Bruhadaranyaka: Difference between revisions
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) Tag: Reverted |
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) Tag: Manual revert |
||
| Line 9: | Line 9: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S01_V01" data-block-id="bhashya-BR_C01_S01_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S01_V01" data-block-id="bhashya-BR_C01_S01_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V01_B01" data-verse="BR_C01_S01_V01" data-block-id="BR_C01_S01_V01_B01">श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यप्रणीतं बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यम् | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V01_B01" data-verse="BR_C01_S01_V01" data-block-id="BR_C01_S01_V01_B01">श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यप्रणीतं बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यम् | ||
प्राणादेरीशितारं परमसुखनिधिं सर्वदोषव्यपेतं सर्वान्तस्थं सुपूर्णं प्रकृतिपतिमजं सर्वबाह्यं सुनित्यम् । | प्राणादेरीशितारं परमसुखनिधिं सर्वदोषव्यपेतं सर्वान्तस्थं सुपूर्णं प्रकृतिपतिमजं सर्वबाह्यं सुनित्यम् । | ||
सर्वज्ञं सर्वशक्तिं सुरमुनिमनुजाद्यैः सदा सेव्यमानं विष्णुं वन्दे सदाऽहं सकलजगदनाद्यन्तमानन्ददं तम् ॥ १ ॥</div> | सर्वज्ञं सर्वशक्तिं सुरमुनिमनुजाद्यैः सदा सेव्यमानं विष्णुं वन्दे सदाऽहं सकलजगदनाद्यन्तमानन्ददं तम् ॥ १ ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V01_B01" data-verse="BR_C01_S01_V01" data-block-id="BR_C01_S01_V01_B01">यथा तुष्टाव लक्ष्मीशं सर्गादौ चतुराननः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V01_B01" data-verse="BR_C01_S01_V01" data-block-id="BR_C01_S01_V01_B01">यथा तुष्टाव लक्ष्मीशं सर्गादौ चतुराननः । | ||
तथा जगाद सूर्याय याज्ञवल्क्याय सोऽब्रवीत् ॥ २ ॥</div> | तथा जगाद सूर्याय याज्ञवल्क्याय सोऽब्रवीत् ॥ २ ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V01_B01" data-verse="BR_C01_S01_V01" data-block-id="BR_C01_S01_V01_B01">वाजिरूपेण सूर्येण प्रोक्तं वाजसनेयकम् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V01_B01" data-verse="BR_C01_S01_V01" data-block-id="BR_C01_S01_V01_B01">वाजिरूपेण सूर्येण प्रोक्तं वाजसनेयकम् । | ||
कण्वाय याज्ञवल्क्योऽदात् काण्वं तेन प्रकीर्तितम् ॥ इति वाराहे ।</div> | कण्वाय याज्ञवल्क्योऽदात् काण्वं तेन प्रकीर्तितम् ॥ इति वाराहे ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V01_B01" data-verse="BR_C01_S01_V01" data-block-id="BR_C01_S01_V01_B01">अश्वस्वरूपो ब्रह्माऽभूदश्वरूपाज्जनार्दनात् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V01_B01" data-verse="BR_C01_S01_V01" data-block-id="BR_C01_S01_V01_B01">अश्वस्वरूपो ब्रह्माऽभूदश्वरूपाज्जनार्दनात् । | ||
तत्र सन्निहितो विष्णुरश्वरूपः स्वयं प्रभुः ॥ | तत्र सन्निहितो विष्णुरश्वरूपः स्वयं प्रभुः ॥ | ||
तयोश्च प्रतिमा मेध्यो यतोऽश्वोऽयं श्रुतौ श्रुतः । | तयोश्च प्रतिमा मेध्यो यतोऽश्वोऽयं श्रुतौ श्रुतः । | ||
सर्वं जगत्तदङ्गेषु तस्मात् सन्निहितं स्मृतम् ॥ | सर्वं जगत्तदङ्गेषु तस्मात् सन्निहितं स्मृतम् ॥ | ||
तयोरङ्गेष्विदं यस्मात् जगत्सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ इति प्रध्याने ।</div> | तयोरङ्गेष्विदं यस्मात् जगत्सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ इति प्रध्याने ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V01_B01" data-verse="BR_C01_S01_V01" data-block-id="BR_C01_S01_V01_B01">उच्चैःश्रवाः सन्निहितो मेध्येऽश्वे तत्र केशवः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V01_B01" data-verse="BR_C01_S01_V01" data-block-id="BR_C01_S01_V01_B01">उच्चैःश्रवाः सन्निहितो मेध्येऽश्वे तत्र केशवः । | ||
तस्मिन्निदं जगत्सर्वं ब्रह्मा चोच्चैःश्रवःस्थितः ॥ इति सौपर्णे ।</div> | तस्मिन्निदं जगत्सर्वं ब्रह्मा चोच्चैःश्रवःस्थितः ॥ इति सौपर्णे ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V01_B01" data-verse="BR_C01_S01_V01" data-block-id="BR_C01_S01_V01_B01">पर्वताः सिकताश्चैव नद्यः कूपाः सरांसि च । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V01_B01" data-verse="BR_C01_S01_V01" data-block-id="BR_C01_S01_V01_B01">पर्वताः सिकताश्चैव नद्यः कूपाः सरांसि च । | ||
हविः कपालयूपाद्या देवता एव सर्वशः ॥ | हविः कपालयूपाद्या देवता एव सर्वशः ॥ | ||
तत्तन्नामैव नामैषां भिन्नानामभिमानतः । | तत्तन्नामैव नामैषां भिन्नानामभिमानतः । | ||
नामानि तान्यपि हरेः स हि सर्वगुणाधिकः ॥ इति नारदीये ।</div> | नामानि तान्यपि हरेः स हि सर्वगुणाधिकः ॥ इति नारदीये ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V01_B01" data-verse="BR_C01_S01_V01" data-block-id="BR_C01_S01_V01_B01">उषाः शिरो ब्रह्मनाम तत्त्वमस्यादयोऽखिलाः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V01_B01" data-verse="BR_C01_S01_V01" data-block-id="BR_C01_S01_V01_B01">उषाः शिरो ब्रह्मनाम तत्त्वमस्यादयोऽखिलाः । | ||
सप्तम्यर्थाः समुद्दिष्टाः पञ्चम्यर्थास्तथा श्रुताः ॥ | सप्तम्यर्थाः समुद्दिष्टाः पञ्चम्यर्थास्तथा श्रुताः ॥ | ||
षष्ठ्यर्थाश्च चतुर्थ्यर्थास्तृतीयार्थाश्च सर्वशः । | षष्ठ्यर्थाश्च चतुर्थ्यर्थास्तृतीयार्थाश्च सर्वशः । | ||
तदैक्यवाचिवच्छब्दाः अपि तद्गत्ववाचकाः ॥ | तदैक्यवाचिवच्छब्दाः अपि तद्गत्ववाचकाः ॥ | ||
ऐक्यार्था नैव ते सर्वे भिन्नरूपाः यतः सदा । | ऐक्यार्था नैव ते सर्वे भिन्नरूपाः यतः सदा । | ||
ईशाङ्गवाचिनो वा स्युस्तेषामेव तदर्थतः ॥ | ईशाङ्गवाचिनो वा स्युस्तेषामेव तदर्थतः ॥ | ||
सप्तसु प्रथमा यस्मात् तत्तद्योग्यार्थता भवेत् ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | सप्तसु प्रथमा यस्मात् तत्तद्योग्यार्थता भवेत् ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V01_B01" data-verse="BR_C01_S01_V01" data-block-id="BR_C01_S01_V01_B01">अङ्गप्रत्यङ्गशो व्याप्तो विष्णुरेव तुरङ्गमे । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V01_B01" data-verse="BR_C01_S01_V01" data-block-id="BR_C01_S01_V01_B01">अङ्गप्रत्यङ्गशो व्याप्तो विष्णुरेव तुरङ्गमे । | ||
अतो विष्ण्वङ्गगं सर्वं मेध्याङ्गस्थमुदीरितम् ॥ इति च ।</div> | अतो विष्ण्वङ्गगं सर्वं मेध्याङ्गस्थमुदीरितम् ॥ इति च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V01_B01" data-verse="BR_C01_S01_V01" data-block-id="BR_C01_S01_V01_B01">पुनरप्यश्वस्य मेध्यस्येतिवचनं कस्यचिदश्वस्यैवमासीदितीतिहासरूपेण नोच्यते किन्तु सर्वमेध्यानामेवमिति ज्ञापनार्थम् ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V01_B01" data-verse="BR_C01_S01_V01" data-block-id="BR_C01_S01_V01_B01">पुनरप्यश्वस्य मेध्यस्येतिवचनं कस्यचिदश्वस्यैवमासीदितीतिहासरूपेण नोच्यते किन्तु सर्वमेध्यानामेवमिति ज्ञापनार्थम् ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V01_B01" data-verse="BR_C01_S01_V01" data-block-id="BR_C01_S01_V01_B01">सर्वव्यक्तिष्वभिव्याप्त्यै तात्पर्याधिक्यवित्तये । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V01_B01" data-verse="BR_C01_S01_V01" data-block-id="BR_C01_S01_V01_B01">सर्वव्यक्तिष्वभिव्याप्त्यै तात्पर्याधिक्यवित्तये । | ||
प्रतीतानुपपत्तेरप्यभासत्वविवक्षया ॥ | प्रतीतानुपपत्तेरप्यभासत्वविवक्षया ॥ | ||
पुनर्वचनमुद्दिष्टं शतशोऽपि पृथक् पृथक् ॥ इति च ।</div> | पुनर्वचनमुद्दिष्टं शतशोऽपि पृथक् पृथक् ॥ इति च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V01_B01" data-verse="BR_C01_S01_V01" data-block-id="BR_C01_S01_V01_B01">विष्णोः पुरीषस्थानीया काठिन्यात् पृथिवी श्रुता । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V01_B01" data-verse="BR_C01_S01_V01" data-block-id="BR_C01_S01_V01_B01">विष्णोः पुरीषस्थानीया काठिन्यात् पृथिवी श्रुता । | ||
तत्स्थत्वात् सिकताः सर्वा उवध्यस्थाः प्रकीर्तिताः ॥ | तत्स्थत्वात् सिकताः सर्वा उवध्यस्थाः प्रकीर्तिताः ॥ | ||
उर्व्यास्तु पादगत्वेऽपि नोवध्यत्वं विरुध्यते । | उर्व्यास्तु पादगत्वेऽपि नोवध्यत्वं विरुध्यते । | ||
यतस्तदभिमानिन्यो देवता अनुकीर्तिताः ॥ | यतस्तदभिमानिन्यो देवता अनुकीर्तिताः ॥ | ||
तासां च बहुरूपत्वादैश्वर्याच्च परेशितुः । इति च ।</div> | तासां च बहुरूपत्वादैश्वर्याच्च परेशितुः । इति च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V01_B01" data-verse="BR_C01_S01_V01" data-block-id="BR_C01_S01_V01_B01">अवान्तरदिशो विष्णोरस्थिपुच्छान्युदाहृताः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V01_B01" data-verse="BR_C01_S01_V01" data-block-id="BR_C01_S01_V01_B01">अवान्तरदिशो विष्णोरस्थिपुच्छान्युदाहृताः । | ||
पूर्वपश्चार्धभेदेन दिशः पार्श्वे प्रकीर्तिते ॥ | पूर्वपश्चार्धभेदेन दिशः पार्श्वे प्रकीर्तिते ॥ | ||
शिरश्च पादमूलानि पुच्छं षडृतवः स्मृताः । | शिरश्च पादमूलानि पुच्छं षडृतवः स्मृताः । | ||
संवत्सराभिमानी च ब्रह्मा सर्वशरीरगः ॥ | संवत्सराभिमानी च ब्रह्मा सर्वशरीरगः ॥ | ||
क्लोमानश्च यकृच्चैव मांसी गिर्यभिमानिनः । | क्लोमानश्च यकृच्चैव मांसी गिर्यभिमानिनः । | ||
आन्त्रेषु नद्यः सर्वाश्च सोऽयं विष्णुः सनातनः ॥ इति च ।</div> | आन्त्रेषु नद्यः सर्वाश्च सोऽयं विष्णुः सनातनः ॥ इति च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V01_B01" data-verse="BR_C01_S01_V01" data-block-id="BR_C01_S01_V01_B01">नभोऽभिमानी विघ्नेशो विष्णोर्मांसाश्रितः सदा । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V01_B01" data-verse="BR_C01_S01_V01" data-block-id="BR_C01_S01_V01_B01">नभोऽभिमानी विघ्नेशो विष्णोर्मांसाश्रितः सदा । | ||
अन्तरिक्षाभिमानी च तत्सूनुरुदरे स्थितः ॥ इति च ॥ १ ॥</div> | अन्तरिक्षाभिमानी च तत्सूनुरुदरे स्थितः ॥ इति च ॥ १ ॥</div> | ||
| Line 70: | Line 70: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S01_V02" data-block-id="bhashya-BR_C01_S01_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S01_V02" data-block-id="bhashya-BR_C01_S01_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V02_B01" data-verse="BR_C01_S01_V02" data-block-id="BR_C01_S01_V02_B01">अश्वपूर्वापरौ होम्यौ महिमानौ ग्रहौ स्मृतौ । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V02_B01" data-verse="BR_C01_S01_V02" data-block-id="BR_C01_S01_V02_B01">अश्वपूर्वापरौ होम्यौ महिमानौ ग्रहौ स्मृतौ । | ||
अहोरात्राभिमन्तारौ तयोरप्यभिमानिनौ ॥ | अहोरात्राभिमन्तारौ तयोरप्यभिमानिनौ ॥ | ||
कामश्चाथ रतिश्चैव विष्णुब्रह्मशरीरजौ । | कामश्चाथ रतिश्चैव विष्णुब्रह्मशरीरजौ । | ||
समुद्रेकात् समुद्रस्तु विष्णुः पूर्वमुदाहृतः ॥ | समुद्रेकात् समुद्रस्तु विष्णुः पूर्वमुदाहृतः ॥ | ||
उपचारेण तूद्रेकादपरश्च चतुर्मुखः । | उपचारेण तूद्रेकादपरश्च चतुर्मुखः । | ||
स विष्णुर्हयनामा सन् देववाह्येषु संस्थितः ॥ | स विष्णुर्हयनामा सन् देववाह्येषु संस्थितः ॥ | ||
वाजिनामा तु गन्धर्वेष्वर्वनामाऽसुरेषु च । | वाजिनामा तु गन्धर्वेष्वर्वनामाऽसुरेषु च । | ||
मनुष्येष्वश्वनामाऽसौ तद्बन्धुः स्वयमेव सः ॥ | मनुष्येष्वश्वनामाऽसौ तद्बन्धुः स्वयमेव सः ॥ | ||
तस्मादेवोत्थितिस्तस्य रूपभेदो न तस्य च । | तस्मादेवोत्थितिस्तस्य रूपभेदो न तस्य च । | ||
ऐश्वर्यात् स तथापीशो व्यक्तिभावं गमिष्यति ॥ | ऐश्वर्यात् स तथापीशो व्यक्तिभावं गमिष्यति ॥ | ||
हत्वा याति यतः शत्रून् हरिस्तस्मात् हयः स्मृतः । | हत्वा याति यतः शत्रून् हरिस्तस्मात् हयः स्मृतः । | ||
सर्वदा युद्धकर्तृत्वाद्वाजी चापि प्रकीर्तितः ॥ | सर्वदा युद्धकर्तृत्वाद्वाजी चापि प्रकीर्तितः ॥ | ||
अर्वाऽभिगमनादुक्त आशुत्वादश्व उच्यते ॥ इति वैहायसे ।</div> | अर्वाऽभिगमनादुक्त आशुत्वादश्व उच्यते ॥ इति वैहायसे ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V02_B01" data-verse="BR_C01_S01_V02" data-block-id="BR_C01_S01_V02_B01">तेषां तेषां वाहनेषु स्थित्वा तत्तत्कर्मकर्तृत्वात् तत्तन्नामा ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V02_B01" data-verse="BR_C01_S01_V02" data-block-id="BR_C01_S01_V02_B01">तेषां तेषां वाहनेषु स्थित्वा तत्तत्कर्मकर्तृत्वात् तत्तन्नामा ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V02_B01" data-verse="BR_C01_S01_V02" data-block-id="BR_C01_S01_V02_B01">पतन्ति नियतं हन्तुं देवाश्वाः शत्रुमूर्धसु । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V02_B01" data-verse="BR_C01_S01_V02" data-block-id="BR_C01_S01_V02_B01">पतन्ति नियतं हन्तुं देवाश्वाः शत्रुमूर्धसु । | ||
वेगाधिका आसुराश्वा वेगमात्रं नृवाहनः ॥ इति स्कान्दे ।</div> | वेगाधिका आसुराश्वा वेगमात्रं नृवाहनः ॥ इति स्कान्दे ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V02_B01" data-verse="BR_C01_S01_V02" data-block-id="BR_C01_S01_V02_B01">गन्धर्वास्तु सदा युद्धरता देवानुगा यतः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S01_V02_B01" data-verse="BR_C01_S01_V02" data-block-id="BR_C01_S01_V02_B01">गन्धर्वास्तु सदा युद्धरता देवानुगा यतः । | ||
तदशक्तौ तु देवानां युध्यन्ते स्वामिनो यतः ॥ | तदशक्तौ तु देवानां युध्यन्ते स्वामिनो यतः ॥ | ||
केचिद् गानरता नित्यं गन्धर्वा नर्तकाः परे । | केचिद् गानरता नित्यं गन्धर्वा नर्तकाः परे । | ||
केचिद् वाद्यरता नित्यं चारणा देवचारकाः ॥ इति च ॥</div> | केचिद् वाद्यरता नित्यं चारणा देवचारकाः ॥ इति च ॥</div> | ||
| Line 100: | Line 100: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S02_V01" data-block-id="bhashya-BR_C01_S02_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S02_V01" data-block-id="bhashya-BR_C01_S02_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V01_B01" data-verse="BR_C01_S02_V01" data-block-id="BR_C01_S02_V01_B01">सर्वसंहारकं विष्णुं देवीं जीवांस्तथैव च । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V01_B01" data-verse="BR_C01_S02_V01" data-block-id="BR_C01_S02_V01_B01">सर्वसंहारकं विष्णुं देवीं जीवांस्तथैव च । | ||
कालं त्रिगुणसाम्यं च कर्माणि प्राणमिन्द्रियम् ॥ संस्कारं चैव वेदांश्च नर्ते किञ्चिल्लये त्वभूत् ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | कालं त्रिगुणसाम्यं च कर्माणि प्राणमिन्द्रियम् ॥ संस्कारं चैव वेदांश्च नर्ते किञ्चिल्लये त्वभूत् ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V01_B01" data-verse="BR_C01_S02_V01" data-block-id="BR_C01_S02_V01_B01">लयकाले परमात्मनैवावृतमासीत् ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V01_B01" data-verse="BR_C01_S02_V01" data-block-id="BR_C01_S02_V01_B01">लयकाले परमात्मनैवावृतमासीत् ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V01_B01" data-verse="BR_C01_S02_V01" data-block-id="BR_C01_S02_V01_B01">अशनं जगदेतद्यन्नयत्यात्मेच्छया हरिः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V01_B01" data-verse="BR_C01_S02_V01" data-block-id="BR_C01_S02_V01_B01">अशनं जगदेतद्यन्नयत्यात्मेच्छया हरिः । | ||
अशनाया ततः प्रोक्त उदन्या कर्मनामकः ॥ इति ब्राह्मे ।</div> | अशनाया ततः प्रोक्त उदन्या कर्मनामकः ॥ इति ब्राह्मे ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V01_B01" data-verse="BR_C01_S02_V01" data-block-id="BR_C01_S02_V01_B01">अन्यत्र नेतृत्वप्रतीतावपि श्रुतिप्रसिद्धेः स एव नेतेत्याह अशनाया हि मृत्युरिति ॥ तत्तत एव मनोऽकुरुत यतः स्वयमेवासीन्नान्यत् । आत्मवान् स्यामित्यैच्छत् । शरीरवान् त्स्यामिति । अप्सृष्ट्यर्थं मनोऽकुरुत ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V01_B01" data-verse="BR_C01_S02_V01" data-block-id="BR_C01_S02_V01_B01">अन्यत्र नेतृत्वप्रतीतावपि श्रुतिप्रसिद्धेः स एव नेतेत्याह अशनाया हि मृत्युरिति ॥ तत्तत एव मनोऽकुरुत यतः स्वयमेवासीन्नान्यत् । आत्मवान् स्यामित्यैच्छत् । शरीरवान् त्स्यामिति । अप्सृष्ट्यर्थं मनोऽकुरुत ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V01_B01" data-verse="BR_C01_S02_V01" data-block-id="BR_C01_S02_V01_B01">ऐच्छद्विष्णुरदेहः सन् देहवान्त्स्यामिति प्रभुः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V01_B01" data-verse="BR_C01_S02_V01" data-block-id="BR_C01_S02_V01_B01">ऐच्छद्विष्णुरदेहः सन् देहवान्त्स्यामिति प्रभुः । | ||
यतो देह इदं सर्वं तस्य विष्णोरदेहिनः ॥ | यतो देह इदं सर्वं तस्य विष्णोरदेहिनः ॥ | ||
तद्वशत्वात् स्वयं देवश्चिदानन्दशरीरकः । | तद्वशत्वात् स्वयं देवश्चिदानन्दशरीरकः । | ||
सोऽत्मानमर्चन्नचरदप्सृष्ट्यर्थं जनार्दनः ॥ | सोऽत्मानमर्चन्नचरदप्सृष्ट्यर्थं जनार्दनः ॥ | ||
यत्कुर्वन् यत्सृजेदीशस्तद्भवेद्धि तदात्मकम् । | यत्कुर्वन् यत्सृजेदीशस्तद्भवेद्धि तदात्मकम् । | ||
अतोऽर्चतो यतो जाता आपोऽतोऽर्चनसाधनाः ॥ | अतोऽर्चतो यतो जाता आपोऽतोऽर्चनसाधनाः ॥ | ||
अन्यथा कर्तुमीशोऽपि क्रीडया तत्तदात्मकम् । | अन्यथा कर्तुमीशोऽपि क्रीडया तत्तदात्मकम् । | ||
कर्तुं तत्तत्प्रवृत्तिः संस्तत्करोति स्वयं प्रभुः ॥ इति ब्रह्माण्डे ।</div> | कर्तुं तत्तत्प्रवृत्तिः संस्तत्करोति स्वयं प्रभुः ॥ इति ब्रह्माण्डे ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V01_B01" data-verse="BR_C01_S02_V01" data-block-id="BR_C01_S02_V01_B01">मे सर्वाहेयस्य विष्णोः ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V01_B01" data-verse="BR_C01_S02_V01" data-block-id="BR_C01_S02_V01_B01">मे सर्वाहेयस्य विष्णोः ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V01_B01" data-verse="BR_C01_S02_V01" data-block-id="BR_C01_S02_V01_B01">अस्मच्छब्दगतैर्विष्णुर्वाच्यः सप्तविभक्तिभिः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V01_B01" data-verse="BR_C01_S02_V01" data-block-id="BR_C01_S02_V01_B01">अस्मच्छब्दगतैर्विष्णुर्वाच्यः सप्तविभक्तिभिः । | ||
सर्वाहेयत्वतस्त्वेकः सर्वस्य प्रतियोगितः ॥ | सर्वाहेयत्वतस्त्वेकः सर्वस्य प्रतियोगितः ॥ | ||
युष्मच्छब्दाभिधेयश्च तच्छब्दैश्च परोक्षतः । | युष्मच्छब्दाभिधेयश्च तच्छब्दैश्च परोक्षतः । | ||
स एव बहुरूपत्वाद् बहुशब्दाभिधानवान् ॥ | स एव बहुरूपत्वाद् बहुशब्दाभिधानवान् ॥ | ||
जीवेस्थितेन रूपेण हृद्गतेन द्विधोच्यते । | जीवेस्थितेन रूपेण हृद्गतेन द्विधोच्यते । | ||
भिन्नोऽपि सर्वजीवेभ्यः सर्ववस्तुभ्य एव च ॥ | भिन्नोऽपि सर्वजीवेभ्यः सर्ववस्तुभ्य एव च ॥ | ||
पूर्णानन्दादिरूपस्य कुतोऽल्पसुखिनैकता ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | पूर्णानन्दादिरूपस्य कुतोऽल्पसुखिनैकता ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V01_B01" data-verse="BR_C01_S02_V01" data-block-id="BR_C01_S02_V01_B01">उदकं सुखहेतुत्वात् कमित्येवाभिधीयते । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V01_B01" data-verse="BR_C01_S02_V01" data-block-id="BR_C01_S02_V01_B01">उदकं सुखहेतुत्वात् कमित्येवाभिधीयते । | ||
तदेव ह्यर्चतो जातमतोऽर्क इति कीर्त्यते ॥ इति व्यासनिरुक्ते ।</div> | तदेव ह्यर्चतो जातमतोऽर्क इति कीर्त्यते ॥ इति व्यासनिरुक्ते ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V01_B01" data-verse="BR_C01_S02_V01" data-block-id="BR_C01_S02_V01_B01">अर्चतो जातं सुखसाधनं चेत्यर्क इत्यर्थः । कं सुखमस्मै भवति ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V01_B01" data-verse="BR_C01_S02_V01" data-block-id="BR_C01_S02_V01_B01">अर्चतो जातं सुखसाधनं चेत्यर्क इत्यर्थः । कं सुखमस्मै भवति ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V01_B01" data-verse="BR_C01_S02_V01" data-block-id="BR_C01_S02_V01_B01">अपां हि सुखहेतूनां वेद विष्णोर्जनिं हि सः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V01_B01" data-verse="BR_C01_S02_V01" data-block-id="BR_C01_S02_V01_B01">अपां हि सुखहेतूनां वेद विष्णोर्जनिं हि सः । | ||
स मुक्तः सुखभागेव स्याद्विष्णोस्तु प्रसादतः ॥ इति माहात्म्ये ॥ १</div> | स मुक्तः सुखभागेव स्याद्विष्णोस्तु प्रसादतः ॥ इति माहात्म्ये ॥ १</div> | ||
| Line 143: | Line 143: | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V02_B01" data-verse="BR_C01_S02_V02" data-block-id="BR_C01_S02_V02_B01">अर्कशब्दस्यादित्ये प्रसिद्धत्वादप्शब्दोऽपि तत्रेत्याशङ्कां निवर्तयितुमापो वा अर्क इति पुनर्वचनम् । नादित्येऽर्कशब्दः किन्त्वप्स्वेवार्कशब्द इत्यर्थः । शरो मण्डः ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V02_B01" data-verse="BR_C01_S02_V02" data-block-id="BR_C01_S02_V02_B01">अर्कशब्दस्यादित्ये प्रसिद्धत्वादप्शब्दोऽपि तत्रेत्याशङ्कां निवर्तयितुमापो वा अर्क इति पुनर्वचनम् । नादित्येऽर्कशब्दः किन्त्वप्स्वेवार्कशब्द इत्यर्थः । शरो मण्डः ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V02_B01" data-verse="BR_C01_S02_V02" data-block-id="BR_C01_S02_V02_B01">फेनरूपस्तु यो मण्डो जलस्यासौ सुसंहतः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V02_B01" data-verse="BR_C01_S02_V02" data-block-id="BR_C01_S02_V02_B01">फेनरूपस्तु यो मण्डो जलस्यासौ सुसंहतः । | ||
पृथिवीत्वं समापन्नस्तस्यां शिश्ये जनार्दनः ॥ | पृथिवीत्वं समापन्नस्तस्यां शिश्ये जनार्दनः ॥ | ||
ततः स चिन्तयामास स्यादग्निरिति देवराट् । | ततः स चिन्तयामास स्यादग्निरिति देवराट् । | ||
तच्चिन्तनात् समुत्पन्नो वायुरग्न्यभिधानवान् ॥ | तच्चिन्तनात् समुत्पन्नो वायुरग्न्यभिधानवान् ॥ | ||
