Aitareya: Difference between revisions

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S01_V01_B03" data-verse="AIT_C02_S01_V01" data-block-id="AIT_C02_S01_V01_B03">एष एव सदा पन्था भगवान् पुरुषोत्तमः ।<br/>

नित्यं स्वप्राप्तिहेतुत्वात्, कर्तृत्वात् कर्म मातृतः ॥<br/>

ब्रह्मैव गुणपूर्णत्वात्, सत्यं साधुस्वरूपतः ।<br/>

क्‍वापि तं विस्मरेन्नैव त्यक्त्वा तं नेतरं व्रजेत् ॥<br/>

पूर्वे नैनं तत्यजुर्हि ब्रह्माद्यास्तेन संसृतेः ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S01_V03_B01" data-verse="AIT_C02_S01_V03" data-block-id="AIT_C02_S01_V03_B01">विहायस्ययनात् प्रोक्ता वयांसीति पिशाचकाः ।<br/>

वर्तितज्ञानतो वङ्गा नरास्तैरवनं सदा ।<br/>

अन्नरूपैर्गृध्नवो हि वङ्गावगधनामकाः ॥<br/>

राक्षसा असुरा ईरपादा इति समीरिताः ।<br/>

धर्मो ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यं चतुरात्मकः ॥<br/>

वायुर्देवोऽत्रासुराणामैश्वर्य गुण एव हि ।<br/>

ईरपादास्ततः प्रोक्तास्ते त्रयो विष्णुमत्यजन् ॥<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S02_V01_B04" data-verse="AIT_C02_S02_V01" data-block-id="AIT_C02_S02_V01_B04">‘वृत्रं यदिन्द्र शवसाऽवधीरहिमादित् सूर्यं दिव्यारोहयो दृशे ।<br/>

यत्सूर्यस्य हरितः पतन्तीः पुरस्सतीरुपरा एतसे कः ॥<br/>

सीदन्निन्द्रस्य जठरे कनिक्रदन्नृभिर्यतस्सूर्यमारोहयो दिवि’।(ऋ.सं.१०.९०.१३)<br/>

‘चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोस्सूर्यो अजायत ।’ (ऋ.सं.८.४.२९)<br/>

‘यस्सूर्यं य उषसं जजान यो अपां नेता स जनास इन्द्रः ।<br/>

उद्वेति प्रसविता जनानां महान् केतुरर्णवः सूर्यस्य’।(ऋ.सं.२.१२.७)<br/>

‘येनावृतं खं च दिवं महीं च येनादित्यस्तपति तेजसा भ्राजसा च ।<br/>

यमन्तः समुद्रे कवयो वयन्ति यदक्षरे परमे प्रजाः’।(म.ना.उ.१.३)<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S02_V01_B05" data-verse="AIT_C02_S02_V01" data-block-id="AIT_C02_S02_V01_B05">‘ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्यवर्तीनारायणः सरसिजासनसन्निविष्टः ।<br/>

केयूरवान् मकरकुण्डलवान् किरीटी हारी हिरण्मयवपुर्धृतशङ्खचक्रः ॥’(तं.सासं. उ.प्र.व.अ.६२.श्लो.१७) इति नारसिंहपुराणे ।<br/>

‘तापनी पाचिका चैव शोषणी च प्रकाशनी ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S02_V01_B06" data-verse="AIT_C02_S02_V01" data-block-id="AIT_C02_S02_V01_B06">‘यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S02_V01_B07" data-verse="AIT_C02_S02_V01" data-block-id="AIT_C02_S02_V01_B07">न च विष्णोरन्याधीनत्वं श्रुतिषूक्तं कुत्रचित् । उत्पत्तिस्तु प्रादुर्भावापेक्षया । ‘एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः’(महोपनिषत्.१) इति महाप्रलये तस्यैवावस्थानश्रुतेः । ‘यं कामये तं तमुग्रं कृणोमि तं ब्रह्माणं तमृषिं तं सुमेधाम्’(ऋ.सं.१०.१२५.५) इत्यादि ब्रह्मशिवादीनां देव्यधीनपद-प्राप्तिमुक्त्वा तस्या अपि भगवदधीनत्वं ‘मम योनिरप्स्वं१तः समुद्रे । ततो वितिष्ठे भुवना नु विश्वा। परो दिवा पर एना पृथिव्या’(ऋ.सं.१०.१२५.७) इत्याह । ‘अहं रुद्राय धनुरातनोमि ब्रह्मद्विषे शरवे हन्तवा उ । अहं सुवे पितरमस्य मूर्धन्’(ऋ.सं.१०.१२५.६-७) इति ब्रह्मरुद्रयोर्देव्याः सकाशात् सृष्टिसंहारौ चोक्तौ ।<br/>

‘अस्य देवस्य मीळ्हुषो वया विष्णोरेषस्य प्रभृथे हविर्भिः ।<br/>

विदेहि रुद्रो रुद्रियं महित्वं यासिष्टं वर्तिरश्विनाविरावत् ॥’(ऋ.सं.७.४०.५)<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S02_V02_B01" data-verse="AIT_C02_S02_V02" data-block-id="AIT_C02_S02_V02_B01">‘क्षितिपा मनुष्यगन्धर्वा देवाश्च पितरश्चिराः ।<br/>

आजानजाः कर्मदेवास्तात्त्विका दक्ष एव च ॥<br/>

शक्रश्चोमा च रुद्रश्च भारती वायुरेव च ।<br/>

मुक्ता उक्ताः शतगुणा बलज्ञानसुखादिभिः ॥<br/>

विष्णुभक्त्यादिभिश्चैव गुणैः सर्वैः क्रमाधिकाः ।<br/>

तस्माद्रमा ततो विष्णुरनन्तगुणतोऽधिकः ॥<br/>

नित्यमुक्तः स्वतन्त्रश्च न चान्यस्तादृशः क्‍वचित् ।<br/>

कुत एवाधिकोऽन्यः स्याद् यन्मुक्ता अपि तद्वशाः ॥<br/>

रमाऽपि तद्वशा नित्यं स नान्यस्य वशे प्रभुः ।<br/>

न भेदः शेषशिवयोः सुपर्णः शेषसंमितः ॥<br/>

कामः शक्रसमो नित्यं प्रतिबिम्बाश्च ते क्रमात् ॥’<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S02_V03_B02" data-verse="AIT_C02_S02_V0३" data-block-id="AIT_C02_S02_V03_B02">प्राणस्थः प्राणनामासावपानेऽपाननामकः ।<br/>

नेतृत्वाच्चापनेतृत्वाद् भगवान् पुरुषोत्तमः ॥इति च ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S02_V06_B01" data-verse="AIT_C02_S02_V06" data-block-id="AIT_C02_S02_V06_B01">एभ्यः प्राणिभ्यो गतवानित्यृक् । गच्छति हि मरणकाले ।<br/>

‘ब्रह्मणा सम्परित्यक्तो मृत इत्युच्यते बुधैः’ इति हि भारते ।<br/>

‘म्रियमाणमिमं जीवं वासुदेवादिदेवताः ।<br/>

त्यक्त्वा भागेन गच्छन्ति भागतोऽनुव्रजन्ति तम् ॥<br/>

गतैर्भागैरपि पुनर्विशेयुर्भोगसिद्धये ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S02_V06_B02" data-verse="AIT_C02_S02_V06" data-block-id="AIT_C02_S02_V06_B02">‘अर्च= गतिपूजनयोः’, ‘ऋ=गतौ’ इति धातोः । सर्वेभ्योऽर्धेभ्यः स्थानेभ्यः शरीरेभ्यो गतवानित्यर्धर्चः । सर्वाणि भूतान्यपादि । ‘पद=गतौ’ तस्मात् पदं नाम । अधिकं क्षरतीत्यक्षरम् । क्षरणं नाम सन्ततदानम् । ‘क्षर= विनाशसन्ततदानयोः’ इति धातोः । <br/>

             (समुद्र-मेघ-वृक्षपतन-भेरीताडनादिसर्वघोषा अपि तस्यैव नामानि)<br/>

             <span class="gr-unknown-inline gr-tag-bhashya">एवमृषिषु शब्देषु च व्यवह्रियमाणानि सर्वाणि नामानि विष्णोरेव मुख्यतः । किमु देवतानामानि !</span><br/>

             <span class="gr-unknown-inline gr-tag-bhashya">‘यो देवानां नामधा एक एव तं सम्प्रश्नं भुवना यन्त्यन्या’(ऋ.सं.१०.८८.१००) ।<br/>

               ‘इन्द्रं मित्रं वरुणमग्निमाहु रथो दिव्यः स सुपर्णो गरुत्मान्’ ।(ऋ.सं.१.१६४.४६)<br/>

               ‘यमिन्द्रमाहुर्वरुणं यमाहुर्यं मित्रमाहुर्यमु सत्यमाहुः ।’(तै.ब्रा.३.७.९.३)<br/>

               ‘नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति तं वै विष्णुं परममुदाहरन्ति’ ॥(भाल्लवेयश्रुतिः, ब्र.सू.भा.१.१.१)<br/>

               इत्यादिश्रुतिभ्यः । न केवलमृष्यादीनां नाम भगवतः, सर्वे वेदा अपि तस्यैव नामानि, किमु च वेदाः समुद्र-मेघ-वृक्षपतन-भेरीताडनादिसर्वघोषा अपि तस्यैव नामानि यथायोग्यं योजनीयानि ! एकमेव व्याहरणम्= एकप्रकारमेव नाम । निर्दोषगुणपूर्तिवाचकत्वादेकप्रकारता । प्राणे नारायण एव= नारायणविषय एव व्याहारः । ऋचस्तु विशेषत इन्द्रादिनामवतो विष्णोर्गुणान् अल्पज्ञानाम् अपि प्रकाशयन्तीति प्राणे नारायणे एवेति विद्यात् ।</span><br/>

             <span class="gr-unknown-inline gr-tag-bhashya">उक्तं च बृहत्संहितायाम्–<br/>

               ‘हुङ्कारेण सहैवाब्धिः सर्वाभिभवशक्तिताम् ।<br/>

               विष्णोर्वक्ति यतो हुं च पराभिभववाचकः ।<br/>

               ओमिति स्वरते नित्यं वायुर्मेघेषु संस्थितः ।<br/>

               बलवन्नादसंयुक्तो ह्यधिकोच्चत्वमस्य तु ।<br/>

               ओङ्कारस्यार्थ उद्दिष्ट उक्तार्थाधिक्यमेव च ।<br/>

               नादो बली प्रवदति तथा भेरीध्वनिः प्रभोः ।<br/>

               अनुदात्तस्वरूपत्वाद् औदार्यं वदतीशितुः ॥</span><br/>

             <span class="gr-unknown-inline gr-tag-bhashya">तदपेक्षयाऽन्यनीचत्वं घण्टाद्याः स्वरितात्मकाः ॥<br/>

               उच्चस्थितिमुदात्तस्तु स्वर्णचञ्च्वादिकः स्वरः ।<br/>

               विष्णोर्वक्ति, तथा मन्द्रः श्वासादिः प्रचयात्मकः ।<br/>

               एकप्रकारतां विष्णोः सदाऽचाल्यां वदत्यपि ॥<br/>

               इत्यादयः सर्वघोषा विष्णोरेव गुणोन्नतिम् ।<br/>

               वदन्ति, किमु वेदाद्या, मार्जाराद्यभिधास्तथा ॥<br/>

               मारयित्वा प्रभक्ष्यैव जरयत्यखिलं जगत् ।<br/>

               तेन मार्जार उद्दिष्टो, मोषणान्मूषको हरिः ॥<br/>

               वर्षणाद् वृष उद्दिष्टो, बलनाद् बलिनामकः ।<br/>

               तारणात् तृणनामाऽसावित्याद्येकोऽभिधीयते ॥</span><br/>

               (सर्वनामा भगवान् सर्वविलक्षणः)<br/>

             <span class="gr-unknown-inline gr-tag-bhashya">सर्वनामाऽपि भगवान् सर्वशक्तिश्च सर्ववित् ।<br/>

