवाभिहिता । अतो विष्णोः गुणोत्कर्ष एव सर्वश्रुतिस्मृतीनां महातात्पर्यम् । न चाभेदे तात्पर्यमित्यत्र किञ्चिन्मानम् । ",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B063"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न च विशेषणविशेष्यतया भेदसिद्धिः । विशेषणविशेष्यभावश्च भेदापेक्षः ; धर्मिप्रतियोग्यपेक्षया भेदसिद्धिः, भेदापेक्षं च धर्मिप्रतियोगित्वमित्यन्योन्याऽश्रयतया भेदस्यायुक्तिः, पदार्थस्वरूपत्वात् भेदस्य । न च धर्मिप्रतियोग्यपेक्षया भेदस्यास्वरूपत्वम् ; ऐक्यवत् स्वरूपस्यैव तथात्वम् ।",
"tail": " \n\t\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B064"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स्वरूपसिद्धावपि तदसिद्धिश्च जीवेश्वरैक्यं वदतः सिद्धैव । भेदस्तु स्वरूपदर्शन एव सिद्धः । प्रायः सर्वतो विलक्षणं हि पदार्थस्वरूपं दृश्यते । ‘अस्य भेदः’ इति तु ‘पदार्थस्य स्वरूपम्’ इतिवत् ।",
"tail": " \n\t\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B065"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " यदि न स्वरूपं भेदः, तदा पदार्थे दृष्टे प्रायः सर्वतो वैलक्ष्ण्यं तस्य न ज्ञायेत । अज्ञाते च वैलक्षण्ये आत्मनि घट इत्यपि संशयः(यादिः) स्यात् । न हि कश्चित् तथा संशयं करोति । ज्ञात्वैव प्रायः सर्वतो वैलक्षण्यं कस्मिश्चिदेव सदृशे संशयं करोति । न ह्यात्मनि ‘अहं देवदत्तो न वा’ इति कस्यचित् संशयो भवति । सामान्यतः सर्ववैलक्षण्ये ज्ञात एव घटत्वादिज्ञानम् । अतो नान्योन्याश्रयता ।",
"tail": " \n\t\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B066"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न च युगपज्ज्ञानानुपत्तिर्दोषः । यथा युगपदेव दीपसहस्रदर्शने सामान्यतः सर्वे ज्ञायन्त एव, तथा स्यात् । एकस्मिन्नेव वस्तुनि विशेषस्तैरप्यङ्गीकृत एव । ‘नेति नेति’ इत्यत्र सर्ववैलक्षण्याङ्गीकारात् । विशेषानङ्गीकारे च पुनरुक्तेः । न च घटाद् वैलक्षण्यमेव पटाद् वैलक्षण्यम् ; अनुभवविरोधात् । तस्मात् भेददर्शनं युक्तमेव ।",
"tail": "\n\t\t\t\t "
},
{
"tag": "line",
"text": " ॥ इति भेदवादप्रकरणम् ॥ ",
"tail": "\n\t\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B067"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " यच्च प्रमाणदृष्टानामपि पदार्थानां मिथ्यात्वकल्पनं तच्च प्रमाणविरुद्धत्वादेव प्रकाशतस्करत्वम् । न हि प्रमाणदृष्टस्य तर्कबाध्यत्वम्, प्रत्यक्षादिविरुद्धानां तर्काभासत्वनियमात् । शुक्त्यादेः रजतादिप्रतीतेरपि बलवत्प्रत्यक्षविरुद्धत्वादेव भ्रमत्वं न तर्कमात्रात् । तर्कमात्रतः(त्रेण) प्रत्यक्षबाधने भूतचतुष्टयस्याबादेः पृथिवीत्वादृष्टेः पृथिव्या अपि पृथिवीत्वं न स्यात् । अतो न तर्कमात्रत एव दृष्टस्य भ्रान्तित्वं कल्प्यम् । अतः सर्वभेदनिरासकतर्कस्य सर्वश्रुतिस्मृतिप्रत्यक्षानुमानविरुद्धत्वात् नितरामाभासत्वम् (एव) । ",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B068"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न च परमार्थतो भेदाभावः व्यावहारिकः सोऽस्तीति वाच्यम् । सदसद्वैलक्षण्ये प्रमाणाभावात् । ‘असतः ख्यात्ययोगात्’इति वदतः असतः ख्यातिरभूत्, न वा । यदि नाभूत् न तत्ख्यातिनिराकरणम् । यद्यभूत् न तथाऽपि । न चासतो वैलक्षण्यं तत्प्रतीतिं विना ज्ञायते । न च शुक्ते रजतत्वं सद्वलिक्षणम् । ‘असदेव रजतं प्रत्यभात्' इत्यनुभवात् । न च प्रतीतत्वादसत्त्वाभावः । असतः सत्त्वप्रतीतिः सतोऽसत्त्वप्रतीतिरित्यन्यथाप्रतीतेरेव भ्रान्तित्वात् । ",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B069"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " न च असतो भ्रान्तावपि प्रतीतिर्नास्तीति वाच्यम् । अनिर्वचनीयपरमार्थत्वस्य असत एव दृष्ट्यङ्गीकारात् । न च तदपि अनिर्वाच्यम्, अनवस्थितेः । प्रथमानिर्वचनीयासिद्ध्या सर्वासिद्धिरिति मूलक्षतिः ।",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B068"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " अनिर्वचनीयत्वे रजतस्यानिर्वचनीयमिदं रजतमिति बाधकज्ञानमुत्पद्येत। मिथ्याशब्दस्त्वभाववाची । न च सदसद्वलिक्षणं नामस्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । अनुभवविरोधश्च तत्पक्षे । सदसतोर्द्वयोरेव सर्वैरनुभूयमानत्वात् । अतोऽनिर्वचनीयाभावादसतः प्रतीत्यनङ्गीकारात् प्रतीयमानत्वाच्च भेदस्य सत्त्वप्राप्तेर्नाद्वितीयत्वं युज्यते । ",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B069"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कथं च श्रुतिसिद्धौ जीवपरमात्मभेदो निराक्रियते । मिथ्यावादित्वे च श्रुतेः कथमैक्यस्य सत्यत्वम् । कथं चैवंवादिनां वेदवादित्वम् । वेदोक्तस्य मिथ्यात्वाङ्गीकारादेव ह्यवेदवादित्वं बौद्धादीनामपि । अतो विष्णोः सर्वोत्तमत्व एव महातात्पर्यं सर्वागमानाम् । ",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B070"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कथञ्च जीवपरमात्मैक्ये सर्वश्रुतीनां तात्पर्यं युज्यते, सर्वप्रमाणविरुद्धत्वात् । तथा हि- अनुभवविरोधः । न हि ‘अहं सर्वज्ञः, सर्वेश्वरः, निर्दुःखः, निर्दोषः’ इति वा कस्यचिदनुभवः । अस्ति च तद्विपर्ययेणानुभवः । न च मिथ्यानुभवोऽयम् । तद्विपरीतप्रमाणाभावात् ।",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B071"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न चाभेदे कश्चिदागमः । सन्ति च भेदे सर्वागमाः । तथाहि - ‘अतत्त्वमसि’ इति नवकृत्व उपदेशः सदृष्टान्तकः । न चायमम् अभेदोपदेशः । ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘स यथा शकुनिः सूत्रेण प्रबद्धः दिशं दिशं पतित्वान्यत्रायतनमलब्ध्वा बन्धनमेवोपाश्रयते ।’(छां.उ.६.८.२)"
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वा प्रजा सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः’ (छां.उ.६.८.४)"
}
],
"tail": " ॥1॥"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B072"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘यथा सोम्य मधु मधुकृतो निस्तिष्ठन्ति नानात्ययानां वृक्षाणां रसानां समवहारमेकतां गमयन्ति । ते यथा तत्र न विवेकं लभन्तेऽमुष्याहं वृक्षस्य रसोऽस्म्यमुष्याहं वृक्षस्य रसोऽस्मीत्येवमेव खलु सोम्येमाः सर्वा प्रजाः सति सम्पद्य न विदुः सति सम्पत्स्यामह इति । त इह व्याघ्रो वा सिंहो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा पतङ्गो वा दंशो वा मशको वा यद्यत् भवन्ति तत्तदा भवन्ति।’(छां.उ.६.९.१-३)"
}
],
"tail": " ॥2॥"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B073"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘इमाः सोम्य नद्यः पुरस्तात् प्राच्यः स्यन्दन्ते पश्चात् प्रतीच्यस्ताः समुद्रात् समुद्रमेवापियन्ति । स समुद्र एव भवति । ता यथा तत्र (न विवेकं  लभन्ते) न विदुरियमहमस्मीयमहमस्मीति । एवमेव खलु सोम्येमाः सर्वाः प्रजा सत आगम्य न विदुः सत आगच्छामहे इति । त इह व्याघ्रो वा सिंहो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा दंशो वा मशको वा यद्यद्भवन्ति तत्तदा भवन्ति।’ (छां.उ.६.१०.१-२)"
}
],
"tail": "॥3॥"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B074"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘...स एष जीवेनात्मनानुप्रभूतः पेपीयमानो मोदमानस्तिष्ठति । अस्य यदैकां शाखां जीवो जहाति अथ सा शुष्यति...’ (छां.उ.६.११.१-२)"
}
],
"tail": " ॥4॥"
},
{
"tag": "br"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘न्यग्रोधफलमत आहरेति इदं भगव इति भिन्धीति भिन्नं भगव इति किमत्र पश्यसीति अण्व्य इवेमा धाना भगव इत्यासामङ्गैकां भिन्धीति भिन्ना भगव इति किमत्र पश्यसीति न किञ्चन भगव इति । तं होवाच यं वै सोम्यैतमणिमानं न निभालयसे एतस्य वै सोम्यैषोऽणिम्न एवं महान् न्यग्रोधस्तिष्ठति..’ (छां.उ.६.१२.१-२)"
}
],
"tail": " ॥5॥"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B075"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "लवणमेतदुदकेऽवधाय मा प्रातरुपसीदथा इति । तद्ध तथा चकार । तं होवाच यद्दोषा लवणमेतदुदकेऽवधा अङ्ग तदाहरेति । तद्धावमृश्य न विवेद ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " यथा विलीनमेवाङ्ग अस्यान्तादाचामेति । कथमिति । लवणमिति । मध्यादाचामेति । कथमिति । लवणमिति । अन्त्यादाचामेति । कथमिति । लवणमिति । अभिप्रास्यैतदथ मोपसीदथा इति । तद्ध तथा चकार । तच्छश्वत् संवर्तते । तं होवाच अत्र वाव किल (त)सत्सोम्य न निभालयसेऽत्रैव किलेति’ (छां.उ.६.१३.१-२)"
}
]
}
],
"tail": "  ॥6॥"
},
{
"tag": "br"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘यथा सोम्य पुरुषं गन्धारेभ्योभिनद्धाक्षमानीय तं ततोतिजने विसृजेत्....’ (छां.उ.६.१४.१)"
}
],
"tail": "  ॥7॥"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B076"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘अथ यदाऽस्य वाङ् मनसि सम्पद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायां तावन्न विजानाति’ (छां.उ.६.१५.२)"
}
],
"tail": "॥8॥"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘पुरुषं सोम्योतं हस्तगृहीतमानयन्ति अपहार्षीत् स्तेयमकार्षीत् परशुमस्मै तपतेति । स यदि तस्य कर्ता भवति तत एवानृतमात्मानं कुरुते सोनृताभिसन्धोनृतेनात्मानमन्तर्धाय परशुं तप्तं प्रतिगृह्णाति स दह्यते अथ हन्यते अथ स यदि तस्याकर्ता भवति तत एव सत्यमात्मानं कुरुते । स सत्यभिसन्धः सत्येनात्मानमन्तर्धाय परशुं तप्तं प्रतिगृह्णाति स न दह्यते अथ मुच्यते’ (छां.उ.६.१६.१-२)"
}
],
"tail": " ॥"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘ एवमेव खलु सोम्य आचार्यवान् पुरुषो वेद’"
}
],
"tail": " ॥9॥ इति स्थाननवकेऽपि भेद एव दृष्टान्ताभिधानात् । "
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B077"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नहि शकुनिसूत्रयोः, नानावृक्षरसानां, नदीसमुद्रयोः, जीववृक्षयोः, अणिम-धानयोः, लवणोदकयोः, गन्धारपुरुषयोः, अज्ञप्राणादिनियामकयोः स्तेनापहार्ययोश्चैक्यम् । ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘सति सम्पद्य न विदुः सति सम्पत्स्यामह इति । त इह व्याघ्रो वा सिंहो वा’(छां.उ.६.९.२)"