अग्रजत्वादग्रणीत्वाद्वायोरग्नित्वमिष्यते ॥ इति प्रवृत्ते ॥</div> | अग्रजत्वादग्रणीत्वाद्वायोरग्नित्वमिष्यते ॥ इति प्रवृत्ते ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V02_B01" data-verse="BR_C01_S02_V02" data-block-id="BR_C01_S02_V02_B01">शक्तिविस्रंसने चापि शयने चापि कीर्तितः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V02_B01" data-verse="BR_C01_S02_V02" data-block-id="BR_C01_S02_V02_B01">शक्तिविस्रंसने चापि शयने चापि कीर्तितः । | ||
श्रमशब्दो हरेर्नैव शक्तिविस्रंसनं क्वचित् ॥ | श्रमशब्दो हरेर्नैव शक्तिविस्रंसनं क्वचित् ॥ | ||
अतो हरेः श्रमो नाम शयनं सम्प्रकीर्तितम् ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | अतो हरेः श्रमो नाम शयनं सम्प्रकीर्तितम् ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V02_B01" data-verse="BR_C01_S02_V02" data-block-id="BR_C01_S02_V02_B01">तस्यामश्राम्यदिति साधिकरणत्वाच्च शयनं युक्तम् । न हि पृथिव्यां श्रमो नामान्तःकरणधर्मो युज्यते । अधिकरणपरम्पराकल्पनं च क्लिष्टकल्पनम् ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V02_B01" data-verse="BR_C01_S02_V02" data-block-id="BR_C01_S02_V02_B01">तस्यामश्राम्यदिति साधिकरणत्वाच्च शयनं युक्तम् । न हि पृथिव्यां श्रमो नामान्तःकरणधर्मो युज्यते । अधिकरणपरम्पराकल्पनं च क्लिष्टकल्पनम् ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V02_B01" data-verse="BR_C01_S02_V02" data-block-id="BR_C01_S02_V02_B01">सृष्ट्वा स पृथिवीं विष्णुः शेतेऽनन्तेऽब्धिमध्यगः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V02_B01" data-verse="BR_C01_S02_V02" data-block-id="BR_C01_S02_V02_B01">सृष्ट्वा स पृथिवीं विष्णुः शेतेऽनन्तेऽब्धिमध्यगः । | ||
तस्यां पृथिव्यां श्वेताख्ये द्वीपे मुक्तैरुपासिते ॥ इति मुक्तिसंहितायाम् ।</div> | तस्यां पृथिव्यां श्वेताख्ये द्वीपे मुक्तैरुपासिते ॥ इति मुक्तिसंहितायाम् ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V02_B01" data-verse="BR_C01_S02_V02" data-block-id="BR_C01_S02_V02_B01">तप्त आलोचनायुक्तस्तस्मात् कार्र्यार्थकामना । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V02_B01" data-verse="BR_C01_S02_V02" data-block-id="BR_C01_S02_V02_B01">तप्त आलोचनायुक्तस्तस्मात् कार्र्यार्थकामना । | ||
तप्तता तु हरेरुक्ता कुतो दुःखं हरेः प्रभोः ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | तप्तता तु हरेरुक्ता कुतो दुःखं हरेः प्रभोः ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | ||
| Line 167: | Line 167: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S02_V03" data-block-id="bhashya-BR_C01_S02_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S02_V03" data-block-id="bhashya-BR_C01_S02_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V03_B01" data-verse="BR_C01_S02_V03" data-block-id="BR_C01_S02_V03_B01">वायुरग्निरिति प्रोक्तो ह्यग्रणीत्वादथाङ्गिनाम् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V03_B01" data-verse="BR_C01_S02_V03" data-block-id="BR_C01_S02_V03_B01">वायुरग्निरिति प्रोक्तो ह्यग्रणीत्वादथाङ्गिनाम् । | ||
नेतृत्वाददनाच्चापि तस्य स्रष्टा जनार्दनः ॥ | नेतृत्वाददनाच्चापि तस्य स्रष्टा जनार्दनः ॥ | ||
स वायुर्वायुरूपेण जगत्पाति शरीरगः । | स वायुर्वायुरूपेण जगत्पाति शरीरगः । | ||
आदित्यस्थेन रूपेण जगद्याति प्रकाशयन् ॥ | आदित्यस्थेन रूपेण जगद्याति प्रकाशयन् ॥ | ||
अग्निस्थेन तु रूपेण हूयते सर्वयष्टृभिः । | अग्निस्थेन तु रूपेण हूयते सर्वयष्टृभिः । | ||
आदाय यात्यायुरिति स एवादित्य उच्यते ॥॥ | आदाय यात्यायुरिति स एवादित्य उच्यते ॥॥ | ||
तत्सम्बन्धात्तु तन्नाम सूर्यस्याग्नेस्तथैव च । | तत्सम्बन्धात्तु तन्नाम सूर्यस्याग्नेस्तथैव च । | ||
स एष कूर्मरूपेण वायुरण्डोदके स्थितः ॥॥ | स एष कूर्मरूपेण वायुरण्डोदके स्थितः ॥॥ | ||
विष्णुना कूर्मरूपेण धारितोऽनन्तधारकः । | विष्णुना कूर्मरूपेण धारितोऽनन्तधारकः । | ||
अस्य पादा हि चत्वारो ह्यण्डोदे कोणसंस्थिताः ॥ | अस्य पादा हि चत्वारो ह्यण्डोदे कोणसंस्थिताः ॥ | ||
उरस्तु भूमिसंश्लिष्टमतिरिच्य भुवं पुनः । | उरस्तु भूमिसंश्लिष्टमतिरिच्य भुवं पुनः । | ||
पार्श्वतः पृष्ठतश्चैव शिरश्चोदकसंस्थितम् ॥ | पार्श्वतः पृष्ठतश्चैव शिरश्चोदकसंस्थितम् ॥ | ||
आकाशमुदरे तस्य द्यौः पृष्ठे संस्थिता विभोः । | आकाशमुदरे तस्य द्यौः पृष्ठे संस्थिता विभोः । | ||
एवंविद्वांस्तु यत्रैति तत्रैव प्रतितिष्ठति ॥ इति प्रभञ्जने ।</div> | एवंविद्वांस्तु यत्रैति तत्रैव प्रतितिष्ठति ॥ इति प्रभञ्जने ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V03_B01" data-verse="BR_C01_S02_V03" data-block-id="BR_C01_S02_V03_B01">स्थानेच्छा चेत् तत्रैव प्रतितिष्ठति । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V03_B01" data-verse="BR_C01_S02_V03" data-block-id="BR_C01_S02_V03_B01">स्थानेच्छा चेत् तत्रैव प्रतितिष्ठति । | ||
उपास्ते कूर्मरूपं यो वायुं संस्थितिमाप्नुयात् । | उपास्ते कूर्मरूपं यो वायुं संस्थितिमाप्नुयात् । | ||
इच्छया विनिवृत्तिं वा लोकं चावृत्तिवर्जितम् ॥ इत्यध्यात्मे ।</div> | इच्छया विनिवृत्तिं वा लोकं चावृत्तिवर्जितम् ॥ इत्यध्यात्मे ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V03_B01" data-verse="BR_C01_S02_V03" data-block-id="BR_C01_S02_V03_B01">स एष प्राणस्त्रेधा विहित इति वचनाच्च वायुः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V03_B01" data-verse="BR_C01_S02_V03" data-block-id="BR_C01_S02_V03_B01">स एष प्राणस्त्रेधा विहित इति वचनाच्च वायुः । | ||
बिभर्त्यण्डं हरिः कूर्मस्त्वण्डे चाप्युदकं महत् । | बिभर्त्यण्डं हरिः कूर्मस्त्वण्डे चाप्युदकं महत् । | ||
उदके कूर्मरूपस्य वायुः पुच्छं समाश्रितः ॥ | उदके कूर्मरूपस्य वायुः पुच्छं समाश्रितः ॥ | ||
वायोः पुच्छं समाश्रित्य शेषस्तु पृथिवीमिमाम् । | वायोः पुच्छं समाश्रित्य शेषस्तु पृथिवीमिमाम् । | ||
बिभर्ति तस्यां च जगदिदं सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ इति वैभवे ।</div> | बिभर्ति तस्यां च जगदिदं सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ इति वैभवे ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V03_B01" data-verse="BR_C01_S02_V03" data-block-id="BR_C01_S02_V03_B01">वायोस्तु कूर्मरूपस्य पूर्वतश्चोदके मुखम् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V03_B01" data-verse="BR_C01_S02_V03" data-block-id="BR_C01_S02_V03_B01">वायोस्तु कूर्मरूपस्य पूर्वतश्चोदके मुखम् । | ||
आग्नेयेशानगौ बाहू पादौ निर्ऋतिवायुगौ ॥ इति प्रकृष्टे ॥ ३ ॥</div> | आग्नेयेशानगौ बाहू पादौ निर्ऋतिवायुगौ ॥ इति प्रकृष्टे ॥ ३ ॥</div> | ||
| Line 201: | Line 201: | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V04_B01" data-verse="BR_C01_S02_V04" data-block-id="BR_C01_S02_V04_B01">आत्मा, ब्रह्मा मे द्वितीयो जायेतेत्यकामयत । वायुरेव ब्रह्मा भवतीति दर्शयितुं वायोः सृष्टिः प्रथममुक्ता ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V04_B01" data-verse="BR_C01_S02_V04" data-block-id="BR_C01_S02_V04_B01">आत्मा, ब्रह्मा मे द्वितीयो जायेतेत्यकामयत । वायुरेव ब्रह्मा भवतीति दर्शयितुं वायोः सृष्टिः प्रथममुक्ता ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V04_B01" data-verse="BR_C01_S02_V04" data-block-id="BR_C01_S02_V04_B01">वायुरेव यतो ब्रह्मपदं नियमतो व्रजेत् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V04_B01" data-verse="BR_C01_S02_V04" data-block-id="BR_C01_S02_V04_B01">वायुरेव यतो ब्रह्मपदं नियमतो व्रजेत् । | ||
सहैव जननेऽप्यस्मात्पूर्वं वायोर्जनिं वदेत् । | सहैव जननेऽप्यस्मात्पूर्वं वायोर्जनिं वदेत् । | ||
क्वचित्तु ब्रह्मणः पूर्वं प्राधान्यात् तत्पदस्य च ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | क्वचित्तु ब्रह्मणः पूर्वं प्राधान्यात् तत्पदस्य च ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V04_B01" data-verse="BR_C01_S02_V04" data-block-id="BR_C01_S02_V04_B01">आत्मा विरिञ्चः सुमनाः सुधौतश्चेति कथ्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V04_B01" data-verse="BR_C01_S02_V04" data-block-id="BR_C01_S02_V04_B01">आत्मा विरिञ्चः सुमनाः सुधौतश्चेति कथ्यते । | ||
ब्रह्मा चतुर्मुखश्चेति पूर्वजो यः प्रजापतिः ॥ इति शब्दनिर्णये ।</div> | ब्रह्मा चतुर्मुखश्चेति पूर्वजो यः प्रजापतिः ॥ इति शब्दनिर्णये ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V04_B01" data-verse="BR_C01_S02_V04" data-block-id="BR_C01_S02_V04_B01">स मनसा स्वेच्छया वाचं श्रियं देवीं मिथुनं समभवत् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V04_B01" data-verse="BR_C01_S02_V04" data-block-id="BR_C01_S02_V04_B01">स मनसा स्वेच्छया वाचं श्रियं देवीं मिथुनं समभवत् । | ||
मम द्वितीयो जायेत ब्रह्मेति भगवान् परः । | मम द्वितीयो जायेत ब्रह्मेति भगवान् परः । | ||
वेदाभिमानिनीं देवीं श्रियं समभवत् प्रभुः ॥ | वेदाभिमानिनीं देवीं श्रियं समभवत् प्रभुः ॥ | ||
स्वेच्छयैव यतः शक्तिस्तां विनाऽपि हरेः सदा । | स्वेच्छयैव यतः शक्तिस्तां विनाऽपि हरेः सदा । | ||
ततः संवत्सरो नाम ब्रह्मा समभवत् प्रभोः ॥ | ततः संवत्सरो नाम ब्रह्मा समभवत् प्रभोः ॥ | ||
तं गर्भमुदरे बिभ्रद्यावत्संवत्सरं रमा । | तं गर्भमुदरे बिभ्रद्यावत्संवत्सरं रमा । | ||
तं जातमत्तुं स्वमुखं विदार्य पुरुषोत्तमः ॥ | तं जातमत्तुं स्वमुखं विदार्य पुरुषोत्तमः ॥ | ||
श्रुत्वा रावं पुनस्तस्य व्यदधात् सृष्टये प्रभुः ॥ इति कारणविवेके ।</div> | श्रुत्वा रावं पुनस्तस्य व्यदधात् सृष्टये प्रभुः ॥ इति कारणविवेके ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V04_B01" data-verse="BR_C01_S02_V04" data-block-id="BR_C01_S02_V04_B01">बिन्दुलोपेनाशनाया मृत्युरित्यर्थः । अशनाया हि मृत्युः इत्युक्तम् । सर्वाशननेतेत्यर्थे बिन्दुः । आधिक्येऽधिकमिति सूत्रात् । सम्यगात्मनो वत्सभूतान् देवादीन् रमयतीति संवत्सरः ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V04_B01" data-verse="BR_C01_S02_V04" data-block-id="BR_C01_S02_V04_B01">बिन्दुलोपेनाशनाया मृत्युरित्यर्थः । अशनाया हि मृत्युः इत्युक्तम् । सर्वाशननेतेत्यर्थे बिन्दुः । आधिक्येऽधिकमिति सूत्रात् । सम्यगात्मनो वत्सभूतान् देवादीन् रमयतीति संवत्सरः ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V04_B01" data-verse="BR_C01_S02_V04" data-block-id="BR_C01_S02_V04_B01">ब्रह्मणो भाणिति वचो निःसृतं भयतो मुखात् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V04_B01" data-verse="BR_C01_S02_V04" data-block-id="BR_C01_S02_V04_B01">ब्रह्मणो भाणिति वचो निःसृतं भयतो मुखात् । | ||
तस्याभिमानिनी देवी तदैवोत्था चतुर्मुखात् ॥ | तस्याभिमानिनी देवी तदैवोत्था चतुर्मुखात् ॥ | ||
वागीश्वरीति तामाहुर्वाचं चापि सरस्वतीम् ॥ इति भावतत्त्वे ।</div> | वागीश्वरीति तामाहुर्वाचं चापि सरस्वतीम् ॥ इति भावतत्त्वे ।</div> | ||
| Line 231: | Line 231: | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V05_B01" data-verse="BR_C01_S02_V05" data-block-id="BR_C01_S02_V05_B01">अभिमंस्ये लीनं करिष्ये चेत् ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V05_B01" data-verse="BR_C01_S02_V05" data-block-id="BR_C01_S02_V05_B01">अभिमंस्ये लीनं करिष्ये चेत् ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V05_B01" data-verse="BR_C01_S02_V05" data-block-id="BR_C01_S02_V05_B01">मानं ज्ञानं लयश्चैव मर्यादा चैव कथ्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V05_B01" data-verse="BR_C01_S02_V05" data-block-id="BR_C01_S02_V05_B01">मानं ज्ञानं लयश्चैव मर्यादा चैव कथ्यते । | ||
उत्पादनं च सङ्ख्यानं बलं च क्वचिदुच्यते ॥ इति शब्दनिर्णये ।</div> | उत्पादनं च सङ्ख्यानं बलं च क्वचिदुच्यते ॥ इति शब्दनिर्णये ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V05_B01" data-verse="BR_C01_S02_V05" data-block-id="BR_C01_S02_V05_B01">वेदाभिमानिनः सर्वास्तथा यज्ञाभिमानिनः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V05_B01" data-verse="BR_C01_S02_V05" data-block-id="BR_C01_S02_V05_B01">वेदाभिमानिनः सर्वास्तथा यज्ञाभिमानिनः । | ||
गायत्र्यामसृजद् ब्रह्मा स्वभार्यायां प्रजास्तथा ॥ इति प्रकाशिकायाम् ।</div> | गायत्र्यामसृजद् ब्रह्मा स्वभार्यायां प्रजास्तथा ॥ इति प्रकाशिकायाम् ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V05_B01" data-verse="BR_C01_S02_V05" data-block-id="BR_C01_S02_V05_B01">यद्यद्ब्रह्माऽसृजत् पूर्वं तत्तदत्ति जनार्दनः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V05_B01" data-verse="BR_C01_S02_V05" data-block-id="BR_C01_S02_V05_B01">यद्यद्ब्रह्माऽसृजत् पूर्वं तत्तदत्ति जनार्दनः । | ||
अदितिर्नाम तेनासौ भगवान् पुरुषोत्तमः ॥ | अदितिर्नाम तेनासौ भगवान् पुरुषोत्तमः ॥ | ||
उपास्ते यः परं देवमेवमत्तीति सर्वदा । | उपास्ते यः परं देवमेवमत्तीति सर्वदा । | ||
स्वयोग्यतानुसारेण सर्वात्ताऽसौ भवत्युत ॥ | स्वयोग्यतानुसारेण सर्वात्ताऽसौ भवत्युत ॥ | ||
ब्रह्मरुद्रसुपर्णानां सर्वात्तृत्वं विशेषतः । | ब्रह्मरुद्रसुपर्णानां सर्वात्तृत्वं विशेषतः । | ||
प्रायेणात्तृत्वमिन्द्रादेरन्येषां दर्शनादिकम् ॥ | प्रायेणात्तृत्वमिन्द्रादेरन्येषां दर्शनादिकम् ॥ | ||
बहुलस्येति योग्यत्वभेदादत्तृत्वमिष्यते ॥ इति मान्यसंहितायाम् ।</div> | बहुलस्येति योग्यत्वभेदादत्तृत्वमिष्यते ॥ इति मान्यसंहितायाम् ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V05_B01" data-verse="BR_C01_S02_V05" data-block-id="BR_C01_S02_V05_B01">आत्मनो यादृशा भोगा भोक्तुं योग्या हि तादृशान् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V05_B01" data-verse="BR_C01_S02_V05" data-block-id="BR_C01_S02_V05_B01">आत्मनो यादृशा भोगा भोक्तुं योग्या हि तादृशान् । | ||
भोक्ता विष्णुरिति ध्यायेत् सर्वात्तृत्वं हरेः स्मरेत् ॥ | भोक्ता विष्णुरिति ध्यायेत् सर्वात्तृत्वं हरेः स्मरेत् ॥ | ||
देवतानां च सर्वेषां सर्वात्तिध्यानमिष्यते ॥ इति प्रवृत्ते ॥ ५ ॥</div> | देवतानां च सर्वेषां सर्वात्तिध्यानमिष्यते ॥ इति प्रवृत्ते ॥ ५ ॥</div> | ||
| Line 253: | Line 253: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S02_V06" data-block-id="bhashya-BR_C01_S02_V06"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S02_V06" data-block-id="bhashya-BR_C01_S02_V06"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V06_B01" data-verse="BR_C01_S02_V06" data-block-id="BR_C01_S02_V06_B01">इच्छतो विष्णुयजनं ब्रह्मणः साधनास्मृतेः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V06_B01" data-verse="BR_C01_S02_V06" data-block-id="BR_C01_S02_V06_B01">इच्छतो विष्णुयजनं ब्रह्मणः साधनास्मृतेः । | ||
श्रमात् तापाच्च देहं तं त्यक्तुमिच्छा बभूव ह ॥ | श्रमात् तापाच्च देहं तं त्यक्तुमिच्छा बभूव ह ॥ | ||
इच्छया चाप्युदक्रामत् प्राणैः सह पितामहः । | इच्छया चाप्युदक्रामत् प्राणैः सह पितामहः । | ||
यशोवीर्यनिमित्तत्वात् प्राणास्तन्नामकाः स्मृताः ॥ | यशोवीर्यनिमित्तत्वात् प्राणास्तन्नामकाः स्मृताः ॥ | ||
अत्यल्पे चापि सञ्जाते श्रमेऽपि न तदिच्छया । | अत्यल्पे चापि सञ्जाते श्रमेऽपि न तदिच्छया । | ||
तापे प्राणा निःसरन्ति सा च क्रीडा विभोः स्मृता ॥ | तापे प्राणा निःसरन्ति सा च क्रीडा विभोः स्मृता ॥ | ||
बृंहमाणं शरीरं तु पुनर्दृष्ट्वा पितामहः । | बृंहमाणं शरीरं तु पुनर्दृष्ट्वा पितामहः । | ||
प्रवेष्टुं तच्छरीरं च कामयामास स प्रभुः ॥</div> | प्रवेष्टुं तच्छरीरं च कामयामास स प्रभुः ॥</div> | ||
| Line 266: | Line 266: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S02_V07" data-block-id="bhashya-BR_C01_S02_V07"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S02_V07" data-block-id="bhashya-BR_C01_S02_V07"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V07_B01" data-verse="BR_C01_S02_V07" data-block-id="BR_C01_S02_V07_B01">पुनस्तस्मिन् प्रवेशाय शवरूपस्य मेध्यताम् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V07_B01" data-verse="BR_C01_S02_V07" data-block-id="BR_C01_S02_V07_B01">पुनस्तस्मिन् प्रवेशाय शवरूपस्य मेध्यताम् । | ||
ऐच्छत् तेनैव देही स्यामिति तस्मिन् विवेश च ॥ | ऐच्छत् तेनैव देही स्यामिति तस्मिन् विवेश च ॥ | ||
तस्मिन् प्रविश्य स ब्रह्मा द्वितीयं वपुरग्रहीत् । | तस्मिन् प्रविश्य स ब्रह्मा द्वितीयं वपुरग्रहीत् । | ||
दृष्ट्वोपायं महायज्ञेऽथाश्वाकारं पितामहः ॥ | दृष्ट्वोपायं महायज्ञेऽथाश्वाकारं पितामहः ॥ | ||
श्वैतीभावात् परं यस्मात् तज्जज्ञेऽतोऽश्वनामकम् । | श्वैतीभावात् परं यस्मात् तज्जज्ञेऽतोऽश्वनामकम् । | ||
यदर्थं श्वेततामाप तद्देहो मेध्यतामपि ॥ | यदर्थं श्वेततामाप तद्देहो मेध्यतामपि ॥ | ||
अश्वमेधः स यज्ञोऽभून्नाम्ना तेन तदा कृतः । | अश्वमेधः स यज्ञोऽभून्नाम्ना तेन तदा कृतः । | ||
श्वैतीभावं गते देहे पुनर्मेध्ये यतः स्थितः ॥ | श्वैतीभावं गते देहे पुनर्मेध्ये यतः स्थितः ॥ | ||
अतोऽश्वमेधनामाऽसौ ब्रह्मा शुभचतुर्मुखः । | अतोऽश्वमेधनामाऽसौ ब्रह्मा शुभचतुर्मुखः । | ||
अश्वो भूत्वा यतो मेध्यः सोऽभवत् तेन वा स्मृतः ॥ | अश्वो भूत्वा यतो मेध्यः सोऽभवत् तेन वा स्मृतः ॥ | ||
मेधो यज्ञः समुद्दिष्टो याज्ञीयं मेध्यमुच्यते । | मेधो यज्ञः समुद्दिष्टो याज्ञीयं मेध्यमुच्यते । | ||
शुद्धं मेध्यमथापि स्यादेवंविद्योऽश्वमेधवित् ॥</div> | शुद्धं मेध्यमथापि स्यादेवंविद्योऽश्वमेधवित् ॥</div> | ||
| Line 285: | Line 285: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S02_V08" data-block-id="bhashya-BR_C01_S02_V08"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S02_V08" data-block-id="bhashya-BR_C01_S02_V08"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V08_B01" data-verse="BR_C01_S02_V08" data-block-id="BR_C01_S02_V08_B01">तमश्वरूपमात्मानमनिवारितवद्विभुः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S02_V08_B01" data-verse="BR_C01_S02_V08" data-block-id="BR_C01_S02_V08_B01">तमश्वरूपमात्मानमनिवारितवद्विभुः । | ||
चारयामास रूपेण तदन्येन पुमात्मना ॥ | चारयामास रूपेण तदन्येन पुमात्मना ॥ | ||
सर्वस्मिन् भुवने चाब्दं तदन्ते परमात्मने । | सर्वस्मिन् भुवने चाब्दं तदन्ते परमात्मने । | ||
स्वस्मिन् स्थिताय सङ्कल्प्य यज्ञ आलभतात्मवान् ॥ | स्वस्मिन् स्थिताय सङ्कल्प्य यज्ञ आलभतात्मवान् ॥ | ||
अजादिकान् पशूनन्यदेवस्थपरमात्मने । | अजादिकान् पशूनन्यदेवस्थपरमात्मने । | ||
कर्तृत्वेन पशुत्वेन यत्फलं तदशेषतः ॥ | कर्तृत्वेन पशुत्वेन यत्फलं तदशेषतः ॥ | ||
मम स्यादिति मन्वानः सोऽश्वरूपमधारयत् । | मम स्यादिति मन्वानः सोऽश्वरूपमधारयत् । | ||
अबुद्धिपूर्वमरणात् स्वर्गश्चापि पशोर्भवेत् ॥ | अबुद्धिपूर्वमरणात् स्वर्गश्चापि पशोर्भवेत् ॥ | ||
ज्ञानपूर्वमृतेः पुंसः किमु वक्तव्यमित्यजः । | ज्ञानपूर्वमृतेः पुंसः किमु वक्तव्यमित्यजः । | ||
एवं सूर्योऽप्यश्वमेधनामा संवत्सराभिधः ॥ | एवं सूर्योऽप्यश्वमेधनामा संवत्सराभिधः ॥ | ||
सूर्ये स्थितो यतो ब्रह्मा ह्यश्वमेधाभिधः स्वयम् । | सूर्ये स्थितो यतो ब्रह्मा ह्यश्वमेधाभिधः स्वयम् । | ||
सूर्ये ततत्वात् सूर्यात्मा ब्रह्मासौ परिकीर्तितः ॥ | सूर्ये ततत्वात् सूर्यात्मा ब्रह्मासौ परिकीर्तितः ॥ | ||
अग्नौ स्थितो यतः सोऽर्कस्तस्मादग्निरितीर्यते । | अग्नौ स्थितो यतः सोऽर्कस्तस्मादग्निरितीर्यते । | ||
ब्रह्मातता यतो लोकास्तदात्मानस्ततो मताः ॥ | ब्रह्मातता यतो लोकास्तदात्मानस्ततो मताः ॥ | ||
ब्रह्मसूर्याग्निलोकेषु व्याप्तैका देवता हरिः । | ब्रह्मसूर्याग्निलोकेषु व्याप्तैका देवता हरिः । | ||
तादृशं नृहरिं ज्ञात्वा पुनर्मृत्युं जयन्नसौ ॥ | तादृशं नृहरिं ज्ञात्वा पुनर्मृत्युं जयन्नसौ ॥ | ||
सदैव वर्तते ब्रह्मा पुनर्मृत्युर्मृतिः स्मृता । | सदैव वर्तते ब्रह्मा पुनर्मृत्युर्मृतिः स्मृता । | ||
नैनं मृत्व्यात्मको मृत्युः प्राप्नोति हरिसेवनात् ॥ | नैनं मृत्व्यात्मको मृत्युः प्राप्नोति हरिसेवनात् ॥ | ||
यस्मान्नृसिंहो मृत्योश्च मृत्युरात्माऽस्य वै भवेत् । | यस्मान्नृसिंहो मृत्योश्च मृत्युरात्माऽस्य वै भवेत् । | ||
आततत्वात् तथात्तृत्वादात्मासौ ब्रह्मणः स्मृतः ॥ | आततत्वात् तथात्तृत्वादात्मासौ ब्रह्मणः स्मृतः ॥ | ||
आदानादात्तनिर्माणादात्तज्ञानात् तथैव च । | आदानादात्तनिर्माणादात्तज्ञानात् तथैव च । | ||
एतासां देवतानां च ब्रह्मेशत्वेन वर्तते ॥ | एतासां देवतानां च ब्रह्मेशत्वेन वर्तते ॥ | ||
नृसिंहस्य सदा ज्ञानाद्ध्यानाच्च तदनुग्रहात् ॥ इति महासंहितायाम् ।</div> | नृसिंहस्य सदा ज्ञानाद्ध्यानाच्च तदनुग्रहात् ॥ इति महासंहितायाम् ।</div> | ||
| Line 317: | Line 317: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S03_V01" data-block-id="bhashya-BR_C01_S03_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S03_V01" data-block-id="bhashya-BR_C01_S03_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S03_V01_B01" data-verse="BR_C01_S03_V01" data-block-id="BR_C01_S03_V01_B01">द्वया ब्रह्मसुतास्तत्र दैतेया बहवः स्मृताः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S03_V01_B01" data-verse="BR_C01_S03_V01" data-block-id="BR_C01_S03_V01_B01">द्वया ब्रह्मसुतास्तत्र दैतेया बहवः स्मृताः । | ||
तमोरूपाः सत्वरूपाः अल्पसङ्ख्याः सुराः स्मृताः ॥ | तमोरूपाः सत्वरूपाः अल्पसङ्ख्याः सुराः स्मृताः ॥ | ||
बहुत्वात् तैर्जिता देवाः शङ्करस्य वरेण च । | बहुत्वात् तैर्जिता देवाः शङ्करस्य वरेण च । | ||
यज्ञेन विष्णुमभ्यर्च्य तत्रोद्गातृबलेन च ॥ | यज्ञेन विष्णुमभ्यर्च्य तत्रोद्गातृबलेन च ॥ | ||