               ब्रह्मरुद्रादिजीवेभ्यो जडेभ्यः श्रिय एव तु ।<br/>

               व्यतिरिक्तः सदाऽनन्तसान्द्रानन्दैकरूपकः ।<br/>

               तस्यैव मुख्यनामानि समाकृष्येतरेष्वपि ।<br/>

               उपचारात् प्रवर्तन्ते व्यवहारप्रसिद्धये ।<br/>

               तथैव सर्वनामानि प्रवर्तन्ते च मारुते ।<br/>

               न तावन्मुख्यवृत्त्यैव, मुख्यतोऽन्यव्यपेक्षया ।<br/>

               मुख्यतः सर्वनामा तु विष्णुरेको न चापरः ।<br/>

               तस्मात् प्राणादिशब्दाश्च विष्णावेव हि मुख्यतः ।<br/>

               अन्यव्यपेक्षया वायौ मुख्यवृत्तिर्विधीयते ।<br/>

               वायुश्च सूर्यसंस्थः संस्तपत्येतज्जगत्त्रयम् ।<br/>

               आज्ञयैव हरेर्वायोः शक्त्या सूर्यस्तपत्ययम् ॥’ इत्यादि च ।</span><br/>

               (मुख्यवायुरपि सर्ववेदप्रतिपाद्यः)<br/>

             <span class="gr-unknown-inline gr-tag-bhashya">न प्रसिद्धसूर्यस्येयं तापनशक्तिरिति ज्ञापयितुं ‘प्राणो ह्येष य एष तपति’ इत्युक्तम् । ‘प्राणाद्वा एष उदेति प्राणेऽस्तमेति’(बृ.उ.३.६.२३,सप्तान्नब्राह्मणम्) इति च श्रुतिः । प्राणशब्दश्च मुख्यतो विष्णौ प्रवर्तमानोऽपि वायावपि वर्तते । अतः सर्ववेदाद्यभिधेयत्वं वायोरप्यस्ति । ‘प्राणस्य प्राणः’(केन.१.३) इति श्रुतेरुभयोरपि प्राणशब्दः प्रसिद्ध एव ।‘अयं वाव शिशुर्योऽयं मध्यमः प्राणः’(बृ.४.२.१) इति वायोर्विशेषणादुत्तमप्राणो विष्णुरिति च सिद्धम् ।</span>              <br/>

             <span class="gr-unknown-inline gr-tag-bhashya">द्वावात्मानौ हि वेदेषु द्वौ प्राणौ द्वौ च चेतनौ ।<br/>

               अज्ञानाभिभवास्पृष्टौ वायुर्नारायणश्च तौ ।<br/>

               तदन्ये चेतनास्सर्वे प्राणाश्चात्मान एव च ।<br/>

               अज्ञानाभिभवस्पृष्टास्तस्मात् ते ह्यधमाः श्रुताः ।<br/>

               मध्यमो वायुरेवैक, उत्तमः केवलो हरिः ।<br/>

               सर्वशब्दोदितौ तस्माद् एतौ द्वावेव नापरः ।<br/>

               अन्ये चैव मितैः शब्दैरुच्यन्ते नामितैः क्‍वचित्।<br/>

               श्रीरप्यखिलशब्दोक्ता विष्णुवन्न तु मुख्यतः ॥<br/>

               तस्मादमितनामानावपि तौ मितनामवत् ।<br/>

               श्रीश्च वायुश्च विष्णुस्तु मुख्योक्तेरमिताभिधः ॥<br/>

               अनन्तनामकत्वाच्च सोऽनन्तगुण ईरितः ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V01_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V01" data-block-id="AIT_C02_S04_V01_B01">एको नारायणस्त्वासीत् प्रलये रमया सह ।<br/>

नित्याततगुणत्वात् स आत्मेति श्रुतिषूदितः ।<br/>

इदं सर्वमपेक्ष्यासौ कालतो गुणतस्तथा ।<br/>

अग्र्य एव समस्तेभ्यस्तद्वशत्वाद् रमाऽपि सा ।<br/>

विद्यमानाऽपि नाग्रस्था गुणैरूना ततो यतः ।<br/>

न ब्रह्मा न शिवश्चाऽसीन्नैवान्यच्च मिषत् क्वचित्।<br/>

सुप्तास्तत्र यतो जीवाः सर्वे ब्रह्मशिवादिकाः ।<br/>

असुप्ता श्रीश्च मुक्ताश्च स्वतन्त्रोन्मेषवर्जनात् ।<br/>

अनुन्मेषा एव तेऽपि स्वतन्त्रोन्मेष एकराट् ।<br/>

नारायणो न चान्योऽस्ति पूर्णोन्मीलद्गुणात्मकः ।<br/>

पराधीनेन वित्तेन भुञ्जन्नपि हि भिक्षुकः ।<br/>

वित्तवानिति नैवोक्तस्तथा श्रीर्मुक्तिगा अपि ।<br/>

मिषन्तोऽप्यन्यतन्त्रत्वान्न मिषन्तः कथञ्चन ।<br/>

सर्वदाऽप्येक एवायं स्वतन्त्रो नापरः क्वचित्।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V02_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V02" data-block-id="AIT_C02_S04_V02_B01">स ऐच्छद्भगवान् विष्णुः स्रष्टुं लोकाभिमानिनः ॥<br/>

लोकाभिधानवद्देवाञ्जडलोकांश्च शाश्वतः ।<br/>

स लोकेभ्यः पूर्वतनान् अबाख्यान् महदादिकान् ॥<br/>

ब्रह्मशर्वादिकान् सृष्ट्वा जडैस्सह जनार्दनः ।<br/>

दिवमाकाशमुर्वीं च ससृजेऽथ द्विसप्तकान् ॥<br/>

इति सृष्ट्वा स लोकांस्तु पुनस्तानेव लोकपान् ।<br/>

अण्डान्तः स्रष्टुमैच्छच्च तेषां पूज्यत्वसिद्धये ॥<br/>

अम्नामकेभ्यस्तेभ्यः स पूर्वसृष्टेभ्य एव तु ।<br/>

सर्वजीवाधिकत्वात् तु ब्रह्माणं पुरुषाभिधम् ॥<br/>

अंशेनोद्धृत्य रुद्राद्यैः सह चैनमयोजयत् ।<br/>

तथैव चेतनानाञ्च भागानुद्धृत्य पिण्डवत् ॥<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V03_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V03" data-block-id="AIT_C02_S04_V03_B01">पुनरैच्छञ्जगन्नाथस्तस्याङ्गोत्पत्तिम् अच्युतः ॥<br/>

अण्डवन्मुखमस्यासीत् प्रथमं तु शिरोऽभिधम् ।<br/>

भिन्नमास्यं पुनस्तस्य विष्णोरेवेच्छया प्रभुः ॥<br/>

तत्र वाङ्नामकं रूपं वह्नेरासीत् पुरातनम् ।<br/>

तस्यैवाथ द्वितीयं च यदग्निरिति गीयते ।<br/>

तथैव नासिकातोऽभून् मुख्यवायोः सुतो मरुत् ।<br/>

प्राणो वायुरिति द्वेधा, चक्षुषोऽभूत् तथा रविः ।<br/>

द्विरूप एव, कर्णाभ्यां मित्र-धर्म-अप्प-वित्तपाः ।<br/>

दिग्देवता द्विरूपेण बभूवुः सर्व एव च ।<br/>

हृदयाद् गरुडानन्तशिवचन्द्राः पृथक् पृथक् ।<br/>

मनो बुद्ध्यभिमानाश्च तन्नामानश्च जज्ञिरे ।<br/>

त्वचश्च रोमनामानो वृक्षनामान एव च ।<br/>

द्विविधाः पारिजाताद्या बभूवुर्ब्रह्मदेहतः ।<br/>

हस्ताभ्यां द्विविधः शक्रः, पद्भ्यां तत्सूनुरेव च ।<br/>

यज्ञस्त्वजनि, पायोश्च यमो निर्ऋतिरेव च ।<br/>

रेतोऽम्नामा द्विरूपस्तु शिव एव च गुह्यतः ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V04_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V04" data-block-id="AIT_C02_S04_V04_B01">एवं रूपद्वयेनापि स्तुवन्तो विष्णुमव्ययम् ।<br/>

दिव्याम्बराः कुण्डलिनः प्राविशन्नुदकार्णवम् ।<br/>

तदाऽशनापिपासाख्यं द्विरूपं मारुतं पुनः ।<br/>

तस्मिन् देवसमूहे तु विष्णुः प्रावेशयत् प्रभुः ।<br/>

तेऽब्रुवन् देहि नो वासं यत्र चान्नमदामहे ।<br/>

गोरूपमेभ्यो ब्रह्माणं ददौ नारायणः प्रभुः ।<br/>

तत्र प्रविश्य ते देवा नालमित्यब्रुवन् पुनः ।<br/>

अश्वरूपं विरिञ्चश्च पुनरेवाददत् प्रभुः ।<br/>

तद्रूपेऽपि प्रविश्यैव नालमित्यब्रुवन् पुनः ।<br/>

पूर्वसृष्टं पुमाकारं ब्रह्मणोऽदात् पुनर्हरिः ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V05_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V05" data-block-id="AIT_C02_S04_V05_B01">... विशतेति स चाब्रवीत् ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V06_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V06" data-block-id="AIT_C02_S04_V06_B01">अशनापिपासामानी तु द्विरूपो मारुतोऽवदत् ।<br/>

‘कुर्वाज्ञामावयोश्चैव यथा त्वच्छासनानुगौ ॥<br/>

नित्यं भवाव’ इति, हरिः ‘सर्वत्र प्रविश’ इत्यमुम् ।<br/>

आह, तस्माद् देवतानां सर्वासां भागभुङ् मरुत् ॥<br/>

एक एव प्राणनामा, नाभिस्थोऽपि स एव हि । अशनापिपासापानश्च मृत्युश्चेति चतुर्विधः ॥<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V07_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V07" data-block-id="AIT_C02_S04_V07_B01">पुनरैच्छत् केशवोऽसावन्नमेभ्यः सृजा इति ।<br/>

अबाख्याः देवताः पूर्वसृष्टा ब्रह्मादिकाः पुनः ।<br/>

ददर्श(ददर्शाऽशु .हृ) सुविशालाभ्यां नेत्राभ्यां पुष्करेक्षणः ।<br/>

तद्दर्शनात् तदिच्छातस्तासां देहोऽभवत् पृथक् ।<br/>

सर्वासामपि देहैकदेशेभ्यो मिळितं शुभम् ।<br/>

सर्वैरधिष्ठितं चैव विरिञ्चेन विशेषतः ।<br/>

दिव्यावयवसम्पन्नमेकमेव सुलोचनम् ।<br/>

भोग्यभोक्त्रात्मना नास्ति तस्य दुःखं कथञ्चन ।<br/>

ते हि देवाः स्वयं भोग्याः स्वयं भोक्तार एव च ।<br/>

क्रीडन्ते मोदिनो नित्यम्, तथाऽप्यन्नात्मकस्त्वसौ ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V08_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V08" data-block-id="AIT_C02_S04_V08_B01">... तं तदाऽसौ चतुर्मुखः ।<br/>