}
],
"tail": " इति "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘सत आगम्य न विदुः सत आगच्छाम इहे इति । त इह व्याघ्रो वा सिंहो वा’(छां.उ.६.१०.२)"
}
],
"tail": " इति भेदापरिज्ञानेनानर्थवचनाच्च । न हि गृहादागतस्य गृहे प्रविष्टस्य च तदैक्यम् । "
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B078"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘ताः समुद्रात् समुद्रमेवापियन्ति स समुद्र एव भवति’(छां.उ.६.१०.१)"
}
],
"tail": " इत्यत्रापि भेद एव उच्यते । अन्यथा ‘तास्समुद्र एव भवन्ति’ इति व्यपदेशः स्यात् । अतो नद्यः समुद्रादागच्छन्ति तं प्रविशन्ति च । समुद्रस्तु स एव, नैतासां समुद्रत्वं भवतीत्यर्थः । न हि भिन्नानां नदीजलपरमाणूनां समुद्राणुभिरैक्यं युज्यते । तथासति महाजनसमितौ प्रविष्टानां द्वित्राणां तदैक्यं स्यात् । न च तद्युज्यते भेदेनानुभवात् । "
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B079"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘स्वं ह्यपीतो भवति’(छां.उ.६.८.१)"
}
],
"tail": " इत्यत्रापि ‘स्व’ इति परमात्मनोऽभिधानम् । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmasutra_id"
},
"text": "‘स्वात्मना चोत्तरयोः’(ब्र.सू.२.३.२१)"
}
],
"tail": " इति सूत्रात् ।"
},
{
"tag": "br"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": " ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘स्वातन्त्र्यात् स्व इति प्रोक्तः आत्मायं चाततत्वतः । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " ब्रह्मायं गुणपूर्णत्वात् भगवान् विष्णुरव्ययः ॥’"
}
]
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "br",
"tail": "इति परमोपनिषदि । ‘अपीत’ इत्यत्रापि प्रवेशमात्रम् । ‘स्वम्’इति द्वितीयानिर्देशात् । एकीभावविवक्षायां ‘स्वेन’ इति निर्देशः स्यात् ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "स्वं कुलायं यथापीतः पक्षी स्यादेवमीश्वरम् । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अप्येति जीवः प्रस्वापे मुक्तो चान्योपि सन् सदा ॥’"
},
{
"tag": "br"
}
]
}
],
"tail": " इति च । ‘एवमेव खलु सोम्य एतन्मनो दिशं दिशं पतित्वा अन्यत्रायतनमलब्ध्वा प्राणमेवोपाश्रयते’ इत्यत्रापि मन इति जीवः, प्राण इति परमात्मा । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘यत्रायं पुरुषः स्वपिति नाम’"
}
],
"tail": " इति तयोरेव प्रस्तुतत्वात् ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘मननात् मन उद्दिष्टः पुद्गलो निरयं गिरन् । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "कर्मानुशयनाच्चैव संसार्यनुशयी स्मृतः ॥’"
}
]
}
]
},
{
"tag": "br",
"tail": " इति च (परमोपनिषदि) । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘प्राणः प्रणयनादेषः साधुत्वात् सन् हरिः स्मृतः ।’"
}
],
"tail": " इति च।"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘ सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वा प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः’(छां.उ.६.८.४)"
}
],
"tail": " इत्यत्रापि भेद एव प्रतीयते ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘स्रष्टृत्वादाश्रयात्वाच्च मुक्तानां च प्रति प्रति ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "स्थापनाच्च विभुर्विष्णुरन्यः संसारिणो मतः ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति च ॥"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B080"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि’(छां.उ.६.३.२) "
}
],
"tail": " इति "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘स एष जीवेनात्मनानुप्रभूतः पेपीयमानो मोदमानस्तिष्ठति’(छां.उ.६.११.१) "
}
],
"tail": " इत्यत्रापि ‘जीव’शब्देन परमात्माभिहितः । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘जीव इति भगवतोऽनिरुद्धस्याख्या’"
}
],
"tail": " इति श्रुतेः ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B081"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘विष्णुर्जीव इति प्रोक्तः सततं प्राणधारणात् । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "स प्रविश्य शरीरं च स्थावरं जङ्गमं तथा ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "महाभूतानि च विभुस्त्रिवृत्करणपूर्वकम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "संसारिणं भ्रामयति सदैवान्यत्वलक्षणम् ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तेनायं मोदते नित्यं वृक्षावस्थां गतोऽपि सन् ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति च ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B082"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘तत्तेज ऐक्षत’(छां.उ.६.२.३)"
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": " ‘ता आप ऐक्षन्त’ (छां.उ.६.२.४)"
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘इमास्तिस्रो देवता’ (छां.उ.६.३.२)"
}
],
"tail": " इति पूर्वमेव चेतनत्वसिद्धेः  "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘अनेन जीवेनात्मना’ (छां.उ.६.३.२)"
}
],
"tail": " इति संसारिणः पुनः प्रवेशो न युक्तः । अतस्तत्र जीवशब्देन परमात्मैवाभिहितः ।"
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B083"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘जीवेनात्मनानुप्रभूतः पेपीयमानो मोदमानस्तिष्ठति’(छां.उ.६.११.१)"
}
],
"tail": " इत्यत्रापि जीवशब्दोदितः स एव । पेपीयमानो मोदमानस्तु संसारी । न हि चेतनादन्यस्य मोदभोगादिकं युज्यते । "
},
{
"tag": "br"
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": "(शरीरमेवायतनं सुखस्य दुःखस्य चाप्यायतनं शरीरम् ॥म.भा.१२.१९४.१८)‘सुखस्य चाप्यायतनं शरीरं दुःखस्य चाप्यायतनं शरीरम् । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अचेतनं प्राकृतमेतदाहुर्भोक्ता तयोश्चेतनकः शरीरी ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति च भारते ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘जीवापेतं वाव किलेदं म्रियते न जीवो म्रियते’(छां.उ.६.११.३)"
}
],
"tail": " इत्यत्रापि जीवशब्दः परे । न हि संसारिणो मुख्यतः प्राणधारकत्वं युज्यते ।"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘ब्रह्मणा त्यक्तदेहस्तु मृत इत्युच्यते नरः’"
}
],
"tail": " इति च । "
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B084"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘यं वै सोम्य एतमणिमानं न निभालयस एतस्य वै सोम्यैषोऽणिम्न (अस्य सोम्यैषोणिम्न) एवं महान् न्यग्रोधस्तिष्ठति’(छां.उ.६.१२.२)"
}
],
"tail": "\t इत्यत्रापि अणिमशब्देन पर एवाभिहितः । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदं सर्वं तत्सत्यं स आत्माऽतत्त्वमसि श्वेतकेतो’(छां.उ.६.१२.३)"
}
],
"tail": " इत्युक्तत्वात् । धानासु तु "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘अण्व्य इवेमा धाना’(छां.उ.६.१२.१)"
}
],
"tail": " इति स्त्रीलिङ्गप्रयोगात् इवशब्दाच्च नाणिमात्वम् । न च ता ‘न निभालयसे’ । ‘ऐतदात्म्यम्’ इत्येतदीयम् । ‘स आत्मा’ इत्यात्मशब्दश्च पर एव । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmasutra_id"
},
"text": "‘द्युभ्वाद्यायतनं स्वशब्दात्’(ब्र.सू.१.३.१)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmasutra_id"
},
"text": "‘नानुमानमतच्छब्दात्’(ब्र.सू.१.३.३)"
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmasutra_id"
},
"text": "‘प्राणभृच्च’(ब्र.सू.१.३.४)"
}
],
"tail": "  इत्यत्र "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mundakopanishat_id"
},
"text": "‘तमेवैकं जानथ आत्मानम्’(मु.उ.२.२.५)"
}
],
"tail": " इति स्वशब्दपर्यायात्मशब्दात् न प्रकृतिजीवावभिधीयेते । किन्तु पर एवेति भगवता व्यासेनाभिहितम् । अत आत्मशब्दस्तस्मिन्नेव मुख्यः ।"
},
{
"tag": "br"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘आततत्वाच्च मातृत्वादात्मेति परमो हरिः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "आत्माभासास्तदन्ये ये न ह्येतेषां तता गुणाः ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति परमोपनिषदि ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B085"
},
"text": " \n\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘तेजः परस्यां देवतायां तावन्न जानाति’"
}
],
"tail": " इत्यत्र च "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘यदास्य प्राणादीन् परो ग्रसति तदा न जानाति, यदा ददाति तदा जानाति’"
}
],
"tail": " इति तद्वशत्वमेवोक्तम् ।"
},
{
"tag": "br"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "‘यदा प्राणान् ददतीशस्तदा चेतनकोखलिम् । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " जानाति ग्रस्तकरणस्तेन वेत्ति न किञ्चन ॥’ इति ।"
},
{
"tag": "br"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "‘अपहार्षीत् स्तेयमकार्षीत्’ इत्यत्र च अन्याभिमतस्यैव वस्तुनोऽपहार्यत्वात् भेद एवायं दृष्टान्तः । अन्यं सन्तं परमात्मानं स्वयमिति मन्यमानः स्तेन एवेति । न हि स्वकीयं परित्यजन् स्तेनो भवति ।",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B086"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": "‘ऐकात्म्यं नाम यदिदं केचिद् ब्रूयुरनैपुणाः । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " शास्त्रतत्त्वमविज्ञाय तथा वादबलाज्जनाः ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "कामक्रोधाभिभूतत्वादहङ्कारवशं गताः । "
},
{
"tag": "br",
"tail": " याथातथ्यमविज्ञाय शास्त्राणां शास्त्रदस्यवः ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": " ब्रह्मस्तेना निरानन्दा अपक्वमनसोशिवाः । "
},
{
"tag": "br",
"tail": " वैगुण्यमेव पश्यन्ति न गुणानि नियुञ्जते ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": " तेषां तमःशरीराणां तम एव परायणम् । "
},
{
"tag": "br",