जयामैनानिति स्मृत्वा वह्न्यादीनप्यचूचुदन् ।</div> | जयामैनानिति स्मृत्वा वह्न्यादीनप्यचूचुदन् ।</div> | ||
| Line 337: | Line 337: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S03_V07" data-block-id="bhashya-BR_C01_S03_V07"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S03_V07" data-block-id="bhashya-BR_C01_S03_V07"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="R_C03_S03_V07_B01" data-verse="BR_C01_S03_V07" data-block-id="R_C03_S03_V07_B01">औद्गात्रेऽग्निमुखाः सर्वे इन्द्ररुद्रौ च वेधितौ ॥ | <div class="bhashyam-block" id="R_C03_S03_V07_B01" data-verse="BR_C01_S03_V07" data-block-id="R_C03_S03_V07_B01">औद्गात्रेऽग्निमुखाः सर्वे इन्द्ररुद्रौ च वेधितौ ॥ | ||
असुरैः पापपूगेन मुख्यवायुं ततोऽब्रुवन् । | असुरैः पापपूगेन मुख्यवायुं ततोऽब्रुवन् । | ||
दैत्यास्तं वेद्धुमीप्सन्तो ध्वस्ता नेशुश्च सर्वशः ॥ | दैत्यास्तं वेद्धुमीप्सन्तो ध्वस्ता नेशुश्च सर्वशः ॥ | ||
पांसुपिण्डो यथा वज्रशिलां प्राप्यैव नश्यति । | पांसुपिण्डो यथा वज्रशिलां प्राप्यैव नश्यति । | ||
तस्मादखण्डशक्तिः स मुख्यवायुरुदाहृतः ॥ | तस्मादखण्डशक्तिः स मुख्यवायुरुदाहृतः ॥ | ||
शापैरथ वरैर्वापि नास्य प्रतिहतिर्भवेत् । | शापैरथ वरैर्वापि नास्य प्रतिहतिर्भवेत् । | ||
स्वेच्छयैवानुसारेण विना कुत्रापि पुत्रक ॥ | स्वेच्छयैवानुसारेण विना कुत्रापि पुत्रक ॥ | ||
एवंविदपि पापेभ्यः शत्रुभ्योऽपि प्रमुच्यते ।</div> | एवंविदपि पापेभ्यः शत्रुभ्योऽपि प्रमुच्यते ।</div> | ||
| Line 366: | Line 366: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S03_V16" data-block-id="bhashya-BR_C01_S03_V16"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S03_V16" data-block-id="bhashya-BR_C01_S03_V16"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S03_V16_B01" data-verse="BR_C01_S03_V16" data-block-id="BR_C01_S03_V16_B01">स वायू रुद्रशक्रादेर्वासुदेवबलाश्रयः ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S03_V16_B01" data-verse="BR_C01_S03_V16" data-block-id="BR_C01_S03_V16_B01">स वायू रुद्रशक्रादेर्वासुदेवबलाश्रयः ॥ | ||
विमोच्य पापसङ्घात् तं दिशामन्तेष्वथाक्षिपत् । | विमोच्य पापसङ्घात् तं दिशामन्तेष्वथाक्षिपत् । | ||
उन्मुच्य मृत्योस्तांश्चैवाधोर्ध्वलोकेषु चावहत् ॥ | उन्मुच्य मृत्योस्तांश्चैवाधोर्ध्वलोकेषु चावहत् ॥ | ||
अग्निर्नासिक्यवायुश्च दिक्पा इन्द्रादयोऽखिलाः । | अग्निर्नासिक्यवायुश्च दिक्पा इन्द्रादयोऽखिलाः । | ||
सूर्यः सोमश्च रुद्रश्च तेनैव स्वपदे स्थिताः ॥</div> | सूर्यः सोमश्च रुद्रश्च तेनैव स्वपदे स्थिताः ॥</div> | ||
| Line 382: | Line 382: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S03_V20" data-block-id="bhashya-BR_C01_S03_V20"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S03_V20" data-block-id="bhashya-BR_C01_S03_V20"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S03_V20_B01" data-verse="BR_C01_S03_V20" data-block-id="BR_C01_S03_V20_B01">स्त्रीगुणैः सर्वपूर्णत्वाद् बृहती तु सरस्वती । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S03_V20_B01" data-verse="BR_C01_S03_V20" data-block-id="BR_C01_S03_V20_B01">स्त्रीगुणैः सर्वपूर्णत्वाद् बृहती तु सरस्वती । | ||
अनन्तवेदरूपत्वाद् सैव ब्रह्मेति कीर्तिता ॥ | अनन्तवेदरूपत्वाद् सैव ब्रह्मेति कीर्तिता ॥ | ||
विष्णुना बृंहितत्वाद्वा तत्पतिर्वायुरीश्वरः ।</div> | विष्णुना बृंहितत्वाद्वा तत्पतिर्वायुरीश्वरः ।</div> | ||
| Line 394: | Line 394: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S03_V23" data-block-id="bhashya-BR_C01_S03_V23"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S03_V23" data-block-id="bhashya-BR_C01_S03_V23"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S03_V23_B01" data-verse="BR_C01_S03_V23" data-block-id="BR_C01_S03_V23_B01">सारत्वात् स्त्रीषु सा देवी सेत्युक्ता सामरूपतः ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S03_V23_B01" data-verse="BR_C01_S03_V23" data-block-id="BR_C01_S03_V23_B01">सारत्वात् स्त्रीषु सा देवी सेत्युक्ता सामरूपतः ॥ | ||
गीथेत्युक्ता तदुद्गीथः सामाख्योऽर्धतनुस्तथा । | गीथेत्युक्ता तदुद्गीथः सामाख्योऽर्धतनुस्तथा । | ||
अर्धनारीनरवपुर्वायुः कुत्रचिदीरितः ॥</div> | अर्धनारीनरवपुर्वायुः कुत्रचिदीरितः ॥</div> | ||
| Line 410: | Line 410: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S03_V26" data-block-id="bhashya-BR_C01_S03_V26"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S03_V26" data-block-id="bhashya-BR_C01_S03_V26"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S03_V26_B01" data-verse="BR_C01_S03_V26" data-block-id="BR_C01_S03_V26_B01">गृहकोशादिकं यत्स्वं तद्रूप्यस्य स्वरस्थितः ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S03_V26_B01" data-verse="BR_C01_S03_V26" data-block-id="BR_C01_S03_V26_B01">गृहकोशादिकं यत्स्वं तद्रूप्यस्य स्वरस्थितः ॥ | ||
भूषणस्वर्णरूपी च स एवापि स्वरस्थितः ।</div> | भूषणस्वर्णरूपी च स एवापि स्वरस्थितः ।</div> | ||
| Line 417: | Line 417: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S03_V27" data-block-id="bhashya-BR_C01_S03_V27"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S03_V27" data-block-id="bhashya-BR_C01_S03_V27"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S03_V27_B01" data-verse="BR_C01_S03_V27" data-block-id="BR_C01_S03_V27_B01">वागिन्द्रियं पीठरूपं तस्य देवस्य संस्थितम् ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S03_V27_B01" data-verse="BR_C01_S03_V27" data-block-id="BR_C01_S03_V27_B01">वागिन्द्रियं पीठरूपं तस्य देवस्य संस्थितम् ॥ | ||
गानकालेऽन्यदा त्वन्नं प्राणपीठमिति स्मृतम् ।</div> | गानकालेऽन्यदा त्वन्नं प्राणपीठमिति स्मृतम् ।</div> | ||
| Line 426: | Line 426: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S03_V29" data-block-id="bhashya-BR_C01_S03_V29"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S03_V29" data-block-id="bhashya-BR_C01_S03_V29"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S03_V29_B01" data-verse="BR_C01_S03_V29" data-block-id="BR_C01_S03_V29_B01">पवमाना इति प्रोक्ता मुख्यवायुत्वयोगिनः ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S03_V29_B01" data-verse="BR_C01_S03_V29" data-block-id="BR_C01_S03_V29_B01">पवमाना इति प्रोक्ता मुख्यवायुत्वयोगिनः ॥ | ||
अनादिकालसम्बद्धा योग्यता सा प्रकीर्तिता । | अनादिकालसम्बद्धा योग्यता सा प्रकीर्तिता । | ||
सर्वाधिक्यारोहणं तु तेषामेव विमुक्तिगम् ॥ | सर्वाधिक्यारोहणं तु तेषामेव विमुक्तिगम् ॥ | ||
प्रस्तावकाले प्रस्तोतुं योग्यो वायुपदस्य यः । | प्रस्तावकाले प्रस्तोतुं योग्यो वायुपदस्य यः । | ||
जपेद्यजूंषि त्वेतानि त्रीणि विष्णुं सदा स्मरन् ॥ | जपेद्यजूंषि त्वेतानि त्रीणि विष्णुं सदा स्मरन् ॥ | ||
असतो मा सदित्यादि विष्णुप्रार्थनभांिज च । | असतो मा सदित्यादि विष्णुप्रार्थनभांिज च । | ||
द्वात्रिंशल्लक्षणैः सम्यग्युक्ता वायुत्वयोग्यकाः ॥ | द्वात्रिंशल्लक्षणैः सम्यग्युक्ता वायुत्वयोग्यकाः ॥ | ||
नियमेनैव विष्णोस्तु प्रादुर्भावा विशेषतः । | नियमेनैव विष्णोस्तु प्रादुर्भावा विशेषतः । | ||
सहस्रारेण चक्रेण चिह्निता दक्षिणे करे ॥ | सहस्रारेण चक्रेण चिह्निता दक्षिणे करे ॥ | ||
गदयाऽष्टाश्रया चैव शतावर्तेन कम्बुना । | गदयाऽष्टाश्रया चैव शतावर्तेन कम्बुना । | ||
वामे करे तथाब्जेन सहस्रदलशोभिना ॥ | वामे करे तथाब्जेन सहस्रदलशोभिना ॥ | ||
अष्टाविंशल्लक्षणाश्च गिरीशपदयोगिनः । | अष्टाविंशल्लक्षणाश्च गिरीशपदयोगिनः । | ||
चतुविंशतिमारभ्य षोडशादासुराः स्मृताः ॥ | चतुविंशतिमारभ्य षोडशादासुराः स्मृताः ॥ | ||
अष्टकादृषयश्चोक्तास्तदूनाश्चक्रवर्तिनः । | अष्टकादृषयश्चोक्तास्तदूनाश्चक्रवर्तिनः । | ||
असद्दुःखात्मको मृत्युः सदानन्दोऽमृतं स्मृतम् ॥ | असद्दुःखात्मको मृत्युः सदानन्दोऽमृतं स्मृतम् ॥ | ||
तमोऽज्ञानात्मको मृत्युर्ज्योतिर्ज्ञानामृतं स्मृतम् । | तमोऽज्ञानात्मको मृत्युर्ज्योतिर्ज्ञानामृतं स्मृतम् । | ||
मृत्योर्माऽमृतमित्यत्र मृत्युर्मरणमेव च ॥ | मृत्योर्माऽमृतमित्यत्र मृत्युर्मरणमेव च ॥ | ||
एवंविद्वायुपदयोग्या उद्गातार एव तु । | एवंविद्वायुपदयोग्या उद्गातार एव तु । | ||
यदा भवेयुस्तेषु तदा याजी तु वृणुयाद्वरम् ॥ | यदा भवेयुस्तेषु तदा याजी तु वृणुयाद्वरम् ॥ | ||
आत्मने याजिने वापि ह्युद्गातैवंविधो यदि । | आत्मने याजिने वापि ह्युद्गातैवंविधो यदि । | ||
आगायेत् तद्भवेन्नात्र कार्याऽभीष्टे विचारणा ॥ | आगायेत् तद्भवेन्नात्र कार्याऽभीष्टे विचारणा ॥ | ||
एवं तं सामनामानं वायुं यो वेद सादरम् । | एवं तं सामनामानं वायुं यो वेद सादरम् । | ||
तस्येष्टलोकराहित्ये नाशा कार्याऽरिणा क्वचित् ॥ | तस्येष्टलोकराहित्ये नाशा कार्याऽरिणा क्वचित् ॥ | ||
तस्माद्वायुत्वयोग्यैर्हि येषां लोकाः प्रकीर्तिताः । | तस्माद्वायुत्वयोग्यैर्हि येषां लोकाः प्रकीर्तिताः । | ||
तेषामलोकाशङ्का च नैव कार्या कदाचन ॥ | तेषामलोकाशङ्का च नैव कार्या कदाचन ॥ | ||
यस्मान्नारायणस्यातिप्रियाः प्राणत्वयोगिनः ॥ इत्यादि महासंहितायाम् ।</div> | यस्मान्नारायणस्यातिप्रियाः प्राणत्वयोगिनः ॥ इत्यादि महासंहितायाम् ।</div> | ||
| Line 463: | Line 463: | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S04_V01_B01" data-verse="BR_C01_S04_V01" data-block-id="BR_C01_S04_V01_B01">इदमग्रे एतस्याग्रे परमात्मैवासीत् । ततः पुरुषविधो ब्रह्माऽऽसीत् । पुरुषो विष्णुस्तद्विधत्वात् पुरुषविधः ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S04_V01_B01" data-verse="BR_C01_S04_V01" data-block-id="BR_C01_S04_V01_B01">इदमग्रे एतस्याग्रे परमात्मैवासीत् । ततः पुरुषविधो ब्रह्माऽऽसीत् । पुरुषो विष्णुस्तद्विधत्वात् पुरुषविधः ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S04_V01_B01" data-verse="BR_C01_S04_V01" data-block-id="BR_C01_S04_V01_B01">एतस्य जगतो ह्यग्र आसीन्नारायणः परः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S04_V01_B01" data-verse="BR_C01_S04_V01" data-block-id="BR_C01_S04_V01_B01">एतस्य जगतो ह्यग्र आसीन्नारायणः परः । | ||
एक एव श्रिया सार्धं तमात्मा पुरुषेत्यपि ॥ | एक एव श्रिया सार्धं तमात्मा पुरुषेत्यपि ॥ | ||
आहुस्तस्मात् पुरुषविधो ब्रह्मा समभवद्विभोः । | आहुस्तस्मात् पुरुषविधो ब्रह्मा समभवद्विभोः । | ||
ब्रह्मादेश्च श्रियश्चैव नित्यं विष्णुर्गुणाधिकः ॥ | ब्रह्मादेश्च श्रियश्चैव नित्यं विष्णुर्गुणाधिकः ॥ | ||
यथा तथैव रुद्रादेर्ब्रह्मा यस्माद् गुणाधिकः । | यथा तथैव रुद्रादेर्ब्रह्मा यस्माद् गुणाधिकः । | ||
एतस्मात् पुरुषविधता ब्रह्मणः सम्प्रकीर्तिता ॥ | एतस्मात् पुरुषविधता ब्रह्मणः सम्प्रकीर्तिता ॥ | ||
स तु सर्वा दिशो दृष्ट्वा नान्यद् दृष्ट्वा पितामहः । | स तु सर्वा दिशो दृष्ट्वा नान्यद् दृष्ट्वा पितामहः । | ||
अब्रवीदहमस्मीति स्वाहेयत्वमनुस्मरन् ॥ | अब्रवीदहमस्मीति स्वाहेयत्वमनुस्मरन् ॥ | ||
हातुं शक्यमिदं सर्वमासीदेकोऽभवं यतः । | हातुं शक्यमिदं सर्वमासीदेकोऽभवं यतः । | ||
ओयत्वं स्वरूपस्य स एवं समचिन्तयत् ॥ | ओयत्वं स्वरूपस्य स एवं समचिन्तयत् ॥ | ||
ततोऽभवदहंनामा स चाभूत् पुरुषाभिधः । | ततोऽभवदहंनामा स चाभूत् पुरुषाभिधः । | ||
ओषणात् सर्वपापानां पूर्वं पुरुष उच्यते ॥ | ओषणात् सर्वपापानां पूर्वं पुरुष उच्यते ॥ | ||
नारायणप्रसादेन य एवं पुरुषाभिधम् । | नारायणप्रसादेन य एवं पुरुषाभिधम् । | ||
वेद स्वाभिमतं यस्तु पूर्वं प्राप्तुमभीप्सति ॥ | वेद स्वाभिमतं यस्तु पूर्वं प्राप्तुमभीप्सति ॥ | ||
ओषेत् स्वयमनुष्टः सन् ब्रह्मविष्णुप्रसादतः ॥ १ ॥</div> | ओषेत् स्वयमनुष्टः सन् ब्रह्मविष्णुप्रसादतः ॥ १ ॥</div> | ||
| Line 483: | Line 483: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S04_V02" data-block-id="bhashya-BR_C01_S04_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S04_V02" data-block-id="bhashya-BR_C01_S04_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S04_V02_B01" data-verse="BR_C01_S04_V02" data-block-id="BR_C01_S04_V02_B01">तस्य त्वेकस्य सहसा यतो भीः समजायत । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S04_V02_B01" data-verse="BR_C01_S04_V02" data-block-id="BR_C01_S04_V02_B01">तस्य त्वेकस्य सहसा यतो भीः समजायत । | ||
तस्मादद्यापि चैकस्य निर्विवेकं भयं भवेत् ॥ | तस्मादद्यापि चैकस्य निर्विवेकं भयं भवेत् ॥ | ||
विममर्श ततो ब्रह्मा यस्मान्मद्बाधको न हि । | विममर्श ततो ब्रह्मा यस्मान्मद्बाधको न हि । | ||
मया सृज्या यतः सर्वे इतः पश्चात्तनो हरः ॥ | मया सृज्या यतः सर्वे इतः पश्चात्तनो हरः ॥ | ||
अतः कस्माद्बिभेमीति तस्य भीतिरपोहिता । | अतः कस्माद्बिभेमीति तस्य भीतिरपोहिता । | ||
विष्णोरतिप्रियत्वात्तु तदन्येषां पितृत्वतः ॥ | विष्णोरतिप्रियत्वात्तु तदन्येषां पितृत्वतः ॥ | ||
कस्माद्भयं भवेत् तस्य समानाद्धि भयं भवेत् । | कस्माद्भयं भवेत् तस्य समानाद्धि भयं भवेत् । | ||
विरोधिनोऽधिकाद्वापि हीनाद्वा पारवश्यतः ॥ | विरोधिनोऽधिकाद्वापि हीनाद्वा पारवश्यतः ॥ | ||
हीनमेव यतस्तस्य सर्वमेव जगद्वशे । | हीनमेव यतस्तस्य सर्वमेव जगद्वशे । | ||
न च जातं तदा सर्वं हरिरेव यतः परः ॥ २ ॥</div> | न च जातं तदा सर्वं हरिरेव यतः परः ॥ २ ॥</div> | ||
| Line 498: | Line 498: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S04_V03" data-block-id="bhashya-BR_C01_S04_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S04_V03" data-block-id="bhashya-BR_C01_S04_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S04_V03_B01" data-verse="BR_C01_S04_V03" data-block-id="BR_C01_S04_V03_B01">न रेमे स ततो ब्रह्मा तस्मादेकस्य नो रतिः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S04_V03_B01" data-verse="BR_C01_S04_V03" data-block-id="BR_C01_S04_V03_B01">न रेमे स ततो ब्रह्मा तस्मादेकस्य नो रतिः । | ||
अथापि पत्नीमैच्छच्च स स्थूलत्वमुपागतः ॥ | अथापि पत्नीमैच्छच्च स स्थूलत्वमुपागतः ॥ | ||
दम्पती सहितौ यावद्ब्रह्मा चैव सरस्वती । | दम्पती सहितौ यावद्ब्रह्मा चैव सरस्वती । | ||
तावद्देहोऽभवद्ब्रह्मा तदा देहं द्विधाऽकरोत् ॥ | तावद्देहोऽभवद्ब्रह्मा तदा देहं द्विधाऽकरोत् ॥ | ||
पातनात् पतिपत्नीत्वशब्द एनोरजायत । | पातनात् पतिपत्नीत्वशब्द एनोरजायत । | ||
तस्मात् तयोरेकसुखं भवत्येवार्धपात्रवत् ॥ | तस्मात् तयोरेकसुखं भवत्येवार्धपात्रवत् ॥ | ||
ततस्तस्यामुमेशादीन् देवान् सर्वान् मनूनपि । | ततस्तस्यामुमेशादीन् देवान् सर्वान् मनूनपि । | ||
जनयामास बोधस्य प्राधान्यं हि मनुष्यता ॥ ३ ॥</div> | जनयामास बोधस्य प्राधान्यं हि मनुष्यता ॥ ३ ॥</div> | ||
| Line 513: | Line 513: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S04_V05" data-block-id="bhashya-BR_C01_S04_V05"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S04_V05" data-block-id="bhashya-BR_C01_S04_V05"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S03_V05_B01" data-verse="BR_C01_S04_V05" data-block-id="BR_C01_S03_V05_B01">सर्वज्ञाऽपि तु सा देवी विरिञ्चे भक्तिमत्यपि । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S03_V05_B01" data-verse="BR_C01_S04_V05" data-block-id="BR_C01_S03_V05_B01">सर्वज्ञाऽपि तु सा देवी विरिञ्चे भक्तिमत्यपि । | ||
तद्भार्यतामात्मनश्च नितरां धर्ममीक्षती ॥ | तद्भार्यतामात्मनश्च नितरां धर्ममीक्षती ॥ | ||
अनाद्यनन्तसम्बन्धमुभयोरपि जानती । | अनाद्यनन्तसम्बन्धमुभयोरपि जानती । | ||
स्त्रीस्वभावं दर्शयन्ती साऽधर्ममिव चैक्षत ॥ | स्त्रीस्वभावं दर्शयन्ती साऽधर्ममिव चैक्षत ॥ | ||
नानासृष्टिप्रसिद्ध्यर्थं सा गोत्वादिकमाव्रजत् । | नानासृष्टिप्रसिद्ध्यर्थं सा गोत्वादिकमाव्रजत् । | ||
वृषादिरूपतां सोऽपि प्राप्य सृष्ट्वेदमञ्जसा ॥ | वृषादिरूपतां सोऽपि प्राप्य सृष्ट्वेदमञ्जसा ॥ | ||
सर्जनात् सृष्टिनामाऽभूत् तद्वित्तत्पुत्रतां व्रजेत् । | सर्जनात् सृष्टिनामाऽभूत् तद्वित्तत्पुत्रतां व्रजेत् । | ||
पिपीलिकान्तरुद्रादौ यथायोग्यत्वमात्मनः ॥</div> | पिपीलिकान्तरुद्रादौ यथायोग्यत्वमात्मनः ॥</div> | ||
| Line 526: | Line 526: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S04_V06" data-block-id="bhashya-BR_C01_S04_V06"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S04_V06" data-block-id="bhashya-BR_C01_S04_V06"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S03_V06_B01" data-verse="BR_C01_S04_V06" data-block-id="BR_C01_S03_V06_B01">अथान्नादमथाप्यन्नं स्रक्ष्यामीति विचिन्तयन् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S03_V06_B01" data-verse="BR_C01_S04_V06" data-block-id="BR_C01_S03_V06_B01">अथान्नादमथाप्यन्नं स्रक्ष्यामीति विचिन्तयन् । | ||
ओष्ठद्वयं ममन्थान्तर्हस्तौ चैव परस्परम् ॥ | ओष्ठद्वयं ममन्थान्तर्हस्तौ चैव परस्परम् ॥ | ||
तन्मुखाच्चैव हस्ताभ्यामन्तरग्निरजायत । | तन्मुखाच्चैव हस्ताभ्यामन्तरग्निरजायत । | ||
एवं सर्वस्य हेतुत्वात् सर्वस्यापि पतित्वतः ॥ | एवं सर्वस्य हेतुत्वात् सर्वस्यापि पतित्वतः ॥ | ||
सर्वे देवा एष एवेत्याहुर्वेदविदो जनाः । | सर्वे देवा एष एवेत्याहुर्वेदविदो जनाः । | ||
स्वतन्त्रेषु यतः शब्दा वर्तेयुः सर्व एव च ॥ | स्वतन्त्रेषु यतः शब्दा वर्तेयुः सर्व एव च ॥ | ||
स रेतसः पुनः सोममसृजद्ब्रह्मविद्धरः । | स रेतसः पुनः सोममसृजद्ब्रह्मविद्धरः । | ||
सर्वाधिकोऽपि योग्यत्वान्मर्त्यधर्मतया पुरा ॥ | सर्वाधिकोऽपि योग्यत्वान्मर्त्यधर्मतया पुरा ॥ | ||
अवमो योग्यताहीनानप्यायुर्मात्रतोऽधिकान् । | अवमो योग्यताहीनानप्यायुर्मात्रतोऽधिकान् । | ||
यतोऽस्रागतिसृष्टिस्तं देवं यो वेद पूरुषः ॥ | यतोऽस्रागतिसृष्टिस्तं देवं यो वेद पूरुषः ॥ | ||
विष्णोः प्रसादतः सृष्टिं देवलोके स जायते । | विष्णोः प्रसादतः सृष्टिं देवलोके स जायते । | ||
आत्मयोग्यानुसारेण सुखज्ञानादियुक्तता ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | आत्मयोग्यानुसारेण सुखज्ञानादियुक्तता ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | ||
| Line 549: | Line 549: | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V01_B01" data-verse="BR_C01_S05_V01" data-block-id="BR_C01_S05_V01_B01">लुक् प्रकाश इति धातोः ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V01_B01" data-verse="BR_C01_S05_V01" data-block-id="BR_C01_S05_V01_B01">लुक् प्रकाश इति धातोः ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V01_B01" data-verse="BR_C01_S05_V01" data-block-id="BR_C01_S05_V01_B01">आसीदेको हरिः पूर्वं देवी नारायणी तथा । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V01_B01" data-verse="BR_C01_S05_V01" data-block-id="BR_C01_S05_V01_B01">आसीदेको हरिः पूर्वं देवी नारायणी तथा । | ||
अन्यदव्यक्ततां यातं तद्व्यक्तमकरोद्धरिः ॥ | अन्यदव्यक्ततां यातं तद्व्यक्तमकरोद्धरिः ॥ | ||
सृष्ट्वा जगदिदं सर्वं सृष्ट्वा देहांश्च सर्वशः । | सृष्ट्वा जगदिदं सर्वं सृष्ट्वा देहांश्च सर्वशः । | ||
आकेशादानखाग्रेभ्यः प्रविष्टः पुरुषोत्तमः ॥ | आकेशादानखाग्रेभ्यः प्रविष्टः पुरुषोत्तमः ॥ | ||
यथा प्राणः शरीरेषु क्षुरो यद्वत् क्षुरस्तुके । | यथा प्राणः शरीरेषु क्षुरो यद्वत् क्षुरस्तुके । | ||
प्रविष्टमपि तं विष्णुं न पश्यन्ति पृथग्जनाः ॥ | प्रविष्टमपि तं विष्णुं न पश्यन्ति पृथग्जनाः ॥ | ||
प्रविष्ट इति जानंश्च नैनं जानाति सर्वशः । | प्रविष्ट इति जानंश्च नैनं जानाति सर्वशः । | ||
यस्मात् तद्गुणभागोऽयं प्रवेशः प्राणनादि च ॥ | यस्मात् तद्गुणभागोऽयं प्रवेशः प्राणनादि च ॥ | ||
तस्मात् प्राणादिनामानि कर्मनामानि तस्य तु । | तस्मात् प्राणादिनामानि कर्मनामानि तस्य तु । | ||
तस्मात् प्राणादिनाम्ना य उपास्ते हरिमव्ययम् ॥ | तस्मात् प्राणादिनाम्ना य उपास्ते हरिमव्ययम् ॥ | ||
अकृत्स्नोपासकः स स्याद्यस्मात् तद्गुणभागवित् । | अकृत्स्नोपासकः स स्याद्यस्मात् तद्गुणभागवित् । | ||
पूर्णत्वेऽपि परेशस्य यस्तु तद्गुणभागवित् ॥ | पूर्णत्वेऽपि परेशस्य यस्तु तद्गुणभागवित् ॥ | ||
अकृत्स्नवित् स्यात् कृत्स्नस्य वेत्ताऽऽत्मेतिविदेव यः । | अकृत्स्नवित् स्यात् कृत्स्नस्य वेत्ताऽऽत्मेतिविदेव यः । | ||
चिदानन्दादयो यस्य गुणा आप्ताः सदैव तु ॥ | चिदानन्दादयो यस्य गुणा आप्ताः सदैव तु ॥ | ||
स आत्मेति प्रविज्ञेयो गुणानामाप्तितो हरिः । | स आत्मेति प्रविज्ञेयो गुणानामाप्तितो हरिः । | ||
प्राणनादीनि कर्माणि चात्मशब्दोदितानि तु ॥ | प्राणनादीनि कर्माणि चात्मशब्दोदितानि तु ॥ | ||
तदेतदात्मरूपं हि गुणानामश्रयत्वतः । | तदेतदात्मरूपं हि गुणानामश्रयत्वतः । | ||
पदनीयमिति प्रोक्तं यतस्तज्ज्ञोऽपि सर्ववित् ॥ | पदनीयमिति प्रोक्तं यतस्तज्ज्ञोऽपि सर्ववित् ॥ | ||
सार्वज्ञ्यादिगुणास्तस्य किमुतात्मेश्वरस्य तु । | सार्वज्ञ्यादिगुणास्तस्य किमुतात्मेश्वरस्य तु । | ||
एवं सर्वगुणैर्युक्तं सर्वजीवेश्वरं हरिम् ॥ | एवं सर्वगुणैर्युक्तं सर्वजीवेश्वरं हरिम् ॥ | ||
यो वेद तत्तत्साध्यं तु यथा तैस्तैस्तु साधनैः । | यो वेद तत्तत्साध्यं तु यथा तैस्तैस्तु साधनैः । | ||
प्राप्नुयादेवमेवासौ कीर्तिं च परमं सुखम् ॥ | प्राप्नुयादेवमेवासौ कीर्तिं च परमं सुखम् ॥ | ||
ज्ञानं च परमं विन्देन्मुक्तः सन्नात्र संशयः ॥ १ ॥</div> | ज्ञानं च परमं विन्देन्मुक्तः सन्नात्र संशयः ॥ १ ॥</div> | ||