अत्तुं वागादिभिः सर्वैरैच्छन्नाप्यशकत् तदा ।<br/>

जानन्नपि क्रीडयैव तारतम्यं प्रकाशयन् ।<br/>

एवं चकार ब्रह्मा स क्वाज्ञानं लोककर्तरि ।<br/>

क्षुत्पिपासदयश्चैव देवानां भोगसाधकाः ।<br/>

न तु पीडाकरास्तेषामैश्वर्यादिगुणोन्नतेः ।<br/>

अन्नमूर्तिं ततो ब्रह्मा प्रधानेनैव वायुना ।<br/>

अपानाख्येनात्तुमैच्छत् तदैवाशकदाशु सः ।<br/>

तस्माद् भोक्तैक एवासौ सर्वस्यान्नस्य मारुतः ।<br/>

तत्प्रसादात् परेऽश्नन्ति किञ्चित् किञ्चिन्न चाखिलम् ।<br/>

आयूरूपोऽखिलानां च देवानां वायुरेव हि ।<br/>

अन्नदेवस्य चाऽयुः स तस्माद्देवोत्तमो मरुत् ॥<br/>

आयुःशब्दो ज्ञानवाची गतिवाची च यत्ततः ।<br/>

चेष्टामोक्षज्ञानदाता सुराणां मारुतस्ततः ॥<br/>

अन्योन्यगुणदातृत्वात् समानौ ब्रह्ममारुतौ ।<br/>

तस्मान्मोक्षे सुखे ज्ञाने विष्णुभक्त्यादिकेष्वपि(भक्त्यादिकेषु च .हृ) ॥<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V09_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V09" data-block-id="AIT_C02_S04_V09_B01">देवतानां प्रवेशात् तु पूर्वमेव जनार्दनः ।<br/>

इत्थमैक्षत देवेशो ‘ब्रह्माद्या यदि मां विना ।<br/>

क्रियादिषु समर्थाः स्युर्न मे विष्ण्वभिधा भवेत् ।’<br/>

सर्वचेष्टयितृत्वाच्च विशिष्टबलतस्तथा ।<br/>

विष्णुरित्यभिधा मह्यम्, सा न युक्ता दिवौकसाम् ।<br/>

स्वतन्त्रत्वे, ततः सर्वे मद्वशा एव नान्यथा ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V10_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V10" data-block-id="AIT_C02_S04_V10_B01">इति मत्वा विरिञ्चस्य शरीरं प्रविवेश सः ।<br/>

मूर्धन्यनाड्या प्रथमं ब्रह्मवायुसमन्वितः ।<br/>

अग्न्यादयस्ततः पश्चात् प्रविष्टास्तन्नियोजिताः ।<br/>

प्रपदाभ्यां तथाऽन्येन रूपेण प्रविवेश सः ।<br/>

बिभर्ति देहं तेनैव मूर्धाविष्टेन(मूर्ध्नाविष्टेन) चेष्टयन् ।<br/>

नारायणो वासुदेव इति द्वेधा व्यवस्थितः ।<br/>

मूर्धाविष्टो(मूर्ध्नाविष्टो) वासुदेवस्तस्य चावसथास्त्रयः ।<br/>

अक्षि कण्ठो हृदित्येवं त एव स्वप्ननामकाः ।<br/>

आप्नोत्यत्र स्वयं विष्णुरतः स्वप्नाः प्रकीर्तिताः ।<br/>

अनिरुद्धादिरूपेण त्रिधा तेषु व्यवस्थितः ।<br/>

दाताऽवस्थात्रयस्यास्य जीवस्य क्रमशो विभुः ।<br/>

सुषुम्नायां वासुदेवो मूर्धन्येव व्यवस्थितः ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">स एव भगवान् विष्णुः प्रादुर्भावात्मना पुनः ।<br/>

जातो मत्स्यादिरूपेण सर्वभूतेषु चाऽविशत् ।<br/>

‘असुराणां निहन्तारं ज्ञानादिगुणदं तथा ।<br/>

चेष्टाप्रदं च भूतेषु(देहेषु) न मदन्यं वदत्यपि’ ।<br/>

इति मत्वा जगन्नाथो दैत्यनिग्रहणेच्छया ।<br/>

ज्ञानदानार्थमपि तु प्रादुर्भूतो भुवि प्रभुः ।<br/>

तथा जीवेषु सर्वेषु प्रविष्टः प्रेरणेच्छया ।<br/>

को ह्यन्यस्तमृते विष्णुम् एतत्कर्म करिष्यति ।<br/>

स सर्वगुणसम्पूर्णं सर्वगं नित्यमव्ययम् ।<br/>

एतदेवस्वरूपं स त्वपश्यदवतारगम् ।<br/>

तस्मात् सर्वावताराश्च सर्वजीवेषु संस्थिताः(च स्थिताः .हृ) ।<br/>

प्रादुर्भावाः सर्वगुणैः पूर्णा एव सदा स्थिताः ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">गुणपूर्णस्वरूपस्य त्वापरोक्ष्येण दर्शनात् ।<br/>

सर्वदैव ह्यसौ विष्णुरिदन्द्रो नामतो मतः ।<br/>

ब्रह्मादीनां हि सर्वेषां तत्प्रसादेन जायते ।<br/>

जानन्ति न स्वतस्तेन नेदन्द्रास्ते प्रकीर्तिताः ।<br/>

रमाऽपि तत्प्रसादेन जानाति किमुतापरे ।<br/>

अल्पज्ञाना अल्पगुणा अल्पानन्दाश्च तेऽखिलाः ।<br/>

रमाऽजशङ्करेन्द्राद्यास्तेनानिन्द्राः क्रमेण ते ।<br/>

पापैरज्ञाततां देवा मानयन्ति सदाऽऽत्मनः ।<br/>

हर्षेण, तेन विष्णुः स इन्द्र इत्यभिशब्द्यते ।<br/>

नेदन्द्रताऽसुरादीनां ज्ञायेतेति श्रुतिर्हरिम् ।<br/>

इन्द्र इत्येव वदति पारोक्ष्येणोरुसद्गुणम् ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">आततगुणत्वाद् आत्मा नारायणः । ‘ब्रह्म’, ‘पन्थाः’, ‘सत्यम्’ ‘कर्म’इति तस्यैव पञ्चरात्रप्रसिद्धैरेव नामभिरारब्धत्वाच्च ।<br/>

‘मुख्यतः कर्मनामा तु प्रादुर्भावात्मको हरिः ।<br/>

अनिरुद्धतनुश्चैव तत्र ह्यमितचेष्टितः(ह्यमितचेष्टता .हृ) ।<br/>

कर्माभासा जीवसङ्घाः, सत्यं प्रद्युम्ननामकः ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">‘मत्सीन्द्रमिन्दो पवमान विष्णुम्’ इत्यादिश्रुतौ तस्मिन्नेव प्रसिद्धस्येन्द्रशब्दस्यात्र बहुशोऽभ्यासाच्च । अकारस्य च विष्णावेव प्रसिद्धस्यात्राप्यभ्यासात् ।<br/>

‘तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी’(छां.१.६.७) इति सूर्यमण्डले पुण्डरीकाक्षत्वेन निर्दिष्टस्यात्रापि ‘य एष तपति’ इत्यादिना बहुशोऽनुसन्धानाच्च(अभ्यासाच्च) । सूर्यो हि ‘हिरण्याक्षः सविता देव आगात्’(ऋ.सं.१.३५.८) इति पिङ्गलाक्षः(पिङ्गाक्षः .हृ) प्रसिद्धः ।<br/>

‘विरूपाक्षः शिवः सूर्यः सुराचार्यो विनायकः ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">‘यो देवानां नामधा एक एव’(ऋ.सं.१०.८२.३),‘नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति तं वै विष्णुं परममुदाहरन्ति’(भाल्लवेयश्रुतिः, ब्र.सू.भा.१.१.१) , ‘यमिन्द्रमाहुर्वरुणं यमाहुः ’(ब्रह्माण्डे,आथर्वाण.अ-१,ख-२.१),<br/>

‘चन्द्रसूर्यादयः शब्दा विष्णावेव हि मुख्यतः ।<br/>

उपचारात् तदन्येषां विष्णुनैव कृताः पुरा’ ॥<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">‘आत्मब्रह्मादयः शब्दास्तमृते विष्णुमव्ययम् ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">‘उन्मेषो गुणसम्पूर्तेरुद्रिक्तानुभवः स्मृतः ।<br/>

तदेव मिषणं नाम, सद्रूपं मिनुते यतः ॥<br/>

मिषच्च नान्यद् विष्णोर्हि किमुतोन्मिषदिष्यते ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">सर्वजीवानां रमायाश्च प्रलये विद्यमानत्वादेव न अग्र इति कालापेक्षया । तदधीनमिषत्त्वादन्येषाम्, अग्र्यः स एवेत्याशयः । तदधीनत्वमेव तेषां सृष्ट्यादिना दर्शयति । स्थूलशरीरस्य पूर्वाभावस्तत एवार्थतः सिद्ध्यति ।<br/>

‘प्रलयेऽप्यखिलं देवी रमा विष्णुप्रसादतः ।<br/>

जानाति नित्यज्ञानेन, मुक्ता ध्यानस्थिता लये ॥’ इति च सत्तत्त्वे ।<br/>

ब्रह्मादीनां शरीरान्तरस्यापि प्रलयेऽनुक्तेरेवाभावः सिद्ध्यति ।<br/>

‘आत्मा ब्रह्माग्र इत्यादि गुणाग्र्यत्वं हरेर्वदेत् ।<br/>

कालज्यैष्ठ्यं न, यस्मात् तत् सृष्ट्युक्तेरेव सिध्यति ॥’इति वाक्यनिर्णये ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">‘अं= विष्णुं बिभर्तीत्यम्भः= विष्णुलोकः’, दिवः परे महदादयश्च । दिव्यपि भगवान् प्रतितिष्ठतीति प्रतिष्ठा । तेषु सर्वेषु प्रत्यक्षतश्चरति विष्णुस्तस्मादम्भ इत्युच्यते । दिवः परे द्यौश्चाम्भोनामका इत्यर्थः । सूर्यमरीचीनां तत्र विशेषेण वितत्वाद् अन्तरिक्षं मरीचयः, मरीचीनामयनात् । पृथिव्यां क्षिप्रं मरन्तीति पृथिवीमरः ।<br/>

‘भूतेभ्योऽनन्तरं त्वण्डं सृष्ट्वा विष्णुः पुरा प्रभुः ।<br/>

लोकभेदांश्च चक्रेऽत्र, पश्चाद् ब्रह्मा विशेषतः ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">या अधस्तात् पूर्वमेव सृष्टा देवताः ता आप इत्युच्यन्ते । आपा इत्याप इति इति पूर्वं भगवदङ्गसृष्टानामेवाप्छब्देनोक्तेः । ‘अयं पितैते पुत्राः’ इति च । ‘आहं मां देवेभ्यो वेदा ओ मद् देवान् वेद’ इति च ।<br/>

‘ब्रह्मवायू च तद्भार्ये वीन्द्रशेषौ च तत्स्त्रियौ ।<br/>

शिवस्तद्दयिता शक्रकामौ तद्दयितादयः ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">ज्ञानानन्दबलाद्येषु विष्णुभक्तौ च सर्वशः ।<br/>