"tail": "यतः स्वरूपतश्चान्यो जातितः श्रुतितोर्थतः ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": " कथमस्मि स इत्येव सम्बन्धः स्यादसंहितः ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति मोक्षधर्मे ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B087"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘यथा पक्षी च सूत्रं च नानावृक्षरसा यथा ।  ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "यथा नद्यः समुद्रश्च शुद्धोदलवणे यथा ॥ "
},
{
"tag": "br",
"tail": "यथा चोरापहार्यौ च यथा पुंविषयावपि ।  "
},
{
"tag": "br",
"tail": "तथा जीवेश्वरौ भिन्नौ सर्वदैव वलिक्षणौ ॥ "
},
{
"tag": "br",
"tail": "तथापि सूक्ष्मरूपत्वान्न जीवात् परमो हरिः ।  "
},
{
"tag": "br",
"tail": "भेदेन मन्ददृष्टीनां दृश्यते प्रेरकोपि सन् ॥ "
},
{
"tag": "br",
"tail": "वैलक्षण्यं तयोर्ज्ञात्वा मुच्यते बद्ध्यतेन्यथा ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति च परमोपनिषदि ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B088"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘प्रेरकः सर्व(भूतानां)जीवानां प्राणधीचोदिता च सः । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "विष्णुः संसारिणोऽन्यो यस्तमविज्ञाय मूढधीः ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "देहेन्द्रियप्राणबुद्धिनेतृत्वं मन्यतेत्मनः । "
},
{
"tag": "br",
"tail": "अतः संसारपदवीं याति जीवेशयोः सदा ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "वैलक्षण्यं परं ज्ञात्वा मुच्यते बद्ध्यतेऽन्यथा ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति च ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B089"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘सर्वान् वेदानधीत्य महामना अनूचानमानी स्तब्ध एयाय’(छां.६.१.२)"
}
],
"tail": " इति, आत्मनोऽन्यमनूचानत्वादिगुणप्रदं परमविज्ञाय स्तब्धस्य पराधीनत्वज्ञापनेन स्तब्धतां निरस्य तन्निष्ठा ह्यत्रोपदिश्यते ।"
},
{
"tag": "br"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": " ‘तद्धैक आहुरसदेवेदमग्र आसीत्’(छां.उ.६.२.१)"
}
],
"tail": " इत्यादिवादिप्रसिद्धमपि निराक्रियते ।"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mundakopanishat_id"
},
"text": "‘इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठं नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढाः’(मु.उ.१.२.१०)"
}
],
"tail": " इत्यादिवत् श्रुतितात्पर्यापरिज्ञानप्राप्तं च ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B090"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "दर्शितं च ‘ऐकात्म्यं नाम यदिदं केचित् ब्रूयुरनैपुणाः’ इति । तद्वशत्वज्ञापनार्थं च ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘सदेव सोम्येदमग्र आसीत्’(छां.उ.६.२.१)"
}
],
"tail": " इत्यादिसृष्टिकथनम् ।  एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं च प्राधान्यात् किञ्चित् सादृश्यात् कारणत्वाच्च । न तु तदन्यस्य मिथ्यात्वात् । न हि सत्यज्ञानेन मिथ्याज्ञानं भवति ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B091"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "\tन हि शुक्तिज्ञो रजतज्ञ इत्युच्यते । विरोधात् तयोः ज्ञानयोः । नेदं रजतमित्यरजतज्ञो हि शुक्तिज्ञो भवति । रजतज्ञश्चेन्न शुक्तिज्ञः । न हि तज्ज्ञस्तदभावज्ञो भवति । तदभावस्य तज्ज्ञानपूर्वकत्वं चान्यत्र तस्य सत्त्वादेव दृष्टम् । तदनङ्गीकारे तदेव न युज्यते । ",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B092"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रधानज्ञानादप्रधानस्य ज्ञातवद्व्यपदेशोऽस्त्येव । यथा प्रधानपुरुषाणां ज्ञानाह्वाननाशनैः ‘ग्रामो ज्ञातः, आहूतो, नाशितः’ इति व्यपदेशः । कारणे च पितरि ज्ञाते ‘पुत्रो ज्ञातः’ इति । ‘जानाम्येनमस्य पुत्रोऽयम्’ इति व्यपदेश इति । एवमत्राप्येतत्सृष्टं सर्वमित्यादि । सादृश्याच्चैकस्त्रीज्ञानादन्यस्त्रीज्ञानमिति ।",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B093"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " तदेव सादृश्यमत्रापि विवक्षितं ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृण्मयं विज्ञातं स्यात्’ (छां.उ.६.१.४)"
}
],
"tail": "  इत्यादिना । अन्यथा ‘एक’शब्दः ‘पिण्ड’शब्दश्च व्यर्थः स्यात् । ‘मृदा विज्ञातया’ इत्येतावता पूर्णत्वात् । न हि एकमृत्पिण्डात्मकान्यन्यमृण्मयानि । सादृश्यमेव हि तेषाम् । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘यथा सोम्यैकेन लोहमणिना सर्वं लोहमयं विज्ञातं स्यात्’(छां.उ.६.१.५)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘यथा सोम्यैकेन नखनिकृन्तनेन सर्वं कार्ष्णायसं विज्ञातं स्यात्’(छां.उ.६.१.६)"
}
],
"tail": " इत्यादिकमपि व्यर्थं स्यात् । न हि एकमण्यात्मकमन्यल्लोहमयम् । न चैकनखनिकृन्तनात्मकं सर्वं कार्ष्णायसम् ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B094"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘वाचाऽऽरम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्’(छां.उ.६.१.४)"
}
],
"tail": " इत्यत्र च, वाच नाम्नामारम्भणं विकारः, अविकृतं नित्यं नामधेयं मृत्तिकेत्येवेत्येतद्वचनं(त्यादिवैदिकमेव एतद्वचनं) सत्यमिति श्रुत्यर्थः । न च वाचारम्भणशब्दोऽपि मिथ्यात्वे प्रसिद्धः । वाचारम्भणमात्रमिति चाश्रुतकल्पना । तस्मिन् पक्षे ‘नामधेय’शब्द ‘इतिशब्दश्च व्यर्थः स्यात् । अतो न कुत्रापि जगतो मिथ्यात्वमुच्यते ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B095"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भूः याथातथ्यतोऽर्थान् व्यदधात् शाश्वतीभ्यः समाभ्यः’(ई.उ.८),"
}
]
},
{
"tag": "br"
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘यच्चिकेत सत्यमित् तन्न मोघं वसुस्पार्हमुत जेतोत दाता ।’(ऋ.सं.१०.५५.६),"
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "br"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘विश्वं सत्यं मघवाना युवोरिदापश्चन प्रमिनन्ति व्रतं वाम् ।’(ऋ.सं.०२.२४.१२),"
}
]
},
{
"tag": "br"
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘प्र घान्वस्य महतो महानि सत्या सत्यस्य करणानि वोचम्’,(ऋ.सं.२.१५.१)"
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "br"
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘अनाद्यनन्तं जगदेतदीदृक् प्रवर्तते नात्र विचार्यमस्ति ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " न चान्यथा क्वापि च कस्य चेदमभूत् पुरा नापि तथाभविष्यत् ॥’,"
}
]
}
]
},
{
"tag": "br"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘असत्यमाहुर्जगदेतदज्ञः शक्तिं हरेर्ये न विदुः परां हि । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " यः सत्यरूपं जगदेतदीदृक् सृष्ट्वा त्वभूत् सत्यकर्मा महात्मा ॥’,"
}
]
}
]
},
{
"tag": "br"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavadgeeta_id"
},
"text": "‘असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अपरस्परसम्भूतं किमन्यत् कामहैतुकम् ॥(भ.गी.१६.८)"
},
{
"tag": "br"
}
]
}
]
},
{
"tag": "br"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavadgeeta_id"
},
"text": "एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ॥’(भ.गी.१६.९)"
},
{
"tag": "br"
}
]
}
],
"tail": " इत्यादेश्च ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B096"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘अनित्यत्वविकारित्वपारतन्त्र्यादिरूपतः । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " स्वप्नादिसाम्यं जगतो न तु बोधनिवर्त्यता ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सर्वज्ञस्य यतो विष्णोः सर्वदैतत् प्रतीयते । "
},
{
"tag": "br",
"tail": "बोधासहं ततो नैतत् किन्त्वाज्ञावशमस्य हि ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति परमोपनिषदि ।"
},
{
"tag": "br"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘प्रज्ञाविनिर्मितं यस्मादतो मायामयं जगत् । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अनेनानुगतं यस्मादनृतं तेन कथ्यते ॥ "
},
{
"tag": "br",
"tail": "बोधानिवर्त्यमपि तु नित्यमेव प्रवाहतः । "
},
{
"tag": "br",
"tail": "‘अ’ इत्युक्तः परो देवस्तेन सत्यमिदं जगत् ॥ "
},
{
"tag": "br",
"tail": " तदधीनस्वरूपत्वादसत्यं तेन कथ्यते । "
},
{
"tag": "br",
"tail": "सत्यस्य सत्यं स विभुरिन्द्रचापस्य सूर्यवत् ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति च । "
},
{
"tag": "br"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bruhadaranyakopanishat_id"
},
"text": "‘तस्योपनिषत् सत्यस्य सत्यमिति । प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्यम् ।’(बृ.उ.४.१.२० )"
}
],
"tail": " इति च ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B097"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘महामायेत्यविद्येति नियतिर्मोहिनीति च । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "प्रकृतिर्वासनेत्येवं तवेच्छाऽनन्त कथ्यते ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "प्रकृतिः प्रकृष्टकरणात् वासना वासयेत् यतः । "
},
{
"tag": "br",
"tail": "‘अ’ इत्युक्तो हरिस्तस्य विद्याऽविद्येति सञ्ज्ञिता ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": " मायेत्युक्त्वा प्रकृष्टत्वात् प्रकृष्टं हि मयाभिधम् । "
},
{
"tag": "br",
"tail": "विष्णोः प्रज्ञप्तिरेवेका शब्दैरेतैरुदीर्यते ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "प्रज्ञप्तिरूपो हि हरिः सा च स्वानन्दलक्षणा ॥’ इति च ।"
}
]
}
]
},
{
"tag": "br"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B098"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘सर्वे वेदा हरेर्भेदं सर्वस्माज्ज्ञापयन्ति हि ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "भेदः स्वातन्त्र्यसार्वज्ञ्यसर्वैश्वर्यादिकश्च सः ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "स्वरूपमेव भेदोऽयं व्यावृत्तिश्च स्वरूपता । "
},
{
"tag": "br",