| Line 577: | Line 577: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S05_V02" data-block-id="bhashya-BR_C01_S05_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S05_V02" data-block-id="bhashya-BR_C01_S05_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V02_B01" data-verse="BR_C01_S05_V02" data-block-id="BR_C01_S05_V02_B01">स एष विष्णुर्भगवान् पुत्राद्वित्तात् तथाऽऽत्मनः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V02_B01" data-verse="BR_C01_S05_V02" data-block-id="BR_C01_S05_V02_B01">स एष विष्णुर्भगवान् पुत्राद्वित्तात् तथाऽऽत्मनः । | ||
अन्यस्मादपि सर्वस्मात् प्रेष्ठ एव स्वभावतः ॥ | अन्यस्मादपि सर्वस्मात् प्रेष्ठ एव स्वभावतः ॥ | ||
आत्मनोऽपि प्रियत्वं तु तेनैव कृतमञ्जसा । | आत्मनोऽपि प्रियत्वं तु तेनैव कृतमञ्जसा । | ||
आत्मनो निरयायैव कुर्यात् कर्माणि नित्यशः ॥ | आत्मनो निरयायैव कुर्यात् कर्माणि नित्यशः ॥ | ||
यतोऽतः स्वात्मनश्चापि स्वाप्रियत्वमुदाहृतम् । | यतोऽतः स्वात्मनश्चापि स्वाप्रियत्वमुदाहृतम् । | ||
स चेदप्रियकृद्विष्णुर्नात्माऽपि प्रियतां व्रजेत् ॥ | स चेदप्रियकृद्विष्णुर्नात्माऽपि प्रियतां व्रजेत् ॥ | ||
अस्मिन् प्रिये प्रियं सर्वं तस्मादेकः प्रियो हरिः । | अस्मिन् प्रिये प्रियं सर्वं तस्मादेकः प्रियो हरिः । | ||
स चात्मशब्देनोद्दिष्टो यस्मादाप्तगुणः प्रभुः ॥ | स चात्मशब्देनोद्दिष्टो यस्मादाप्तगुणः प्रभुः ॥ | ||
अतो विष्णोः प्रियं ब्रूयाद्यः स्वात्माद्यं दुरात्मवान् । | अतो विष्णोः प्रियं ब्रूयाद्यः स्वात्माद्यं दुरात्मवान् । | ||
प्रियरोधं करोषीति तं ब्रूयाद्वैष्णवो महान् ॥ | प्रियरोधं करोषीति तं ब्रूयाद्वैष्णवो महान् ॥ | ||
एवं वदन् वैष्णवस्तु समर्थः प्रियरोधने । | एवं वदन् वैष्णवस्तु समर्थः प्रियरोधने । | ||
तस्य स्याच्च विशेषेण तदुक्त्यैवापि दुःखिनः ॥ | तस्य स्याच्च विशेषेण तदुक्त्यैवापि दुःखिनः ॥ | ||
तस्मात् सर्वप्रियो विष्णुरित्युपास्ते सदा प्रियः । | तस्मात् सर्वप्रियो विष्णुरित्युपास्ते सदा प्रियः । | ||
नास्य प्रियमनित्यं स्यादस्य प्रीतिः सदा भवेत् ॥ | नास्य प्रियमनित्यं स्यादस्य प्रीतिः सदा भवेत् ॥ | ||
तस्मात् सर्वप्रियं विष्णुमुपासीतैव नित्यशः । | तस्मात् सर्वप्रियं विष्णुमुपासीतैव नित्यशः । | ||
नित्यप्रियकरो विष्णुर्भवेत् तस्याप्यजः स्वयम् ॥इत्यध्यात्मे ॥ २ ॥</div> | नित्यप्रियकरो विष्णुर्भवेत् तस्याप्यजः स्वयम् ॥इत्यध्यात्मे ॥ २ ॥</div> | ||
| Line 610: | Line 610: | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">तद्योऽहं सोऽसौ अहं ब्रह्मास्मि इत्यादिवाक्यानां सम्यगर्थापरिज्ञानात् भ्रान्तिप्राप्तोऽभेदोऽतत्त्वमसीति नवकृत्वो निराक्रियते । तद्धैक आहुरसदेवेदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयं कुतस्तु खलु सोम्यैवं स्यात् कथमसतः सज्जायेत इत्यादिना असद्वा इदमग्र आसीदसतः सदजायत इत्यादिश्रुत्यर्थापरिज्ञानोत्थभ्रमो यथा निवार्यते । एवमतत्त्वमसीतिवाक्येनापि । स आत्मेतिशब्दाच्च । आत्मशब्दस्य परमात्मनि मुख्यत्वेऽपि जीवे भ्रान्तिरुपपद्यते । तन्निवृत्यर्थं चातत्त्वमसीत्याह ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">तद्योऽहं सोऽसौ अहं ब्रह्मास्मि इत्यादिवाक्यानां सम्यगर्थापरिज्ञानात् भ्रान्तिप्राप्तोऽभेदोऽतत्त्वमसीति नवकृत्वो निराक्रियते । तद्धैक आहुरसदेवेदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयं कुतस्तु खलु सोम्यैवं स्यात् कथमसतः सज्जायेत इत्यादिना असद्वा इदमग्र आसीदसतः सदजायत इत्यादिश्रुत्यर्थापरिज्ञानोत्थभ्रमो यथा निवार्यते । एवमतत्त्वमसीतिवाक्येनापि । स आत्मेतिशब्दाच्च । आत्मशब्दस्य परमात्मनि मुख्यत्वेऽपि जीवे भ्रान्तिरुपपद्यते । तन्निवृत्यर्थं चातत्त्वमसीत्याह ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">यच्चाप्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">यच्चाप्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह । | ||
यच्चास्य सन्ततो भावस्तस्मादात्मेति भण्यते ॥</div> | यच्चास्य सन्ततो भावस्तस्मादात्मेति भण्यते ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">इत्यादिना आप्त्यादिकमैतदात्म्यमिदं सर्वमित्यनेनोच्यते । पूर्णत्ववाच्यात्मशब्द आत्मा पूर्णत्वतो हरिः इत्यादिना स आत्मेति पूर्णत्वमभिधीयते । यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन इति सदृशविज्ञानेन सदृशान्तरं विज्ञातं भवतीत्युक्तम् । लोहमणिनेति मणिशब्दात् प्रधानविज्ञानेनाप्रधानं सर्वं विज्ञातं भवतीति । मणिर्मुखं प्रधानञ्चेत्युत्तमस्य वचो भवेत् इति वचनात् । यथा सोम्यैकेन नखनिकृन्तनेन सर्वं कार्ष्णायसं विज्ञातं स्यात् इति पुनरपि सदृशेन विज्ञातेन सदृशान्तरं विज्ञातं भवतीत्यभ्यासस्तात्पर्यार्थः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">इत्यादिना आप्त्यादिकमैतदात्म्यमिदं सर्वमित्यनेनोच्यते । पूर्णत्ववाच्यात्मशब्द आत्मा पूर्णत्वतो हरिः इत्यादिना स आत्मेति पूर्णत्वमभिधीयते । यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन इति सदृशविज्ञानेन सदृशान्तरं विज्ञातं भवतीत्युक्तम् । लोहमणिनेति मणिशब्दात् प्रधानविज्ञानेनाप्रधानं सर्वं विज्ञातं भवतीति । मणिर्मुखं प्रधानञ्चेत्युत्तमस्य वचो भवेत् इति वचनात् । यथा सोम्यैकेन नखनिकृन्तनेन सर्वं कार्ष्णायसं विज्ञातं स्यात् इति पुनरपि सदृशेन विज्ञातेन सदृशान्तरं विज्ञातं भवतीत्यभ्यासस्तात्पर्यार्थः । | ||
उपादानविवक्षायामेकत्वविवक्षायां चैकेनेति विशेषणं, पिण्डेनेति एकेन मणिनेति पुनरेकेनेति च विशेषणानि व्यर्थानि भवेयुः । तस्मिन् पक्षे मृदा विज्ञातया लोहेन विज्ञातेन कार्ष्णायसेन च विज्ञातेन सर्वं विज्ञातं भवतीति वक्तव्यम् । न ह्येकमृत्पिण्डविकारभूतं सर्वं मृण्मयम् । न च तेनैक्यं सर्वस्य विद्यते । न चैकलोहमणिकार्यं सर्वलोहमयम् । न च तेनैकीभूतम् । | उपादानविवक्षायामेकत्वविवक्षायां चैकेनेति विशेषणं, पिण्डेनेति एकेन मणिनेति पुनरेकेनेति च विशेषणानि व्यर्थानि भवेयुः । तस्मिन् पक्षे मृदा विज्ञातया लोहेन विज्ञातेन कार्ष्णायसेन च विज्ञातेन सर्वं विज्ञातं भवतीति वक्तव्यम् । न ह्येकमृत्पिण्डविकारभूतं सर्वं मृण्मयम् । न च तेनैक्यं सर्वस्य विद्यते । न चैकलोहमणिकार्यं सर्वलोहमयम् । न च तेनैकीभूतम् । | ||
न चैकनखनिकृन्तनकार्यं सर्वं कार्ष्णायसम् । वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम् इत्यादि प्रधानपरिज्ञाने गुणभूतं परिज्ञातमिव भवतीत्यत्र दृष्टान्तान्तरम् । वाचा नाम्ना आरम्भणं विकारः विविधत्वेन कर्तुं योग्यमिति विकारः । सत्यं सर्वदा विद्यमानं नामधेयं मृत्तिकेत्येव । सङ्केतरूपेण नानाविधानि नामानि कर्तुं शक्यते । तथापि शास्त्रप्रयोगसिद्धमृत्तिकादिनामपरिज्ञानात् तत्तन्नामविद् भवति । | न चैकनखनिकृन्तनकार्यं सर्वं कार्ष्णायसम् । वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम् इत्यादि प्रधानपरिज्ञाने गुणभूतं परिज्ञातमिव भवतीत्यत्र दृष्टान्तान्तरम् । वाचा नाम्ना आरम्भणं विकारः विविधत्वेन कर्तुं योग्यमिति विकारः । सत्यं सर्वदा विद्यमानं नामधेयं मृत्तिकेत्येव । सङ्केतरूपेण नानाविधानि नामानि कर्तुं शक्यते । तथापि शास्त्रप्रयोगसिद्धमृत्तिकादिनामपरिज्ञानात् तत्तन्नामविद् भवति । | ||
एवं नित्यासाम्यातिशयसर्वगुणपरिपूर्णपरमेश्वरपरिज्ञानात् सर्वविद्भवतीति । यथैकस्मिन् जनपदे प्रधानपुरुषेषु परिज्ञातेष्वाहूतेष्वागतेषु विनाशितेषु रक्षितेषु वा सर्वो जनपदः परिज्ञात आहूत आगतो विनाशितो रक्षित इत्युच्यते ।</div> | एवं नित्यासाम्यातिशयसर्वगुणपरिपूर्णपरमेश्वरपरिज्ञानात् सर्वविद्भवतीति । यथैकस्मिन् जनपदे प्रधानपुरुषेषु परिज्ञातेष्वाहूतेष्वागतेषु विनाशितेषु रक्षितेषु वा सर्वो जनपदः परिज्ञात आहूत आगतो विनाशितो रक्षित इत्युच्यते ।</div> | ||
| Line 624: | Line 624: | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">एवं सर्वोत्तमस्य परमेश्वरस्य विज्ञानात् सर्वं विज्ञातमिव भवति । न च मृन्मात्रविज्ञानाद् घटशरावादिसंस्था विज्ञाता भवन्ति मुख्यतः । तथा सति दृष्टमृदः पुरुषस्य घटशरावादिजिज्ञासा न स्यात् ।सृष्टिकथनं च प्राधान्यार्थम् । त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यमित्यपि प्राधान्यार्थमेवाभिमानिदेवतापेक्षया ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">एवं सर्वोत्तमस्य परमेश्वरस्य विज्ञानात् सर्वं विज्ञातमिव भवति । न च मृन्मात्रविज्ञानाद् घटशरावादिसंस्था विज्ञाता भवन्ति मुख्यतः । तथा सति दृष्टमृदः पुरुषस्य घटशरावादिजिज्ञासा न स्यात् ।सृष्टिकथनं च प्राधान्यार्थम् । त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यमित्यपि प्राधान्यार्थमेवाभिमानिदेवतापेक्षया ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">तेजोऽभिमानवान् ब्रह्मा वायुश्चाबभिमानवान् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">तेजोऽभिमानवान् ब्रह्मा वायुश्चाबभिमानवान् । | ||
रुद्रः क्षित्यभिमानी चाप्येतन्मयमिदं जगत् ॥ | रुद्रः क्षित्यभिमानी चाप्येतन्मयमिदं जगत् ॥ | ||
अभिमन्यमानसहितास्त्रय एतेऽभिमानिनः । | अभिमन्यमानसहितास्त्रय एतेऽभिमानिनः । | ||
विष्णोर्जाताः क्रमेणैव पूर्वस्मादुत्तरोत्तरम् ॥ | विष्णोर्जाताः क्रमेणैव पूर्वस्मादुत्तरोत्तरम् ॥ | ||
तेजोऽबन्नाभिधा तस्मादेषामेव प्रकीर्तिता । | तेजोऽबन्नाभिधा तस्मादेषामेव प्रकीर्तिता । | ||
एते च त्रीणि रूपाणीत्यभिधागोचराः सुराः ॥ | एते च त्रीणि रूपाणीत्यभिधागोचराः सुराः ॥ | ||
ब्रह्मवायुगिरीशेभ्यस्तेभ्यो जातमिदं जगत् । | ब्रह्मवायुगिरीशेभ्यस्तेभ्यो जातमिदं जगत् । | ||
अतोऽग्निसूर्यसोमानामपि रूपं तदुद्भवम् ॥ | अतोऽग्निसूर्यसोमानामपि रूपं तदुद्भवम् ॥ | ||
अतोऽग्निसूर्यसोमानां नामाप्येषां प्रकीर्तितम् । | अतोऽग्निसूर्यसोमानां नामाप्येषां प्रकीर्तितम् । | ||
सादनाद्यमनाच्चैव सत्यमेषां त्रयः सुराः ॥ | सादनाद्यमनाच्चैव सत्यमेषां त्रयः सुराः ॥ | ||
तेषां सत्यं हरिः साक्षाद्यतस्तेषां नियामकः । | तेषां सत्यं हरिः साक्षाद्यतस्तेषां नियामकः । | ||
प्रधाने सत्यशब्दोऽयं श्रुतिभिः समुदाहृतः ॥ | प्रधाने सत्यशब्दोऽयं श्रुतिभिः समुदाहृतः ॥ | ||
यथैव सर्वलोहानां प्रधानं काञ्चनं स्मृतम् । | यथैव सर्वलोहानां प्रधानं काञ्चनं स्मृतम् । | ||
यथा मृत्पिण्डसदृशा मृण्मयाः सर्व एव च ॥ | यथा मृत्पिण्डसदृशा मृण्मयाः सर्व एव च ॥ | ||
यथा कार्ष्णायसं सर्वं समं कार्ष्णायसान्तरे । | यथा कार्ष्णायसं सर्वं समं कार्ष्णायसान्तरे । | ||
एवं सर्वस्य जगतः सदृशः श्रेष्ठ एव च ॥ | एवं सर्वस्य जगतः सदृशः श्रेष्ठ एव च ॥ | ||
हरिस्तेन तु तज्ज्ञानाज्जगज्ज्ञातमिवाखिलम् । | हरिस्तेन तु तज्ज्ञानाज्जगज्ज्ञातमिवाखिलम् । | ||
स स्रष्टा चैव संहर्ता नियन्ता रक्षिता हरिः ॥ | स स्रष्टा चैव संहर्ता नियन्ता रक्षिता हरिः ॥ | ||
तेन व्याप्तमिदं सर्वमैतदात्म्यमतो विदुः । | तेन व्याप्तमिदं सर्वमैतदात्म्यमतो विदुः । | ||
स आत्मा पूर्णगुणतः स सूक्ष्मः सर्वगः सदा ॥ | स आत्मा पूर्णगुणतः स सूक्ष्मः सर्वगः सदा ॥ | ||
सर्वोत्तमत्वात् सत्यं तज्जीवाभिन्नं तदासुराः । | सर्वोत्तमत्वात् सत्यं तज्जीवाभिन्नं तदासुराः । | ||
विदुर्न त्वं तथा विद्धि श्वेतकेतो कदाचन ॥ | विदुर्न त्वं तथा विद्धि श्वेतकेतो कदाचन ॥ | ||
किन्तु विष्णुः पृथक् सर्वदेवदेवेश्वरः प्रभुः । | किन्तु विष्णुः पृथक् सर्वदेवदेवेश्वरः प्रभुः । | ||
पृथगेवाहमत्यल्पशक्तिज्ञानसुखादिकः ॥ | पृथगेवाहमत्यल्पशक्तिज्ञानसुखादिकः ॥ | ||
इत्येव विद्धि सततमतो मोक्षमवाप्स्यसि । | इत्येव विद्धि सततमतो मोक्षमवाप्स्यसि । | ||
सवोत्तम इति ज्ञातो विष्णुर्मोक्षमिमं नयेत् ॥ | सवोत्तम इति ज्ञातो विष्णुर्मोक्षमिमं नयेत् ॥ | ||
जीवरूपतया ज्ञातस्तमोऽन्धं प्रापयेत् प्रभुः । | जीवरूपतया ज्ञातस्तमोऽन्धं प्रापयेत् प्रभुः । | ||
विष्णोर्दासतया विष्णोः सामीप्यं मोक्ष उच्यते ॥ | विष्णोर्दासतया विष्णोः सामीप्यं मोक्ष उच्यते ॥ | ||
न विष्णुत्वं तु मोक्षः स्यादेषोऽहमिति वा स्मृतेः । | न विष्णुत्वं तु मोक्षः स्यादेषोऽहमिति वा स्मृतेः । | ||
संसारसागरात् तीर्णो मुक्तोऽहमिति वा स्मृतिः ॥ | संसारसागरात् तीर्णो मुक्तोऽहमिति वा स्मृतिः ॥ | ||
यदा तदा विमोक्षेण किं फलं ज्ञानिनो भवेत् । | यदा तदा विमोक्षेण किं फलं ज्ञानिनो भवेत् । | ||
यथा मधुकरैर्नानाविधपुष्परसैः सह ॥ | यथा मधुकरैर्नानाविधपुष्परसैः सह ॥ | ||
मधुत्वं प्रापितः संविदभावान्न सुखी भवेत् । | मधुत्वं प्रापितः संविदभावान्न सुखी भवेत् । | ||
यथा नद्यो न मुक्ता हि समुद्रं प्रापिता अपि ॥ | यथा नद्यो न मुक्ता हि समुद्रं प्रापिता अपि ॥ | ||
इयमस्मीति चाज्ञानाद्यथा सुप्तो न मुच्यते । | इयमस्मीति चाज्ञानाद्यथा सुप्तो न मुच्यते । | ||
प्रलयेऽपि हरिं प्राप्तः पृथक्त्वज्ञानवर्जनात् ॥ | प्रलयेऽपि हरिं प्राप्तः पृथक्त्वज्ञानवर्जनात् ॥ | ||
एवं जीवोशयोर्भेदज्ञानाद् विष्णोः सदोच्चताम् । | एवं जीवोशयोर्भेदज्ञानाद् विष्णोः सदोच्चताम् । | ||
ज्ञात्वैव मुच्यते तस्मादेवं जानीहि पुत्रक ॥ इति ब्रह्माण्डे ।</div> | ज्ञात्वैव मुच्यते तस्मादेवं जानीहि पुत्रक ॥ इति ब्रह्माण्डे ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">मग्नस्य हि परेऽज्ञाने किं न दुःखतरं भवेत् इति च मोक्षधर्मे ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">मग्नस्य हि परेऽज्ञाने किं न दुःखतरं भवेत् इति च मोक्षधर्मे ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">तस्मै स्वलोकं भगवान् सभाजितः सन्दर्शयामास इत्युक्त्वा | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">तस्मै स्वलोकं भगवान् सभाजितः सन्दर्शयामास इत्युक्त्वा | ||
न वर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्वं च मिश्रं न च कालविक्रमः । | न वर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्वं च मिश्रं न च कालविक्रमः । | ||
न यत्र माया किमुतापरे हरेरनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः ॥ इति च भागवते ।</div> | न यत्र माया किमुतापरे हरेरनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः ॥ इति च भागवते ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">अदर्शयत् स्वकं लोकं ब्रह्मणे विष्णुरव्ययः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">अदर्शयत् स्वकं लोकं ब्रह्मणे विष्णुरव्ययः । | ||
यस्मात् पदात् परं नास्ति यत्र मुक्ता उपासते ॥ इति हरिवंशेषु ।</div> | यस्मात् पदात् परं नास्ति यत्र मुक्ता उपासते ॥ इति हरिवंशेषु ।</div> | ||
| Line 676: | Line 676: | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">विद्यात्मनि भिदाबोधः</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">विद्यात्मनि भिदाबोधः</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">क्ष्माम्भोनलानिलवियन्मन इन्द्रियार्थं भूतादिभिः परिवृतः प्रतिसञ्जिघृक्षुः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">क्ष्माम्भोनलानिलवियन्मन इन्द्रियार्थं भूतादिभिः परिवृतः प्रतिसञ्जिघृक्षुः । | ||
अव्याकृतं विशति यर्हि गुणत्रयात्मा कालं परं स्वमनुभूय परः स्वयम्भूः ॥</div> | अव्याकृतं विशति यर्हि गुणत्रयात्मा कालं परं स्वमनुभूय परः स्वयम्भूः ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">एवं परेत्य भगवन्तमनुप्रविष्टा ये योगिनो जितमरुन्मनसो विरागाः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">एवं परेत्य भगवन्तमनुप्रविष्टा ये योगिनो जितमरुन्मनसो विरागाः । | ||
तेनैव साकममृतं पुरुषं पुराणं ब्रह्म प्रधानमुपयान्त्यगताभिमानाः ॥</div> | तेनैव साकममृतं पुरुषं पुराणं ब्रह्म प्रधानमुपयान्त्यगताभिमानाः ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">भेददृष्ट्याभिमानेन निःसङ्गेनापि कर्मणा इत्यादि च ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">भेददृष्ट्याभिमानेन निःसङ्गेनापि कर्मणा इत्यादि च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">आधिपत्यमृते चैव आनन्देनापि कर्मणा । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">आधिपत्यमृते चैव आनन्देनापि कर्मणा । | ||
सर्वे ते ब्रह्मणस्तुल्या भोगेन विषयेण च ॥ | सर्वे ते ब्रह्मणस्तुल्या भोगेन विषयेण च ॥ | ||
नानात्वेनापि सम्बद्धास्तदा तत्कालभाविना । | नानात्वेनापि सम्बद्धास्तदा तत्कालभाविना । | ||
प्रकृतौ कारणातीताः स्वात्मन्येव व्यवस्थिताः ॥ | प्रकृतौ कारणातीताः स्वात्मन्येव व्यवस्थिताः ॥ | ||
प्रदर्शयित्वा ह्यात्मानं प्रकृतिस्तेषु सर्वशः । | प्रदर्शयित्वा ह्यात्मानं प्रकृतिस्तेषु सर्वशः । | ||
पुरुषान्यबहुत्वेन प्रतीता न प्रवर्तते ॥ | पुरुषान्यबहुत्वेन प्रतीता न प्रवर्तते ॥ | ||
प्रवर्तति पुनः सर्गे तेषां सा न प्रवर्तते । | प्रवर्तति पुनः सर्गे तेषां सा न प्रवर्तते । | ||
संयोगः प्रकृतेर्नैव मुक्तानां तत्त्वदर्शनात् ॥ | संयोगः प्रकृतेर्नैव मुक्तानां तत्त्वदर्शनात् ॥ | ||
समा दुःखनिवृत्तिस्तु मुक्तानामपि सर्वशः । | समा दुःखनिवृत्तिस्तु मुक्तानामपि सर्वशः । | ||
मानुषादिविरिञ्चान्तं सुखं मुक्तौ शतोत्तरम् ॥ इत्यादि वायुप्रोक्ते । | मानुषादिविरिञ्चान्तं सुखं मुक्तौ शतोत्तरम् ॥ इत्यादि वायुप्रोक्ते । | ||
ऐकात्म्यं नाम यदिदं केचिद् ब्रूयुरनैपुणाः । | ऐकात्म्यं नाम यदिदं केचिद् ब्रूयुरनैपुणाः । | ||
शास्त्रतत्त्वमविज्ञाय तथावादबला जनाः ॥ | शास्त्रतत्त्वमविज्ञाय तथावादबला जनाः ॥ | ||
कामक्रोधाभिभूतत्वादहङ्कारवशं गताः । | कामक्रोधाभिभूतत्वादहङ्कारवशं गताः । | ||
याथातथ्यमविज्ञाय शास्त्राणां शास्त्रदस्यवः ॥ | याथातथ्यमविज्ञाय शास्त्राणां शास्त्रदस्यवः ॥ | ||
ब्रह्मस्तेना निरानन्दाः अपक्वमनसोऽशिवाः । | ब्रह्मस्तेना निरानन्दाः अपक्वमनसोऽशिवाः । | ||
वैगुण्यमेव पश्यन्ति न गुणानि नियुञ्जते ॥ | वैगुण्यमेव पश्यन्ति न गुणानि नियुञ्जते ॥ | ||
तेषां तमःशरीराणां तम एव परायणम् । | तेषां तमःशरीराणां तम एव परायणम् । | ||
अन्य ईशस्तथाऽन्योऽहमिति ज्ञानं विपश्चिताम् ॥॥ | अन्य ईशस्तथाऽन्योऽहमिति ज्ञानं विपश्चिताम् ॥॥ | ||
आधिक्यज्ञानमीशस्य यतोऽन्यत्वेन युज्यते । | आधिक्यज्ञानमीशस्य यतोऽन्यत्वेन युज्यते । | ||
यतः स्वरूपश्चान्यो जातितः श्रुतितोऽर्थतः । | यतः स्वरूपश्चान्यो जातितः श्रुतितोऽर्थतः । | ||
कथमस्मि स इत्येव सम्बन्धः स्यादसंहितः ॥</div> | कथमस्मि स इत्येव सम्बन्धः स्यादसंहितः ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">बहवः पुरुषा ब्रह्मन् उताहो एक एव तु । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">बहवः पुरुषा ब्रह्मन् उताहो एक एव तु । | ||
को ह्यत्र पुरुषश्रेष्ठस्तं भवान् वक्तुमर्हति ॥ | को ह्यत्र पुरुषश्रेष्ठस्तं भवान् वक्तुमर्हति ॥ | ||
वैशम्पायन उवाच–॥ | वैशम्पायन उवाच–॥ | ||
नैतदिच्छन्ति पुरुषमेकं कुरुकुलोद्वह । | नैतदिच्छन्ति पुरुषमेकं कुरुकुलोद्वह । | ||
बहूनां पुरुषाणां हि यथैका योनिरुच्यते ॥ | बहूनां पुरुषाणां हि यथैका योनिरुच्यते ॥ | ||
तथा तं पुरुषं विश्वमाख्यास्यामि गुणाधिकम् ॥ इति च मोक्षधर्मे ।</div> | तथा तं पुरुषं विश्वमाख्यास्यामि गुणाधिकम् ॥ इति च मोक्षधर्मे ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । | ||
क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ | क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ | ||
उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । | उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । | ||
यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥ | यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥ | ||
यस्माद् क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । | यस्माद् क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । | ||
अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥ | अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥ | ||
यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । | यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । | ||
स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥ | स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥ | ||
इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ । | इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ । | ||
एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत ॥ इति च ॥</div> | एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत ॥ इति च ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">ब्रह्मणस्तद्गुणानां च भेददर्श्यधरं तमः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">ब्रह्मणस्तद्गुणानां च भेददर्श्यधरं तमः । | ||
भेदाभेदप्रदर्शी च मध्यमं तु तमो विशेत् ॥ | भेदाभेदप्रदर्शी च मध्यमं तु तमो विशेत् ॥ | ||
ईषद्भेदप्रदर्शी च तम एवोत्तरं व्रजे । | ईषद्भेदप्रदर्शी च तम एवोत्तरं व्रजे । | ||
विजानीयात् ततो ब्रह्म सदा सर्वगुणात्मकम् ॥ | विजानीयात् ततो ब्रह्म सदा सर्वगुणात्मकम् ॥ | ||
गुणानां च विशेषोऽस्ति न विभेदः कथञ्चन । | गुणानां च विशेषोऽस्ति न विभेदः कथञ्चन । | ||
ते च सर्वे गुणाः पूर्णास्तच्छरीरः परः स्मृतः ॥ | ते च सर्वे गुणाः पूर्णास्तच्छरीरः परः स्मृतः ॥ | ||
आनन्दज्ञानशक्त्यादिदेहं विष्णुं तु ये जनाः । | आनन्दज्ञानशक्त्यादिदेहं विष्णुं तु ये जनाः । | ||
ओहं भूतदेहं वा विदुस्ते चाधरं तमः ॥ | ओहं भूतदेहं वा विदुस्ते चाधरं तमः ॥ | ||
तथा प्रकृतिदेहज्ञाः कर्मदेहविदोऽपि वा । | तथा प्रकृतिदेहज्ञाः कर्मदेहविदोऽपि वा । | ||
तस्मादानन्दचिद्देहं चिदानन्दशिरोमुखम् ॥ | तस्मादानन्दचिद्देहं चिदानन्दशिरोमुखम् ॥ | ||
चिदानन्दभुजं ज्ञानसुखैकपदसाङ्गुलिम् । | चिदानन्दभुजं ज्ञानसुखैकपदसाङ्गुलिम् । | ||
आकेशादानखाग्रेभ्यः पूर्णचित्सुखशक्तिकम् ॥ | आकेशादानखाग्रेभ्यः पूर्णचित्सुखशक्तिकम् ॥ | ||
प्रत्येकं तु गुणांस्तांस्तु सदा सर्वगुणात्मकम् । | प्रत्येकं तु गुणांस्तांस्तु सदा सर्वगुणात्मकम् । | ||
ज्ञात्वा विमुच्यते विष्णोः प्रसादान्मानुषोऽपि सन् ॥ | ज्ञात्वा विमुच्यते विष्णोः प्रसादान्मानुषोऽपि सन् ॥ | ||
जीवाभेदं तथाऽभेदं जगता ये विदुः प्रभोः । | जीवाभेदं तथाऽभेदं जगता ये विदुः प्रभोः । | ||
तेऽपि यान्ति तमो घोरमधरं ब्रह्मतस्कराः ॥ | तेऽपि यान्ति तमो घोरमधरं ब्रह्मतस्कराः ॥ | ||
भेदाभेदं विदुर्ये च जीवैस्तु जगताऽपि वा । | भेदाभेदं विदुर्ये च जीवैस्तु जगताऽपि वा । | ||
परस्य ब्रह्मणो यान्ति तमस्तेऽप्युत्तरं सदा ॥ | परस्य ब्रह्मणो यान्ति तमस्तेऽप्युत्तरं सदा ॥ | ||
अभेदज्ञाः प्रकृत्याऽपि भेदाभेदविदस्तथा । | अभेदज्ञाः प्रकृत्याऽपि भेदाभेदविदस्तथा । | ||