हीनाः शतगुणेनैव क्रमेणानेन ते मताः ।<br/>

तेभ्यश्च ऋषयो मर्त्या हीना एव क्रमेण च ।<br/>

विशेषतस्तु मुक्तानां सर्वसंसारबन्धनात् ।<br/>

क्रमोऽयं सम्यगुद्दिष्टो नित्यानन्दैकभोगिनाम् ।<br/>

न विशेषो ब्रह्मवाय्वोरधिकाराविभेदतः ।<br/>

न शेषशिवयोश्चैव तत्पत्नीनां च सर्वशः ।<br/>

सुपर्णशेषयोश्चैव साम्यं सर्वगुणेष्वपि ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">एते तु महादादीनां सर्वेऽपि ह्यभिमानिनः ।<br/>

पूर्वस्य प्रतिबिम्बश्च चरमस्तत्सुतस्तथा ।<br/>

तद्वशाश्चाखिला विष्णोर्न विष्णुः कस्यचिद् वशे ।<br/>

महदादिमानिनश्चैते जातास्तैः सह सर्वशः ।<br/>

एते लोका इति प्रोक्ता लोकानाम् अभिमानिनः(लोकानामभिमानिनः) ।<br/>

त एव लोकपालाश्च यदा पश्चाद् प्रजज्ञिरे ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">पूर्णानन्दस्वरूपत्वान्नन्दनो भगवान् । प्रादुर्भावरूपेण जातोऽपि भगवान् सर्वभूतान्यभितः= सर्वकालेषु विशेषेण पश्यत्येव । इह भूतेषु मत्तोः अन्यं प्रवर्तकं वदेत् किम् इत्याक्षेपः । अहमेव स्वतन्त्रः परिपूर्णगुण इति कृष्णराघवादिसर्वावताररूपोऽपि सर्वदानुभवत्येव ।<br/>

‘नायं दशरथाज्जातो न चापि वसुदेवतः ।<br/>

क्‍वास्याज्ञानं कुतो दुःखं प्रादुर्भावेष्वपि प्रभोः ॥<br/>

प्रादुर्भूतश्चिदानन्दशरीरो राघवः स्वयम् ।<br/>

स्तम्भाद् वा नरदेहाद् वा नैवास्य प्राकृती तनुः ॥<br/>

दैत्यानां मोहनार्थाय सोऽज्ञानाद्यं प्रकाशयेत् ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">एतमेव पुरुषं व्यास-कृष्ण-कपिल-राघवादिरूपं ततममपश्यत् । ततमं=(तततमम्. हृ) परिपूर्णतमं ब्रह्माऽपश्यत् । इदं मे स्वरूपम् अदर्शमेव अहमिति । रङ्गस्त्ववधारणे- ‘रङ्गोऽवधारणे चैव संवादे च प्रयुज्यते’ इति पदविवेके । अपश्यद् इत्यत्र नातीतकालत्वं विवक्षितम्, अभिव्यैख्यद् इति ‘अभि’शब्दस्यानुषङ्गात् । अपश्यत् पश्यतीति चैककालसम्बन्धं विना वक्तुमशक्यत्वात् तथा प्रयोगः ।<br/>

‘प्रयोग एककालीनः सर्वकालेऽनुषज्यते ।<br/>

ददर्श विष्णुरित्यादौ नित्यचिद्रूपतो हरेः ॥’ इत्यादि सत्तत्त्वे ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S05_V01_B01" data-verse="AIT_C02_S05_V01" data-block-id="AIT_C02_S05_V01_B01">अयं नारायणो देवः पुरुषे प्रथमं विशेत् ।<br/>

अन्नस्थोऽन्नेन सहितस्तस्मिन् रेतस्त्वमागते ।<br/>

तस्मिन् स्थितं स्वरूपं(स्थितस्वरूपम्. हृ) स पुरुषस्थो बिभर्त्यजः ।<br/>

तद्रूपं रेतसा साकं स्वयं पुंसि स्थितो हरिः ।<br/>

स्त्रियां सिञ्चति, तस्यैव स्थानान्तरगतेः प्रभोः ।<br/>

प्रथमं जन्म विष्णोस्तु,(विष्णोस्तत्) स तस्या अङ्गवत् प्रभुः ।<br/>

नैनां हिनस्त्यानुकूल्यात्, सा पुत्रं भावयत्यथ ।<br/>

पुत्रस्य भावना सैव तद्गत्वाद् हरिभावना ।<br/>

सम्भावितव्या सा चैव भर्त्रा पुत्रश्च सादरम् ।<br/>

सम्भावनं कुमारस्य जानतः केशवे भवेत् ।<br/>

तस्येत्यर्पणमात्रेण पूजितो हि भवेद्धरिः ।<br/>

पुत्रस्थस्य हरेः पूजां कुर्वतः पृथिवीस्थितिः ।<br/>

स्वर्गस्थस्यापि भवति पुत्रपुण्यं यतोऽखिलम् ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S05_V02_B01" data-verse="AIT_C02_S05_V02" data-block-id="AIT_C02_S05_V02_B01">पृथिव्यां जन्म पुत्रस्य द्वितीयं विष्णुजन्म हि ।<br/>

एतद्रूपं निधायैव जीवार्थे धर्मकर्तवे ।<br/>

पितृस्थेन तु रूपेण गच्छत्यन्यत्र केशवः ।<br/>

पितुरन्यत्र जननं तृतीयं जन्म तद्धरेः ।<br/>

अन्तर्यामितयैवं हि सर्वजीवेषु संस्थितम् ।<br/>

सर्वदोषोज्झितं विष्णुं कर्तारं सर्वकर्मणाम् ।<br/>

नित्यानन्दं स्वतन्त्रं च सर्वज्ञं सर्वतोऽधिकम् ।<br/>

यो वेद देहबन्धात् स विमुक्तो नित्यमुत्तमान् ॥<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S05_V02_B03" data-verse="AIT_C02_S05_V02" data-block-id="AIT_C02_S05_V02_B03">‘कृष्णो ह्यत्यक्तदेहोऽपि त्यक्तदेहवदेव च ।<br/>

लोकानां दर्शयामास स्वरूपसदृशाकृतिम् ।<br/>

येन रूपेण कंसादीन् जघ्ने तद्रूपमेव(तद्रूप एव हि. हृ) हि ।<br/>

पूज्यतेऽद्यापि शर्वाद्यैर्निर्मिताऽन्या शवाकृतिः ।<br/>

स्वर्गारोहणकाले तु जनास्तेनैव मोहिताः ।<br/>

यत्तद् रूपं निजं विष्णोर्दृष्टं सर्वजनैर्भुवि ।<br/>

अद्यापि तद् देवलोके पूज्यते सर्वदैवतैः ॥’ इत्यादि स्कान्दे ।<br/>

‘प्रदर्श्यातप्ततपसाम् अवितृप्तदृशां नृणाम् ।<br/>

आदायान्तरधाद् यस्तु स्वबिम्बं लोकलोचनम्(भाग. ३.२.११) ॥’ इति च भागवते ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S05_V02_B04" data-verse="AIT_C02_S05_V02" data-block-id="AIT_C02_S05_V02_B04">एषामवेदमहम् इत्यपि जीवभेद एवोक्तः । अन्यथा ‘मम जनिमानि’ इत्येवोच्येत । व्यर्थता च एषाम् इत्यादिविशेषणानाम् । अवेदम् इत्यनेनैव स्वस्य सिद्धत्वात् । अहम् इत्यप्यहेयत्वेनेति क्रियाविशेषणम् । जन्म जानन्नपि देवानां दुःखादिहेयरहितत्वेन व्यजानामीत्यर्थः । तस्माद् ‘अहं मनुरभवम्’(ऋ.सं.४.२६.१) इत्यादावपि अहेयगुणं भगवन्तमेवाहंशब्दो वक्ति । सर्वान्तरत्वात् तस्मिन्नेव ‘अभवम्’ इत्युत्तमपुरुषशब्दोऽपि सर्वो वर्तते ।<br/>

‘अहेयत्वादहं विष्णुः स तु सर्वान्तरत्वतः ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S05_V02_B01" data-verse="AIT_C02_S05_V02" data-block-id="AIT_C02_S05_V02_B01">न च मूढव्यवहार एव वेदनिर्णयाय भवति ; किन्तु ? सर्वेषामनुभवो युक्तयश्च वाक्यान्तरं च निर्णयकारणम् । तस्मात् सर्वजीवादिभ्योऽन्यः सर्वोत्तमो विष्णुरेवात्रोक्तः ।<br/>

‘न वेदेषु पदं ककिञ्चिद् वर्णो वा व्यर्थ इष्यते ।<br/>

यथायोग्यं चार्थभेद ऊह्यः सर्वत्र वेदिभिः(ईशावास्य.१६) ॥’ इति शब्दनिर्णये ॥<br/>

‘शब्दा रेतोऽन्नमित्याद्या अपि तत्र गतं हरिम् ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S05_V02_B01" data-verse="AIT_C02_S05_V02" data-block-id="AIT_C02_S05_V02_B01">‘स्वर्’ आनन्दो विष्णुः । अत्र ‘गः’ इति स्वर्गलोको विष्णुलोकः । अमृतः सन् सर्वान् कामानाप्त्वा तानेव सर्वान् कामान् समभवद् अनुभवति । अपेक्षितवस्तुस्वीकार आप्तिः । सम्भवो भोगः । ‘ताँ समभवत् ततो मनुष्या आजायन्त’(बृ.उ.३.४.३ प्राजापत्यब्राह्मणम्) इत्यादिवत् । मुक्त्यनन्तरमेव ह्यनुपचरितसर्वकामावाप्तिः । मुख्य एव चार्थः स्वीकार्यः । अमुक्तानां विष्णुलोकगानामपि न सर्वकामावाप्तिः । जय-विजयादीनामप्रियदर्शनात् । अतोऽमृतः सन् सर्वान् कामानाप्त्वेत्यर्थः(सर्वकामानाप्त्वा) ।<br/>

मुक्तः कामानवाप्नोति भुङ्क्ते चैव यथेष्टतः ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S06_V01_B01" data-verse="AIT_C02_S06_V01" data-block-id="AIT_C02_S06_V01_B01">‘अयं विष्णुर्हि किंरूप उपास्योऽस्माभिरच्युतः ।<br/>

इत्यपृच्छद् रमा देवी महिदासं जनार्दनम् ।<br/>

आह तां महिदासोऽथ पूर्णानन्दतमस्त्विति ।<br/>

उपास्यस्तादृशो ह्यस्य स्वभावः परमात्मनः ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S06_V02_B01" data-verse="AIT_C02_S06_V02" data-block-id="AIT_C02_S06_V02_B01">यो विष्णुर्हृदयमिति हृद्गतत्वात् प्रकीर्तितः ।<br/>

मन्तृत्वान्मन इत्येव यच्च ज्ञान(तृ)स्वरूपतः ।<br/>

एतत् सन्निहितत्वाच्च पूर्णत्वादेति कीर्तितः ।<br/>

इतत्वाच्च ततत्वाच्च स इतन्नाम केशवः ।<br/>

गुणानामुच्चयो यस्मात् स च इत्येव शब्दितः ।<br/>

सम्यग् ज्ञानस्वरूपत्वात् संज्ञानमिति कीर्तितः ।<br/>

आततज्ञानरूपत्वाद् आज्ञानं भगवान् हरिः ।<br/>

विविधज्ञानरूपत्वाद् विज्ञानमिति कीर्तितः ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S05_V02_B02" data-verse="AIT_C02_S06_V02" data-block-id="AIT_C02_S05_V02_B02">अविस्मृतित्वान्मेधा स दृष्टिर्दर्शनरूपतः ।<br/>