"tail": "सर्वव्यावृत्तये यस्मात् स्वशब्दोऽयं प्रयुज्यते ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सर्वव्यावृत्ततामेव नेति नेत्यादिका श्रुतिः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "विष्णोरतो वदेदन्या अपि सर्वा न संशयः ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति च नारायणश्रुतिः ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B099"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bruhadaranyakopanishat_id"
},
"text": "‘अहं ब्रह्मास्मि’(बृ.उ.३.५.४ )"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Aitareyabrahmana_id"
},
"text": "‘तद्योहं सोसौ योसौ सोहम्’(ऐ.ब्रा.आ-२,अ-२,ख-४.१२)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘योसावादित्ये(य एव आदित्ये) पुरुषः(पुरुषो दृष्यते) सोऽहमस्मि स एवाहमस्मि’(छां.४.११.१)"
}
],
"tail": " इत्यादौ तु अन्तर्याम्यपेक्षया ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Taitattiriyaopanishat_id"
},
"text": "‘स यश्चायं पुरुषे यश्चासावादित्ये स एकः’(ब्रह्मवल्लि.२७)"
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Aitareyabrahmana_id"
},
"text": "‘अः इति ब्रह्म तत्रागतमहमिति’(ऐ.ब्रा.२.३.८)"
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bruhadaranyakabrahmana_id"
},
"text": "‘तस्योपनिषदहमिति’(बृ.ब्रा.५)"
}
]
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B100"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘अहंनामा हरिर्नित्यमहेयत्वात् प्रकीर्तितः । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "त्वं चासौ प्रतियोगित्वात् परोक्षत्वात् स इत्यपि ॥"
},
{
"tag": "br"
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वान्तर्यामिणि हरावस्मच्छब्दविभक्तयः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " युष्मच्छब्दगताश्चैव सर्वास्तच्छब्दगा अपि ॥"
},
{
"tag": "br"
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वशब्दगताश्चैव वचनान्यखिलान्यपि । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "स्वतन्त्रत्वात् प्रवर्तन्ते व्यावृत्तेप्यखिलात् सदा ॥"
},
{
"tag": "br"
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "तत्सम्बन्धात्तु जीवेषु तत्सम्बन्धादचित्स्वपि । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "वर्तन्त उपचारेण तिङ्पदान्यखिलान्यपि ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तस्मात् सर्वगतो विष्णुरेको भिच्च ततो बहुः ॥’ इति नारायणश्रुतिः ।"
},
{
"tag": "br"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavadgeeta_id"
},
"text": "‘सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥’(भ.गी.१८.२०)"
}
]
}
],
"tail": " इति भगवद्वचनम् ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B101"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न चासत्यो भेदः । ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘सत्यमेनमनु विश्वे मदन्ति रातिं देवस्य गृणतो मघोनः’(ऋ.सं.४.१७.५)"
}
],
"tail": " । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘सत्यः सो अस्य महिमा गृणे शवो यज्ञेषु विप्रराज्ये’(ऋ.सं.८.३.४)"
}
],
"tail": "  । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘सत्य आत्मा सत्यो जीवः सत्यं भिदा सत्यं भिदा सत्यं भिदा । मैवारुवण्यो मैवारुवण्यो मैवारुवण्यः’।"
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘आत्मा हि परमस्वतन्त्रः सर्ववित् सर्वशक्तिः परमसुखः परमो जीवस्तु तद्वशोल्पज्ञोल्पशक्तिः आर्तो अल्पकः’"
}
],
"tail": " इत्यादिश्रुतिभ्यः ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B102"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न चावान्तरसत्यत्वमिदम् ।",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Taittiriyaranyaka_id"
},
"text": " ‘यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । सोश्नुुते सर्वान् कामान् सह । ब्रह्मणा विपश्चिता ।’(तै.आ.८.१)"
}
],
"tail": ","
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Taittiriyopanishat_id"
},
"text": "‘एतमानन्दमयामात्मानमुपसङ्क्रम्य इमान् लोकान् कामान्नी कामरूप्यनुसञ्चरन् । एतत् सामगायन्नास्ते ।’(भृगुवल्ली.१४)"
}
],
"tail": ","
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्मान् गायत्रं त्वो गायति शक्वरीषु । ब्रह्मा त्वो वदति जातविद्यां यज्ञस्य मात्रां वि मिमीत उत्वः ॥’(ऋ.सं.१०.७१.११)"
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘परं ज्योतिरूपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते ।’(छां.उ.८.३.४) "
}
]
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘स तत्र पर्येति जक्षन् क्रीडन् रममाणः स्त्रीभिर्वा यानैर्वा ज्ञातिभिर्वाज्ञातिभिर्वा’(छां.उ.८.१२.३) "
}
]
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brihadaranyakopanishat_id"
},
"text": " ‘यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत् केन कं पश्येत् तत् केन कं जिघ्रेत् तत् केन कं विजानीयात् येनेदं सर्वं विजानाति तं च केन विजानीयात् विज्ञातारमरे केन विजानीयात्’(बृ.उ.४(२).४.१४)"
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Kathopanishat_id"
},
"text": "‘यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति’(कठ.उ.२.१.१५)"
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mundakopanishat_id"
},
"text": "‘तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति’(मुण्डक.उ.४.६(२.२.५))"
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mundakopanishat_id"
},
"text": " ‘अमृतस्यैष सेतुः’(मुण्डक.उ.५.३(३.१.३))"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः । आदघ्नासः उपकक्षास उ त्वे हृदा इव स्नात्वा उ त्वे ददृश्रे ॥(ऋ.सं.१०.७१.७)’"
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘ईशमाश्रित्य तिष्ठन्ति मुक्ताः संसारसागरात् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "यथेष्टभोगभोक्तारो ब्रह्मान्ता उत्तरोत्तरम् ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इत्यादि मोक्षानन्तरं भेदश्रुतिभ्यः ॥"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavadgeeta_id"
},
"text": "इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥’(भ.गी.१४.२)"
}
]
}
],
"tail": " इति भगवद्वचनम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmasutra_id"
},
"text": "‘ओं जगद्य्वापारवर्जम् ओं’(ब्र.सू.४.४.१७)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmasutra_id"
},
"text": "‘ओं प्रकरणादसन्निहितत्वाच्च ओं’(ब्र.सू.४.४.१८)"
}
],
"tail": " इत्यादि च ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t "
}
],
"tail": "\n\t \t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B103"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brihadaranyakopanishat_id"
},
"text": "‘अविनाशी वा अरेऽयमात्मानुच्छित्तिधर्मा’(बृ.उ.६.५.१३(४.५.१४)) "
}
],
"tail": "इति तद्धर्माणामप्यनुच्छित्तेः प्रस्तुतत्वात् । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brihadaranyakopanishat_id"
},
"text": "‘अत्रैव मा भगवान् मोहान्तमापिबन्’(बृ.उ.६.५.१३(४.५.१४))"
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brihadaranyakopanishat_id"
},
"text": "‘न प्रेत्य सञ्ज्ञाऽस्ति’(बृ.उ.६.५.१२(४.५.१३))"
}
],
"tail": " इति सञ्ज्ञानाशस्य दोषत्वेवोक्तत्वात् । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brihadaranyakopanishat_id"
},
"text": " ‘यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत् केन कं पश्येत्’(बृ.उ.४(२).४.१४)"
}
],
"tail": "  इति ह्याक्षेप एव ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B104"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " न हि भोगाभावो ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brihadaranyakopanishat_id"
},
"text": "‘विज्ञातारमरे केन विजानीयाद्’(बृ.उ.४(२).४.१४)"
}
],
"tail": "  इति विज्ञातुरविज्ञानं चापेक्षितम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘अहमित्येव यो वेद्यः स जीव इति कीर्तितः । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " स दुःखी स सुखी चैव स पात्रं बन्धमोक्षयोः ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति च परमश्रुतिः ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": "‘मग्नस्य हि परेज्ञाने किं न दुःखतरं भवेत् ।’(म.भा.१२.३०७.८३)"
}
],
"tail": " इति मोक्षधर्मे । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brihadaranyakopanishat_id"
},
"text": "‘न तु तद् द्वितीयमस्ति’(बृ.उ.६(४).३.२३)"
}
],
"tail": " इति च । यत्तद् ब्रह्म द्वैतत्वेन न पश्यति तदेव द्वितीयं नेत्याह । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brihadaranyakopanishat_id"
},
"text": "‘ततोऽन्यद्विभक्तं यत्पश्येत् (यत्ततोऽन्यत् विभक्तत्वेनैव पश्येत्)’(बृ.उ.६(४).३.२३)"
}
],
"tail": " इति वाक्यशेषात् । ‘न हि द्रष्टुर्दृष्टेः विपरिलोपो विद्यते’ इति हेतोश्च । "
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B105"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mundakopanishat_id"
},
"text": "‘कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परेव्यये सर्व एकीभवन्ति’(मुण्डक.उ.६.७(३.२.७))"
}
],
"tail": " इत्यत्रापि एकीभावो मत्यैक्यं क्षीराब्ध्यादिस्थित-तद्रूपापेक्षया स्थानैक्यं वा । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Krishnayajurvedataittiriyaaranyaka_id"
},
"text": "‘कामेन मे काम आगात् । हृदयात् हृदयं मृत्योः । यदमीषामदः प्रियः तदैतूप मामभि ॥’(कृ.य.तै.आ.३.१५)"
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘ब्रह्ममत्यनुकूला मे मतिर्मुक्तौ भविष्यति ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " अतः प्रायोऽनुकूलत्वमिदानीमपि मे स्थितम् ॥’"
}
]
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mundakopanishat_id"
},