तेऽपि यान्ति तमो घोरमधरं चोत्तरं क्रमात् ॥ | तेऽपि यान्ति तमो घोरमधरं चोत्तरं क्रमात् ॥ | ||
तस्मात् सर्वोत्तमं विष्णुं पूर्णसर्वगुणोच्छ्रितम् । | तस्मात् सर्वोत्तमं विष्णुं पूर्णसर्वगुणोच्छ्रितम् । | ||
विजानीयाद्विमुक्त्यर्थं सर्वतश्च विलक्षणम् ॥ | विजानीयाद्विमुक्त्यर्थं सर्वतश्च विलक्षणम् ॥ | ||
अन्धन्तमः प्रविशन्ति ये देहं परमात्मनः । | अन्धन्तमः प्रविशन्ति ये देहं परमात्मनः । | ||
भिन्नं विजानते विष्णोर्भिन्नाभिन्नविदोऽपि वा ॥ | भिन्नं विजानते विष्णोर्भिन्नाभिन्नविदोऽपि वा ॥ | ||
अन्धन्तमः प्रविशन्ति प्रादुर्भावांस्तु येऽपि वा । | अन्धन्तमः प्रविशन्ति प्रादुर्भावांस्तु येऽपि वा । | ||
सर्वभूतस्थितान् वाऽपि भिन्नान् जानन्ति येऽखिलान् ॥ | सर्वभूतस्थितान् वाऽपि भिन्नान् जानन्ति येऽखिलान् ॥ | ||
भिन्नाभिन्नविदो वापि शिरःपाण्यादिकं तथा । | भिन्नाभिन्नविदो वापि शिरःपाण्यादिकं तथा । | ||
भिन्नं मिथो विजानीयुर्भिन्नाभिन्नविदोऽपि वा ॥ | भिन्नं मिथो विजानीयुर्भिन्नाभिन्नविदोऽपि वा ॥ | ||
तेऽपि यान्ति तमो घोरं यतो नैवोत्थितिः क्वचित् । | तेऽपि यान्ति तमो घोरं यतो नैवोत्थितिः क्वचित् । | ||
प्रादुर्भावतया ये च तदन्यान् जानते विभोः ॥ | प्रादुर्भावतया ये च तदन्यान् जानते विभोः ॥ | ||
तेऽपि यान्ति तमो घोरं तस्मान्नैवंविदो विदुः । | तेऽपि यान्ति तमो घोरं तस्मान्नैवंविदो विदुः । | ||
मत्स्यकूर्मक्रोडसिंहवटुभार्गवराघवाः ॥ | मत्स्यकूर्मक्रोडसिंहवटुभार्गवराघवाः ॥ | ||
कृष्णबुद्धौ कल्किदत्तहयशीर्षैतरेयकाः । | कृष्णबुद्धौ कल्किदत्तहयशीर्षैतरेयकाः । | ||
पाराशर्यश्च कपिलो वैकुण्ठो वृषभस्तथा ॥ | पाराशर्यश्च कपिलो वैकुण्ठो वृषभस्तथा ॥ | ||
यज्ञो धन्वन्तरिश्चैव स्त्रीरूपस्तापसो मनुः । | यज्ञो धन्वन्तरिश्चैव स्त्रीरूपस्तापसो मनुः । | ||
नारायणो हरिः कृष्णः उपेन्द्रः सर्व एव च ॥ | नारायणो हरिः कृष्णः उपेन्द्रः सर्व एव च ॥ | ||
एवमाद्याः हरेः साक्षात्प्रादुर्भावाः प्रकीर्तिताः । | एवमाद्याः हरेः साक्षात्प्रादुर्भावाः प्रकीर्तिताः । | ||
श्रीर्भूर्दुर्गाऽम्भृणी ह्रीश्च महालक्ष्मीश्च दक्षिणा ॥ | श्रीर्भूर्दुर्गाऽम्भृणी ह्रीश्च महालक्ष्मीश्च दक्षिणा ॥ | ||
सीता जयन्ती सत्या च रुक्मिणीत्यादिभेदिता । | सीता जयन्ती सत्या च रुक्मिणीत्यादिभेदिता । | ||
प्रकृतिस्तेन चाविष्टा तद्वशा न हरिः स्वयम् ॥ | प्रकृतिस्तेन चाविष्टा तद्वशा न हरिः स्वयम् ॥ | ||
ततोऽनन्तांशहीना च बलज्ञप्तिसुखादिभिः । | ततोऽनन्तांशहीना च बलज्ञप्तिसुखादिभिः । | ||
गुणैः सर्वैस्तथाऽप्यस्य प्रसादाद् दोषवर्जिता ॥ | गुणैः सर्वैस्तथाऽप्यस्य प्रसादाद् दोषवर्जिता ॥ | ||
सर्वदा सुखरूपा च सर्वदा ज्ञानरूपिणी । | सर्वदा सुखरूपा च सर्वदा ज्ञानरूपिणी । | ||
प्राणः सूत्रं महान् ब्रह्मा चित्तं वायुर्बलं धृतिः ॥ | प्राणः सूत्रं महान् ब्रह्मा चित्तं वायुर्बलं धृतिः ॥ | ||
स्थितिर्योगश्च वैराग्यं ज्ञानं प्रज्ञा स्मृतिः सुखम् । | स्थितिर्योगश्च वैराग्यं ज्ञानं प्रज्ञा स्मृतिः सुखम् । | ||
मेधा मुक्तिर्विष्णुभक्तिरादिगोपो महाप्रभुः ॥ | मेधा मुक्तिर्विष्णुभक्तिरादिगोपो महाप्रभुः ॥ | ||
ऋजुः समानो विज्ञाता महाध्याता महागुरुः । | ऋजुः समानो विज्ञाता महाध्याता महागुरुः । | ||
हनूमान् भीम आनन्द इत्यादिबहुरूपिणः ॥ | हनूमान् भीम आनन्द इत्यादिबहुरूपिणः ॥ | ||
हिरण्यगर्भा येऽतीताः ये भाव्या यश्च वर्तते । | हिरण्यगर्भा येऽतीताः ये भाव्या यश्च वर्तते । | ||
सर्वे विष्णुवशा नित्यं विमुक्तेरप्यनन्तरम् ॥ | सर्वे विष्णुवशा नित्यं विमुक्तेरप्यनन्तरम् ॥ | ||
एभ्यः श्रीस्तु विमुक्तेभ्यो गुणैः कोटिगुणोत्तरा । | एभ्यः श्रीस्तु विमुक्तेभ्यो गुणैः कोटिगुणोत्तरा । | ||
ज्ञानानन्दबलादिभ्यः सर्वेभ्यः सर्वदैव हि ॥ | ज्ञानानन्दबलादिभ्यः सर्वेभ्यः सर्वदैव हि ॥ | ||
भिन्नाभिन्नाश्च ते सर्वे ब्रह्माणस्तु परस्परम् । | भिन्नाभिन्नाश्च ते सर्वे ब्रह्माणस्तु परस्परम् । | ||
अभिमानः पृथक्तेषामानन्दः सह भुज्यते ॥ | अभिमानः पृथक्तेषामानन्दः सह भुज्यते ॥ | ||
ते तु भिन्ना हरेर्नित्यं श्रियोऽन्येभ्यस्तथैव च । | ते तु भिन्ना हरेर्नित्यं श्रियोऽन्येभ्यस्तथैव च । | ||
आविष्टो विष्णुरेतेषु न विष्णुस्तत्स्वरूपकः ॥ | आविष्टो विष्णुरेतेषु न विष्णुस्तत्स्वरूपकः ॥ | ||
विष्णोरतिप्रियत्वात् ते ह्यध्यर्धा इति चोदिताः । | विष्णोरतिप्रियत्वात् ते ह्यध्यर्धा इति चोदिताः । | ||
विष्णोः केवलभेदेऽपि शेषादिभ्यः प्रिया यतः ॥ | विष्णोः केवलभेदेऽपि शेषादिभ्यः प्रिया यतः ॥ | ||
विष्णोः प्रियत्वे तद्भक्तौ तज्ज्ञाने च श्रियस्तु ते । | विष्णोः प्रियत्वे तद्भक्तौ तज्ज्ञाने च श्रियस्तु ते । | ||
मुक्ता अप्यवरा नित्यं सर्वे कोटिगुणेन च ॥ | मुक्ता अप्यवरा नित्यं सर्वे कोटिगुणेन च ॥ | ||
सरस्वती च गायत्री श्रद्धाऽऽद्या प्रीतिरेव च । | सरस्वती च गायत्री श्रद्धाऽऽद्या प्रीतिरेव च । | ||
सर्ववेदात्मिका बुद्धिरनुभूतिः सुखात्मिका ॥ | सर्ववेदात्मिका बुद्धिरनुभूतिः सुखात्मिका ॥ | ||
गुरुभक्तिर्हरौ प्रीतिः सर्वमन्त्रात्मिका भुजिः । | गुरुभक्तिर्हरौ प्रीतिः सर्वमन्त्रात्मिका भुजिः । | ||
शिवकन्येन्द्रसेना च द्रौपदी काशिजा तथा ॥ | शिवकन्येन्द्रसेना च द्रौपदी काशिजा तथा ॥ | ||
चन्द्रेत्यादिस्वरूपा यास्तेभ्यः शतगुणावराः । | चन्द्रेत्यादिस्वरूपा यास्तेभ्यः शतगुणावराः । | ||
विष्णुभक्तौ च तत्प्रीतौ ज्ञानानन्दादिकेष्वपि ॥ | विष्णुभक्तौ च तत्प्रीतौ ज्ञानानन्दादिकेष्वपि ॥ | ||
मुक्तेः पश्चादपि गुणैः सर्वैर्ब्रह्मभ्य ईरिताः । | मुक्तेः पश्चादपि गुणैः सर्वैर्ब्रह्मभ्य ईरिताः । | ||
शेषः सदाशिवश्चोर्ध्वस्तपोऽहङ्कार एव च ॥ | शेषः सदाशिवश्चोर्ध्वस्तपोऽहङ्कार एव च ॥ | ||
नरोऽपटो लक्ष्मणश्च रौहिणेयः शुकस्तथा । | नरोऽपटो लक्ष्मणश्च रौहिणेयः शुकस्तथा । | ||
सद्योजातो वामदेवश्चाघोरस्तत्पुमानपि ॥ | सद्योजातो वामदेवश्चाघोरस्तत्पुमानपि ॥ | ||
दुर्वासा द्रौणिरौर्वश्च जैगीषव्यादिरूपकाः । | दुर्वासा द्रौणिरौर्वश्च जैगीषव्यादिरूपकाः । | ||
पूर्वोक्तैश्च गुणैः सर्वैस्ताभ्यः शतगुणावराः ॥ | पूर्वोक्तैश्च गुणैः सर्वैस्ताभ्यः शतगुणावराः ॥ | ||
मुक्तेः पश्चादपि सदा अतीतानागताश्च याः । | मुक्तेः पश्चादपि सदा अतीतानागताश्च याः । | ||
अतीतानागता ये च सर्वशोऽप्यवराः सदा ॥ | अतीतानागता ये च सर्वशोऽप्यवराः सदा ॥ | ||
एवं सुपर्णाः सर्वेऽपि समाः शेषैः सदैव तु । | एवं सुपर्णाः सर्वेऽपि समाः शेषैः सदैव तु । | ||
सर्वैर्गुणैस्तथा मुक्तौ तद्भार्यास्तच्छतावराः ॥ | सर्वैर्गुणैस्तथा मुक्तौ तद्भार्यास्तच्छतावराः ॥ | ||
ताभ्यः शतावरास्त्विन्द्राः पुरन्दर इतीरिताः । | ताभ्यः शतावरास्त्विन्द्राः पुरन्दर इतीरिताः । | ||
तेभ्यः शतावरास्त्वन्ये इन्द्राश्चान्याश्च देवताः ॥ | तेभ्यः शतावरास्त्वन्ये इन्द्राश्चान्याश्च देवताः ॥ | ||
द्वित्रिपञ्चादिगुणतः परस्परविशेषिणः । | द्वित्रिपञ्चादिगुणतः परस्परविशेषिणः । | ||
सनत्कुमारास्तु सदा पुरन्दरसमा मताः ॥ | सनत्कुमारास्तु सदा पुरन्दरसमा मताः ॥ | ||
सनकाद्या नारदश्च दक्षभृग्वादयोऽपि च । | सनकाद्या नारदश्च दक्षभृग्वादयोऽपि च । | ||
देवावरा यथा तद्वन्मनवोऽपि प्रकीर्तिताः ॥ | देवावरा यथा तद्वन्मनवोऽपि प्रकीर्तिताः ॥ | ||
त्रिचतुर्भागभेदेन तेऽप्यन्योन्यविशेषिणः । | त्रिचतुर्भागभेदेन तेऽप्यन्योन्यविशेषिणः । | ||
वाली गाधिर्विकुक्षिश्च पार्थ इन्द्रः पुरन्दरः ॥ | वाली गाधिर्विकुक्षिश्च पार्थ इन्द्रः पुरन्दरः ॥ | ||
सुदर्शनश्च भरतः प्रद्युम्नः स्कन्द एव च । | सुदर्शनश्च भरतः प्रद्युम्नः स्कन्द एव च । | ||
सनत्कुमारः कामश्चेत्येक एव व्यवस्थितः ॥ | सनत्कुमारः कामश्चेत्येक एव व्यवस्थितः ॥ | ||
स्वायम्भुवो मनुर्दक्षो वायुः स्पर्शाधिपस्तथा । | स्वायम्भुवो मनुर्दक्षो वायुः स्पर्शाधिपस्तथा । | ||
बृहस्पतिश्चानिरुद्ध एते सूर्यादितोऽधिकाः ॥ | बृहस्पतिश्चानिरुद्ध एते सूर्यादितोऽधिकाः ॥ | ||
सूर्यश्च चन्द्रमाश्चैव यमश्चैते त्रयः सुराः । | सूर्यश्च चन्द्रमाश्चैव यमश्चैते त्रयः सुराः । | ||
प्रोक्तेभ्यस्त्ववराश्चान्यदेवेभ्योऽपि सदाऽधिकाः ॥ | प्रोक्तेभ्यस्त्ववराश्चान्यदेवेभ्योऽपि सदाऽधिकाः ॥ | ||
कार्तवीर्यः पृथुश्चैव दौष्यन्तिर्भरतस्तथा । | कार्तवीर्यः पृथुश्चैव दौष्यन्तिर्भरतस्तथा । | ||
शशबिन्दुश्च मान्धाता ककुत्स्थाद्यास्तथाऽपरे ॥ | शशबिन्दुश्च मान्धाता ककुत्स्थाद्यास्तथाऽपरे ॥ | ||
सर्वे ते विष्णुनाऽऽविष्टाः विष्णोर्भिन्नाः सदैव तु । | सर्वे ते विष्णुनाऽऽविष्टाः विष्णोर्भिन्नाः सदैव तु । | ||
शतावराश्च देवेभ्यः कर्मदेवा इति स्मृताः ॥ | शतावराश्च देवेभ्यः कर्मदेवा इति स्मृताः ॥ | ||
तुम्बुरुप्रमुखा ये च तथोर्वश्यादिका अपि । | तुम्बुरुप्रमुखा ये च तथोर्वश्यादिका अपि । | ||
सूर्यादिभ्योऽधमाश्चैव मन्वादिभ्यस्तथैव च । | सूर्यादिभ्योऽधमाश्चैव मन्वादिभ्यस्तथैव च । | ||
वैवस्वतो मनुर्नित्यं विष्ण्वावेशी ततोऽधिकः ॥ | वैवस्वतो मनुर्नित्यं विष्ण्वावेशी ततोऽधिकः ॥ | ||
कार्तवीर्यादिराजभ्यो देवभृत्याः शतावराः । | कार्तवीर्यादिराजभ्यो देवभृत्याः शतावराः । | ||
आजानदेवास्ते प्रोक्तास्तेभ्यश्च पितरश्चिराः ॥ | आजानदेवास्ते प्रोक्तास्तेभ्यश्च पितरश्चिराः ॥ | ||
पितॄणां सप्तकं यत्तत्कर्मदेवसमं मतम् । | पितॄणां सप्तकं यत्तत्कर्मदेवसमं मतम् । | ||
विश्वामित्रो ब्रह्मपुत्रैः समो मुनिरुदाहृतः ॥ | विश्वामित्रो ब्रह्मपुत्रैः समो मुनिरुदाहृतः ॥ | ||
आचार्यः पितृणां चासौ पितृभिः सह पठ्यते । | आचार्यः पितृणां चासौ पितृभिः सह पठ्यते । | ||
आजानेभ्यस्तु पितरो ह्यष्टभ्योऽन्ये शतावराः ॥ | आजानेभ्यस्तु पितरो ह्यष्टभ्योऽन्ये शतावराः ॥ | ||
कर्मदेवगणा अष्टगन्धर्वास्तत्परे शतम् । | कर्मदेवगणा अष्टगन्धर्वास्तत्परे शतम् । | ||
आजानदेवास्तेभ्योऽन्ये पितृभ्यश्च शतावराः ॥ | आजानदेवास्तेभ्योऽन्ये पितृभ्यश्च शतावराः ॥ | ||
स्वमुखेनैव देवैर्ये आज्ञाप्याः सर्वदा गणाः । | स्वमुखेनैव देवैर्ये आज्ञाप्याः सर्वदा गणाः । | ||
आख्याता देवगन्धर्वा ये त्वन्यमुखगोचराः ॥ | आख्याता देवगन्धर्वा ये त्वन्यमुखगोचराः ॥ | ||
मानुषास्ते तु गन्धर्वास्तेभ्यस्ते च शतावराः । | मानुषास्ते तु गन्धर्वास्तेभ्यस्ते च शतावराः । | ||
तेभ्यः शतावराश्चैव मनुष्येषूत्तमा गणाः ॥ | तेभ्यः शतावराश्चैव मनुष्येषूत्तमा गणाः ॥ | ||
देवादिष्वेषु सर्वेषु प्रोक्ता अपि विशेषिणः । | देवादिष्वेषु सर्वेषु प्रोक्ता अपि विशेषिणः । | ||
पञ्चांशतो दशांशाद्वा स्वस्वजात्यां परस्परम् ॥ | पञ्चांशतो दशांशाद्वा स्वस्वजात्यां परस्परम् ॥ | ||
देवस्त्रियो दशांशोनाः स्वपतिभ्यस्तथाऽपराः । | देवस्त्रियो दशांशोनाः स्वपतिभ्यस्तथाऽपराः । | ||
अष्टांशोनाः प्रविज्ञेया यासां मुक्तौ सह स्थितिः ॥ | अष्टांशोनाः प्रविज्ञेया यासां मुक्तौ सह स्थितिः ॥ | ||
अनादिश्च विशेषोऽयं सर्वेषां मानुषादिनाम् । | अनादिश्च विशेषोऽयं सर्वेषां मानुषादिनाम् । | ||
इयं नीचोच्चता क्वापि न केनापि ह्यपोदितुम् ॥ | इयं नीचोच्चता क्वापि न केनापि ह्यपोदितुम् ॥ | ||
शक्यते योऽन्यथाकर्तुमिच्छेत् सोऽपि तमो व्रजेत् । | शक्यते योऽन्यथाकर्तुमिच्छेत् सोऽपि तमो व्रजेत् । | ||
योऽपि वेद समत्वेन सर्वान्नीचोच्चतः स्थितान् ॥ | योऽपि वेद समत्वेन सर्वान्नीचोच्चतः स्थितान् ॥ | ||
सोऽपि याति तमो घोरं यश्च साम्यमुदीरयेत् । | सोऽपि याति तमो घोरं यश्च साम्यमुदीरयेत् । | ||
मानुषोत्तममारभ्य ब्रह्मान्तानां प्रयत्नतः ॥ | मानुषोत्तममारभ्य ब्रह्मान्तानां प्रयत्नतः ॥ | ||
विष्णोर्भक्तिज्ञानपूर्वं भवेन्मुक्तिः प्रसादतः । | विष्णोर्भक्तिज्ञानपूर्वं भवेन्मुक्तिः प्रसादतः । | ||
भक्तिज्ञानादयः सर्वे सर्वेषामप्यनादयः ॥ | भक्तिज्ञानादयः सर्वे सर्वेषामप्यनादयः ॥ | ||
अनादिकालादारभ्य वृद्धानामुत्तरोत्तरम् । | अनादिकालादारभ्य वृद्धानामुत्तरोत्तरम् । | ||
तत्तद्योग्यतया पूर्तौ विष्णोर्दृष्टिः प्रजायते ॥ | तत्तद्योग्यतया पूर्तौ विष्णोर्दृष्टिः प्रजायते ॥ | ||
यथोदञ्चनकुम्भादेः सरित्सागरयोरपि । | यथोदञ्चनकुम्भादेः सरित्सागरयोरपि । | ||
अल्पेन महता वाऽपि पूर्तिर्योग्यतया भवेत् ॥ | अल्पेन महता वाऽपि पूर्तिर्योग्यतया भवेत् ॥ | ||
एवं नरादिब्रह्मान्तजीवानां साधनैरपि । | एवं नरादिब्रह्मान्तजीवानां साधनैरपि । | ||
अनादिसिद्धैर्भक्त्याद्यैः पूर्तिर्योग्यतया भवेत् ॥ | अनादिसिद्धैर्भक्त्याद्यैः पूर्तिर्योग्यतया भवेत् ॥ | ||
अल्पैः पूर्तिस्तथाल्पानां महद्भिर्महतामपि । | अल्पैः पूर्तिस्तथाल्पानां महद्भिर्महतामपि । | ||
भक्त्याद्यैर्जायते तेषां साधनैर्नान्यथा क्वचित् ॥ | भक्त्याद्यैर्जायते तेषां साधनैर्नान्यथा क्वचित् ॥ | ||
श्रवणं मननं चैव ध्यानं भक्तिस्तथा दृशिः । | श्रवणं मननं चैव ध्यानं भक्तिस्तथा दृशिः । | ||
ज्ञानञ्चोक्तविशेषाणां सर्वेषां साधनं भवेत् ॥ | ज्ञानञ्चोक्तविशेषाणां सर्वेषां साधनं भवेत् ॥ | ||
त्यक्त्वैतानि न कस्यापि भवेन्मोक्षः कदाचन । | त्यक्त्वैतानि न कस्यापि भवेन्मोक्षः कदाचन । | ||
सर्वोत्तमतया ज्ञानपूर्वकः स्नेह एव तु ॥ | सर्वोत्तमतया ज्ञानपूर्वकः स्नेह एव तु ॥ | ||
भक्तिर्विष्णौ समुद्दिष्टा तदन्येषां च योग्यतः । | भक्तिर्विष्णौ समुद्दिष्टा तदन्येषां च योग्यतः । | ||
विष्णुभक्तिर्देवभक्तिर्गुरौ भक्तिस्तथैव च ॥ | विष्णुभक्तिर्देवभक्तिर्गुरौ भक्तिस्तथैव च ॥ | ||
तत्तच्छ्रैष्ठ्यानुसारेण मुक्तौ नियतसाधनम् । | तत्तच्छ्रैष्ठ्यानुसारेण मुक्तौ नियतसाधनम् । | ||
भक्तिपूर्तौ भवेन्मुक्तिस्तदभावे च नो भवेत् ॥ | भक्तिपूर्तौ भवेन्मुक्तिस्तदभावे च नो भवेत् ॥ | ||
भक्तिर्ज्ञानं तथा ध्यानं मुक्तानामपि सर्वशः । | भक्तिर्ज्ञानं तथा ध्यानं मुक्तानामपि सर्वशः । | ||
नियमेन न हीयन्ते मुक्तानां ते स्वरूपकाः ॥ | नियमेन न हीयन्ते मुक्तानां ते स्वरूपकाः ॥ | ||
साधनानि तु सर्वाणि भक्तिज्ञानप्रवृद्धये । | साधनानि तु सर्वाणि भक्तिज्ञानप्रवृद्धये । | ||
नैवान्यसाधनं भक्तिः फलरूपा हि सा यतः ॥ | नैवान्यसाधनं भक्तिः फलरूपा हि सा यतः ॥ | ||
स्वात्मोत्तमेषु विद्वेषात् तमो नियमतो व्रजेत् । | स्वात्मोत्तमेषु विद्वेषात् तमो नियमतो व्रजेत् । | ||
गुणानामल्पताज्ञानं तत्स्त्रीरागस्तथैव च ॥ | गुणानामल्पताज्ञानं तत्स्त्रीरागस्तथैव च ॥ | ||
तत्प्रतीपे च या बुद्धिस्त्रिविधो द्वेष उच्यते । | तत्प्रतीपे च या बुद्धिस्त्रिविधो द्वेष उच्यते । | ||
द्वेषोज्झिता च या भक्तिः सा मोक्षं नियमान्नयेत् ॥ | द्वेषोज्झिता च या भक्तिः सा मोक्षं नियमान्नयेत् ॥ | ||
निर्दुःखं तु सुखं नित्यं मोक्ष इत्यभिधीयते । | निर्दुःखं तु सुखं नित्यं मोक्ष इत्यभिधीयते । | ||
चिदानन्दशिरोदेहपाणिपादात्मकाः सदा ॥ | चिदानन्दशिरोदेहपाणिपादात्मकाः सदा ॥ | ||
सर्वदोषविनिर्मुक्ता मुक्ताः क्रीडन्ति नित्यशः । | सर्वदोषविनिर्मुक्ता मुक्ताः क्रीडन्ति नित्यशः । | ||
अनादिकालादारभ्य या भार्यास्ताः सदैव तु ॥ | अनादिकालादारभ्य या भार्यास्ताः सदैव तु ॥ | ||
ब्रह्मादीनां विमुक्तौ च भार्याः स्युर्नियमात् सदा । | ब्रह्मादीनां विमुक्तौ च भार्याः स्युर्नियमात् सदा । | ||
न कदाचिद्विमुक्तानां भार्याः काश्चित् स्युरन्यगाः ॥ | न कदाचिद्विमुक्तानां भार्याः काश्चित् स्युरन्यगाः ॥ | ||
न कदाचिद्वियोगश्च न विद्वेषो न वाऽरतिः । | न कदाचिद्वियोगश्च न विद्वेषो न वाऽरतिः । | ||
मोदन्ते सहिताः सर्वे सदा विष्णुपरायणाः ॥ इत्यादि पैङ्गिश्रुतिः ।</div> | मोदन्ते सहिताः सर्वे सदा विष्णुपरायणाः ॥ इत्यादि पैङ्गिश्रुतिः ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">एकमेवाद्वितीयम् | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">एकमेवाद्वितीयम् | ||
नेह नानास्ति किञ्चन | नेह नानास्ति किञ्चन | ||
मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति</div> | मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">एकधैवानुद्रष्टव्यमेतदप्रमयं ध्रुवम् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">एकधैवानुद्रष्टव्यमेतदप्रमयं ध्रुवम् । | ||
मृत्योः स मृत्युं गच्छति य इह नानेव पश्यति ॥</div> | मृत्योः स मृत्युं गच्छति य इह नानेव पश्यति ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">एकधैवानुदृष्टव्यं नेहनानाऽस्ति किञ्चन । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">एकधैवानुदृष्टव्यं नेहनानाऽस्ति किञ्चन । | ||
मृत्योः समृत्युं गच्छति य इह नानेवपश्यति ॥</div> | मृत्योः समृत्युं गच्छति य इह नानेवपश्यति ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति । | ||
एवं धर्मान् पृथक्पश्यंस्तानेवानु विधावति ॥ इत्यादि च ।</div> | एवं धर्मान् पृथक्पश्यंस्तानेवानु विधावति ॥ इत्यादि च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">इहेति परमेश्वररूपेषु अवयवेषु धर्मेषु च किञ्चन नाना नास्तीत्यर्थः । एकमेवाद्वितीयमिति तत्समोऽधिको वा तदनधीनो वा नास्तीति सतात्पर्यं निषिध्यते ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">इहेति परमेश्वररूपेषु अवयवेषु धर्मेषु च किञ्चन नाना नास्तीत्यर्थः । एकमेवाद्वितीयमिति तत्समोऽधिको वा तदनधीनो वा नास्तीति सतात्पर्यं निषिध्यते ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">एक एवाद्वितीयोऽसौ हरिर्वेदेषु सर्वदा । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">एक एवाद्वितीयोऽसौ हरिर्वेदेषु सर्वदा । | ||
एक एवाद्वितीयोऽसावश्वमेधः क्रतुष्वपि ॥</div> | एक एवाद्वितीयोऽसावश्वमेधः क्रतुष्वपि ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">एकैव वाऽद्वितीया सा विष्णुभक्तिर्हि साधने । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">एकैव वाऽद्वितीया सा विष्णुभक्तिर्हि साधने । | ||
एक एवाद्वितीयोऽसौ प्रणवो मन्त्र उच्यते ॥ इत्यादिवचनात् ॥</div> | एक एवाद्वितीयोऽसौ प्रणवो मन्त्र उच्यते ॥ इत्यादिवचनात् ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">यथैकमुत्तमं पुरुषमपेक्ष्य, तस्मिन् पुरे एक एव नान्योऽस्तीत्युक्तेऽपि तत्सदृशस्तदधिको वाऽन्यो नास्तीत्युक्तं भवति ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">यथैकमुत्तमं पुरुषमपेक्ष्य, तस्मिन् पुरे एक एव नान्योऽस्तीत्युक्तेऽपि तत्सदृशस्तदधिको वाऽन्यो नास्तीत्युक्तं भवति ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">एक एवाद्वितीयोऽसौ तदतन्त्रस्य वर्जनात् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">एक एवाद्वितीयोऽसौ तदतन्त्रस्य वर्जनात् । | ||
तत्समस्याधिकस्यापि ह्यभावात् पुरुषोत्तमः ॥ इति च ब्राह्मे ।</div> | तत्समस्याधिकस्यापि ह्यभावात् पुरुषोत्तमः ॥ इति च ब्राह्मे ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">स्वगतभेदाविवक्षायामिहेति विशेषणं व्यर्थं स्यात् । नानेवेति भेदाभेदनिराकरणार्थम् । विरुद्धोभयसंयोग इव शब्दः प्रदृश्यते इति शब्दतत्त्वे । पर्वतेषु दुर्गे पर्वताग्रे वृष्टं यथाऽधो विधावति एवं पृथक् दृष्टान् धर्मानन्वेव तदनन्तरमेवाधोऽन्धे तमसि विधावति ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">स्वगतभेदाविवक्षायामिहेति विशेषणं व्यर्थं स्यात् । नानेवेति भेदाभेदनिराकरणार्थम् । विरुद्धोभयसंयोग इव शब्दः प्रदृश्यते इति शब्दतत्त्वे । पर्वतेषु दुर्गे पर्वताग्रे वृष्टं यथाऽधो विधावति एवं पृथक् दृष्टान् धर्मानन्वेव तदनन्तरमेवाधोऽन्धे तमसि विधावति ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">भेदेन दर्शनाद्वाऽपि भेदाभेदेन दर्शनात् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">भेदेन दर्शनाद्वाऽपि भेदाभेदेन दर्शनात् । | ||
विष्णोर्गुणानां रूपाणां तदङ्गानां मुखादिनाम् ॥ | विष्णोर्गुणानां रूपाणां तदङ्गानां मुखादिनाम् ॥ | ||
तथा दर्शनकालात्तु क्षिप्रमेव तमो व्रजेत् ॥ इति ब्रह्माण्डे ।</div> | तथा दर्शनकालात्तु क्षिप्रमेव तमो व्रजेत् ॥ इति ब्रह्माण्डे ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः, | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः, | ||
द्वा सुपर्णा सयुजा साखाया, | द्वा सुपर्णा सयुजा साखाया, | ||
यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् | यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् | ||
सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चितेति | सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चितेति | ||
एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य, इमांल्लोकान् कामान्नी कामरूप्यनुसञ्चरन् अथात आनन्दस्य मीमांसा भवति इत्यारभ्य मानुषादिब्रह्मान्तानां मुक्तानामानन्दे शतगुणविशेषश्चोच्यते । मुक्तानां चायं विशेषः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य इति विशेषणात् । न हि ब्रह्मादीनामनधिगतः श्रुत्यर्थः केषाञ्चिदस्ति । न च ब्रह्माण एव केचन कामहताः केचनाकामहताः इत्यत्र प्रमाणमस्ति । तस्माच्छ्रोत्रिय इति प्राप्तश्रुतिफलत्वान्मुक्त उच्यते । अकामहतत्वं च मुख्यं मुक्तस्यैव ।</div> | एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य, इमांल्लोकान् कामान्नी कामरूप्यनुसञ्चरन् अथात आनन्दस्य मीमांसा भवति इत्यारभ्य मानुषादिब्रह्मान्तानां मुक्तानामानन्दे शतगुणविशेषश्चोच्यते । मुक्तानां चायं विशेषः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य इति विशेषणात् । न हि ब्रह्मादीनामनधिगतः श्रुत्यर्थः केषाञ्चिदस्ति । न च ब्रह्माण एव केचन कामहताः केचनाकामहताः इत्यत्र प्रमाणमस्ति । तस्माच्छ्रोत्रिय इति प्राप्तश्रुतिफलत्वान्मुक्त उच्यते । अकामहतत्वं च मुख्यं मुक्तस्यैव ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">प्राप्तश्रुतिफलत्वात्तु श्रोत्रियाः प्राप्तमोक्षिणः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">प्राप्तश्रुतिफलत्वात्तु श्रोत्रियाः प्राप्तमोक्षिणः । | ||
त एव चाप्तकामत्वात् तथाऽकामहताः श्रुताः ॥ इति च भारते ।</div> | त एव चाप्तकामत्वात् तथाऽकामहताः श्रुताः ॥ इति च भारते ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">ब्रह्मणोऽपि ह्यमुक्तस्य नाकामहतता परा । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">ब्रह्मणोऽपि ह्यमुक्तस्य नाकामहतता परा । | ||
यतस्तस्यापि कामस्य क्षणव्यवहितिर्भवेत् ॥ इति च ।</div> | यतस्तस्यापि कामस्य क्षणव्यवहितिर्भवेत् ॥ इति च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">कामहतता कामेनोपद्रवः ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">कामहतता कामेनोपद्रवः ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">ब्रह्मणोऽप्यल्पदुःखं स्यात् तदप्यनभिमानतः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">ब्रह्मणोऽप्यल्पदुःखं स्यात् तदप्यनभिमानतः । | ||