धृतिर्धारणरूपत्वान्मतिर्मासु ततत्वतः ।<br/>

मनुनाम्नाम् अजादीनां मनीषेशो यतो हरिः ।<br/>

सर्वप्रेरकरूपत्वाज्जूतिरित्यभिधीयते ।<br/>

सर्वदेशेषु कालेषु स्वरूपेषु च सर्वशः ।<br/>

समं रमत इत्येव स्मृतिर्नाम जनार्दनः ।<br/>

सर्वस्य क्लृप्तिकर्तृत्वात् सङ्कल्प इति गीयते ।<br/>

क्रतुः स सर्वकर्तृत्वाद् असुरप्यसनाद्धरिः ।<br/>

अमेयानन्दरूपत्वात् काम इत्यभिधीयते ।<br/>

अवशः स स्वतन्त्रत्वात् त्रयोविंशतिनामकम् ॥<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S06_V03_B01" data-verse="AIT_C02_S06_V03" data-block-id="AIT_C02_S06_V03_B01">ब्रह्मा शिवश्च शक्रश्च देवाश्चान्ये समस्तशः ।<br/>

तथैव पञ्चभूतानि पुण्यपापविमिश्रिताः ।<br/>

क्षुद्रात्मानस्तु ये मर्त्या इतरे असुरा अपि ।<br/>

सर्वं जगदिदं विष्णोर्वशे तिष्ठति सर्वदा ।<br/>

तेनैव नीयते नित्यं तस्मिन्नेव प्रतिष्ठितम् ।<br/>

मुक्ता येऽलोकनामानो नीयन्ते तेऽपि विष्णुना ।<br/>

स्वयं चानन्यनिष्ठत्वात् प्रतिष्ठेत्यभिधीयते ।<br/>

देशतः कालतश्चैव गुणतश्चातिपूर्तितः ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S06_V04_B01" data-verse="AIT_C02_S06_V04" data-block-id="AIT_C02_S06_V04_B01">‘सोऽलोकनामा मुक्तास्तु चितिमात्रस्वरूपतः ।<br/>

प्रकृष्टज्ञानरूपस्य प्रसादात् परमात्मनः ।<br/>

अस्माद् देहात् समुत्क्रम्य गत्वोर्ध्वं लोकमुत्तमम् ।<br/>

अमृतः सन् विष्णुलोके भोगान् सम्प्राप्य पुष्कलान् ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S06_V04_B03" data-verse="AIT_C02_S06_V04" data-block-id="AIT_C02_S06_V04_B03">प्रजापतिः शिवः । लिङ्गाभिमानित्वात् ।<br/>

‘प्रजापतिः शिवः शेषो(शेपो. हृ) लिङ्गमित्यभिधीयते ।<br/>

लिङ्गाभिमानी लोकस्य स्रष्टा गिरिश एव हि ॥’ इति शैवपुराणे ।<br/>

‘सममस्त्वनयोर्युद्धमिति प्राह प्रजापतिः ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S06_V04_B04" data-verse="AIT_C02_S06_V04" data-block-id="AIT_C02_S06_V04_B04">क्षुद्रमिश्राणीव बीजानि शाल्यादिबीजवत् भिन्नस्वभावा ब्रह्मादयः सर्वजीवाः ।<br/>

‘ब्रह्माद्याः सर्व एवैते जीवा भिन्नस्वभावकाः ।<br/>

यथा शाल्यादिबीजानि भिन्नवीर्याणि सर्वशः ॥’ इति सत्तत्त्वे ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S06_V04_B05" data-verse="AIT_C02_S06_V04" data-block-id="AIT_C02_S06_V04_B05">प्रज्ञानेत्रोऽलोक इति । अलोकशब्देन मुक्तसमुदाय उच्यते । ब्रह्मादिस्थावरान्तस्य लोकस्य सर्वं तत् प्रज्ञाननेत्रम् इति विष्ण्वधीनत्वस्य पूर्वमेवोक्तत्वात्, पुनः प्रज्ञाननोत्रोऽलोक इति मुक्तविषयमेव । मुक्तो ह्यलोक्यत्वाद् अलोकः ।<br/>

अण्डजानि च इत्याद्युक्त्वा पुनः अश्वा गाव इत्यादि देवादीनां मन आदेरेव जातानामपि स्वीकारार्थम् । अण्डजत्वाद्युत्पत्तिप्रकारोऽपि विष्ण्वधीन इति ज्ञापयितुं तत्कथनम् ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S06_V04_B07" data-verse="AIT_C02_S06_V04" data-block-id="AIT_C02_S06_V04_B07">‘अनारब्धफलानां च प्रारब्धानां च सर्वशः ।<br/>

कर्मणां दाह एवायं मुक्तिरित्यभिधीयते ॥<br/>

स तु मुक्तस्ततो देहाद् उद्गच्छति परात्मना ।<br/>

प्रेरितो, विष्णुलोकं च प्राप्य भोगान् अवाप्य च ॥<br/>

भुङ्क्ते विष्णुप्रसादेन, न विष्णोरवशः क्वचित्।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S07_V01_B01" data-verse="AIT_C02_S07_V01" data-block-id="AIT_C02_S07_V01_B01">वाङ् मे मनसि प्रतिष्ठिता , अवबोधरूपे विष्णौ प्रतिष्ठिता । स च विष्णुर्मे वाचि स्थितः । यदेतद् हृदयं मनश्च इति विष्णुनामधेयेषूक्तत्वात् । आविराविर्म एधि, हे विष्णो ! ममाऽविराविर्भव । आणीस्थित आण्यां स्थित विष्णो ! इति सम्बोधनम् ।<br/>

‘आधारः सर्ववेदानां वेदाणी प्राण उच्यते ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S07_V01_B01" data-verse="AIT_C02_S07_V01" data-block-id="AIT_C02_S07_V01_B01">आविरावीः इति दैर्घ्यमतिशयार्थे, ‘आधिक्येऽधिकम्’ इति सूत्रात् । अणशब्दस्य गतिवाचित्वाच्चलम् आणम् उच्यते । तस्य धारणेन तद्वान् आणी, स्थापक इत्यर्थः । मे श्रुतं मा प्रहासीः मम विद्यागोचर एव सर्वदा भव, विस्मृतो मा भव ।<br/>

हे विष्णो ! अनेन त्वद्विषयेणैव अधीतेनाहोरात्रान् सन्दधामि सर्वाहोरात्रेष्वपि त्वद्विषयाध्ययनमेव करोमीत्यर्थः । ऋतं यथावत् अवगतं त्वां वदिष्यामि । सत्यं साधुगुणैस्ततं सर्वनियन्तारं च । तद् विष्ण्वाख्यं ब्रह्म मामवतु इति तस्यैव विष्णोः परोक्षत्वेनैव प्रार्थनम् ।<br/>

‘वाङ् म इत्यादिकं खण्डं विष्णुप्रार्थनरूपकम् ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V01_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V01" data-block-id="AIT_C03_S01_V01_B01">‘विष्णुनाम्नि षकारस्य णकारस्य च संहिताम् ।<br/>

विष्णोस्तु बहुरूपाणां वाचिकाम्(वाचकाम् .हृ) ऋषयो विदुः ।<br/>

तौ च वर्णौ हरेः सम्यक्स्वरूपप्रतिपादकौ ।<br/>

बहुधैव स्थितस्यास्य सदैवैकस्वरूपिणः ।<br/>

विष्णुनामार्थरूपत्वाद् वेदानामपि सर्वशः ।<br/>

अन्येषामपि शब्दानां संहिता विष्णुवाचिकाः(वाचकाः .हृ) ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V02_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V02" data-block-id="AIT_C03_S01_V02_B01">पृथिवीनामकं रूपं पृथुत्वात् पृथिवीस्थितम् ।<br/>

देवता पूर्ववर्णस्य पूर्वरूपं तदुच्यते ।<br/>

देवतोत्तरवर्णस्य क्रीडनाच्च द्युनामकम् ।<br/>

दिवि स्थितं हरे रूपमुत्तरं रूपमुच्यते ।<br/>

वेदकत्वाच्चायनत्वाद् रूपं यद्वायुनामकम् ।<br/>

विष्णोस्तद्वर्णयोर्मध्यदेवतेति प्रकीर्तितम् ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V02_B02" data-verse="AIT_C03_S01_V02" data-block-id="AIT_C03_S01_V02_B02">वर्णद्वयं विकारं च षकारं केचिदब्रुवन् ।<br/>

षकारं मध्यमत्रैव णकारं केचिदुत्तरम् ।<br/>

पृथक्करणमेवैषां वर्णयोर्मध्यमुच्यते ।<br/>

उपसर्गमात्रं वीत्याहुः केचिन्नाम ष्णुमात्रकम् ।<br/>

षकारं च णकारं च वर्णौ पूर्वोत्तरावपि ।<br/>

व्यक्तिरेवोष्मणस्तत्र मध्यमित्यभिधीयते ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V04_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V04" data-block-id="AIT_C03_S01_V04_B01">भगवतस्तु पक्षः(‘भगवतः स्वपक्षः’इति ताम्रपर्णियरीत्या भाष्यपाठः)  समत्वमेव वाय्वाकाशयोरिति । आकाशस्य पितृत्वाद् वायोर्बलाधिकत्वाच्च उभयोरुपासनास्थानत्वे साम्यम् । तस्मादुभावपि ग्राह्यौ ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V06_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V06" data-block-id="AIT_C03_S01_V06_B01">‘मनोवाक्प्राणनामाऽसौ मन आदिषु संस्थितः ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V06_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V06" data-block-id="AIT_C03_S01_V06_B01">‘प्रष्टिः स पृच्छनीयत्वात् परमात्मा जनार्दनः ।<br/>

वक्तृत्वाच्चैव वाङ्नामा मनो मन्तृत्वहेतुतः ॥’इति च ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V07_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V07" data-block-id="AIT_C03_S01_V07_B01">‘वराहो वामनः सिंह इति रूपत्रयं हरेः ।<br/>

पूर्वोत्तरार्णमध्येषु स्थितमुक्तं सनातनम् ।<br/>

माण्डूकेयैर्हि, शाकल्यो वासुदेवादिरूपिणम् ।<br/>

तेषु चोच्चारके चैव स्थितमाह चतुर्विधम् ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V08_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V08" data-block-id="AIT_C03_S01_V08_B01">उर्व्यादीनां चतुर्णां च देह एव स्थितिं पुनः ।<br/>

अधरार्धस्य चोर्व्याश्च साम्यमन्यस्य वै दिवा ।<br/>

वाचो वृष्ट्यैव साम्यं च पर्जन्येनैव चाऽत्मनः ।<br/>

तेषां तेषु स्थितिं चैव विष्णोश्च चतुरात्मनः ।<br/>

आकाशस्यान्तराकाशे नृसिंहस्यात्र संस्थितिम् ।<br/>

वायोः प्राणात्मतां चैव तत्र दाशरथेः स्थितिम् ।<br/>

सूर्यविद्युद्धुताशानां दृग्‍धृद्रेतःसु च स्थितिम् ।<br/>

कपिलस्य च हंसस्य जामदग्न्यस्य तेषु च ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V09_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V09" data-block-id="AIT_C03_S01_V09_B01">‘पृथिवीस्थो वराहस्तु संहितादेवतोदिता ।<br/>