"text": "‘येनाऽक्रमन्त्यृषयो ह्याप्तकामा यत्र तत् सत्यस्य परमं निधानम्’(मुण्डक.उ.५.६(३.१.६))"
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Taittiriyopanishat_id"
},
"text": "‘एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रामति’(ब्रह्मवल्लि.२७(८.१))"
}
],
"tail": " इत्यादिश्रुतिभ्यः ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B106"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स्वरूपैक्यभिप्राये कर्माणि विज्ञानमयश्च इति न युज्यते । न हि तत्पक्षेपि कर्मणां ब्रह्मैक्यं मुक्तावस्ति । निवृत्त्यभिप्राये पञ्चदशकलानामपि समत्वात् ।  ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mundakopanishat_id"
},
"text": "‘गताः कलाः पञ्चदश प्रतिष्ठा देवाश्च सर्वे प्रतिदेवतासु’(मुण्डक.उ.६.७(३.२.७))"
}
],
"tail": " इत्यन्यासां कलानां गमनमुक्त्वा कर्मणा विज्ञानात्मनश्चैकीभावकथनं व्यर्थं स्यात् । विशेषाभावात् । "
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B107"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न च ज्ञाननिवृत्तस्य रजतस्य शुक्त्या एकीभावव्यवहारोस्ति । ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mundakopanishat_id"
},
"text": "‘परेव्यये’(मुण्डक.उ.६.७(३.२.७)"
}
],
"tail": " इत्यधिकरणत्वकथनं च भेदज्ञापकम् । अन्यथा ‘पर एव भवन्ति’ इति निर्देशः स्यात् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘जीवस्य परमैक्यं तु बुद्धिसारूप्यमेव तु । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "एकस्थाननिवसो वा व्यक्तिस्थानमपेक्ष्य सः ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "न स्वरूपैकता तस्य मुक्तस्यापि विरूपतः । "
},
{
"tag": "br",
"tail": "स्वातन्त्र्यपूर्णतेऽल्पत्वपारतन्त्र्ये विरूपता ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति परमश्रुतिः ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B108"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mundakopanishat_id"
},
"text": "‘ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति’(मुण्डक.उ.६.९(३.२.९)"
}
],
"tail": " इत्यादि च "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘सम्पूज्य ब्राह्मणं भक्त्या शूद्रोऽपि ब्राह्मणो भवेत्’"
}
],
"tail": "इतिवत् बृंहितो भवतीत्यर्थः । न हि ब्राह्मणपूजकः स एव ब्राह्मणो भवति । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘ब्रह्माणि जीवा सर्वेऽपि परब्रह्माणि मुक्तिगाः । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "प्रकृतिः परमं ब्रह्म परमं महदच्युतः ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तस्मान्न मुक्ता न च सा न क्वचिद् विष्णुवैभवम् । "
},
{
"tag": "br",
"tail": "आप्नुवन्ति स एवैकः स्वतन्त्रः पूर्णसद्गुणः ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति परमश्रुतिः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘परो मात्रया तन्वा वृधान न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति ।’(ऋ.सं.७.९९.१)"
}
]
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Skanda_id"
},
"text": "‘ब्रह्मेशानादिभिर्देवैर्यत्प्राप्तुं नैव शक्यते । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " तद्यत् स्वभावः कैवल्यं स भवान् केवलो हरे ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति च ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B109"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘यथाऽपियन्ति तेजांसि महातेजसि भास्करे ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "पृथक् पृथक् स्थितान्यह्नि स्वरूपैरपि सर्वशः ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "परे ब्रह्मणि जीवाख्यब्रह्माण्यप्यपियन्ति हि । "
},
{
"tag": "br",
"tail": "मुक्तौ पृथक् स्थितान्येव तदन्येषामदर्शनम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अप्ययोऽयं समुद्दिष्टो न स्वरूपैकता क्वचित् ॥’ इति नारायणश्रुतौ ।"
}
]
}
],
"tail": " "
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "अतः सर्वागमविरुद्धमेव जीवपरमैक्यम् । ",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B110"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तथैव युक्तिविरुद्धं च । न तावदेकजीववादो युज्यते । एकाज्ञानपरिकल्पितत्वे च सर्वस्य ‘सर्वमिदं परिकल्पितम्’ इति जानतः पुनः शिष्यादिबोधनं न युज्यते । न हि ‘स्वप्नोऽयम्’ इति निश्चित्य स्वाप्नपुत्रदायार्थं यतते । स्वप्ने तु स्वप्नत्वाज्ञानादेव यतते । न च बहूनां दृश्यमानत्वादस्य ‘अज्ञानपरिकल्पितमिदम्’ इति निश्चयो युज्यते ।  ",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B111"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "\tस्वप्ने तु प्रबोधानन्तरमेकस्यावशिष्टत्वात् निश्चयः । न चात्र तथाऽस्ति । ‘तस्य तस्य तथा तथा प्रतिपत्तव्यम्’ इत्यङ्गीकारे वस्तुनि विकल्पासम्भवादकल्पितमित्येव स्यात् । न च तथा प्रतिपत्तव्यमित्यत्र प्रमाणमस्ति ।\n\t\t\t\tशिष्याज्ञानपरिकल्पितमित्यङ्गीकारे तस्यैवाऽचार्यभावे स्वयमेव कल्पितो भवतीति सम्यग् ग्रन्थाधिगमस्यानर्थहेतुत्वं स्यात् । न च कस्यचिन्मुक्तिः । ग्रन्थाधिगमे तस्यैव स्वशिष्याज्ञानपरिकल्पितत्वप्राप्तेः ।  ",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B112"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स चैकजीवो यदि भेदवादी भवति तस्य तत्रैव दार्ढ्यान्न कदाचिद्भेदनिवृत्तिरिति न कस्यापि मुक्तिः स्यात् । तेन यथा कल्पि तं तथैव भवतीति तेन एकजीववादिनां नित्यनिरयकल्पने स एव स्यात् ।",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B113"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न च एकजीवाज्ञानपरिकल्पितं समस्तमित्यत्र किञ्चिन्मानमस्ति ।",
"children": [
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mandukyopanishat_id"
},
"text": "‘प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः ॥’(माण्डूक्य.उ.२.९)"
}
]
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "br",
"tail": "इत्यस्य च अयमर्थः- ‘प्रपञ्चो यदि विद्येत = भवेत = उत्पद्येत, तर्हि निवर्तेत। न च निवर्तते, तस्मादनादिरेवायम् । प्रकृष्टः पञ्चविधो भेदः प्रपञ्चः । न चाविद्यमानोऽयम्, मायामात्रत्वात् । ‘माया’ इति भगवत्प्रज्ञा, सैव मानत्राणकर्त्री यस्य तन्मायामात्रम् । परमेश्वरेण ज्ञातत्वात्, रक्षितत्वाच्च न द्वैतं भ्रान्तिकल्पितम्’ इत्यर्थः ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t "
},
{
"tag": "line",
"text": " न हीश्वरस्य भ्रान्तिः । तर्हि ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mandukyopanishat_id"
},
"text": "‘अद्वैतः सर्वभावानाम्’(माण्डूक्य.उ.२.२)"
}
],
"tail": " इति व्यपदेशः कथम्? इत्यत आह-"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mandukyopanishat_id"
},
"text": "‘अद्वैतं परमार्थतः’(माण्डूक्य.उ.२.९)"
}
],
"tail": " इति । परमार्थापेक्षया हि अद्वैतम् । सर्वस्मादुत्तमः अर्थः स एक एवेत्यर्थः ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t "
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B114"
},
"text": " \n\t\t\t\t ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अन्यथा हि ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mandukyopanishat_id"
},
"text": "‘अद्वैतः सर्वभावानाम्’(माण्डूक्य.उ.२.२)"
}
],
"tail": " इति व्यर्थं स्यात् । सर्वभावानां मध्ये तस्य एकस्याद्वैतत्वमित्युक्ते समाधिकराहित्यमेवोक्तं स्यात् । अन्येषां सर्वभावानां च समाधिकभावः । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mandukyopanishat_id"
},
"text": "‘विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित्’ (माण्डूक्य.उ.२.१०)"
}
],
"tail": " इति वाक्यशेषाच्च न कल्पितत्वमस्येति ज्ञायते । निवर्तते इत्यङ्गीकारे ‘निवर्तेत, विद्येत’  इति च प्रसङ्गरूपेण कथनं ‘यदि’शब्दौ च न युज्यते । ‘विद्येत’ इत्यस्य च उत्पत्त्यर्थानङ्गीकारे ‘यद्यदस्ति तत्तन्निवर्तते’ इति व्याप्त्यभावात् ‘निवर्तेत’ इति न युज्यते । अतः प्रपञ्चस्य अनादिनित्यत्वपरमिदं वाक्यम् । अत "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mandukyopanishat_id"
},
"text": "‘उपदेशादयं वादोऽज्ञाते द्वैतं न विद्यते’(माण्डूक्य.उ.२.१०)"
}
],
"tail": " इत्याह । अज्ञात एव द्वैतं न विद्यते । अज्ञानिनां पक्ष एव द्वैतं न विद्यत इत्यर्थः । "
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B115"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘जीवेश्वरभिदाचैव जडेश्वरभिदा तथा । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "जीवभेदो मिथश्चैव जडजीवभिदा तथा ॥"
}
]
}
]
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "मिथश्च जडभेदोऽयं प्रपञ्चो भेदपञ्चकः । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "सोऽयं सत्यो ह्यनादिश्च सादिश्चेन्नाशमाप्नुयात् ॥"
}
]
}
]
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "न च नाशं प्रयात्येष न चासौ भ्रान्तिकल्पितः । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "कल्पिताश्चेन्निवर्तेत न चासौ  विनिवर्तते ॥"
}
]
}
]
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "द्वैतं न विद्यत इति तस्मादज्ञानिनां मतम् । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " मतं हि ज्ञानिनामेतन्मितं त्रारातं च विष्णुना ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तस्मात् सत्यमिति प्रोक्तं परमो हरिरेव तु ॥’"
}
]
}
],
"tail": "  इति परमश्रुतिः । "
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B116"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मैत्रेयीशाखायां च  ‘अथ ज्ञानोपसर्गाः’ इत्युक्त्वा ‘अथ ये चान्ये मिथ्यातर्कैः दृष्टान्तैः कुहकेन्द्रजालैः वैदिकेषु परिस्थातुमिच्छन्ति तैः सह न संवसेत् प्राकाश्या ह्येते तस्करा अस्वर्ग्या’ इति ह्याह-",
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Maitrayanyupanishat_id"
},