नास्त्यात्मसम्बद्धतया भोगाभावात् कथञ्चन ॥ इति च ।</div> | नास्त्यात्मसम्बद्धतया भोगाभावात् कथञ्चन ॥ इति च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">न चान्यस्य कस्यचिच्छ्रोत्रियस्याकामहतस्य च ब्रह्मणा समं सुखं युज्यते ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">न चान्यस्य कस्यचिच्छ्रोत्रियस्याकामहतस्य च ब्रह्मणा समं सुखं युज्यते ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">ज्ञानमप्रतिघं यस्य वैराग्यं च जगत्पतेः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">ज्ञानमप्रतिघं यस्य वैराग्यं च जगत्पतेः । | ||
ऐश्वर्यं चैव धर्मश्च सहसिद्धं चतुष्टयम् ॥ इत्यादिना श्रोत्रियत्वादिगुणैस्तस्यैवान्येभ्य आधिक्यात् । न चेन्द्रपदाद्विरक्तस्येन्द्रसमं सुखं ब्रह्मपदाद्विरक्तस्य तत्सममित्यत्र किञ्चिन्मानमस्ति । दृष्टवस्तुनि विरागे आयासाभावात् कश्चित् सुखविशेषो दृश्यते । अन्यत्र ब्रह्मपदाद्विरक्तस्य न कश्चिद्विशेषो दृश्यते । अतोऽनुभवविरुद्धत्वाद्यत्किञ्चिदेतत् ।</div> | ऐश्वर्यं चैव धर्मश्च सहसिद्धं चतुष्टयम् ॥ इत्यादिना श्रोत्रियत्वादिगुणैस्तस्यैवान्येभ्य आधिक्यात् । न चेन्द्रपदाद्विरक्तस्येन्द्रसमं सुखं ब्रह्मपदाद्विरक्तस्य तत्सममित्यत्र किञ्चिन्मानमस्ति । दृष्टवस्तुनि विरागे आयासाभावात् कश्चित् सुखविशेषो दृश्यते । अन्यत्र ब्रह्मपदाद्विरक्तस्य न कश्चिद्विशेषो दृश्यते । अतोऽनुभवविरुद्धत्वाद्यत्किञ्चिदेतत् ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">नरादिब्रह्मपर्यन्तं विमुक्तानां शतोच्छ्रयः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">नरादिब्रह्मपर्यन्तं विमुक्तानां शतोच्छ्रयः । | ||
निःशेषदुःखहीनानां नित्यानन्दैकभोगिनाम् ॥ | निःशेषदुःखहीनानां नित्यानन्दैकभोगिनाम् ॥ | ||
अप्यानन्दो मिथोऽप्युक्तस्त्वध्वर्यूणां श्रुतौ पृथक् ॥इति हरिवंशेषु ।</div> | अप्यानन्दो मिथोऽप्युक्तस्त्वध्वर्यूणां श्रुतौ पृथक् ॥इति हरिवंशेषु ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">यदा ह्येवैष एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते इत्यत्राप्येतस्मिन्निति विशेषणात् स्वगतभेदनिषेध एव ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">यदा ह्येवैष एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते इत्यत्राप्येतस्मिन्निति विशेषणात् स्वगतभेदनिषेध एव ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">अभेदमीशरूपाणां भेदं जीवेशयोरपि । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">अभेदमीशरूपाणां भेदं जीवेशयोरपि । | ||
यः पश्येत् स्थिरया बुद्ध्या भक्तिमान् स विमुच्यते ॥इति भविष्यत्पुराणे ।</div> | यः पश्येत् स्थिरया बुद्ध्या भक्तिमान् स विमुच्यते ॥इति भविष्यत्पुराणे ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते । स उत्तमः पुरुषः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते । स उत्तमः पुरुषः । | ||
स तत्र पर्येति जक्षन् क्रीडन् रममाणः स्त्रीभिर्वा यानैर्वा ।</div> | स तत्र पर्येति जक्षन् क्रीडन् रममाणः स्त्रीभिर्वा यानैर्वा ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">यस्य लोकं समासाद्य स्वरूपमभिपद्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">यस्य लोकं समासाद्य स्वरूपमभिपद्यते । | ||
जीवः पर्येति विष्णोश्च समीपे तत्प्रसादतः ॥ यत्प्रसादात् स पर्येति स विष्णुः पुरुषोत्तमः ॥</div> | जीवः पर्येति विष्णोश्च समीपे तत्प्रसादतः ॥ यत्प्रसादात् स पर्येति स विष्णुः पुरुषोत्तमः ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः । | ||
आदध्नास उपकक्षास उ त्वे ह्रदा इव स्नात्वा उ त्वे ददृश्रे ॥</div> | आदध्नास उपकक्षास उ त्वे ह्रदा इव स्नात्वा उ त्वे ददृश्रे ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">दुग्धसागरगाः केचित् केचिदश्वत्थकक्षगाः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">दुग्धसागरगाः केचित् केचिदश्वत्थकक्षगाः । | ||
अमृतह्रदेषु केचिच्च पिबन्ति स्नातवत् सदा ॥ | अमृतह्रदेषु केचिच्च पिबन्ति स्नातवत् सदा ॥ | ||
केचित् पश्यन्ति तं देवं सदा केचित् समीपगाः ॥</div> | केचित् पश्यन्ति तं देवं सदा केचित् समीपगाः ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">आणिं न रथ्यममृताधितस्थुरिह ब्रवीतु य उ तच्चिकेतत् रथ्यमाणिमिवाश्रित्य मुक्ताः सर्वे व्यवस्थिताः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">आणिं न रथ्यममृताधितस्थुरिह ब्रवीतु य उ तच्चिकेतत् रथ्यमाणिमिवाश्रित्य मुक्ताः सर्वे व्यवस्थिताः । | ||
यं विष्णुं देवदेवेशं नमस्तस्मै स्वयम्भुवे ॥ इत्यादि ।</div> | यं विष्णुं देवदेवेशं नमस्तस्मै स्वयम्भुवे ॥ इत्यादि ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">तौ यत्र विहीयेते इत्यत्रापि परमात्मैव ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">तौ यत्र विहीयेते इत्यत्रापि परमात्मैव ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">शरीरानभिमानी यो हृदि संस्थो जनार्दनः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">शरीरानभिमानी यो हृदि संस्थो जनार्दनः । | ||
अभिमानवतो देहे जीवस्य स नियामकः ॥ | अभिमानवतो देहे जीवस्य स नियामकः ॥ | ||
स एव सूर्यसंस्थश्च हंसः सोऽहमिति श्रुतः । | स एव सूर्यसंस्थश्च हंसः सोऽहमिति श्रुतः । | ||
हन्तृत्वाद्धंसनामासौ सोऽहं चासावहेयतः ॥ | हन्तृत्वाद्धंसनामासौ सोऽहं चासावहेयतः ॥ | ||
स एव सूर्यसंस्थेन रूपेणैवाक्षिणि स्थितः । | स एव सूर्यसंस्थेन रूपेणैवाक्षिणि स्थितः । | ||
सूर्यसंस्थाद्धि रूपात् स विभक्तोऽक्षिणि संस्थितः ॥ | सूर्यसंस्थाद्धि रूपात् स विभक्तोऽक्षिणि संस्थितः ॥ | ||
गच्छतो म्रियमाणस्य तावुभावपि देहतः । | गच्छतो म्रियमाणस्य तावुभावपि देहतः । | ||
तयोर्देहविहाने तु भवेतारिष्टदर्शनम् ॥ | तयोर्देहविहाने तु भवेतारिष्टदर्शनम् ॥ | ||
तदा सञ्चिन्तयेद्देवं तमेव पुरुषोत्तमम् ॥ इत्यादि हरिवंशेषु ।</div> | तदा सञ्चिन्तयेद्देवं तमेव पुरुषोत्तमम् ॥ इत्यादि हरिवंशेषु ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">क्षेत्रज्ञ एता मनसो विभूतीर्जीवस्य मायारचिता अनित्याः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">क्षेत्रज्ञ एता मनसो विभूतीर्जीवस्य मायारचिता अनित्याः । | ||
आविर्हिताश्चापि तिरोहिताश्च शुद्धो विचष्टे ह्यविशुद्धकर्तुः ॥ क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुषः पुराणः साक्षात् स्वयञ्ज्योतिरजः परेशः । | आविर्हिताश्चापि तिरोहिताश्च शुद्धो विचष्टे ह्यविशुद्धकर्तुः ॥ क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुषः पुराणः साक्षात् स्वयञ्ज्योतिरजः परेशः । | ||
नारायणो भगवान् वासुदेवः स्वमाययाऽत्मन् व्यवधीयमानः ॥ इति भागवते ।</div> | नारायणो भगवान् वासुदेवः स्वमाययाऽत्मन् व्यवधीयमानः ॥ इति भागवते ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">स्वेच्छयैवावृतो विष्णुर्जीवे तिष्ठति सर्वदा । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">स्वेच्छयैवावृतो विष्णुर्जीवे तिष्ठति सर्वदा । | ||
योऽसौ नियमयन् जीवं क्षेत्रज्ञ इति शब्दितः ॥ इति हरिवंशेषु ।</div> | योऽसौ नियमयन् जीवं क्षेत्रज्ञ इति शब्दितः ॥ इति हरिवंशेषु ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">अशरीरः प्रज्ञात्मेति विशेषणाच्च परमात्मा । न हि जीवस्याशरीरत्वममुक्तस्य । एष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः अतोऽन्यदार्तम् इति च । न हि जीवादन्यस्यार्तिरुपपद्यते । सर्वेषां भूतानामन्तरपुरुषः सम आत्मेति विद्यात् इत्यादिश्रुतिभ्यश्च ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">अशरीरः प्रज्ञात्मेति विशेषणाच्च परमात्मा । न हि जीवस्याशरीरत्वममुक्तस्य । एष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः अतोऽन्यदार्तम् इति च । न हि जीवादन्यस्यार्तिरुपपद्यते । सर्वेषां भूतानामन्तरपुरुषः सम आत्मेति विद्यात् इत्यादिश्रुतिभ्यश्च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">ब्रह्मादयो हि भूतानि तेषामन्तर्गतो हरिः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">ब्रह्मादयो हि भूतानि तेषामन्तर्गतो हरिः । | ||
समः स सर्वभूतेषु य एवं वेद तत्त्ववित् ॥ इति भारते ।</div> | समः स सर्वभूतेषु य एवं वेद तत्त्ववित् ॥ इति भारते ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">न च मुख्ये सति लक्षणा नाम युज्यते । न च मुख्यत एव जीवेशयोरैक्यं युक्तम् । प्रत्यक्षविरोधादेव । तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्था अयनाय विद्यते इत्यादेः । सहस्रशीर्षत्वादिसर्वेशत्वसर्वज्यायस्त्वादिज्ञानादेव मोक्षः प्रतीयतेऽनन्ययोगेन । न चात्रैक्यज्ञानमुक्तम् । पुरुष एवेदं सर्वम् इत्यत्रापि सर्वेशितृत्वमेवोक्तम् । उतामृतत्वस्येशानः इति वाक्यशेषात् ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">न च मुख्ये सति लक्षणा नाम युज्यते । न च मुख्यत एव जीवेशयोरैक्यं युक्तम् । प्रत्यक्षविरोधादेव । तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्था अयनाय विद्यते इत्यादेः । सहस्रशीर्षत्वादिसर्वेशत्वसर्वज्यायस्त्वादिज्ञानादेव मोक्षः प्रतीयतेऽनन्ययोगेन । न चात्रैक्यज्ञानमुक्तम् । पुरुष एवेदं सर्वम् इत्यत्रापि सर्वेशितृत्वमेवोक्तम् । उतामृतत्वस्येशानः इति वाक्यशेषात् ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">पुरुष एवेदं सर्वं भूतं भव्यं भवच्च यत् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">पुरुष एवेदं सर्वं भूतं भव्यं भवच्च यत् । | ||
इत्युच्यते तदीयत्वान्न तु सर्वस्वरूपतः ॥ | इत्युच्यते तदीयत्वान्न तु सर्वस्वरूपतः ॥ | ||
भूतभव्यादिजातस्य मुक्तानामपि चेश्वरः । | भूतभव्यादिजातस्य मुक्तानामपि चेश्वरः । | ||
इत्युच्यते श्रुतौ विष्णुः सर्वदा पुरुषोत्तमः ॥ इति भारते ।</div> | इत्युच्यते श्रुतौ विष्णुः सर्वदा पुरुषोत्तमः ॥ इति भारते ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">सर्वस्मादुत्तम इति सम्यक् स्नेहयुता मतिः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">सर्वस्मादुत्तम इति सम्यक् स्नेहयुता मतिः । | ||
सुस्थिरा भक्तिरुद्दिष्टा तया मोक्षो न चान्यतः ॥ | सुस्थिरा भक्तिरुद्दिष्टा तया मोक्षो न चान्यतः ॥ | ||
तया मोक्षो भवत्येव सा चेत् पूर्णा स्वयोग्यतः । | तया मोक्षो भवत्येव सा चेत् पूर्णा स्वयोग्यतः । | ||
अपरोक्षदृशा युक्ता सा पूर्णेत्यभिधीयते ॥ | अपरोक्षदृशा युक्ता सा पूर्णेत्यभिधीयते ॥ | ||
अपरोक्षदृशिश्चापि महाचार्योक्तदर्शनम् । | अपरोक्षदृशिश्चापि महाचार्योक्तदर्शनम् । | ||
सोऽपि यन्मोक्षनियतं मनसा समुदीरयेत् ॥ | सोऽपि यन्मोक्षनियतं मनसा समुदीरयेत् ॥ | ||
तस्य दर्शनतो याति मुक्तिं नास्त्यत्र संशयः । | तस्य दर्शनतो याति मुक्तिं नास्त्यत्र संशयः । | ||
ध्यानं च गुरुशुश्रूषा नित्यनैमित्तिकाः क्रियाः ॥ | ध्यानं च गुरुशुश्रूषा नित्यनैमित्तिकाः क्रियाः ॥ | ||
तीर्थदानजपाद्याश्च स्वाध्यायो हरिकीर्तनम् । | तीर्थदानजपाद्याश्च स्वाध्यायो हरिकीर्तनम् । | ||
द्वादश्यादिव्रतं चैव तुलस्याद्यैरथार्चनम् ॥ | द्वादश्यादिव्रतं चैव तुलस्याद्यैरथार्चनम् ॥ | ||
सर्वं भक्त्यर्थमुद्दिष्टं निष्फलन्तु तया विना । | सर्वं भक्त्यर्थमुद्दिष्टं निष्फलन्तु तया विना । | ||
विष्णुभक्तियुतो मुक्तिं याति नान्यः कथञ्चन ॥ | विष्णुभक्तियुतो मुक्तिं याति नान्यः कथञ्चन ॥ | ||
एतदन्यत्तु यच्छास्त्रं न तच्छास्त्रं कुवर्त्म तत् । | एतदन्यत्तु यच्छास्त्रं न तच्छास्त्रं कुवर्त्म तत् । | ||
विष्णोर्भक्तिमृते मुक्तिर्जीवाभेदो हरेरपि ॥ | विष्णोर्भक्तिमृते मुक्तिर्जीवाभेदो हरेरपि ॥ | ||
शिवब्रह्मादिसाम्यं च हरेर्मोहार्थमुच्यते । | शिवब्रह्मादिसाम्यं च हरेर्मोहार्थमुच्यते । | ||
दैत्यानां मोहनार्थाय विष्णोरन्यसमानता ॥ | दैत्यानां मोहनार्थाय विष्णोरन्यसमानता ॥ | ||
हीनता चोच्यते शास्त्रैर्न तद्ग्राह्यं मनीषिभिः । | हीनता चोच्यते शास्त्रैर्न तद्ग्राह्यं मनीषिभिः । | ||
विष्णुवायुगिरीशेन्द्रदेवविप्राः क्रमात् सदा ॥ | विष्णुवायुगिरीशेन्द्रदेवविप्राः क्रमात् सदा ॥ | ||
सामर्थ्यतो विहीनास्तु गुणैः सर्वैस्तथैव च । | सामर्थ्यतो विहीनास्तु गुणैः सर्वैस्तथैव च । | ||
हीनो विष्णुर्न कस्यापि सर्वतश्चोत्तमो मतः ॥ | हीनो विष्णुर्न कस्यापि सर्वतश्चोत्तमो मतः ॥ | ||
एतदन्यत्तु यच्छास्त्रं तदासुरविमोहनम् । | एतदन्यत्तु यच्छास्त्रं तदासुरविमोहनम् । | ||
तस्मात् सर्वोत्तमं विष्णुं निश्चित्य परमं व्रजेत् ॥ इति हरिवंशेषु ।</div> | तस्मात् सर्वोत्तमं विष्णुं निश्चित्य परमं व्रजेत् ॥ इति हरिवंशेषु ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">तुलापुरुषदानाद्यैरश्वमेधादिभिर्मखैः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">तुलापुरुषदानाद्यैरश्वमेधादिभिर्मखैः । | ||
वाराणसीप्रयागादितीर्थस्नानादिभिः प्रिये ॥ | वाराणसीप्रयागादितीर्थस्नानादिभिः प्रिये ॥ | ||
गयाश्राद्धादिभिः पित्र्यैर्वेदपाठादिभिर्जपैः । | गयाश्राद्धादिभिः पित्र्यैर्वेदपाठादिभिर्जपैः । | ||
तपोभिरुग्रैर्नियमैर्यमैर्भूतदयादिभिः ॥ | तपोभिरुग्रैर्नियमैर्यमैर्भूतदयादिभिः ॥ | ||
गुरुशुश्रूषणैः सत्यैः धर्मैर्वर्णाश्रमोचितैः । | गुरुशुश्रूषणैः सत्यैः धर्मैर्वर्णाश्रमोचितैः । | ||
ज्ञानध्यानादिभिः सम्यक् चरितैर्जन्मजन्मभिः ॥ | ज्ञानध्यानादिभिः सम्यक् चरितैर्जन्मजन्मभिः ॥ | ||
न यान्ति तत्परं श्रेयो विष्णुं सर्वेश्वरेश्वरम् । | न यान्ति तत्परं श्रेयो विष्णुं सर्वेश्वरेश्वरम् । | ||
सर्वभावैरनाश्रित्य पुराणपुरुषोत्तमम् ॥ इति पाद्मे ।</div> | सर्वभावैरनाश्रित्य पुराणपुरुषोत्तमम् ॥ इति पाद्मे ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">भावो भक्तिः समुद्दिष्टस्तद्वान् भावुक उच्यते इति नारसिंहे ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">भावो भक्तिः समुद्दिष्टस्तद्वान् भावुक उच्यते इति नारसिंहे ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः । | ||
सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिष्वपि महामते ॥ इति भागवतवचनम् ।</div> | सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिष्वपि महामते ॥ इति भागवतवचनम् ।</div> | ||
| Line 1,029: | Line 1,029: | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">न च सिद्धेऽर्थे तात्पर्याभावो वक्तुं युक्तः । अस्त्यत्र तव पिता राजेत्यादिषु सिद्ध एव तात्पर्यदर्शनात् । न च तत्र कार्ये तात्पर्यं कल्पयितुं युक्तम् । सुखसाधनत्वविज्ञानेनैव प्रवृत्त्युपपत्तेः । वाक्यस्य स्वार्थमात्रे तात्पर्यपर्यवसानात् । अधिककल्पनायामश्रुतकल्पनाप्रसक्तिः । यजेतेत्यादिष्वपि यजनादेः सुखसाधनतामात्रं प्रतीयते । न शब्दस्य प्रेरकता । वाक्यमात्रस्य प्रेरकत्वे सर्वैर्विहितमनिष्टसाधनमपि क्रियेत । व्युत्पत्तिरपि सिद्धे साङ्गुलिनिर्देशादिना युज्यते । न च कुत्रचित् सुखसाधनं विना कार्यान्वितं विद्यते । लिङ्गाद्यर्थोऽपि सुखसाधनत्वमेव । न च कार्यान्वित एव तात्पर्यमित्यत्र किञ्चिन्मानम् ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">न च सिद्धेऽर्थे तात्पर्याभावो वक्तुं युक्तः । अस्त्यत्र तव पिता राजेत्यादिषु सिद्ध एव तात्पर्यदर्शनात् । न च तत्र कार्ये तात्पर्यं कल्पयितुं युक्तम् । सुखसाधनत्वविज्ञानेनैव प्रवृत्त्युपपत्तेः । वाक्यस्य स्वार्थमात्रे तात्पर्यपर्यवसानात् । अधिककल्पनायामश्रुतकल्पनाप्रसक्तिः । यजेतेत्यादिष्वपि यजनादेः सुखसाधनतामात्रं प्रतीयते । न शब्दस्य प्रेरकता । वाक्यमात्रस्य प्रेरकत्वे सर्वैर्विहितमनिष्टसाधनमपि क्रियेत । व्युत्पत्तिरपि सिद्धे साङ्गुलिनिर्देशादिना युज्यते । न च कुत्रचित् सुखसाधनं विना कार्यान्वितं विद्यते । लिङ्गाद्यर्थोऽपि सुखसाधनत्वमेव । न च कार्यान्वित एव तात्पर्यमित्यत्र किञ्चिन्मानम् ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">सुखसाधनमेवैकं नृणां वेदः प्रदर्शयेत् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">सुखसाधनमेवैकं नृणां वेदः प्रदर्शयेत् । | ||
न कुर्विति नरं क्वापि प्रेरयत्यत्र कञ्चन ॥ | न कुर्विति नरं क्वापि प्रेरयत्यत्र कञ्चन ॥ | ||
सुखसाधनताज्ञानात् सुखप्राप्त्यर्थमिच्छया । | सुखसाधनताज्ञानात् सुखप्राप्त्यर्थमिच्छया । | ||
प्रवर्तते ततो वेदः सिद्धस्यैव प्रदर्शकः ॥ | प्रवर्तते ततो वेदः सिद्धस्यैव प्रदर्शकः ॥ | ||
न तु कारकतां क्वापि वेदः प्राप्नोति कस्यचित् ॥ इति ब्राह्मे ।</div> | न तु कारकतां क्वापि वेदः प्राप्नोति कस्यचित् ॥ इति ब्राह्मे ।</div> | ||
| Line 1,041: | Line 1,041: | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">इत्यादौ वस्तुयाथार्थ्ये तज्ज्ञाने चोभयत्र तात्पर्यदर्शनात् । उपासनावाक्येष्वप्युपासनायां वस्तुयाथार्थ्ये चोभयत्र तात्पर्यं युक्तम् ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">इत्यादौ वस्तुयाथार्थ्ये तज्ज्ञाने चोभयत्र तात्पर्यदर्शनात् । उपासनावाक्येष्वप्युपासनायां वस्तुयाथार्थ्ये चोभयत्र तात्पर्यं युक्तम् ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">उभयत्रापि तात्पर्यमात्मोपासादिके विधौ । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">उभयत्रापि तात्पर्यमात्मोपासादिके विधौ । | ||
तस्मादसत्यं न ध्यायेद्ध्यायेत् तत्सत्यता तथा । | तस्मादसत्यं न ध्यायेद्ध्यायेत् तत्सत्यता तथा । | ||
विचार्य मतिमान् वाक्यैर्बहुभिः स्वार्थवाचकैः ॥इति हरिवंशेषु ।</div> | विचार्य मतिमान् वाक्यैर्बहुभिः स्वार्थवाचकैः ॥इति हरिवंशेषु ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">तस्मादिष्टसाधनमेव सर्ववाक्यार्थः । तार्किकाणां तूक्तवचनानां प्रामाण्यं सिद्धमेव । अतस्तद्विरोधिकथनं मोहत एव ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">तस्मादिष्टसाधनमेव सर्ववाक्यार्थः । तार्किकाणां तूक्तवचनानां प्रामाण्यं सिद्धमेव । अतस्तद्विरोधिकथनं मोहत एव ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">अनुमाया विरोधश्चेत् प्रत्यक्षेणागमेन वा । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">अनुमाया विरोधश्चेत् प्रत्यक्षेणागमेन वा । | ||
सैवाप्रमाणतां गच्छेदागमद्विट् तथाऽक्षजम् ॥ | सैवाप्रमाणतां गच्छेदागमद्विट् तथाऽक्षजम् ॥ | ||
तस्मादागम एवैको मानानामुत्तमोत्तमः । | तस्मादागम एवैको मानानामुत्तमोत्तमः । | ||
धर्मार्थकाममोक्षाणां साक्षादेव प्रदायकः ॥</div> | धर्मार्थकाममोक्षाणां साक्षादेव प्रदायकः ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">इति वायुप्रोक्तवचनान्नानुमानविरोधो वक्तुं युज्यते । सर्वत्रानिवार्यत्वाच्च प्रत्यनुमानस्य ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">इति वायुप्रोक्तवचनान्नानुमानविरोधो वक्तुं युज्यते । सर्वत्रानिवार्यत्वाच्च प्रत्यनुमानस्य ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">निर्णयस्त्वागमेनैव नानुमाऽऽगमवर्जिता । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">निर्णयस्त्वागमेनैव नानुमाऽऽगमवर्जिता । | ||
क्वचिन्निर्णीतिहेतुः स्यादतः शास्त्राद्विनिर्णयः ॥ इति भारते ।</div> | क्वचिन्निर्णीतिहेतुः स्यादतः शास्त्राद्विनिर्णयः ॥ इति भारते ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">न च वेदात्मकेतिहासपुराणोक्तन्यायं परित्यज्य येन केनचित् क्ऌप्तन्यायो युज्यते ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">न च वेदात्मकेतिहासपुराणोक्तन्यायं परित्यज्य येन केनचित् क्ऌप्तन्यायो युज्यते ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">अक्षपादकणादौ च साङ्ख्ययोगार्हतास्तथा । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">अक्षपादकणादौ च साङ्ख्ययोगार्हतास्तथा । | ||
शिवशक्तिमहायानलोकायतपुरःसराः ॥ | शिवशक्तिमहायानलोकायतपुरःसराः ॥ | ||
गाणपत्याश्च सौराश्च सर्वे प्रोक्ता दुरागमाः । | गाणपत्याश्च सौराश्च सर्वे प्रोक्ता दुरागमाः । | ||
ऋग्यजुःसामथर्वाश्चेतिहासपुराणकौ ॥ | ऋग्यजुःसामथर्वाश्चेतिहासपुराणकौ ॥ | ||
स्वागमा इति सम्प्रोक्ता मीमांसा धर्म एव च ॥ इति पाद्मे ।</div> | स्वागमा इति सम्प्रोक्ता मीमांसा धर्म एव च ॥ इति पाद्मे ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">पञ्चरात्रं भारतं च मूलरामायणं तथा । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">पञ्चरात्रं भारतं च मूलरामायणं तथा । | ||
इतिहास इति प्रोक्तो ब्राह्माद्यं च पुराणकम् ॥ इति प्रकाशिकायाम् ।</div> | इतिहास इति प्रोक्तो ब्राह्माद्यं च पुराणकम् ॥ इति प्रकाशिकायाम् ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">वेदाश्चैवेतिहासाश्च पुराणं भागवतं तथा । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">वेदाश्चैवेतिहासाश्च पुराणं भागवतं तथा । | ||
मूलप्रमाणमुद्दिष्टं मीमांसा च तथोत्तरा ॥ | मूलप्रमाणमुद्दिष्टं मीमांसा च तथोत्तरा ॥ | ||
एतेषामविरोधे तु मानमन्यदुदीरितम् । | एतेषामविरोधे तु मानमन्यदुदीरितम् । | ||
एतेषां तु विरुद्धं यदप्रमाणं विदो विदुः ॥ इति व्यासस्मृतौ ।</div> | एतेषां तु विरुद्धं यदप्रमाणं विदो विदुः ॥ इति व्यासस्मृतौ ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">विष्णोः सर्वोत्तमत्वस्य ज्ञानार्थं शास्त्रमिष्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">विष्णोः सर्वोत्तमत्वस्य ज्ञानार्थं शास्त्रमिष्यते । | ||
अतस्तत्साधकं शास्त्रं दुःशास्त्रं तद्विरोधि यत् ॥ इति ब्रह्माण्डे ।</div> | अतस्तत्साधकं शास्त्रं दुःशास्त्रं तद्विरोधि यत् ॥ इति ब्रह्माण्डे ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">विष्णोः सर्वोत्तमत्वं च तद्भक्त्या मोक्ष एव च । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">विष्णोः सर्वोत्तमत्वं च तद्भक्त्या मोक्ष एव च । | ||