दिविष्ठो वामनश्चैव सम्प्रोक्तः पददेवता ।<br/>

नृसिंहस्त्वन्तरिक्षस्थो भगवान् क्रमदेवता ।<br/>

स्वाध्यायमेवं ध्यात्वा यः करोत्यपवदेन्न तम् ।<br/>

तस्यापवदिता याति त्रैलोक्याद् अध एव हि ।<br/>

नाशमाप्नोति निरये तस्माद् अपवदेन्न तम् ।<br/>

गच्छस्यध इति ब्रूयाद् अन्यं ब्राह्मणतस्तथा ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V09_B03" data-verse="AIT_C03_S01_V09" data-block-id="AIT_C03_S01_V09_B03">पृथिवीस्थितपृथिवीनामकविष्ण्वायतनं पृथिव्यायतनम् इत्यादि ।<br/>

अवराभ्यां पृथिव्यन्तरिक्षाभ्यां च्युतोऽसीति । उत्तराभ्याम् अन्तरिक्षद्युभ्याम् ।<br/>

‘क्रमस्वाध्यायकृद् यस्तं विशेषेण न निन्दयेत् ।<br/>

लोकत्रयादपि भ्रष्टो यस्मात् तन्निन्दको भवेत् ॥’ इति च ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V10_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V10" data-block-id="AIT_C03_S01_V10_B01">उपवदेद् इत्युक्तो मनुष्यमात्रः । पर उपवदेद् इत्यसुरः । सर्वशत्रुत्वात् ।<br/>

‘अमुक्तियोग्यैस्तु नरैर्विदुषां निन्दने कृते ।<br/>

ब्रूयाल्लोकच्युतोऽसीति निन्दितोऽसुरसर्गगैः ।<br/>

नाशयिष्यति विष्णुस्त्वाम् अन्धे तमसि पातयेत् ।<br/>

इति ब्रूयान्न तु ब्रूयाद् देवसर्गात्मकं क्वचित्॥’ इति च ।<br/>

‘षणयोः सन्धिकरणात् संहिताध्ययनं भवेत् ।<br/>

विषणुस्त्विति यो ब्रूयात् पदाध्यायी भवेत सः ।<br/>

सन्ध्युक्तिश्च विभागश्च द्वयं व्याप्तं क्रमेण तु ।<br/>

तस्माद् द्विधाऽपि वचनात् क्रमाध्यायी भवेत सः ॥<br/>

भोगवृद्धिं च यो मोक्ष इच्छेद् विष्णव इत्यसौ ।<br/>

मोक्षकामो विष्णवे द्वयकामो द्वयं वदेत् ॥<br/>

विष्णुनामात्मकत्वाच्चाथ संहितपदक्रमाः ।<br/>

सर्ववेदस्थिता मोक्षतद्भोगद्वयसाधकाः ॥<br/>

तज्ज्ञानामेव नान्येषाम् इति वेदानुशासनम् ।<br/>

संहिताद्या ब्रुवन् वाऽपि य एवंविन्नवा ब्रुवन् ॥<br/>

परिवादं ब्रुवन्तं वा न ब्रुवन्तम् अथापि वा ।<br/>

यद् वदेत् तत् तथैव स्यात् क्षिप्रमेव न संशयः ॥’ इति च ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V11_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V11" data-block-id="AIT_C03_S01_V11_B01">द्युम्नो द्युतिस्वरूपत्वाद् विष्णुरेव प्रकीर्तितः ।<br/>

योऽतिक्रमति तस्याज्ञाम् अतिद्युम्नः प्रकीर्तितः(स कीर्तितः .हृ) ॥<br/>

मोक्षयोग्योऽपि(मोक्षायोग्योऽपि . हृ) यस्त्वेवम् अतिद्युम्नो भवेत् पुमान् ।<br/>

लोकच्युतोऽसीत्येवं तं ब्रूयान्नाज्ञास्थितं क्वचित्॥<br/>

लोकच्युतो भवेत्येनम् अपि नैव वदेत् क्वचित्।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V12_B02" data-verse="AIT_C03_S01_V12" data-block-id="AIT_C03_S01_V12_B02">‘सर्वाधारत्वतो वंश इत्युपासीत यो हरिम् ।<br/>

वायुं च, मुक्तिमाप्नोति, य एवं तदुपासकम् ।<br/>

निन्देत विष्णुविज्ञानविषये, तं वदेत सः ।<br/>

विष्णुना वंशभूतेन वायुना सहितं तथा ।<br/>

न शक्नोषीति मामात्थ हास्यतस्त्वाम् अतो हि तौ ।<br/>

ज्ञानसामर्थ्यवान् इत्थं ब्रूयाद् देवादिरुत्तमः ।<br/>

अन्यो गन्धर्वपित्रादिरल्पज्ञानबलो, हि यः ।<br/>

स ब्रूयाद् विष्णुवायुभ्यां सन्धिमिच्छन्तमेव माम्(मा. हृ) ॥<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V12_B03" data-verse="AIT_C03_S01_V12" data-block-id="AIT_C03_S01_V12_B03">स य एनं प्राणं वंशमुपवदेत्, प्राणं प्रत्येनमुपासकमुपवदेत्- ‘प्राणस्य विष्णोः प्रियत्वं तव न प्राप्स्यति’ इति । नाशकः सन्धातुम्, मया सह सन्धानं कर्तुं नाशकः । मम प्रीतिं कर्तुं नाशकः ।<br/>

‘तद्भक्तभक्तेष्वपि यो न कुर्यात् प्रीतिमञ्जसा ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V13_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V13" data-block-id="AIT_C03_S01_V13_B01">‘पूर्ववर्णस्थितं यत्तद् रूपं पूर्वाक्षराभिधम् ।<br/>

वराहाख्यं हरेरन्यवर्णगं वामनाभिधम् ।<br/>

उत्तराक्षरसंज्ञं च, वर्णयोरन्तरस्थितम् ।<br/>

अवनात् काशनाच्चैतद् अवकाशाभिधं हरेः ।<br/>

नृसिंहरूपमित्याहुर्निर्भुजास्यास्तथाऽवदन्(त्) ।<br/>

ह्रस्वो येनाक्षरोच्चारो मात्रासन्धिस्वरात्मकः ।<br/>

व्यासरूपो हरिः साक्षात् संहितानामकस्त्विति ।<br/>

तत्पुत्रो मध्यमः प्राह समोच्चारणकारणः ।<br/>

सामनामा वासुदेवः संहितानामवानिति ॥’इति च ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V14_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V14" data-block-id="AIT_C03_S01_V14_B01">‘मा नः तेनेभ्यो ये अभिद्रुहस्पदे निरामिणो रिपवोऽन्नेषु जागृधुः ।’(ऋ.सं.२.२३.१६)<br/>

‘येषां नैतन्नापरं किञ्चनैकं ब्रह्मणस्पते ब्रूहि तेभ्यः कदाचित्।’<br/>

‘अथो शमेनोपरता मनुष्याः ये धर्मिणो ब्रूहि तेभ्यः सदा नः ।’<br/>

‘आ देवानामोहते वि व्रयो(वि ब्रयो. हृ) हृदि बृहस्पते न परः साम्नो विदुः ।’(ऋ.सं.२.२३.१६)<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V14_B02" data-verse="AIT_C03_S01_V14" data-block-id="AIT_C03_S01_V14_B02">‘ऐकात्म्यं नाम यदिदं केचिद् ब्रूयुरनैपुणाः ।<br/>

शास्त्रतत्त्वमविज्ञाय तथावादबला जनाः ।<br/>

कामक्रोधाभिभूतत्वाद् अहङ्कारवशं गताः ।<br/>

याथातथ्यमविज्ञाय शास्त्राणां शास्त्रदस्यवः ।<br/>

ब्रह्मस्तेना निरानन्दा अपक्वमनसोऽशिवाः ।<br/>

वैगुण्यमेव पश्यन्ति न गुणानि नियुञ्जते ।<br/>

तेषां तमःशरीराणां तम एव परायणम् ॥’<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V14_B03" data-verse="AIT_C03_S01_V14" data-block-id="AIT_C03_S01_V14_B03">‘निरामिणः’ रामस्य रमणरूपस्य पूर्णानन्दस्वरूपस्य विष्णोर्जीवस्वरूपताज्ञानेन(स्वरूपतादिज्ञानेन- हृ) नीचताविदः । त एव(तत एव)) रिपवश्च तस्य ।<br/>

‘अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् ।<br/>

परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ।<br/>

मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः ।<br/>

राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः ॥’(भ.गी.९.११-१२)<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V14_B05" data-verse="AIT_C03_S01_V14" data-block-id="AIT_C03_S01_V14_B05">‘असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ।<br/>

अपरस्परसम्भूतं किमन्यत् कामहैतुकम् ॥<br/>

एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः ।<br/>

प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ॥<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V14_B06" data-verse="AIT_C03_S01_V14" data-block-id="AIT_C03_S01_V14_B06">ब्रह्मणस्पते ! ब्रह्मणः= वेदस्य पते वायो ! ‘अथ हेममासन्यं प्राणमूचुः’(बृ.उ.३.३.७), ‘एष उ एव ब्रह्मणस्पतिः । वाग्वै ब्रह्म । तस्या एष पतिस्तस्मादु ब्रह्मणस्पतिः । वाग्धि बृहती’(बृ.उ.३.३.२१)इत्यादि श्रुतेः । एतादृशेभ्यो मा ब्रूहि ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V14_B07" data-verse="AIT_C03_S01_V14" data-block-id="AIT_C03_S01_V14_B07">‘वायुं विद्याः समासाद्य सर्वासां पतिमूचिरे ।<br/>

स्तेनेभ्यो मैव नो ब्रूहि ब्रूह्यथो वैष्णवेषु च ॥’ इति च ।<br/>

‘सामनाम्ना श्रुतिर्यस्माद् विष्णुमाह ततः प्रियम् ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V15_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V15" data-block-id="AIT_C03_S01_V15_B01">‘देवता पूर्ववर्णस्य लक्ष्मीरेव प्रकीर्तिता ।<br/>

नारायणस्तूत्तरस्य तौ वाक्प्राणाभिधौ मतौ ।<br/>

मध्यस्थः संहितानामा सोऽर्धनारीपुमात्मकः ।<br/>

वेदात्मकत्वाद् वाङ्‍नाम्नी लक्ष्मीरेव प्रकीर्तिता ।<br/>

प्राणनामा प्रणेतृत्वात् साक्षान्नारायणः स्वयम् ।<br/>

रमित्यानन्द उद्दिष्टः सम्भोग्यं थमुदाहृतम् ।<br/>

विष्णुभोग्या रतितरा लक्ष्मीरेव रथन्तरम् ।<br/>

नारायणो बृहत्वात्तु बृहन्नामा प्रकीर्तितः ।<br/>

रथन्तरस्य बृहतो देवते चैव तावुभौ ।<br/>

वाक् प्राणसंस्थितौ चैव ताभ्यामेव हि सन्धितम् ।<br/>

लक्ष्मीनारायणं रूपं संहितानामकं शुभम् ।<br/>

एतां विद्यामवाप्तुं हि वत्सरं गा अरक्षत ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V16_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V16" data-block-id="AIT_C03_S01_V16_B01">संहितादेवता बह्व्य इति कुण्ठरवात्मजः ।<br/>