"text": "‘नैरात्म्यवादकुहकैर्मिथ्यादृष्टान्तहेतुभिः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " भ्राम्यन् लोको न जानाति वेदविद्यान्तरं तु यत् ॥’(मैत्रायण्युपनिषत्.७.८)"
}
]
}
],
"tail": " इति ।"
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "आत्मसम्बन्धि किमपि नास्तीति वादो नैरात्म्यवादः ।",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B117"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "भ्रान्तिकल्पितत्वे च जगतः, सत्यं जगद्द्वयमपेक्षितम् । न हि सत्यशुक्तेः, सत्यरजतस्य, तयोः सादृश्यस्य चाभावे भ्रान्तिर्भवति । ",
"tail": "\n\t\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B118"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "\tस्वप्नेऽपि वासनारूपं सत्यमेव जगन्मनसि स्थितं बहिःष्टत्वेन दृश्यते । देहात्मनोरपि एकदेशस्थत्वादिसादृश्यमस्त्येव । ‘शङ्खः पीतः’, ‘नभो नीलम्’ इत्यादिष्वपि पीतादयोऽन्यत्र विद्यन्त एव । तत्सादृश्यञ्च द्रव्यत्वादिकं किञ्चित् शङ्खादीनां चास्त्येव । अतो न कुत्रापि सदृशसत्यवस्तुद्वयं विना भ्रमः । ",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B119"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न चाऽत्मन्यनात्मभ्रमः क्वापि दृष्टः । न हि कश्चित् ‘अहमहं न भवामि’ इति भ्रान्तो दृश्यते । ‘आत्मन्यनात्मभ्रमः एवायं प्रपञ्चः’ इति तैरुच्यते । तं विनैव अनात्मन्यात्मभ्रमकल्पनेऽनात्मनः सत्यत्वं स्यात् । तदा चाद्वितीयत्वकल्पनेऽनात्मैवस्ति । नाऽत्मेति भवति ।",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B120"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " आत्माज्ञानात्मकत्वे च जगत आत्मनो भिन्नत्वेन न दृश्येत । न हि शुक्तेर्भेेदेन रजतं दृश्यते भ्रान्तौ । न चैकमेव युगपद् बहुधा दृश्यते भ्रान्तौ ।  न चाऽत्मनि भेदभ्रमः क्वपि दृष्टः ।",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B121"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न च कुत्रापि मिथ्योपाधिकृतो भेदो दृष्टः ।",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B122"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न च ज्ञानाज्ञानयोरपि मिथ्याकल्पितत्वं दृष्टम् । तद्विषयस्यैवन्यथात्वं भ्रान्तौ । एवमाद्यनन्तयुक्तिविरुद्धोऽयं पक्षः ।",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B123"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ग्रन्थबहुत्वं स्यादित्येवोपरम्यते ।",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B124"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न च सत्यत्वाङ्गीकारे कश्चिद् दोषः । ",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B125 "
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "बहुजीवादिपक्षेऽपि भेदस्य मिथ्यात्वाङ्गीकारे एते दोषाः भवन्त्येव । मिथ्योपाधिकृतं हि तेषामपि बहुत्वम् । न च मिथ्योपाधिकृतो भेदः क्वपि दृष्टः ।",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B126 "
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आत्मनि अनात्मकल्पनारूप्तवात् मिथ्योपाधिरेव न युज्यते । मायामयी सृष्टिरपि तत्सदृशस्यान्यस्य विद्यमानत्व एव दृष्टा । द्रव्यत्वादिसादृश्ययुक्तं किञ्चिदधिष्ठानमाश्रित्यैव च ।",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B128"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘अधिष्टानं च सदृशं तथ्य(सत्य)वस्तुद्वयं विना । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "न भ्रान्तिर्भवति क्वपि स्वप्नमायादिकेष्वपि ॥"
}
]
}
]
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘मानस्यां वासनया तु बहिर्वस्तुत्वकल्पनम् । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "स्वाप्नो भ्रमश्च मायायां कर्तृदेहादिवस्तुषु ॥"
}
]
}
]
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘चतुरङ्गबलत्वादिकल्पनं भ्रम इष्यते । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "न भ्रान्तिकल्पितं विश्वमतो विष्णुबलाश्रितम् ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति ब्रह्मवैवर्ते ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B129"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "न च मायाविना माया दृश्यते विश्वमीश्वरः ।  ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "सदा पश्यति तेनेदं न मायेत्यवधार्यताम् ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति च ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B130"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "अपरोक्षदृशो मिथ्यादर्शनं न क्वचित् भवेत् ।  ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "सर्वापरोक्षविद्विष्णुः विश्वदृक् तन्न तन्मृषा ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति च ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B131"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यदि चैकमेव ब्रह्मोपाधिभेदात् संसरति मुच्यते च तदा संसारिणां सर्वदा विद्यमानत्वात् सर्वदा संसार्येव ब्रह्म । अतस्तद्भावोऽपि न मुक्तिः सर्वदोपाधिसम्बद्धत्वात् तस्य । न च शुद्धस्य नोपाधिसम्बन्ध इति वाच्यम् । उपाधिसम्बद्धस्योपाधिसम्बन्धकल्पने अनवस्थाप्रसङ्गात् । न च तेनैव सम्बन्धेन सम्बद्धस्य । आत्माश्रयत्वप्रसङ्गात् । ",
"tail": " \n\t\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B132"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इतश्च मिथ्योपाधिर्न युज्यते । अज्ञानसिद्धौ मिथ्योपाधिसिद्धिः, अज्ञानं विना मिथ्यात्वासिद्धेः । न च मिथ्योपाधिं विनाऽज्ञानसिद्धिः । मिथ्योपाधिभिन्नस्यैव अज्ञत्वात् ।",
"tail": " \n\t\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B133"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "शुद्धस्यैवाज्ञत्वे मुक्तस्याप्यज्ञत्वप्रसक्तेः । स्वाभाविकत्वात् सत्यत्वात् सद्वितीयत्वप्रसक्तेश्च । स्वाभाविकस्य चानिवृत्त्यङ्गीकारादनिवृत्तिप्रसक्तेश्च । सत्यस्य च अनिवृत्तिरिति हि तत्पक्षः ।",
"tail": " \n\t\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B134"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " अतश्चान्योन्याश्रयता । अज्ञानसिद्धौ मिथ्योपाधिसिद्धिः, मिथ्योपाधिसिद्धौ जीवसिद्धिः, जीवसिद्धौ तदाश्रयाज्ञानसिद्धिः इति चक्रकं वा । न च शुद्धमेव भ्रान्त्याऽज्ञमिति युक्तम् । अज्ञानसिद्धौ भ्रमसिद्धिः, तत्सिद्धौ अज्ञानसिद्धिः इत्यन्योन्याश्रयत्वम् ।",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B135"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "अनागता अतीताश्च यावन्तः सहिताः क्षणाः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अतीतानागताश्चैव यावन्तः परमाणवः ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "ततोऽप्यनन्तगुणिता जीवानां राशयः पृथक् ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति वत्सश्रुतेः "
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B133"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न संसारिणां परिसमाप्तिरस्मत्पक्षे ।",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B134"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Skandapurana_id"
},
"text": "परमाणुप्रदेशेऽपि ह्यनन्ताः प्राणिराशयः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "सूक्ष्मत्वादीशशक्त्यैव स्थूला अपि हि संस्थिताः ॥"
}
]
}
],
"tail": " "
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Skandapurana_id"
},
"text": "सहस्रयोजनसभां प्रभावाद्विश्वकर्मणः । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अनन्ता राशयोऽनन्ताः प्रजानामधिसंस्थिताः ॥’"
}
]
}
],
"tail": "  इति स्कान्दे ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B135"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न च मिथ्यावस्तुनो दुर्घटत्वमेव भूषणम् । दृष्टस्य वस्तुनो मिथ्यात्वकल्पनस्य दृष्टिसकाशात् बलवत्प्रमाणयुक्त्यपेक्षत्वात् । तदभावे सत्यत्वं दृष्ट्यैव सिद्ध्यति । न ह्यन्नादिकं भोग्यं दृष्ट्वा भोक्तुं सत्यत्वे प्रमाणान्तरमपेक्षते । किन्तु ‘नेदमन्नम्’ इति केनचिदुक्ते कथमिदमन्नत्वेन दृश्यमानमन्नं न भवतीति प्रमाणान्तरमपेक्षते । ",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B136"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न च प्रत्यक्षदृष्टस्य ततो बलवत्प्रत्यक्षमागमं विनानुमानादिनैव बाधो दृष्टः । दूरस्थवृक्षह्रस्वत्वादौ प्रत्यक्षापटुत्वस्यैव निश्चितत्वात् युक्त्या तत्र दीर्घत्वनिश्चयः । प्रत्यक्षस्य हि दूरे मन्दग्राहित्वं परिमाणादावन्यथात्वं च ततो बलवत्प्रत्यक्षेणैव निश्चितम् ।",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B137"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " न च जगत्प्रत्यक्षस्य मिथ्यात्वेन केनापि प्रमाणेन निश्चितम् । विशेषतश्च ज्ञानाज्ञानसुखदुःखात्मभेदादिविषयस्यानुभवस्य न मिथ्यात्वं दृष्टम् । अतश्च संसारस्य सत्यत्वात् सत्यस्य चानिवृत्त्यङ्गीकारान्न मोक्षः स्यात् । अनुभवसिद्धस्य बलवदनुभवं विना युक्तित एव मिथ्यात्वङ्गीकारे आत्मनोऽपि मिथ्यात्वं स्यात् । युक्तिश्च सर्वस्यान्यस्य मिथ्यात्वाङ्गीकारात् । द्विधाकल्पने कल्पनागौरवमिति ।",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B138"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आत्माधिष्ठान(स्य)भ्रमस्यैवादृष्टेः तस्याधिष्ठानत्वमपि न युज्यते । दुर्घटत्वस्य च भूषणत्वे दुर्घटमप्यात्ममिथ्यात्वं स्यादेव । प्रतीतेरप्यविद्याकार्यत्वाङ्गीकारात् । तस्याश्च दुर्घटत्वस्य भूषणत्वात् सत्यस्य च युक्त्यपेक्षत्वात् ‘घटादीनां द्रष्टृत्वम्, आत्मनो जडत्वम्, द्रष्टुरभावेऽपि च प्रतीतिः, अधिष्ठानं विनैव भ्रमः’ इत्यादि विरुद्धं सर्वमपि स्यात् । ",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B139"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "उपाधिभेदाङ्गीकारे हस्तपादाद्युपाधिभेदेऽपि तद्गतसुखदुःखादिभोक्तुर्यथा भेदो न प्रतीयते एवमेव शरीरादिभेदेऽपि भोक्तुर्भेदो न दृश्यते । सर्वदेहगतसुखदुःखादिकमेकेनैव भुज्येत । यथा च एकाङ्गुल्याद्यपगमेऽपि न मुक्तिः, एवमेकोपाध्यपगमेऽपि तस्यैवानन्तोपाधिसम्बद्धत्वान्न मुक्तिः स्यात् । ",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B140"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": "उद्यतायुधदोर्दण्डाः पतितास्वशिरोक्षिभिः । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "पश्यन्तः पातयन्ति स्म कबन्धा अप्यरीन् युधि ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति भारतवचनान्न विश्लेषाद्विशेषः ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B139"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "किञ्चोपाधिरात्मन एकदेशं ग्रसति उत सर्वमात्मानम् । एकदेशाङ्गीकारे सावयवत्वात् । सावयवस्य चानित्यत्वं तैरङ्गीकृतम् । सर्वग्रसे च नोपाधिः भेदकः स्यात् । उपाधिकृतांशकल्पने तदुपाधिकृतत्वे आत्माश्रयत्वम् । उपाध्यन्तरकल्पनेऽनवस्था ।",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B140"