शास्त्रार्थ इति निर्दिष्टः सर्वशास्त्रार्थनिर्णयात् ॥ इति पाद्मे ।</div> | शास्त्रार्थ इति निर्दिष्टः सर्वशास्त्रार्थनिर्णयात् ॥ इति पाद्मे ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">न चागमस्याप्रामाण्यं वक्तुं युक्तं तत्प्रमाणाभावात् । स्वतः प्रामाण्याच्च । तदनङ्गीकारे चानवस्थानात् । आगमप्रामाण्यसाधकानुमानादेरप्यागमवदप्रामाण्यप्राप्तेश्च । विशेषप्रमाणाभावात् । स्वीकृतत्वाच्च तैरपि स्वागमप्रामाण्यस्य । न ह्यनुमानादिना सप्तमलधारणचैत्यवन्दनादेः स्वर्गसाधनत्वं ज्ञातुं शक्यम् । न च प्रत्यक्षमात्रप्रामाण्यवादिनस्तत्सिद्धमागमाप्रामाण्यम् । अतस्तेषां प्रत्यक्षवदनुमानवच्चाङ्गीकर्तव्यमागमप्रामाण्यम्</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">न चागमस्याप्रामाण्यं वक्तुं युक्तं तत्प्रमाणाभावात् । स्वतः प्रामाण्याच्च । तदनङ्गीकारे चानवस्थानात् । आगमप्रामाण्यसाधकानुमानादेरप्यागमवदप्रामाण्यप्राप्तेश्च । विशेषप्रमाणाभावात् । स्वीकृतत्वाच्च तैरपि स्वागमप्रामाण्यस्य । न ह्यनुमानादिना सप्तमलधारणचैत्यवन्दनादेः स्वर्गसाधनत्वं ज्ञातुं शक्यम् । न च प्रत्यक्षमात्रप्रामाण्यवादिनस्तत्सिद्धमागमाप्रामाण्यम् । अतस्तेषां प्रत्यक्षवदनुमानवच्चाङ्गीकर्तव्यमागमप्रामाण्यम्</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">उक्तं च भविष्यत्पर्वणि । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">उक्तं च भविष्यत्पर्वणि । | ||
येनोक्तमागमामात्वं कुतस्तदिति तं वदेत् । | येनोक्तमागमामात्वं कुतस्तदिति तं वदेत् । | ||
प्रत्यक्षादेर्यदि ब्रूयात् तन्मात्वं क्वेति तं वदेत् ॥ | प्रत्यक्षादेर्यदि ब्रूयात् तन्मात्वं क्वेति तं वदेत् ॥ | ||
तत्स्वतश्चेदागमस्य प्रामाण्यं न स्वतः कुतः । | तत्स्वतश्चेदागमस्य प्रामाण्यं न स्वतः कुतः । | ||
परतश्चेत् प्रमाणस्य न कस्यापि स्थितिर्भवेत् ॥ | परतश्चेत् प्रमाणस्य न कस्यापि स्थितिर्भवेत् ॥ | ||
अङ्गीकृतं च प्रामाण्यं सर्वैरप्यागमस्य तु । | अङ्गीकृतं च प्रामाण्यं सर्वैरप्यागमस्य तु । | ||
यतः स्वपक्षप्रामाण्यं विरोधेऽप्यक्षजादिना ॥ | यतः स्वपक्षप्रामाण्यं विरोधेऽप्यक्षजादिना ॥ | ||
अङ्गीकुर्वन्ति तत्पक्षः प्रत्यक्षादिविरोधकः । | अङ्गीकुर्वन्ति तत्पक्षः प्रत्यक्षादिविरोधकः । | ||
शून्यता क्षणिकत्वं च ज्ञानमात्रत्वमेव च ॥ | शून्यता क्षणिकत्वं च ज्ञानमात्रत्वमेव च ॥ | ||
भावाभावात्मता साकं शरीरात्मत्वमेव च । | भावाभावात्मता साकं शरीरात्मत्वमेव च । | ||
प्रत्यक्षेण विरुध्यन्ते मद्देह इति दर्शनात् ॥ | प्रत्यक्षेण विरुध्यन्ते मद्देह इति दर्शनात् ॥ | ||
भावरूपस्थिरत्वादेर्ज्ञानाद्भेदस्य दर्शनात् । | भावरूपस्थिरत्वादेर्ज्ञानाद्भेदस्य दर्शनात् । | ||
देहभेदो यद्यमुख्यो देहैक्ये मुख्यता कुतः ॥ | देहभेदो यद्यमुख्यो देहैक्ये मुख्यता कुतः ॥ | ||
जातिस्मृतिप्रमाणाच्च न युक्ता देहरूपता । | जातिस्मृतिप्रमाणाच्च न युक्ता देहरूपता । | ||
अनुष्ठाय च शास्त्रार्थं फलभोगस्य दर्शनात् ॥ | अनुष्ठाय च शास्त्रार्थं फलभोगस्य दर्शनात् ॥ | ||
प्रत्यक्षादेर्विरुद्धत्वात् सौगताद्या दुरागमाः । | प्रत्यक्षादेर्विरुद्धत्वात् सौगताद्या दुरागमाः । | ||
बह्वागमविरोधाच्च दुष्टत्वं तेषु संस्थितम् ॥ | बह्वागमविरोधाच्च दुष्टत्वं तेषु संस्थितम् ॥ | ||
प्रामाण्यं स्वीकृतं यैस्तु वेदानामागमा हि ते । | प्रामाण्यं स्वीकृतं यैस्तु वेदानामागमा हि ते । | ||
शतकोट्यः पञ्चरात्रं पुराणं तावदेव च ॥ | शतकोट्यः पञ्चरात्रं पुराणं तावदेव च ॥ | ||
रामस्य चरितं तावत् तावदन्यच्च सर्वशः । | रामस्य चरितं तावत् तावदन्यच्च सर्वशः । | ||
अनन्ताश्च तथा वेदाः साङ्गोपाङ्गाश्च सर्वशः ॥ | अनन्ताश्च तथा वेदाः साङ्गोपाङ्गाश्च सर्वशः ॥ | ||
सर्वाधिक्यं यत्र विष्णोस्तात्पर्यात् समुदीर्यते । | सर्वाधिक्यं यत्र विष्णोस्तात्पर्यात् समुदीर्यते । | ||
विंशदेव सहस्राणि श्लोकानां समुदीरितम् ॥ | विंशदेव सहस्राणि श्लोकानां समुदीरितम् ॥ | ||
बार्हस्पत्यं तथा बौद्धं भावाभावमतं तथा । | बार्हस्पत्यं तथा बौद्धं भावाभावमतं तथा । | ||
शिवशक्त्यादिकं यच्च किञ्चित् प्रामाण्यसंयुतम् ॥ | शिवशक्त्यादिकं यच्च किञ्चित् प्रामाण्यसंयुतम् ॥ | ||
त्रिंशत्कोट्येव तत्सर्वमतो मानं न तत्स्मृतम् । | त्रिंशत्कोट्येव तत्सर्वमतो मानं न तत्स्मृतम् । | ||
बहुमानविरुद्धं यन्न तन्मानं विदो विदुः ॥ | बहुमानविरुद्धं यन्न तन्मानं विदो विदुः ॥ | ||
गुणसाम्येऽपि किमुत गुणाधिकविरोधि यत् । | गुणसाम्येऽपि किमुत गुणाधिकविरोधि यत् । | ||
यथा बहूनां ज्ञानानां समानां गुणतोऽपि च ॥ | यथा बहूनां ज्ञानानां समानां गुणतोऽपि च ॥ | ||
विरोध्येकं तु यज्ज्ञानं न मानत्वं गमिष्यति । | विरोध्येकं तु यज्ज्ञानं न मानत्वं गमिष्यति । | ||
प्रत्यक्षादौ हि बहुभिः समैरेकमपोद्यते ॥ | प्रत्यक्षादौ हि बहुभिः समैरेकमपोद्यते ॥ | ||
तस्माद्वेदाः प्रमाणं स्युर्बाहुल्यादेव किं पुनः । | तस्माद्वेदाः प्रमाणं स्युर्बाहुल्यादेव किं पुनः । | ||
अदोषत्वाद्गुणाच्चैव बलवत्कार्यसाधनात् ॥ | अदोषत्वाद्गुणाच्चैव बलवत्कार्यसाधनात् ॥ | ||
वेदोक्तकर्मयुक्तानां तथा सिद्धिमतामपि । | वेदोक्तकर्मयुक्तानां तथा सिद्धिमतामपि । | ||
वेदबाह्यक्रियायोगान्न बाधः क्वापि दृश्यते ॥ | वेदबाह्यक्रियायोगान्न बाधः क्वापि दृश्यते ॥ | ||
वेदोक्तकर्मसिद्धानां न बाध्यं दृश्यते क्वचित् । | वेदोक्तकर्मसिद्धानां न बाध्यं दृश्यते क्वचित् । | ||
असाध्यं वा ततो वेदाः प्रामाण्यं निश्चयाद्गताः ॥ इति ।</div> | असाध्यं वा ततो वेदाः प्रामाण्यं निश्चयाद्गताः ॥ इति ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">प्रत्यक्षमनुमानं च वाक्यं चेति त्रिधा प्रमा । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">प्रत्यक्षमनुमानं च वाक्यं चेति त्रिधा प्रमा । | ||
उपमाद्यं प्रमाणं यदेतेष्वन्तर्गतं हि तत् ॥ | उपमाद्यं प्रमाणं यदेतेष्वन्तर्गतं हि तत् ॥ | ||
निर्दोषेन्द्रियसंयोगः प्रत्यक्षमिति गीयते । | निर्दोषेन्द्रियसंयोगः प्रत्यक्षमिति गीयते । | ||
निर्दोषयुक्तिरनुमा तादृशोक्तिस्तथाऽऽगमः ॥ | निर्दोषयुक्तिरनुमा तादृशोक्तिस्तथाऽऽगमः ॥ | ||
मानं चैव विशेषेण निर्दोषज्ञानसाधनम् । | मानं चैव विशेषेण निर्दोषज्ञानसाधनम् । | ||
अर्थापत्तिश्चोपमा च सम्भवाद्यनुमैव तु ॥ | अर्थापत्तिश्चोपमा च सम्भवाद्यनुमैव तु ॥ | ||
दुःखाद्यभावः प्रत्यक्षं बाह्यगश्चानुमा स्मृता । | दुःखाद्यभावः प्रत्यक्षं बाह्यगश्चानुमा स्मृता । | ||
योग्यस्यानुपलब्ध्याख्या युक्तिरेव हि बाह्यगा ॥ | योग्यस्यानुपलब्ध्याख्या युक्तिरेव हि बाह्यगा ॥ | ||
मनसः सम्प्रयोगो यो दुःखादिरहितात्मनि । | मनसः सम्प्रयोगो यो दुःखादिरहितात्मनि । | ||
अभावरूपं प्रत्यक्षं मनश्च द्विविधं मतम् ॥ | अभावरूपं प्रत्यक्षं मनश्च द्विविधं मतम् ॥ | ||
चेतनं च जडं चेति चक्षुराद्यं तथैव च । | चेतनं च जडं चेति चक्षुराद्यं तथैव च । | ||
चेतनं त्विन्द्रियं ह्यात्मस्वरूपान्नापरं स्मृतम् ॥ | चेतनं त्विन्द्रियं ह्यात्मस्वरूपान्नापरं स्मृतम् ॥ | ||
मुक्तानां चेतनं त्वेव बद्धानामुभयं तथा । | मुक्तानां चेतनं त्वेव बद्धानामुभयं तथा । | ||
स्वरूपेणापि संयोगः स्वरूपस्यैव युज्यते ॥ | स्वरूपेणापि संयोगः स्वरूपस्यैव युज्यते ॥ | ||
यथा रत्नस्य संयोगस्तत्प्रकाशेन नित्यदा । | यथा रत्नस्य संयोगस्तत्प्रकाशेन नित्यदा । | ||
रत्नस्य च प्रकाशस्य न भेदः कश्चिदिष्यते ॥ | रत्नस्य च प्रकाशस्य न भेदः कश्चिदिष्यते ॥ | ||
विशेषो नाम विज्ञेयो विशेषाद् दृष्टिगोचरः । | विशेषो नाम विज्ञेयो विशेषाद् दृष्टिगोचरः । | ||
विष्णोरेव स्वरूपाणां तद्गुणानां तथैव च ॥ | विष्णोरेव स्वरूपाणां तद्गुणानां तथैव च ॥ | ||
तस्यैव शिरआदीनां नैव भेदोऽस्ति कश्चन । | तस्यैव शिरआदीनां नैव भेदोऽस्ति कश्चन । | ||
अभेदेऽपि विशेषेण व्यवहारः पृथग्भवेत् ॥ | अभेदेऽपि विशेषेण व्यवहारः पृथग्भवेत् ॥ | ||
विष्णोर्जडेन जीवैश्च भेद एव श्रिया तथा । | विष्णोर्जडेन जीवैश्च भेद एव श्रिया तथा । | ||
विष्णोः क्रियाश्च याः कश्चिदभेदस्तैरपि ध्रुवः ॥ | विष्णोः क्रियाश्च याः कश्चिदभेदस्तैरपि ध्रुवः ॥ | ||
कादाचित्कत्वमप्यासां विशेषेणैव युज्यते । | कादाचित्कत्वमप्यासां विशेषेणैव युज्यते । | ||
एवं विमुक्तजीवानां स्वरूपैः स्वगुणैरपि ॥ | एवं विमुक्तजीवानां स्वरूपैः स्वगुणैरपि ॥ | ||
स्वक्रियाभिस्तथैवैक्यं नित्यं स्वावयवैरपि । | स्वक्रियाभिस्तथैवैक्यं नित्यं स्वावयवैरपि । | ||
भेदाभेदस्तु बद्धानां गुणैः स्वैः कर्मभिस्तथा ॥ | भेदाभेदस्तु बद्धानां गुणैः स्वैः कर्मभिस्तथा ॥ | ||
अंशांशिनोर्गुणस्यापि गुणिनः कर्म तद्वतोः । | अंशांशिनोर्गुणस्यापि गुणिनः कर्म तद्वतोः । | ||
कार्योपादानयोश्चैव व्यक्तिसामान्ययोरपि ॥ | कार्योपादानयोश्चैव व्यक्तिसामान्ययोरपि ॥ | ||
भेदाभेदः समुद्दिष्टो विनाशो यत्र दृश्यते । | भेदाभेदः समुद्दिष्टो विनाशो यत्र दृश्यते । | ||
एकस्मिन् विद्यमानेऽपि तयोरेकस्य कस्यचित् ॥ | एकस्मिन् विद्यमानेऽपि तयोरेकस्य कस्यचित् ॥ | ||
अविनाभावनियमो यत्राभेदस्तु तत्र हि । | अविनाभावनियमो यत्राभेदस्तु तत्र हि । | ||
अभेदश्च स्वभिन्नेन भेदाभेदस्तु तत्र च ॥ | अभेदश्च स्वभिन्नेन भेदाभेदस्तु तत्र च ॥ | ||
भेदाभेदो न तु क्वापि विष्णोरस्ति कदाचन । | भेदाभेदो न तु क्वापि विष्णोरस्ति कदाचन । | ||
भेद एव तु जीवाद्यैः केवलाभेद आत्मनि ॥ | भेद एव तु जीवाद्यैः केवलाभेद आत्मनि ॥ | ||
स्वरूपेषु विशेषो यः स्वरूपं तस्य सोऽपि तु । | स्वरूपेषु विशेषो यः स्वरूपं तस्य सोऽपि तु । | ||
क्रियाणां च न नाशोऽस्ति तच्छक्तेः पूर्वकालतः ॥ | क्रियाणां च न नाशोऽस्ति तच्छक्तेः पूर्वकालतः ॥ | ||
विशेष एवोपरतिः क्रियायाः समुदीरिता । | विशेष एवोपरतिः क्रियायाः समुदीरिता । | ||
विशेषस्य विशेषोऽन्यो न चैवास्ति कथञ्चन ॥ | विशेषस्य विशेषोऽन्यो न चैवास्ति कथञ्चन ॥ | ||
स्वस्यापि तु विशेषश्च स्वयमेव भविष्यति । | स्वस्यापि तु विशेषश्च स्वयमेव भविष्यति । | ||
यथा जनेर्जनिर्नान्या तस्या वस्तुजनिर्जनिः ॥ | यथा जनेर्जनिर्नान्या तस्या वस्तुजनिर्जनिः ॥ | ||
तथाऽपि तु जनित्वात् सा सत्वं वस्तुन आनयेत् । | तथाऽपि तु जनित्वात् सा सत्वं वस्तुन आनयेत् । | ||
एवमेव विशेषोऽसौ विशेषान्तरवर्जितः ॥ | एवमेव विशेषोऽसौ विशेषान्तरवर्जितः ॥ | ||
करोति न करोतीति विशेषव्यवहारकृत् । | करोति न करोतीति विशेषव्यवहारकृत् । | ||
व्यक्तिभावं गता या तु करोतीति स्वरूपिणी ॥ | व्यक्तिभावं गता या तु करोतीति स्वरूपिणी ॥ | ||
शक्तिरूपस्थिता सैव क्रिया शक्तिरितीर्यते । | शक्तिरूपस्थिता सैव क्रिया शक्तिरितीर्यते । | ||
सा च व्यक्तिस्तु जनिवत् क्रियाया रूपमेव तु ॥ | सा च व्यक्तिस्तु जनिवत् क्रियाया रूपमेव तु ॥ | ||
तथापि तु विशेषेण स्वरूपेण विशेषिणी । | तथापि तु विशेषेण स्वरूपेण विशेषिणी । | ||
जनेर्जनिवदेवासौ ज्ञातव्या व्यतिरेकतः ॥ | जनेर्जनिवदेवासौ ज्ञातव्या व्यतिरेकतः ॥ | ||
एवं मुक्तक्रिया नित्या नान्येषां भ्रान्तिसम्भवात् । | एवं मुक्तक्रिया नित्या नान्येषां भ्रान्तिसम्भवात् । | ||
मुक्तावुच्छेदतश्चैव निःशेषेणाखिलस्य च ॥ | मुक्तावुच्छेदतश्चैव निःशेषेणाखिलस्य च ॥ | ||
नैवं मुक्तक्रियायास्तु तस्याश्च पुनरुद्भवात् । | नैवं मुक्तक्रियायास्तु तस्याश्च पुनरुद्भवात् । | ||
अमुक्तानां क्रिया याश्च मुक्तावपि समास्थिताः ॥ | अमुक्तानां क्रिया याश्च मुक्तावपि समास्थिताः ॥ | ||
अभिन्ना इति ता ज्ञेया अभिव्यक्तेः पुनः पुनः । | अभिन्ना इति ता ज्ञेया अभिव्यक्तेः पुनः पुनः । | ||
चिन्तनादिक्रियाणां तु मुक्तावुच्छेदतः सदा ॥ | चिन्तनादिक्रियाणां तु मुक्तावुच्छेदतः सदा ॥ | ||
किं मया कार्यमादीनां भेदाभेद उदीरितः । | किं मया कार्यमादीनां भेदाभेद उदीरितः । | ||
अचेतनेष्वस्वतन्त्राः क्रिया यस्मात् सदैव तु ॥ | अचेतनेष्वस्वतन्त्राः क्रिया यस्मात् सदैव तु ॥ | ||
भेदाभेदस्ततो ज्ञेयः सर्वत्र नियमेन तु । | भेदाभेदस्ततो ज्ञेयः सर्वत्र नियमेन तु । | ||
ईश्वरः प्रकृतिर्जीवो जडं चेति चतुष्टयम् ॥ | ईश्वरः प्रकृतिर्जीवो जडं चेति चतुष्टयम् ॥ | ||
पदार्थानां समुद्दिष्टं तत्रेशो विष्णुरुच्यते ॥ इत्यादि ब्रह्मतर्के ।</div> | पदार्थानां समुद्दिष्टं तत्रेशो विष्णुरुच्यते ॥ इत्यादि ब्रह्मतर्के ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च इत्यादिश्रुतयश्च ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च इत्यादिश्रुतयश्च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">शक्तिशक्तिमतोश्चैव विशेषस्य विशेषिणः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">शक्तिशक्तिमतोश्चैव विशेषस्य विशेषिणः । | ||
अविनाभाविता यत्र न भेदस्तत्र विद्यते ॥ | अविनाभाविता यत्र न भेदस्तत्र विद्यते ॥ | ||
सर्वाधिकसुखत्वं च ज्ञानं सर्वाधिकं तथा । | सर्वाधिकसुखत्वं च ज्ञानं सर्वाधिकं तथा । | ||
सर्वाधिका सर्वशक्तिस्तेजः सर्वाधिकं तथा । | सर्वाधिका सर्वशक्तिस्तेजः सर्वाधिकं तथा । | ||
इत्यादयो गुणाः सर्वे स्वरूपं वैष्णवं तथा ॥ | इत्यादयो गुणाः सर्वे स्वरूपं वैष्णवं तथा ॥ | ||
भेदान्यत्वादयः शब्दाः अतद्रूपत्ववाचकाः । | भेदान्यत्वादयः शब्दाः अतद्रूपत्ववाचकाः । | ||
क्वचिदन्तरशब्दश्च विशेषस्यैव वाचकः ॥ | क्वचिदन्तरशब्दश्च विशेषस्यैव वाचकः ॥ | ||
एकस्मिन्नेव शब्दानां यस्तु नानास्वरूपिणाम् । | एकस्मिन्नेव शब्दानां यस्तु नानास्वरूपिणाम् । | ||
प्रयोजकत्वहेतुः स्यात् स विशेषः प्रकीर्तितः ॥ इति च ।</div> | प्रयोजकत्वहेतुः स्यात् स विशेषः प्रकीर्तितः ॥ इति च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">यदाहुर्ब्रह्मविज्ञानात् समग्रत्वं यियासवः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">यदाहुर्ब्रह्मविज्ञानात् समग्रत्वं यियासवः । | ||
ब्रह्मज्ञानात् समग्रत्वं नान्यतश्चेति निश्चयात् ॥ | ब्रह्मज्ञानात् समग्रत्वं नान्यतश्चेति निश्चयात् ॥ | ||
तत्र केचिन्मनुष्यास्तु मन्यन्ते ब्रह्म किं मतेः । | तत्र केचिन्मनुष्यास्तु मन्यन्ते ब्रह्म किं मतेः । | ||
समग्रभावमगमदिति ब्रूयाच्च तानिति ॥ | समग्रभावमगमदिति ब्रूयाच्च तानिति ॥ | ||
ब्रह्माऽपि सर्वदाऽत्मानमहेयं गुणबृंहितम् । | ब्रह्माऽपि सर्वदाऽत्मानमहेयं गुणबृंहितम् । | ||
सर्वदाऽस्तीति मेयं च विजानाति तथैव तु ॥ | सर्वदाऽस्तीति मेयं च विजानाति तथैव तु ॥ | ||
अत एव समग्रत्वं स्वत एवास्य सर्वदा । | अत एव समग्रत्वं स्वत एवास्य सर्वदा । | ||
तदहेयं परं ब्रह्म यो योऽवेद्गुणबृंहितम् ॥ | तदहेयं परं ब्रह्म यो योऽवेद्गुणबृंहितम् ॥ | ||
सर्वदाऽस्तीति मेयं च स स याति समग्रताम् । | सर्वदाऽस्तीति मेयं च स स याति समग्रताम् । | ||
मुख्यं समग्रं तद्ब्रह्म ज्ञानस्यापि समग्रतः ॥ | मुख्यं समग्रं तद्ब्रह्म ज्ञानस्यापि समग्रतः ॥ | ||
किञ्चित्समग्रतां देवास्तेषां ज्ञानं हि तादृशम् । | किञ्चित्समग्रतां देवास्तेषां ज्ञानं हि तादृशम् । | ||
आपुस्ततोऽधमां ज्ञानतादृक्त्वादृषयोऽपि तु ॥ | आपुस्ततोऽधमां ज्ञानतादृक्त्वादृषयोऽपि तु ॥ | ||
ऋषिभ्योऽप्यधमां प्रापुर्मानुषाश्च समग्रताम् । | ऋषिभ्योऽप्यधमां प्रापुर्मानुषाश्च समग्रताम् । | ||
ओयं च गुणैः पूर्णं नित्यास्तिज्ञानगोचरम् ॥ | ओयं च गुणैः पूर्णं नित्यास्तिज्ञानगोचरम् ॥ | ||
ब्रह्म पश्यन्वामदेवः सूक्तमेतद्ददर्श ह । | ब्रह्म पश्यन्वामदेवः सूक्तमेतद्ददर्श ह । | ||
अहं मनुः सूर्य इति स्वान्तर्यामिव्यपेक्षया ॥ | अहं मनुः सूर्य इति स्वान्तर्यामिव्यपेक्षया ॥ | ||
अहंशब्दो यतो विष्णौ ततश्चोत्तमपूरुषाः । | अहंशब्दो यतो विष्णौ ततश्चोत्तमपूरुषाः । | ||
वर्तन्तेऽभवमित्याद्याः सर्वान्तस्थे जनार्दने ॥ | वर्तन्तेऽभवमित्याद्याः सर्वान्तस्थे जनार्दने ॥ | ||
मनुरेषोऽवबोधत्वान्मन्वन्तस्थो जनार्दनः । | मनुरेषोऽवबोधत्वान्मन्वन्तस्थो जनार्दनः । | ||
स ह्याचारानुवाचेशः प्रेरयन्मनुमानसम् ॥ | स ह्याचारानुवाचेशः प्रेरयन्मनुमानसम् ॥ | ||
स एव सूरिभिः प्राप्यः सूर्यान्तस्थो मुमुक्षुभिः । | स एव सूरिभिः प्राप्यः सूर्यान्तस्थो मुमुक्षुभिः । | ||
स एव कक्षगैः सेव्यः कक्षीवति समास्थितः ॥ | स एव कक्षगैः सेव्यः कक्षीवति समास्थितः ॥ | ||
स एव शुक्रसंस्थस्तु नीतीः कवयति स्वयम् । | स एव शुक्रसंस्थस्तु नीतीः कवयति स्वयम् । | ||
यतः कविः स कामस्य प्रेरणादुशनाः स्मृतः ॥ | यतः कविः स कामस्य प्रेरणादुशनाः स्मृतः ॥ | ||
स एव शम्बरपुरो बिभेदेन्द्रे व्यवस्थितः । | स एव शम्बरपुरो बिभेदेन्द्रे व्यवस्थितः । | ||
सर्वान्तर्यामकत्वात् तु सर्वकर्मा स एव हि ॥ | सर्वान्तर्यामकत्वात् तु सर्वकर्मा स एव हि ॥ | ||
ततः सूक्ते तथोवाच वामदेवः श्रियः पतिम् । | ततः सूक्ते तथोवाच वामदेवः श्रियः पतिम् । | ||
यो योऽहेयं परं ब्रह्म सदैवास्तीति मानगम् ॥ | यो योऽहेयं परं ब्रह्म सदैवास्तीति मानगम् ॥ | ||
इदानीमपि जानाति स्वयोग्यां स समग्रताम् । | इदानीमपि जानाति स्वयोग्यां स समग्रताम् । | ||
प्राप्नोति तस्य देवाश्च नाभूतिं कर्तुमीशते ॥ | प्राप्नोति तस्य देवाश्च नाभूतिं कर्तुमीशते ॥ | ||
आत्मा हि विष्णुर्देवानां तेषु व्याप्तो यतः सदा । | आत्मा हि विष्णुर्देवानां तेषु व्याप्तो यतः सदा । | ||
नियोक्तृत्वेन कार्येषु तज्ज्ञो यस्माच्च साधकः ॥ | नियोक्तृत्वेन कार्येषु तज्ज्ञो यस्माच्च साधकः ॥ | ||
यस्य प्रीतो हरिर्नित्यं तस्य प्रीताश्च देवताः । | यस्य प्रीतो हरिर्नित्यं तस्य प्रीताश्च देवताः । | ||
प्रीतियोगान्नैव तस्य विरुद्धं कर्तुमीशते ॥ | प्रीतियोगान्नैव तस्य विरुद्धं कर्तुमीशते ॥ | ||
एवं विलक्षणं देवमुपास्ते जीवरूपिणम् । | एवं विलक्षणं देवमुपास्ते जीवरूपिणम् । | ||
ओयोऽस्तीति मेयोऽन्योऽथान्योऽसौ हरिरित्यपि ॥ | ओयोऽस्तीति मेयोऽन्योऽथान्योऽसौ हरिरित्यपि ॥ | ||
न स वेद परं विष्णुं जीवरूपेण वेत्ति यत् । | न स वेद परं विष्णुं जीवरूपेण वेत्ति यत् । | ||
नाहेयत्वं च वेदास्य तस्मात् पशुवदीरितः ॥ | नाहेयत्वं च वेदास्य तस्मात् पशुवदीरितः ॥ | ||
पशवो बहवो यद्वत् पुरुषं भोजयन्त्युत । | पशवो बहवो यद्वत् पुरुषं भोजयन्त्युत । | ||
तत्वज्ञः पुरुषस्तद्वदेकोऽपि बहुगा यथा ॥ | तत्वज्ञः पुरुषस्तद्वदेकोऽपि बहुगा यथा ॥ | ||
देवानां पशुवच्चासौ यो वेदाहेयरूपिणम् । | देवानां पशुवच्चासौ यो वेदाहेयरूपिणम् । | ||
देवान् भोजयति ज्ञानसम्पत्त्या विष्णुसंश्रयात् । | देवान् भोजयति ज्ञानसम्पत्त्या विष्णुसंश्रयात् । | ||
स्वीकारे तु पशोः प्रीतिरेकस्यापि भविष्यति ॥ | स्वीकारे तु पशोः प्रीतिरेकस्यापि भविष्यति ॥ | ||
बहूनां हि गवां लाभे परा प्रीतिश्च किं पुनः । | बहूनां हि गवां लाभे परा प्रीतिश्च किं पुनः । | ||
तस्मात् सुबहुगोरूपे देवानां तत्त्ववेदिनि ॥ | तस्मात् सुबहुगोरूपे देवानां तत्त्ववेदिनि ॥ | ||
भवेदभ्यधिका प्रीतिर्विष्ण्वहेयत्ववेदनात् । | भवेदभ्यधिका प्रीतिर्विष्ण्वहेयत्ववेदनात् । | ||
नित्याहेयस्तथैवान्यस्तदन्यो विष्णुरित्यपि ॥ | नित्याहेयस्तथैवान्यस्तदन्यो विष्णुरित्यपि ॥ | ||
देवानामप्रियं ज्ञानं नैवं विद्यादतः पुमान् । | देवानामप्रियं ज्ञानं नैवं विद्यादतः पुमान् । | ||
विष्णोरहेयतां चैव नित्यत्वं पूर्णतामपि ॥ | विष्णोरहेयतां चैव नित्यत्वं पूर्णतामपि ॥ | ||
यो न वेद, तथा यश्च जीवैरैक्यं हरेर्वदेत् । | यो न वेद, तथा यश्च जीवैरैक्यं हरेर्वदेत् । | ||
यश्चासत्यं जगद्ब्रूयात् सर्वे ते तमसि स्फुटम् ॥ | यश्चासत्यं जगद्ब्रूयात् सर्वे ते तमसि स्फुटम् ॥ | ||
मज्जन्ति सर्ववेदैर्हि गुणैः सर्वैहरिर्यतः । | मज्जन्ति सर्ववेदैर्हि गुणैः सर्वैहरिर्यतः । | ||
पूर्णो नित्यमपूर्णाश्च जीवा मुक्ता अपि स्फुटम् ॥ | पूर्णो नित्यमपूर्णाश्च जीवा मुक्ता अपि स्फुटम् ॥ | ||
निःशेषदुःखमोकेन सुखैकानुभवस्तु यः । | निःशेषदुःखमोकेन सुखैकानुभवस्तु यः । | ||
मोक्ष इत्युच्यते वेदैस्तेऽपि मुक्ता हरिं सदा ॥ | मोक्ष इत्युच्यते वेदैस्तेऽपि मुक्ता हरिं सदा ॥ | ||
उपासते जगच्चैतत्सर्वदाऽऽद्यन्तवर्जितम् । | उपासते जगच्चैतत्सर्वदाऽऽद्यन्तवर्जितम् । | ||
न कदाचिज्जगन्नाशो न कदाचित् तदन्यथा ॥ | न कदाचिज्जगन्नाशो न कदाचित् तदन्यथा ॥ | ||
जगत् प्रवाहरूपेण सर्वदैवं व्यवस्थितम् । | जगत् प्रवाहरूपेण सर्वदैवं व्यवस्थितम् । | ||
ज्ञानतः कर्मतो वाऽपि तपसा शक्तितोऽपि वा ॥ | ज्ञानतः कर्मतो वाऽपि तपसा शक्तितोऽपि वा ॥ | ||
न कस्याप्यन्यथा भाव्यं जगदेतत् कदाचन । | न कस्याप्यन्यथा भाव्यं जगदेतत् कदाचन । | ||
सत्यो विष्णुः श्रीश्च सत्या जीवाः सत्या जडं तथा ॥ | सत्यो विष्णुः श्रीश्च सत्या जीवाः सत्या जडं तथा ॥ | ||
असत्यं नास्ति किञ्चिच्च सर्वेषां ज्ञानगोचरम् । | असत्यं नास्ति किञ्चिच्च सर्वेषां ज्ञानगोचरम् । | ||
ज्ञात्वा विष्णुमतो मुक्तिं प्राप्नुयात् पुरुषोत्तमम् ॥ इति भविष्यत्पर्वणि ।</div> | ज्ञात्वा विष्णुमतो मुक्तिं प्राप्नुयात् पुरुषोत्तमम् ॥ इति भविष्यत्पर्वणि ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">इदमित्यात्मनो योग्यं सर्वं समग्रं भवति । निर्दुःखानन्दस्यापेक्षितत्वान्मनसि स्थितत्वेनेदमिति युज्यते । तत्सर्वमभवत् सर्वं भविष्यन्त इत्यादिना समग्रभावस्य प्रस्तुतत्वात् । ब्रह्म पश्यन्वामदेवो ब्रह्मणो मन्वादिजीवैरहेयत्वं प्रतिपेदे ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">इदमित्यात्मनो योग्यं सर्वं समग्रं भवति । निर्दुःखानन्दस्यापेक्षितत्वान्मनसि स्थितत्वेनेदमिति युज्यते । तत्सर्वमभवत् सर्वं भविष्यन्त इत्यादिना समग्रभावस्य प्रस्तुतत्वात् । ब्रह्म पश्यन्वामदेवो ब्रह्मणो मन्वादिजीवैरहेयत्वं प्रतिपेदे ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">ब्रह्म पश्यन्वामदेवो ब्रह्मणोऽहेयतां सदा । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">ब्रह्म पश्यन्वामदेवो ब्रह्मणोऽहेयतां सदा । | ||
मन्वादिभिः सर्वजीवैः प्रतिपेदे हि मन्त्रदृक् ॥ इति ब्राह्मे ।</div> | मन्वादिभिः सर्वजीवैः प्रतिपेदे हि मन्त्रदृक् ॥ इति ब्राह्मे ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">तदिदं ब्रह्म योऽहेयत्वादिगुणमेतर्ह्यपि वेद । अहंशब्दस्याहेयत्वानङ्गीकारे इदंशब्दोऽपि व्यर्थः । सर्वस्वरूपत्वं हि दुर्विद्वद्भिरङ्गीक्रियते । इदंशब्देन परब्रह्मविवक्षायां ब्रह्मशब्दो व्यर्थः स्यात् । इदं योऽहमिति वेदेत्येव स्यात् । एवंशब्दश्च व्यर्थः । अस्मत्पक्षे तु तदात्मानमेवावेदित्यपि ज्ञातव्यमित्येवंशब्दार्थः । तत्पक्षे तदपि व्यर्थमेव । न हि तत्पक्षे तत्स्वात्मानं वेत्ति । व्याख्यानव्याख्येयभावश्चागतिका गतिः ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">तदिदं ब्रह्म योऽहेयत्वादिगुणमेतर्ह्यपि वेद । अहंशब्दस्याहेयत्वानङ्गीकारे इदंशब्दोऽपि व्यर्थः । सर्वस्वरूपत्वं हि दुर्विद्वद्भिरङ्गीक्रियते । इदंशब्देन परब्रह्मविवक्षायां ब्रह्मशब्दो व्यर्थः स्यात् । इदं योऽहमिति वेदेत्येव स्यात् । एवंशब्दश्च व्यर्थः । अस्मत्पक्षे तु तदात्मानमेवावेदित्यपि ज्ञातव्यमित्येवंशब्दार्थः । तत्पक्षे तदपि व्यर्थमेव । न हि तत्पक्षे तत्स्वात्मानं वेत्ति । व्याख्यानव्याख्येयभावश्चागतिका गतिः ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">अभावे पृथगर्थानां व्याख्यामभ्यासमेव वा । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">अभावे पृथगर्थानां व्याख्यामभ्यासमेव वा । | ||