द्वयं द्वयं देवतानां मिलितं हरिशर्ववत् ।<br/>

संहितानामकं तत्र वर्णमध्यस्य देवता ।<br/>

तयोरेकं देवतयोः परमन्यत् तथाऽवरम् ।<br/>

अवरस्य परस्यापि संयोगात् संहिता तु सा ।<br/>

प्रोक्ताऽवरपरेत्येव, वाक् प्राणाख्यौ रमाऽच्युतौ ।<br/>

संहितैका, तथैवान्या केशवो वायुसंयुतः ।<br/>

वायुः स पवमानाख्यो देवताश्चाखिला अपि ।<br/>

तृतीया संहिता प्रोक्ता, देवतास्ताः सशङ्कराः ।<br/>

चतुर्थी संहिता प्रोक्ता, शङ्करो ब्रह्मणा सह ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V14_B02" data-verse="AIT_C03_S01_V16" data-block-id="AIT_C03_S01_V14_B02">प्रथमायां द्वितीयायां विष्णुरेव परो मतः ।<br/>

तृतीयायां वायुरेव, चतुर्थ्यां सर्वदेवताः ।<br/>

विरिञ्च एव पञ्चम्याम्, अवरा इतरे ततः ।<br/>

प्रथमायां संहितायाम् अवरो वामभागगः ।<br/>

द्वितीयायां तु परमस्तृतीयायां तथाऽवरः ।<br/>

चतुर्थ्यां परमश्चैव पञ्चम्यां वामगोऽवरः ।<br/>

अवराद्याः परान्ता यद् एताः सर्वाश्च संहिताः ।<br/>

ततोऽवरपराः प्रोक्ता नैवोक्तास्ताः परावराः ।<br/>

अभिमानी द्युलोकस्य शिवः सर्वस्य लोकनात् ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V17_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V17" data-block-id="AIT_C03_S01_V17_B01">.... यदि ब्रूयान्मन्त्रमेतमथापि वा ।<br/>

आत्मार्थेऽथ परार्थे वा चिन्तयेदेवमञ्जसा ।<br/>

‘विद्वांसो देवता यस्मात् सम्यक् तेन महत् फलम् ॥<br/>

तेषामेव, हरिश्चैव संहितारूपकः प्रभुः ।<br/>

अगमद् देवलोकं हि कर्तुं देवेष्वनुग्रहम् ॥’<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V18_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V18" data-block-id="AIT_C03_S01_V18_B01">पञ्चालचण्डो वाचं तु ब्रह्माणीं हि सरस्वतीम् ।<br/>

मन्यतेऽस्याः पुत्रवच्च देवं नारायणं प्रभुम् ।<br/>

वेदैर्हि व्यज्यते विष्णुः सा च वेदाभिमानिनी ।<br/>

प्राणस्थो भगवान् विष्णुः प्राणनामा प्रणेतृतः ।<br/>

ब्रह्मणोऽपि पिता नित्यं भगवान् पुरुषोत्तमः ।<br/>

उपचर्यते पुत्र इति वेदैर्यद् व्यज्यते हरिः ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V19_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V19" data-block-id="AIT_C03_S01_V19_B01">प्रजापत्याख्यशर्वेण प्रोक्ताऽन्या संहिताऽपि हि ।<br/>

विष्णुरेवादितिर्नाम सर्वस्यात्ता यतः प्रभुः ।<br/>

स एव पितृसंस्थस्तु पातृत्वात् पितृनामकः ।<br/>

देवतोत्तरवर्णस्य मातृस्थो मातृनामकः ।<br/>

माननात्, पूर्ववर्णस्य देवतेति प्रकीर्तितः ।<br/>

पोषकत्वात् सन्धिनामा वर्णयोरन्तरस्थितः ।<br/>

स एव पुत्रसंस्थश्च पुत्रनामा जनार्दनः ।<br/>

त्राणात् पू्तित एवासौ, वर्णसन्धानकर्मणि ।<br/>

सन्धाननामा सन्धानकर्तृत्वात् पुरुषोत्तमः ।<br/>

प्रजातिकर्मसंस्थश्च स एव प्रजनाभिधः ।<br/>

जनकत्वात् परो विष्णुरेवं विष्णुर्हि संहिता ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V19_B02" data-verse="AIT_C03_S01_V19" data-block-id="AIT_C03_S01_V19_B02">स एव दिवि संस्थश्च द्युनामा क्रीडनात् प्रभुः ।<br/>

अन्तरेवेक्षणाच्चैव सोऽन्तरिक्षोऽन्तरिक्षगः ।<br/>

पृथिवी पृथिवीस्थश्च प्रथितत्वाज्जनार्दनः ।<br/>

मुख्यार्थत्वात् सर्वनाम्नां सर्वदेवाभिधो हरिः<br/>

विश्वे देवा इति प्रोक्तो बहुधा तेषु संस्थितः ।<br/>

ज्ञानद्युतेर्देवनामा स्थितो देवेषु केशवः ।<br/>

गां धारयंश्च गन्धर्वो गन्धर्वेषु व्यवस्थितः ।<br/>

माननान्मानुषो नाम मानुषेषु स्थितो हरिः(प्रभुः) ।<br/>

पालनात् पितृनामाऽसौ पितृष्वेव व्यवस्थितः ।<br/>

रतेः प्राणेऽसुराख्यश्च सोऽसुरेषु व्यवस्थितः ।<br/>

एवं पञ्चजनेषुस्थो हरिः पञ्चजनाभिधः ।<br/>

जातनामा जातसंस्थः प्रादुर्भूतगुणत्वतः ।<br/>

जनिक्रियास्थितश्चासौ जनित्वमिति गीयते ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V19_B03" data-verse="AIT_C03_S01_V19" data-block-id="AIT_C03_S01_V19_B03">प्रथश्च सप्रथश्चैव राजानौ मत्स्यदेशजौ ।<br/>

यापयामासतुर्विष्णोर्हविर्नाम्नो हविर्मुखे ।<br/>

अनुष्टुब्देवता यस्तु नृसिंहो जगतोऽस्य च ।<br/>

स्वमुखे हवनादेव हविरित्यभिधीयते ।<br/>

तस्मिन् यज्ञे वसिष्ठस्तु चतूरूपाज्जनार्दनात् ।<br/>

आजहार श्रियं देवीं रथन्तरवराभिधाम् ।<br/>

चतुर्मूतिः स्तुतस्तेन प्रेषयामास तां श्रियम् ।<br/>

सा चास्मै प्रददौ विद्यां प्रययौ च पुनर्हरिम् ।<br/>

धातेत्युक्तोऽनिरुद्धस्तु प्रद्युम्नस्तु द्युनामकः(द्युतानकः हृ.) ।<br/>

वासुदेवः प्रसविता सर्वस्य प्रसवाद् विभुः(प्रभवाद् प्रभुः) ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V19_B03" data-verse="AIT_C03_S01_V19" data-block-id="AIT_C03_S01_V19_B03">चतूरूपं परं विष्णुं राजानौ प्रथसप्रथौ ।<br/>

भरद्वाजो वसिष्ठश्च ध्यात्वाऽविन्दन् परात् परम् ।<br/>

यजनीयो यजुर्नामा विष्णुः सङ्कर्षणाभिधः ।<br/>

जीवानां स्कन्दनादेव स्कन्नः प्रद्युम्न उच्यते ।<br/>

प्रथमो वासुदेवस्तु देवयानोऽनिरुद्धकः ।<br/>

प्राप्यो देवैर्यतो नित्यम् अनिरुद्धाभिधो हरिः ।<br/>

तस्मादेवं चतुर्मूर्तेः स्तुतिसन्तोषिताद्धरेः ।<br/>

आजहार भरद्वाजो रूपं नारायणाभिधम् ।<br/>

तद् बृहन्नामकं विष्णोश्चातुरात्म्यात् समुद्गतम् ।<br/>

भरद्वाजमुपागम्य प्रादान्मोक्षवरं परम् ।<br/>

चतुर्मूर्तिः स भगवानग्निरित्यभिधीयते ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V19_B03" data-verse="AIT_C03_S01_V19" data-block-id="AIT_C03_S01_V19_B03">.......... एवं चत्वार एव ते ।<br/>

अविन्दंस्तं चतुर्मूर्तिं साक्षान्नारायणं प्रभुम् ।<br/>

गुहायां संस्थितमपि ह्यतीव हितमस्य च ।<br/>

सर्वज्ञत्वाद् यज्ञनाम्नो विष्णोस्तेजः परं हि तत् ।<br/>

तस्मादेव चतुर्मूर्तेः सूरिप्राप्यत्वहेतुतः ।<br/>

सूर्यनाम्नोऽहरन् घर्मनामानं तं नृसिंहकम् ।<br/>

घर्षणात् सर्वलोकस्य नृसिंहो घर्म उच्यते ।<br/>

निर्गत्य स चतुर्मूर्तेर्विप्रक्षत्राभिसंस्तुतात् ।<br/>

प्रथादीनां चतुर्णां च पुरुषार्थचतुष्टयम् ।<br/>

दत्वा जगाम भगवान् स्वकीयां तनुमेव च ।<br/>

वसिष्ठाच्च भरद्वाजाद् होत्रध्वर्य्वोर्नृपौ तु तौ ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V19_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V19" data-block-id="AIT_C03_S01_V19_B01">‘चतुःशिखण्डां तु रमां द्विरूपो भगवान् हरिः ।<br/>

परमानन्दरूपत्वात् सुपर्ण इतिनामकः ।<br/>

रमयामास तस्यां च निषण्णः सर्वदैव सः ।<br/>

एक एव च विष्णुः स प्रविष्टः क्षीरसागरम् ।<br/>

सर्वं पश्यत्यसौ देवः पूर्णाकुण्ठेन चेतसा ।<br/>

परिपक्वेन मनसाऽपश्यमित्याह तं त्वजः ।<br/>

मातेव व्यञ्जकत्वात् तं प्राणस्थं वाक् सरस्वती ।<br/>

लिहते लिह्यत इव प्राणस्थेन तु सा सदा ।<br/>

स्वयं तु भगवान् विष्णुर्वाक्पतेर्ब्रह्मणोऽपि हि ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V01_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V01" data-block-id="AIT_C03_S02_V01_B01">गृहस्याऽच्छादनादीनां मध्यवंशो यथाऽऽश्रयः ।<br/>

तथेन्द्रियाभिमान्यादिदेवानां वायुराश्रयः ।<br/>

तेषु सर्वेषु भगवान् बहुरूपो हरिः स्थितः ।<br/>

विष्णुनामाऽक्षरेष्वेवम् अन्येष्वपि तदर्थतः ।<br/>

प्राणनामा तु(अपि) भगवान् प्राणस्थश्चोष्मसु स्थितः ।<br/>

ऊष्मनामा समर्थत्वात् स एव भगवान् हरिः ।<br/>

पूर्णत्वाद् आत्मनामाऽसौ, प्रतिमात्वाद् अमुष्य तु ।<br/>

सङ्घात आत्मशब्दोक्तो, ह्यस्थिरश्चास्थिनामकः ।<br/>

अस्थिस्थितो हरिः स्पर्शसंस्थितः स्पर्शनामकः ।<br/>

स्पर्शहेतुत्वतः स्पर्शनामा स भगवान् हरिः ।<br/>

मज्जासुस्थः स मज्जाख्यो मदं जनयतीति ह ।<br/>

स एव स्वरसंस्थश्च स्वराख्यः स्वरतेः प्रभुः ।<br/>

प्रमाणं सारयेद् यस्मान्मांसाख्यो मांससंस्थितः ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V02_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V02" data-block-id="AIT_C03_S02_V02_B01">अस्थिस्थान्येव रूपाणि पर्वस्वपि हरेर्यतः ।<br/>