},
"text": " \n\t\t\t\t ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " न चेश्वरस्य सर्वगतत्वादौपाधिकभेदो ब्रह्मणा भवति । न हि देशतः कालतश्चापरिच्छिन्नयोरौपाधिकभेदो दृष्टः । सर्वोपाधिगत्वाच्च एकस्यैश्वरस्य भेदस्य मिथ्यात्वाद्ध(च्च ह)स्तपादादिभेदेऽपि भोक्तुरेकत्ववत् सर्वसुखदुःखादिभोक्तृत्वमीश्वरस्यैव स्यात् ।",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B141"
},
"text": " \n\t\t\t\t ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " देशतः कालतश्चापरिच्छिन्नयोरौपाधिकभेदाभावादेव दुःखिनोऽन्यत् शुद्धं ब्रह्म न सिद्ध्यति । अतः ‘स्वाभाविकः संसारः’ इत्यनिवृत्तिरेव स्यात् । ",
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "किञ्च विशिष्टस्य शुद्धस्य वा संसारः । शुद्धस्य संसार इत्युक्ते स्वाव्याहतिः । विशिष्टस्येत्युक्ते विशिष्टोऽन्यः स एव वा । स एव चेदुक्तो दोषः । अन्यश्चेन्नित्योऽनित्यो वा । अनित्यश्चेन्नाश एव तस्य न मोक्षः । नित्यत्वे च भेदस्य सत्यत्वम्, मोक्षेऽपि तस्य भावात् । स्वरूपमात्रस्याभेदः उपाधिभिन्न एवेत्यङ्गीकारे स्वरूपमेव उपाधिसम्बद्धमिति न तस्य शुद्धत्वम् । अशुद्धस्वभावस्य न कदाचित् शुद्धत्वमिति च तत्पक्षः । ",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B142"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "  उपाधिमिथ्यात्वाङ्गीकारे चान्योन्याश्रयत्वादि(दयो) दोषा उक्ताः । न चानादिकर्मभेदाद्भेदः । औपाधिकभेदसिद्धौ कर्मभेदसिद्धिः, तत्सिद्धौ च तत्सिद्धिरित्यन्योन्याश्रयत्वात् । अतोऽनन्तदोषदुष्टत्वात् ग्रन्थबहुत्वं स्यादित्येवोपरम्यते । अतः सर्वप्रमाणविरुद्धत्वान्नाभेदे श्रुतितात्पर्यम् । ",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B143"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "  सर्वशब्दावाच्यस्य लक्षणाऽपि न दृष्टेति न तस्य शास्त्रगम्यत्वम् । अतोऽवाच्यत्वादज्ञेयत्वात् शून्यमेव तदिति प्राप्तम् । नच स्वेनापि ज्ञेयत्वं तैरुच्यते । कर्तृकर्मविरोध इति हि ते वदन्ति ।",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B144"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " न च स्वरूपमन्यद्वा ज्ञेयं ज्ञातारं च विना ज्ञानं दृष्टम् । अतो ज्ञातृज्ञेयाभावात् ज्ञानस्यापि शून्यतैव । अतः शून्यवादान्न कश्चित् विशेषः । न च ज्ञातृज्ञेयरहितं ज्ञानं क्वापि दृष्टम् । ",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C01_B145"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अप्राप्ताच्चेश्वरभेदस्य नाभेदे श्रुतितात्पर्यं युज्यते । ",
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahopanishat_id"
},
"text": "‘सर्वोत्तमं सर्वदोषव्यपेतं गुणैरशेषैः पूर्णमन्यं समस्तात् । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " वैलक्षण्याज्ज्ञापयितुं प्रवृत्ताः सर्वे वेदा मुख्यतो नैव चान्यत् ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति महोपनिषदि ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "अतः सर्वागमैरेव सर्वस्मात् भिन्नत्वेन सर्वस्माद्विशिष्टत्वेन च विज्ञेयो भगवान् नारायण इति सिद्धम् ॥",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितः श्रीमद्विष्णुतत्त्वविनिर्णयः प्रथमः परिच्छेदः ॥ ",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t"
},
{
"tag": "chapter",
"attrs": {
"id": "VTN_C02",
"type": "adhyaya",
"name": "द्वितीयः परिच्छेदः"
},
"text": "\n\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "chapter-heading",
"text": "द्वितीयः परिच्छेदः",
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C02_B001"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Paramashruti_id"
},
"text": "ब्रह्मा शिवः सुराद्याश्च शरीरक्षरणात् क्षराः । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "लक्ष्मीरक्षरदेहत्वादक्षरा तत्परो हरिः ॥"
}
]
}
]
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Paramashruti_id"
},
"text": "स्वातन्त्र्यशक्तिविज्ञानसुखाद्यैरखिलैर्गुणैः । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "निस्सीमत्वेन ते सर्वे तद्वशाः सर्वदैव च ॥"
}
]
}
]
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Paramashruti_id"
},
"text": "सर्गस्थितिक्षययतिप्रकाशावृतिबन्धनम् । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "सर्वक्षराणामेकः स कुर्यात् सात्विकमोक्षणम् ॥"
}
]
}
]
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Paramashruti_id"
},
"text": "सर्गस्थितियतिज्योतिर्नित्यानन्दप्रदोक्षरे । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "चेष्टाप्रदश्च सर्वेषामेक एव परो हरिः ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तस्य नान्योस्ति सर्गादिकर्ता निर्दोषकश्च सः ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति परमश्रुतिः ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Skandapurana_id"
},
"text": "‘ब्रह्मशेषसुपर्णेशशक्रसूर्यगुहादयः । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "सर्वे क्षरा अक्षरा तु श्रीरेका तत्परो हरिः ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति स्कान्दे ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C02_B002"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘यं कामये तं तमुग्रं कृणोमि तं ब्रह्माणं तमृषिं तं सुमेधाम् ॥(ऋ.सं.१०.१२५.५)"
}
],
"tail": " "
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "अहं रुद्राय धनुरातनोमि ब्रह्मद्विषे शरवे हन्त वा उ । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " अहं जनाय समदं कृणोम्यहं द्यावापृथिवी आविवेश ॥(ऋ.सं.१०.१२५.६)"
}
]
}
]
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": " ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "अहं सुवे पितरमस्य मूर्धन् मम योनिरप्स्वन्तस्समुद्रे ॥’(ऋ.सं.१०.१२५.७)"
}
]
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahanarayanopanishat_id"
},
"text": " ‘यमन्तः समुद्रे कवयो वयन्ति तदक्षरे परमे प्रजाः ॥ ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " यतः प्रसूताः जगतः प्रसूती तोयेन जीवान् व्यससर्ज भूम्याम् । "
},
{
"tag": "br",
"tail": " यदोषधीभिः पुरुषान् पशूंश्च विवेश भूतानि चराचराणि ॥ "
},
{
"tag": "br",
"tail": " अतः परं नान्यदणीयसं हि परात् परं यन्महतो महान्तम् । यदेकमव्यक्तमनन्तरूपं विश्वं पुराणं तमसः परस्तात् ॥ "
},
{
"tag": "br",
"tail": " तदेवर्तं तदु सत्यमाहुस्तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम् ।’(म.ना.उ.१.३-६)"
}
]
}
]
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘अस्य देवस्य मीळ्हुषो वया विष्णोरेषस्य प्रभृथे हविर्भिः । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " विदे हि रुद्रो रुद्रियं महित्वं यासिष्टं वर्तिरश्विनाविरावत् ॥’(ऋ.सं.७.४०.५)"
}
]
}
]
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत ।  ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " मुखादिन्द्राश्चाग्निश्च प्राणाद्वायुरजायत ।’(ऋ.सं.१०.९०.१३)"
}
]
}
]
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahopanishat_id"
},
"text": "‘एको(ह वै) नारायण आसीन्न ब्रह्मा नेशानो (नापो) नाग्नीषोमौ नेमे द्यावापृथिवी।’(महोपनिषत्१.२)"
}
],
"tail": ","
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "  ‘एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः ।’"
}
],
"tail": ","
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": " ‘ स मुनिर्भूत्वा समचिन्तयत् तत एते व्यजायन्त ।’"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘विश्वो हिरण्यगर्भोग्निर्यमो वरुणरुद्रेन्द्रा ’"
}
],
"tail": " इति ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘वासुदेवो वा इदमग्र आसीन्न ब्रह्मा न चशङ्करः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " नेन्द्रसूर्यौ न च गुहो न सोमो न विनायकः॥’"
}
]
}
],
"tail": " इत्यादिश्रुतिभ्यश्च ।"
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C02_B005"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shwetashvataropanishat_id"
},
"text": "‘यस्मात् परं नापरमस्ति किञ्चित्’(३.९)"
}
],
"tail": " इत्यत्राप्यपरमस्तीत्येवार्थः । अन्यथा "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shwetashvataropanishat_id"
},
"text": "‘तेनेदं पूर्णं..(पुरुषेण सर्वम्॥) ततो यदुत्तरतरं तदरूपमनामयम्।’(३.९-१०)"
}
],
"tail": " इति वाक्यशेषविरोधात् । ‘तेनेदम्’ इत्युक्तमेव ‘तत’ इति परामृश्यते । अन्यथा ‘यस्मात् परं न’ इत्युक्तिविरोधात् ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C02_B006"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘‘नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति तं वै विष्णुं परममुदाहरन्ति ।’"
}
],
"tail": " "
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘‘तस्यैव सर्वनामानि व्यतिरिक्तस्य सर्वतः(शः) । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " यः स्वतन्त्रः सदैवैकः स विष्णुः परमो मतः ॥’"