तत एव विभक्तानि सङ्ख्या तेषां पृथङ् न तत् ।<br/>

तस्मात् सप्तशतान्येव देहे विंशच्च तस्य हि ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V03_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V03" data-block-id="AIT_C03_S02_V03_B01">तान्येव विष्णो रूपाणि वत्सराहस्सु सर्वशः ।<br/>

अहर्नामा च भगवान् अहार्यत्वात् प्रकीर्तितः ।<br/>

अहोभिः समसङ्ख्यानि यस्माद् अध्यात्मगानि तु ।<br/>

रूपाणि विष्णोस्तेनायम् अहस्सम्मान उच्यते ।<br/>

पूर्णदर्शनशक्तित्वाच्चक्षुर्मय इतीरितः (उदीरितः) ।<br/>

तादृक् श्रवणशक्तित्वाद् तथा श्रोत्रमयः स्मृतः ।<br/>

छन्दोमयः सत्यकामो मन्तृवक्तृबलात्मकः ।<br/>

एवं विद्वांस्तस्य रूपाण्याप्नोति ज्ञानपुत्रवान् ॥<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V04_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V05" data-block-id="AIT_C03_S02_V04_B01">‘एवमुक्तप्रकारेण तस्य ह्यक्षरनामकम् ।<br/>

अशीत्युत्तरसाहस्ररूपं वर्णेषु संस्थितम् ।<br/>

विष्णुनाम्नोऽथवाऽन्येषु पञ्चाशत्सङ्ख्यकेष्वपि ।<br/>

तावत् सङ्ख्यानि, देहेषु पृथङ् मज्जास्थिपर्वसु ।<br/>

रूपाणि विष्णोस्तावन्ति चेष्टकानि(चेष्टकासु) पृथक् पृथक् ।<br/>

अर्कस्थितबृहत्याख्यरूपाण्यह्नां च सर्वशः ।<br/>

सम्पादकानि तान्येव, तान्यक्षरमितानि च ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V04_B04" data-verse="AIT_C03_S02_V05" data-block-id="AIT_C03_S02_V04_B04">अहार्यत्वादहर्नामा रात्रिनामा रतिप्रदः ।<br/>

सन्धानात् सन्धिनामाऽसौ स्वयं नारायणः प्रभुः ।<br/>

सन्ध्यूष्माक्षरगाण्यस्य विष्णो रूपाणि सर्वशः ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V04_B05" data-verse="AIT_C03_S02_V05" data-block-id="AIT_C03_S02_V04_B05">तान्येवास्थिषु मज्जासु पर्वस्वपि च सर्वशः ।<br/>

परज्ञानात् तु पर्वाणि विष्णो रूपाणि तानि हि ।<br/>

अस्थानान्मदनाच्चैव ह्यस्थिमज्जाभिधानि च ।<br/>

व्यक्तिर्मज्जासु तस्यैव प्राणो मज्जासु संस्थितः ।<br/>

मज्जैव रेतो भवति रेतसिस्थो विशेषतः ।<br/>

प्राणस्तेन हि तद्रेतोयुक्तं प्राणेन सर्वदा ।<br/>

यदि प्राणो न तद्रेतो न गर्भत्वं व्रजेत् क्वचित्।<br/>

विशेषप्राणसम्बन्धवर्जितान्यत एव हि ।<br/>

न मांसादीनि गर्भत्वं यान्त्यतः स हि रेतसि ।<br/>

विशेषेण स्थितः प्राणः प्राणे चैव विशेषतः ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V04_B07" data-verse="AIT_C03_S02_V05" data-block-id="AIT_C03_S02_V04_B07">‘यज्ञानां दिवसानां च साशीतिकसहस्रकैः ।<br/>

विष्णुः प्रवर्तको रूपैर्बृहत्युक्थस्य चाञ्जसा ॥<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V05_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V05" data-block-id="AIT_C03_S02_V05_B01">संसारबाधितैः प्राप्यो बाध्वो वायुरुदाहृतः ।<br/>

स हि मोक्षप्रदो विष्णोराज्ञया स उवाच ह ।<br/>

सर्वदेहाभिमानी तु शरीरपुरुषः शिवः ।<br/>

सर्ववर्णाभिमानी च शेषोऽसौ छान्दसः पुमान् ।<br/>

सर्ववेदाभिमान्येव गरुडो वेदपूरुषः ।<br/>

संवत्सराभिमानी तु ब्रह्मैव हि महापुमान् ।<br/>

सारः शिवस्यानिरुद्धनामा देहस्थितो हरिः ।<br/>

अ इत्याक्रियते यस्माद् वासुदेवो ह्यकारकः ।<br/>

शेषस्य सारः स विभुर्ब्रह्माख्यो ज्ञानबृंहणात् ।<br/>

सङ्कर्षणाख्यस्तु हरिः सारः स गरुडस्य च ।<br/>

ब्रह्मर्त्विक्संस्थितश्चासौ तस्माद् ब्रह्मिष्ठमेव हि ।<br/>

कुर्याद् ब्रह्मर्त्विजं तस्मिन् विशेषेण स्थितो हरिः ।<br/>

ब्रह्मणः सारभूतस्तु प्रद्युम्नो भगवान् हरिः ।<br/>

स एवाऽदित्यसंस्थश्च स ह्यादिर्जगतो विभुः ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V06_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V06" data-block-id="AIT_C03_S02_V06_B01">स एवाऽदित्यगो विष्णुर्यः प्रद्युम्नाभिधो हरिः ।<br/>

स एव सर्वदेहेषु चानिरुद्धतनुः स्थितः ।<br/>

सङ्कर्षणो वासुदेव इत्येकः स चतुर्विधः ।<br/>

प्रतिपूरुषमेतस्मात् स्थितो विष्णुर्नियामकः ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V06_B02" data-verse="AIT_C03_S02_V06" data-block-id="AIT_C03_S02_V06_B02">स चेतनतमत्वाद्धि चित्रमित्यभिधीयते ।<br/>

मुख्यत्वात् सर्वदेवानामननादीशितृत्वतः ।<br/>

कर्तृत्वादप्यनीकं स उदैत् सूर्यस्थितो हरिः ।<br/>

ज्ञानदत्वाच्च देवानां चक्षुरेतेन दर्शनात् ।<br/>

आपूरयन् सर्वलोकान् प्रकाशेन जनार्दनः ।<br/>

आदानात् सर्वजीवानाम् अत्तृत्वात् प्रलयेऽपि च ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V07_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V07" data-block-id="AIT_C03_S02_V07_B01">एवं चतुर्विधो विष्णुः संहितादेवता यदा ।<br/>

ज्ञायते पूर्ववर्णस्य रूपं नारायणाभिधम् ।<br/>

प्रादुर्भावाः समस्ताश्च चरमार्णस्य देवताः ।<br/>

तदा तु संहितां सम्यङ् मन्येऽहं सन्धितामिति ।<br/>

आह वायुरिमं विष्णुं बृहत्युक्थस्य(बृहदुक्थस्य- हृ) देवताम् ।<br/>

महाव्रताख्यस्तोत्रस्य चेष्टकानां च देवताम् ।<br/>

एतमेवाखिलजगद् व्याप्तं पूर्णगुणात्मकम् ।<br/>

संवसद्रतिदातृत्वाद् ब्रह्मा संवत्सराभिधः ।<br/>

नियामकः स जीवानां सर्वेषां प्रभुरीश्वरः ।<br/>

अनन्तमूर्तिर्ब्रह्माऽसावनन्तजगदास्थितः ।<br/>

नियामकस्तस्य विष्णुस्तावद्रूपेषु संस्थितः ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V08_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V08" data-block-id="AIT_C03_S02_V08_B01">य एनं वक्त्ययोग्येभ्यो योऽथवैनं महाव्रते ।<br/>

कर्मण्याचार्यतोऽन्यस्य शंसेत पितृतोऽथवा ।<br/>

महाव्रतेन स्तोत्रेण स्तुवीतैनमथापि वा ।<br/>

महाव्रते चितिं वाऽपि कुर्यान्नास्य फलं श्रुतेः ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V08_B02" data-verse="AIT_C03_S02_V08" data-block-id="AIT_C03_S02_V08_B02">प्रत्यक्षज्ञानिनोऽप्येतद् आनन्दह्रासकृद् भवेत् ।<br/>

प्रत्यक्षज्ञानिनो मोक्षो न कथञ्चिद्धि हीयते ।<br/>

आचार्यमेव तं विद्याद् गुणैर्यः स्वात्मनोऽधिकः ।<br/>

गुणाधिकस्य तेनैव शंसनादि न दुष्यति ।<br/>

अयोग्यस्योपदेशे तु कृते हौत्रादिकेऽपि वा ।<br/>

प्रायश्चित्तार्थमेतत्तु शंसीत शतवारकम् ।<br/>

अन्यथा मानुषेष्वेव जायते न दिवं व्रजेत् ।<br/>

योग्या अस्यास्तु विद्याया देवा ऋषय एव च ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V08_B02" data-verse="AIT_C03_S02_V08" data-block-id="AIT_C03_S02_V08_B02">कर्मसञ्चयवेत्तारं त्यजेन्नारायणं हि यः ।<br/>

प्रीत्यैकदेशसंस्थत्वात् सखायमिति चोदितम् ।<br/>

न विद्यायाः फलं तस्य श्रुतं च नरकावहम् ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V08_B03" data-verse="AIT_C03_S02_V08" data-block-id="AIT_C03_S02_V08_B03">मुख्यत्यागो हरेरेष यन्नास्तीति वदेदमुम् ।<br/>

तत्समं वाऽधिकं वाऽपि ब्रूयादैक्यमथापि वा ।<br/>

ऐश्वर्यादिगुणानां वा ह्रासं नास्तित्वमेव वा ।<br/>

तत्प्रसादं विना मोक्षं ब्रूयाद् वा कस्यचित् क्वचित्।<br/>

ऐक्यं वा ब्रह्मशर्वादेर्मुक्तावैक्यम् अथापि वा ।<br/>

व्यत्यासं चावताराणां जीवाभेदम् अमुष्य वा ।<br/>

भेदज्ञानं तद्गुणानां तेन वाऽथ मिथोऽपि वा ।<br/>

तथैव तत्क्रियाणां च तद्रूपाणामथापि वा ।<br/>

असाम्यदर्शनं वाऽपि तद्रूपाणां (तद्गुणानां) परस्परम् ।<br/>

देहदेहिविभेदं च तस्मिन्नवयवेषु वा ।<br/>

परस्परं भेददृष्टिं तेन वा कुत्रचित् क्वचित्।<br/>

दोषसंसर्गमस्यापि स्वतः परत एव वा ।<br/>

अज्ञानतो ज्ञानतो वा, निर्देहत्वममुष्य च ।<br/>

तद्देहस्य प्राकृतत्वम् अचिदानन्ददेहताम् ।<br/>

प्रादुर्भावेष्वपि विभोर्देहत्यागोद्भवादिकम् ।<br/>

अज्ञानदुःखासामर्थ्यपारवश्यादिकं तथा ।<br/>

अतद्वशत्वं कस्यापि कदाचित् क्वचिदप्युत ।<br/>