}
]
}
],
"tail": " "
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "इत्यादि श्रुतिभ्योऽन्यनामान्यस्यैवेति नान्येषां सर्वेश्वरत्वादिकमुच्यते । सर्ववेदेष्वप्यस्यादोषवचनादादावभावावचनाच्च तद्वचनाच्चान्येषां  सर्वेषां वेदेषु सर्वेषु । तेषां सर्वनामत्वानुक्तेश्च ।",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C02_B007"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Paramashruti_id"
},
"text": "‘उत्पत्तिर्वासुदेवस्य प्रादुर्भावो न चापरः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "देहोत्पत्तिस्तदन्येषां ब्रह्मादीनां तदीरणात् ॥"
}
]
}
],
"tail": " "
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Paramashruti_id"
},
"text": "देहोऽनादिर्हरेर्नित्यो ब्रह्मादीनामनित्यकाः । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " मुख्योत्पत्तिस्तदन्येषां प्रादुर्भावो हरेर्जनिः ॥’"
}
]
}
],
"tail": "  इति परमश्रुतेश्च ॥"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितः श्रीमद्विष्णुतत्त्वविनिर्णयः द्वितीयः परिच्छेदः ॥",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t"
},
{
"tag": "chapter",
"attrs": {
"id": "VTN_C03",
"type": "adhyaya",
"name": "तृतीयः परिच्छेदः"
},
"text": "\n\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "chapter-heading",
"text": "तृतीयः परिच्छेदः",
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C03_B001"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Paramopanishat_id"
},
"text": "‘वर्जितः सर्वदोषैर्यो गुणसर्वस्वमूर्तिमान् । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " स्वतन्त्रो यद्वशाः सर्वे स विष्णुः परमो मतः ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति परमोपनिषदि ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C03_B002"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmandapurana_id"
},
"text": "‘नित्यपूर्णाखलिगुणो विदोषः सर्वदैव यः । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "स्वतन्त्रः स परो (परमो) विष्णुर्जन्ममृत्यादिवर्जितः ॥’"
}
]
}
]
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "नारद उवाच ।",
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmandapurana_id"
},
"text": "‘निर्दोषश्चेत् कथं विष्णुर्मानुषेषूदपद्यत ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "चिन्ताश्रमव्रणाज्ञानदुःखयुग् दृश्यते कथम् ॥"
}
]
}
]
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmandapurana_id"
},
"text": "एष मे संशयो ब्रह्मन् हृदि शल्य इवार्पितः । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " अनुद्धार्योऽपरैर्मत्यैः सूक्तिशक्त्या तमुद्धर ॥"
}
]
}
],
"tail": " "
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C03_B003"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ब्रह्मोवाच ।",
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmandapurana_id"
},
"text": "स्त्रीपुंमलाभियोगात्मदेहो विष्णोर्न जायते । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "  किन्तु निर्दोषचैतन्यसुखां नित्यां स्वकां तनुम् ॥"
}
]
}
]
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmandapurana_id"
},
"text": "प्रकाशयति सैवेयं जनिर्विष्णोर्न चापरा । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " तथाऽप्यसुरमोहाय परेषां च क्वचित् क्वचित् ॥"
}
]
}
]
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmandapurana_id"
},
"text": "दुःखाज्ञानभ्रमादीन् स दर्शयेच्छुद्धसद्गुणः । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " क्व व्रणादि क्व चाज्ञानं स्वतन्त्राचिन्त्यसद्गुणे ॥"
}
]
}
]
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmandapurana_id"
},
"text": "दोर्लभ्यायैव मौक्षस्य दर्शयेत् तान्यजो हरिः । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " मिथ्यादर्शनदोषेण तेन मुक्तिं न यान्ति च ॥"
}
]
}
]
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmandapurana_id"
},
"text": "तमो यान्ति च तेनैव तस्माद्दोषविवर्जितम् । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " प्रादुर्भावगतं चैव जानीयाद्विष्णुमञ्जसा ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति ब्रह्माण्डे ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C03_B004"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahopanishat_id"
},
"text": "गुणक्रियादयो विष्णोः स्वरूपं नान्यदिष्यते । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " अतो मिथोऽपि भेदो न तेषां क्वचित् कदाचन ॥"
}
]
}
],
"tail": " "
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahopanishat_id"
},
"text": "स्वरूपेऽपि विशेषोऽस्ति स्वरूपत्ववदेव तु ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " भेदाभावेऽपि तेनैव व्यवहारश्च सर्वतः ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति महो(परमो)पनिषदि ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C03_B  005"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmatarka_id"
},
"text": "अभिन्नत्वमभेदश्च यथा भेदविवर्जितम् । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "व्यवहार्यं पृथक् च स्यादेवं सर्वे गुणाः हरेः ॥"
}
]
}
]
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmatarka_id"
},
"text": "अभेदाभिन्नयोर्भेदा यदि वा भेदभिन्नयोः । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अनवस्थितिरेव स्यान्न विशेषणतामतिः ॥ "
}
]
}
],
"tail": " "
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmatarka_id"
},
"text": "मूलसम्बन्धमज्ञात्वा तस्मादेकमनन्तधा । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " व्यवहार्यं विशेषेण दुस्तर्कबलतो हरेः ॥ "
},
{
"tag": "br",
"tail": " विशेषोऽपि स्वरूपं स स्वनिर्वाहकताऽस्य च ॥’"
}
]
}
],
"tail": "  इति ब्रह्मतर्के ॥ "
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C03_B006"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘एकमेवाद्वितीयं तत् ’(छां.उ.६.१)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Kathopanishat_id"
},
"text": "‘नेह नानास्ति किञ्चन’(कठ.२.१.११)"
}
]
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Kathopanishat_id"
},
"text": "‘मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति।’ (कठ.२.१.१०)"
}
],
"tail": " "
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Kathopanishat_id"
},
"text": "‘यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " एवं धर्मान् पृथक् पश्यन् तानेवानु विधावति ॥(कठ.२.१.१४)’"
}
]
}
],
"tail": " इत्यादिश्रुतेश्च ॥"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C03_B007"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmatarka_id"
},
"text": "‘देशः सर्वत्र पुरुषः स्वतन्त्रः कालनित्यता । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "इत्यादिषु स्वसम्बन्धो यथैव गुणरूपिणः ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "गुणित्वं गुणभोक्तृत्वं स्याद् विष्णोस्तच्च स स्वयम् ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति ब्रह्मतर्के ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C03_B008"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Paramashruti_id"
},
"text": "विष्णुं सर्वगुणैः पूर्णं ज्ञात्वा संसारवर्जितः । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "निर्दुःखानन्दभुङ् नित्यं तत्समीपे स मोदते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "मुक्तानां चाश्रयो विष्णुरधिकोधिपतिस्तथा ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तद्वशा एव ते सर्वे सर्वेदैव स ईश्वरः ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति परमश्रुतिः ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C03_B009"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mundakopanishat/Atharvanopanishat_id"
},
"text": "‘अमृतस्यैष सेतुः’(मुण्डक.४.६(२.२.५))"
}
],
"tail": " ,"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Taittiriyopanishat_id"
},
"text": "‘सोश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता’(ब्रह्मवल्लि.२(तै.उ.२.२))"
}
],
"tail": " इत्यादि च ॥"
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Padma_id"
},
"text": "‘नृपाद्या शतधृत्यन्ताः मुक्तिगा उत्तरोत्तरम् । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "गुणैः सर्वै शतगुणा मोदन्त इति हि श्रुतिः ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति पाद्मे ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C03_B010"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अतो निश्शेषदोषवर्जितः पूर्णानन्तगुणो नारायण इति सिद्धम् ।",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C03_B011"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं बट् तद्दर्शतमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् ।",
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "वायो रामवचोनयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं वपुः मध्वो यत्तु तृतीयमेतदमुना ग्रन्थः कृतः केशवे ॥",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "VTN_C03_B012"
},
"text": " \n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स्वतन्त्रायाखिलेशाय निर्दोषगुणरूपिणे । ",
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रेयसे मे सुपूर्णाय नमो नारायणाय ते ॥",
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितः श्रीमद्विष्णुतत्त्वविनिर्णयः तृतीयः परिच्छेदः ॥",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t"
}
],
"tail": "\n\t"
}
],
"tail": "\n"
},
},
"blocks": [
"blocks": [
Retrieved from "https://dev.anandamakaranda.in/JSON:Vishnutattvavinirnaya"