कल्पयेन्नैव तद्भावे व्याख्याऽभ्यासश्च युज्यते ॥ इति भारते ।</div> | कल्पयेन्नैव तद्भावे व्याख्याऽभ्यासश्च युज्यते ॥ इति भारते ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">स्वरूपज्ञं तथाऽहेयं नित्यं च ब्रह्म वेत्ति यः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">स्वरूपज्ञं तथाऽहेयं नित्यं च ब्रह्म वेत्ति यः । | ||
समग्रभावं गच्छेत् स तत्प्रसादान्न संशयः ॥ इति च ।</div> | समग्रभावं गच्छेत् स तत्प्रसादान्न संशयः ॥ इति च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">स ईश्वरः एषां देवानामात्मा भवति । पुल्लिङ्गं च तत्सत्यं स आत्मा इत्यादिवद् भवति ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">स ईश्वरः एषां देवानामात्मा भवति । पुल्लिङ्गं च तत्सत्यं स आत्मा इत्यादिवद् भवति ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">देवानां व्यापकत्वात्तु तेषामात्मा हरिः सदा । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">देवानां व्यापकत्वात्तु तेषामात्मा हरिः सदा । | ||
तज्ज्ञः प्रियस्ततस्तेषां तस्य नाभूतिदास्ततः ॥ इति वामने ।</div> | तज्ज्ञः प्रियस्ततस्तेषां तस्य नाभूतिदास्ततः ॥ इति वामने ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">सर्वेभ्योऽन्यां विलक्षणां देवतां स्वगुणेभ्योऽहेयत्वादिभ्यश्चान्यां य उपास्ते ओयोऽस्मीति मेयश्चान्योऽन्यश्चासौ विष्णुरिति मत्वा यो विष्णोरन्यां देवतामुपास्ते अन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेदेति वा ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">सर्वेभ्योऽन्यां विलक्षणां देवतां स्वगुणेभ्योऽहेयत्वादिभ्यश्चान्यां य उपास्ते ओयोऽस्मीति मेयश्चान्योऽन्यश्चासौ विष्णुरिति मत्वा यो विष्णोरन्यां देवतामुपास्ते अन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेदेति वा ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">जीवादिभ्यो हरिर्भिन्नस्तं यः स्वगुणभेदतः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">जीवादिभ्यो हरिर्भिन्नस्तं यः स्वगुणभेदतः । | ||
ओयोऽन्यो हरिश्चान्य इति मत्वाऽन्यमेव वा ॥ | ओयोऽन्यो हरिश्चान्य इति मत्वाऽन्यमेव वा ॥ | ||
य उपास्ते न स ज्ञानी मनुष्याणां पशुर्हि सः । | य उपास्ते न स ज्ञानी मनुष्याणां पशुर्हि सः । | ||
सम्यग्ज्ञानी तु देवानां पशुरित्यभिधीयते ॥ इति च ।</div> | सम्यग्ज्ञानी तु देवानां पशुरित्यभिधीयते ॥ इति च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">एवं स देवानामित्यत्र पूर्वः सम्यग्ज्ञानी परामृश्यते । एतन्मनुष्या विद्युरित्यत्रैतच्छब्देन विष्णोरन्यदेवतोपासनमुच्यते । न ह्यज्ञान्येव देवानां भोजकः । ज्ञानी हि विशेषेण भोजकः । अथो अयं वा आत्मा सर्वेषां भूतानां लोकः इति वचनात् । स य एवंवित् सर्वेषां भूतानां ब्रह्मविच्च तत्रोच्यते । प्रस्तुतत्वात्</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">एवं स देवानामित्यत्र पूर्वः सम्यग्ज्ञानी परामृश्यते । एतन्मनुष्या विद्युरित्यत्रैतच्छब्देन विष्णोरन्यदेवतोपासनमुच्यते । न ह्यज्ञान्येव देवानां भोजकः । ज्ञानी हि विशेषेण भोजकः । अथो अयं वा आत्मा सर्वेषां भूतानां लोकः इति वचनात् । स य एवंवित् सर्वेषां भूतानां ब्रह्मविच्च तत्रोच्यते । प्रस्तुतत्वात्</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">तत्त्वविद् देवगौः प्रोक्तो नरगौश्चाप्यतत्त्ववित् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">तत्त्वविद् देवगौः प्रोक्तो नरगौश्चाप्यतत्त्ववित् । | ||
तस्माद्देवास्तत्त्वविदे प्रियं कुवर्न्त्यतन्द्रिताः ॥ इत्याग्नेये ।</div> | तस्माद्देवास्तत्त्वविदे प्रियं कुवर्न्त्यतन्द्रिताः ॥ इत्याग्नेये ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">तस्य ह न देवाश्च नाभूत्या ईशत इति देवानां तत्त्वज्ञानं प्रियमित्युक्तं च ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">तस्य ह न देवाश्च नाभूत्या ईशत इति देवानां तत्त्वज्ञानं प्रियमित्युक्तं च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् । | ||
यच्चिकेत सत्यमित् तन्न मोघं वसु स्पार्हमुत जेतोत दाता । | यच्चिकेत सत्यमित् तन्न मोघं वसु स्पार्हमुत जेतोत दाता । | ||
सत्यो जीवेशयोर्भेदः सत्या विष्णोर्गुणा अपि । | सत्यो जीवेशयोर्भेदः सत्या विष्णोर्गुणा अपि । | ||
सत्यं जगदिदं सर्वं सत्येशजगतोर्भिदिः ॥ इत्यादेश्च ।</div> | सत्यं जगदिदं सर्वं सत्येशजगतोर्भिदिः ॥ इत्यादेश्च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">भेदेनैव जगत्सर्वं भेदेनेशं गुणैः सह । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">भेदेनैव जगत्सर्वं भेदेनेशं गुणैः सह । | ||
भेदेन जीवानन्योन्यं मुक्ताः पश्यन्ति सर्वशः ॥ | भेदेन जीवानन्योन्यं मुक्ताः पश्यन्ति सर्वशः ॥ | ||
निःशेषदुःखहीनाश्च केवलं सुखभोगिनः । | निःशेषदुःखहीनाश्च केवलं सुखभोगिनः । | ||
जन्ममृत्युविहीनाश्च कालसम्बन्धवर्जिताः । | जन्ममृत्युविहीनाश्च कालसम्बन्धवर्जिताः । | ||
रजस्तमःसत्वहीनाः प्रकृत्यादिविवर्जिताः ॥</div> | रजस्तमःसत्वहीनाः प्रकृत्यादिविवर्जिताः ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">इत्यादि गारुडवचनान्न ज्ञाननिवर्त्यता वक्तुं युक्ता ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">इत्यादि गारुडवचनान्न ज्ञाननिवर्त्यता वक्तुं युक्ता ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">तिर्यङ्मानुषदेवादिविष्णुरूपेष्वशक्तता । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">तिर्यङ्मानुषदेवादिविष्णुरूपेष्वशक्तता । | ||
यस्मिन् कस्मिंश्च विषये दुःखित्वं भिन्नताऽपि वा ॥ | यस्मिन् कस्मिंश्च विषये दुःखित्वं भिन्नताऽपि वा ॥ | ||
प्रकृतेर्विकारिता वाऽपि च्छेदभेदव्रणादि वा । | प्रकृतेर्विकारिता वाऽपि च्छेदभेदव्रणादि वा । | ||
अज्ञानं नाशिता वाऽपि जन्म जीवैरभिन्नता ॥ | अज्ञानं नाशिता वाऽपि जन्म जीवैरभिन्नता ॥ | ||
प्रकृत्यभिन्नता वाऽपि जीवाभेदः परस्परम् । | प्रकृत्यभिन्नता वाऽपि जीवाभेदः परस्परम् । | ||
जडाभेदोऽथ वा विष्णोर्मिथ्यात्वं जगतोऽपि वा ॥ | जडाभेदोऽथ वा विष्णोर्मिथ्यात्वं जगतोऽपि वा ॥ | ||
अगुणत्वमदेहत्वमकर्तृत्वं तथा हरेः । | अगुणत्वमदेहत्वमकर्तृत्वं तथा हरेः । | ||
सम्यग्भक्तिमृते मुक्तिर्विष्णौ तद्द्वेषतस्तथा ॥ | सम्यग्भक्तिमृते मुक्तिर्विष्णौ तद्द्वेषतस्तथा ॥ | ||
मुक्तावभोगो जीवानां मुक्तौ साम्यं तथैव च । | मुक्तावभोगो जीवानां मुक्तौ साम्यं तथैव च । | ||
अरूपत्वं च जीवानां मुक्तानां बन्धिनामपि ॥ | अरूपत्वं च जीवानां मुक्तानां बन्धिनामपि ॥ | ||
नामतीर्थादिभिर्मुक्तिस्तत्त्वज्ञानं विनाऽपि तु । | नामतीर्थादिभिर्मुक्तिस्तत्त्वज्ञानं विनाऽपि तु । | ||
विष्णोः सकाशात् प्रकृतेर्ब्रह्मणोऽनन्तरुद्रयोः ॥ | विष्णोः सकाशात् प्रकृतेर्ब्रह्मणोऽनन्तरुद्रयोः ॥ | ||
गरुडेन्द्रसूर्यविघ्नादेरग्निसोमगुहादिनाम् । | गरुडेन्द्रसूर्यविघ्नादेरग्निसोमगुहादिनाम् । | ||
प्रद्युम्नस्यानिरुद्धस्य देवविप्रादिनामपि ॥ | प्रद्युम्नस्यानिरुद्धस्य देवविप्रादिनामपि ॥ | ||
यैः कैश्चापि गुणैर्विष्णोः सकाशाद्वरता तथा । | यैः कैश्चापि गुणैर्विष्णोः सकाशाद्वरता तथा । | ||
यदा कदापि यत्नैर्वा वरशापादिनाऽपि वा ॥ | यदा कदापि यत्नैर्वा वरशापादिनाऽपि वा ॥ | ||
तपसा वाऽप्युपायैर्वा योगज्ञानादिनाऽपि वा । | तपसा वाऽप्युपायैर्वा योगज्ञानादिनाऽपि वा । | ||
साम्यं वा विष्ण्वधीनत्वादन्यथैषां स्थितिः कृतिः ॥ | साम्यं वा विष्ण्वधीनत्वादन्यथैषां स्थितिः कृतिः ॥ | ||
असंसारित्वमेषां वाऽप्येषामीश्वरताऽपि वा । | असंसारित्वमेषां वाऽप्येषामीश्वरताऽपि वा । | ||
विना विष्णुप्रसादेन मुक्तिरेषां सकाशतः ॥ | विना विष्णुप्रसादेन मुक्तिरेषां सकाशतः ॥ | ||
विष्णोः प्रयोजनावाप्तिर्विष्णोर्दोषश्च कश्चन ॥</div> | विष्णोः प्रयोजनावाप्तिर्विष्णोर्दोषश्च कश्चन ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">विष्णोः सर्वेषु रूपेषु सम्पूर्णगुणहीनता । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04" data-block-id="BR_C01_S05_V04_B01">विष्णोः सर्वेषु रूपेषु सम्पूर्णगुणहीनता । | ||
भेदो वा विष्णुरूपेषु विशेषो वा गुणेषु च ॥ | भेदो वा विष्णुरूपेषु विशेषो वा गुणेषु च ॥ | ||
श्रियः सकाशादाधिक्यं ब्रह्मादेः साम्यमेव वा । | श्रियः सकाशादाधिक्यं ब्रह्मादेः साम्यमेव वा । | ||
ब्रह्मवाय्वोरनन्तस्य रुद्रस्य गरुडस्य च ॥ | ब्रह्मवाय्वोरनन्तस्य रुद्रस्य गरुडस्य च ॥ | ||
तेभ्यश्चैवेन्द्रसूर्यादेर्विप्रभूपादिनां ततः । | तेभ्यश्चैवेन्द्रसूर्यादेर्विप्रभूपादिनां ततः । | ||
बद्धानां मुक्तिगानां वा दैत्यानां मोक्ष एव च ॥ | बद्धानां मुक्तिगानां वा दैत्यानां मोक्ष एव च ॥ | ||
सर्वं मोहार्थमुद्दिष्टं वेदेषु हरिणाऽपि वा । | सर्वं मोहार्थमुद्दिष्टं वेदेषु हरिणाऽपि वा । | ||
ब्रह्मणा वाऽथ रुद्रेण देवैश्च मुनिभिस्तथा ॥ | ब्रह्मणा वाऽथ रुद्रेण देवैश्च मुनिभिस्तथा ॥ | ||
यथा सुराणां सज्ज्ञाने तात्पर्यं सर्वदा श्रुतेः । | यथा सुराणां सज्ज्ञाने तात्पर्यं सर्वदा श्रुतेः । | ||
तथा दुर्ज्ञानजनने तात्पर्यमसुरेषु च ॥ | तथा दुर्ज्ञानजनने तात्पर्यमसुरेषु च ॥ | ||
एवमेव च देवानां विष्णुब्रह्मादिनामपि । | एवमेव च देवानां विष्णुब्रह्मादिनामपि । | ||
विष्णोः सर्वगुणैः पूर्तिरपि मत्स्यादिरूपिणः ॥ | विष्णोः सर्वगुणैः पूर्तिरपि मत्स्यादिरूपिणः ॥ | ||
अजेयत्वमभेद्यत्वमच्छेद्यत्वं च सर्वशः । | अजेयत्वमभेद्यत्वमच्छेद्यत्वं च सर्वशः । | ||
सर्वावताररूपाणामपि चित्सुखरूपता ॥ | सर्वावताररूपाणामपि चित्सुखरूपता ॥ | ||
श्रीब्रह्मरुद्राद्याधिक्यं सर्वेशत्वं स्वतन्त्रता । | श्रीब्रह्मरुद्राद्याधिक्यं सर्वेशत्वं स्वतन्त्रता । | ||
सर्वशक्तिस्तत्प्रसादान्मोक्षो ब्रह्मादिनामपि ॥ | सर्वशक्तिस्तत्प्रसादान्मोक्षो ब्रह्मादिनामपि ॥ | ||
तद्भक्त्यैव विमोक्षश्च भेदो जीवेशयोरपि । | तद्भक्त्यैव विमोक्षश्च भेदो जीवेशयोरपि । | ||
श्रीब्रह्मरुद्रशक्रादेः क्रमेणैव निजा गुणाः ॥ | श्रीब्रह्मरुद्रशक्रादेः क्रमेणैव निजा गुणाः ॥ | ||
सर्वदोषव्यपेतत्वं विष्णोः सर्वत्र सर्वदा । | सर्वदोषव्यपेतत्वं विष्णोः सर्वत्र सर्वदा । | ||
एतत्सर्वं सर्ववेदैर्विष्ण्वाद्यैर्देवतागणैः ॥ | एतत्सर्वं सर्ववेदैर्विष्ण्वाद्यैर्देवतागणैः ॥ | ||
ऋषिभिः क्षत्रियाद्यैश्च सम्यक्तात्पर्यतः सदा । | ऋषिभिः क्षत्रियाद्यैश्च सम्यक्तात्पर्यतः सदा । | ||
उक्तं सर्वेषु शास्त्रेषु तस्माद् ग्राह्यं बुभूषुभिः ॥ | उक्तं सर्वेषु शास्त्रेषु तस्माद् ग्राह्यं बुभूषुभिः ॥ | ||
इदं सत्यमिदं सत्यमिदं सत्यं न संशयः । | इदं सत्यमिदं सत्यमिदं सत्यं न संशयः । | ||
कोटिभिः शपथैश्चापि निर्णीतं देवतागणैः ॥ | कोटिभिः शपथैश्चापि निर्णीतं देवतागणैः ॥ | ||
अनादिकालतश्चायं शास्त्रार्थो नान्यथा क्वचित् । | अनादिकालतश्चायं शास्त्रार्थो नान्यथा क्वचित् । | ||
पुनश्चानन्तकालीन एष एव न संशयः ॥ | पुनश्चानन्तकालीन एष एव न संशयः ॥ | ||
ज्ञातव्यश्चैष एवार्थः सर्वदैव बुभूषुभिः । | ज्ञातव्यश्चैष एवार्थः सर्वदैव बुभूषुभिः । | ||
एवं तु स्थिरया बुद्ध्या ज्ञात्वा यास्यथ तत्परम् ॥ | एवं तु स्थिरया बुद्ध्या ज्ञात्वा यास्यथ तत्परम् ॥ | ||
एवं ते हंसरूपेण विष्णुना देवतागणाः । | एवं ते हंसरूपेण विष्णुना देवतागणाः । | ||
ब्रह्माद्या बोधिताः सर्वे तथा ज्ञात्वा परं गताः ॥ | ब्रह्माद्या बोधिताः सर्वे तथा ज्ञात्वा परं गताः ॥ | ||
साक्षाद्विष्णुर्हंसरूप उक्त्वैवं तु दिवौकसाम् । | साक्षाद्विष्णुर्हंसरूप उक्त्वैवं तु दिवौकसाम् । | ||
वासुदेवाख्यरूपेण तेन सर्वहृदि स्थितः ॥ | वासुदेवाख्यरूपेण तेन सर्वहृदि स्थितः ॥ | ||
सङ्कर्षणाख्यरूपेण विवेशानन्तमेव च । | सङ्कर्षणाख्यरूपेण विवेशानन्तमेव च । | ||
तं ध्यायति सदाऽनन्तस्तस्मान्मुक्तिपदेच्छया ॥ | तं ध्यायति सदाऽनन्तस्तस्मान्मुक्तिपदेच्छया ॥ | ||
प्रद्युम्नाख्येन रूपेण काममेव विवेश सः । | प्रद्युम्नाख्येन रूपेण काममेव विवेश सः । | ||
हंसस्तद्ध्यानतो मुक्तिं काम इच्छति सर्वदा ॥ | हंसस्तद्ध्यानतो मुक्तिं काम इच्छति सर्वदा ॥ | ||
अनिरुद्धाख्यरूपेण सोऽनिरुद्धं विवेश ह । | अनिरुद्धाख्यरूपेण सोऽनिरुद्धं विवेश ह । | ||
हंसस्तद्ध्यानतो मुक्तिमनिरुद्धस्तथेच्छति ॥ | हंसस्तद्ध्यानतो मुक्तिमनिरुद्धस्तथेच्छति ॥ | ||
इत्यादि ब्रह्माण्डपुराणे तत्त्वनिर्णयगीतायाम् ॥ ४ ॥</div> | इत्यादि ब्रह्माण्डपुराणे तत्त्वनिर्णयगीतायाम् ॥ ४ ॥</div> | ||
| Line 1,366: | Line 1,366: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S05_V05" data-block-id="bhashya-BR_C01_S05_V05"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S05_V05" data-block-id="bhashya-BR_C01_S05_V05"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V05_B01" data-verse="BR_C01_S05_V05" data-block-id="BR_C01_S05_V05_B01">विष्णोर्ब्राह्मणजातिः सन् ब्रह्मा जज्ञे चतुर्मुखः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V05_B01" data-verse="BR_C01_S05_V05" data-block-id="BR_C01_S05_V05_B01">विष्णोर्ब्राह्मणजातिः सन् ब्रह्मा जज्ञे चतुर्मुखः । | ||
इतोऽग्रे जगतस्तस्मात् क्षत्रजातिरजायत ॥ | इतोऽग्रे जगतस्तस्मात् क्षत्रजातिरजायत ॥ | ||
वायुः सदाशिवोऽनन्तो गरुडः शक्र एव च । | वायुः सदाशिवोऽनन्तो गरुडः शक्र एव च । | ||
कामश्च वरुणश्चैव सोमसूर्यौ यमस्तथा ॥ | कामश्च वरुणश्चैव सोमसूर्यौ यमस्तथा ॥ | ||
एवमाद्याः क्षत्रियास्तु देवानां ब्रह्मनिर्मिताः ॥ | एवमाद्याः क्षत्रियास्तु देवानां ब्रह्मनिर्मिताः ॥ | ||
श्रेयसी सर्वजातिभ्यः क्षत्रजातिरिति श्रुतिः । | श्रेयसी सर्वजातिभ्यः क्षत्रजातिरिति श्रुतिः । | ||
नैव क्षत्रात् परा जातिर्ब्रह्मजातिं विना क्वचित् ॥ | नैव क्षत्रात् परा जातिर्ब्रह्मजातिं विना क्वचित् ॥ | ||
ब्राह्मणाच्च परो राजा राजसूयाश्वमेधयोः । | ब्राह्मणाच्च परो राजा राजसूयाश्वमेधयोः । | ||
उपास्ते राजसूयेऽतो ब्राह्मणो राजसूयिनम् ॥ | उपास्ते राजसूयेऽतो ब्राह्मणो राजसूयिनम् ॥ | ||
आसीन आसनाधस्तात् तथाऽपि ब्राह्मणो गुरुः । | आसीन आसनाधस्तात् तथाऽपि ब्राह्मणो गुरुः । | ||
तस्मात् स राजसूयान्ते ब्राह्मणान् वन्दयीत च ॥ | तस्मात् स राजसूयान्ते ब्राह्मणान् वन्दयीत च ॥ | ||
यः क्षत्रियो ब्राह्मणहा पितृहा स प्रकीर्तितः । | यः क्षत्रियो ब्राह्मणहा पितृहा स प्रकीर्तितः । | ||
पापीयानेव भवति हत्वा स्वपितरं यथा ॥ इति वामने ।</div> | पापीयानेव भवति हत्वा स्वपितरं यथा ॥ इति वामने ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V05_B01" data-verse="BR_C01_S05_V05" data-block-id="BR_C01_S05_V05_B01">स्वतोऽधिकगुणं हत्वा साक्षाच्च पितरं पुनः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V05_B01" data-verse="BR_C01_S05_V05" data-block-id="BR_C01_S05_V05_B01">स्वतोऽधिकगुणं हत्वा साक्षाच्च पितरं पुनः । | ||
क्षत्रस्य ब्राह्मणं हत्वा तावान् दोषो भवेद् ध्रुवम् ॥ इत्याग्नेये ।</div> | क्षत्रस्य ब्राह्मणं हत्वा तावान् दोषो भवेद् ध्रुवम् ॥ इत्याग्नेये ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V05_B01" data-verse="BR_C01_S05_V05" data-block-id="BR_C01_S05_V05_B01">ईशानो मारुतः प्राणो वायुर्जिष्णुस्तथैव च । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V05_B01" data-verse="BR_C01_S05_V05" data-block-id="BR_C01_S05_V05_B01">ईशानो मारुतः प्राणो वायुर्जिष्णुस्तथैव च । | ||
धृष्णुश्च पवमानश्च पवनश्चेति कथ्यते ॥ इति शब्दतत्त्वे ।</div> | धृष्णुश्च पवमानश्च पवनश्चेति कथ्यते ॥ इति शब्दतत्त्वे ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V05_B01" data-verse="BR_C01_S05_V05" data-block-id="BR_C01_S05_V05_B01">मृत्युः सङ्कर्षणः शेषः शेताऽनन्तस्तथैव च । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V05_B01" data-verse="BR_C01_S05_V05" data-block-id="BR_C01_S05_V05_B01">मृत्युः सङ्कर्षणः शेषः शेताऽनन्तस्तथैव च । | ||
बलिर्महाविषश्चेति भूधरश्चेति कथ्यते ॥ इति च ।</div> | बलिर्महाविषश्चेति भूधरश्चेति कथ्यते ॥ इति च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V05_B01" data-verse="BR_C01_S05_V05" data-block-id="BR_C01_S05_V05_B01">इन्द्रः सुपर्णो गरुडो महाभारो धुरन्धरः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V05_B01" data-verse="BR_C01_S05_V05" data-block-id="BR_C01_S05_V05_B01">इन्द्रः सुपर्णो गरुडो महाभारो धुरन्धरः । | ||
विश्वजिच्चाप्यवध्यश्च वैनतेयश्च कथ्यते ॥ इति च ।</div> | विश्वजिच्चाप्यवध्यश्च वैनतेयश्च कथ्यते ॥ इति च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V05_B01" data-verse="BR_C01_S05_V05" data-block-id="BR_C01_S05_V05_B01">पर्जन्यो मघवांश्चैव पुरुहूतः पुरन्दरः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V05_B01" data-verse="BR_C01_S05_V05" data-block-id="BR_C01_S05_V05_B01">पर्जन्यो मघवांश्चैव पुरुहूतः पुरन्दरः । | ||
प्राचीनबर्हिर्हर्यश्वः सोमपो मेषभुक्तथा ॥ इति च ।</div> | प्राचीनबर्हिर्हर्यश्वः सोमपो मेषभुक्तथा ॥ इति च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V05_B01" data-verse="BR_C01_S05_V05" data-block-id="BR_C01_S05_V05_B01">यशोनिधिर्ब्राह्मणस्तु तद्दातुं क्षत्रिये स्वयम् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V05_B01" data-verse="BR_C01_S05_V05" data-block-id="BR_C01_S05_V05_B01">यशोनिधिर्ब्राह्मणस्तु तद्दातुं क्षत्रिये स्वयम् । | ||
अधो ब्राह्मण आसीनो राजसूये हि सेवते ॥ इति प्रत्यये ।</div> | अधो ब्राह्मण आसीनो राजसूये हि सेवते ॥ इति प्रत्यये ।</div> | ||
| Line 1,406: | Line 1,406: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S05_V07" data-block-id="bhashya-BR_C01_S05_V07"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S05_V07" data-block-id="bhashya-BR_C01_S05_V07"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V07_B01" data-verse="BR_C01_S05_V07" data-block-id="BR_C01_S05_V07_B01">विवस्वदिन्द्रवरुणविष्णुभ्योऽन्ये दितेः सुताः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V07_B01" data-verse="BR_C01_S05_V07" data-block-id="BR_C01_S05_V07_B01">विवस्वदिन्द्रवरुणविष्णुभ्योऽन्ये दितेः सुताः । | ||
रुद्रादन्ये तथा रुद्रा वायोरन्ये च वायवः ॥॥ | रुद्रादन्ये तथा रुद्रा वायोरन्ये च वायवः ॥॥ | ||
अग्नेरन्ये च वसवो वैश्या इत्येव कीर्तिताः । | अग्नेरन्ये च वसवो वैश्या इत्येव कीर्तिताः । | ||
एक एव हरेर्जातः परिवारविवर्जितः ॥॥ | एक एव हरेर्जातः परिवारविवर्जितः ॥॥ | ||
वाय्वादीन् क्षत्रियान् सृष्ट्वा पुनरल्पपरिग्रहः । | वाय्वादीन् क्षत्रियान् सृष्ट्वा पुनरल्पपरिग्रहः । | ||
इच्छन् बहुपरीवारं वैश्यान् देवान् ससर्ज ह ॥॥ | इच्छन् बहुपरीवारं वैश्यान् देवान् ससर्ज ह ॥॥ | ||
ततो बहुतरानिच्छन् शूद्रान् देवान् ससर्ज ह । | ततो बहुतरानिच्छन् शूद्रान् देवान् ससर्ज ह । | ||
अश्विनौ पृथिवी चैव काला मृत्यव एव च ॥ ॥ | अश्विनौ पृथिवी चैव काला मृत्यव एव च ॥ ॥ | ||
शूद्रदेवाः समुद्दिष्टा देववर्णा इति स्मृताः ।</div> | शूद्रदेवाः समुद्दिष्टा देववर्णा इति स्मृताः ।</div> | ||
| Line 1,420: | Line 1,420: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S05_V08" data-block-id="bhashya-BR_C01_S05_V08"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S05_V08" data-block-id="bhashya-BR_C01_S05_V08"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V08_B01" data-verse="BR_C01_S05_V08" data-block-id="BR_C01_S05_V08_B01">स्रष्टा स्वयं समुद्दिष्टः पालका देवता इमाः ॥ ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V08_B01" data-verse="BR_C01_S05_V08" data-block-id="BR_C01_S05_V08_B01">स्रष्टा स्वयं समुद्दिष्टः पालका देवता इमाः ॥ ॥ | ||
धारणं कथमस्य स्याद्गतिश्चास्य कथं परा । | धारणं कथमस्य स्याद्गतिश्चास्य कथं परा । | ||
इति मत्वा हरेर्भक्तिर्धर्मरूपं पुनर्विभुः ॥॥ | इति मत्वा हरेर्भक्तिर्धर्मरूपं पुनर्विभुः ॥॥ | ||
प्राणिनां धैर्यरूपं च वायो रूपान्तरं पुनः । | प्राणिनां धैर्यरूपं च वायो रूपान्तरं पुनः । | ||
ससर्ज मतिमान् ब्रह्मा विष्णोराज्ञापुरःसरः ॥॥ | ससर्ज मतिमान् ब्रह्मा विष्णोराज्ञापुरःसरः ॥॥ | ||
तस्माद् वायोः परो नास्ति ऋते विष्णुं सनातनम् । | तस्माद् वायोः परो नास्ति ऋते विष्णुं सनातनम् । | ||
शेषादीनां क्षत्रियाणां वायुरेवाधिपः स्मृतः ॥॥ | शेषादीनां क्षत्रियाणां वायुरेवाधिपः स्मृतः ॥॥ | ||
धारणाद्धर्म इत्याहुर्वायुर्धारयति प्रजाः । | धारणाद्धर्म इत्याहुर्वायुर्धारयति प्रजाः । | ||
अबलोऽपि ततो वायोर्विष्णुभक्त्यादिरूपिणः ॥ | अबलोऽपि ततो वायोर्विष्णुभक्त्यादिरूपिणः ॥ | ||
प्राप्तुमिच्छति युक्तः सन् विष्णुं सुबलवत्तरम् । | प्राप्तुमिच्छति युक्तः सन् विष्णुं सुबलवत्तरम् । | ||
यथैव युवराजेन महाराजमभीप्सति ॥॥ | यथैव युवराजेन महाराजमभीप्सति ॥॥ | ||
प्राप्तुं धर्माभिमानी स वायुः सत्याभिमानवान् । | प्राप्तुं धर्माभिमानी स वायुः सत्याभिमानवान् । | ||
तस्मादाहुर्धर्मविदं सत्यं वेत्तेति वेदिनः ॥ | तस्मादाहुर्धर्मविदं सत्यं वेत्तेति वेदिनः ॥ | ||
सत्यज्ञमथ धर्मज्ञं वायुर्देवो यतस्तयोः ॥ इति नारदीये ।</div> | सत्यज्ञमथ धर्मज्ञं वायुर्देवो यतस्तयोः ॥ इति नारदीये ।</div> | ||
| Line 1,441: | Line 1,441: | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V09_B01" data-verse="BR_C01_S05_V09" data-block-id="BR_C01_S05_V09_B01">नैव व्यभवदिति परिवारबहुत्वेन यद्विशिष्टत्वं तन्नाभवदित्यर्थः ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V09_B01" data-verse="BR_C01_S05_V09" data-block-id="BR_C01_S05_V09_B01">नैव व्यभवदिति परिवारबहुत्वेन यद्विशिष्टत्वं तन्नाभवदित्यर्थः ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V09_B01" data-verse="BR_C01_S05_V09" data-block-id="BR_C01_S05_V09_B01">बृहत्वात् सर्ववर्णानां ब्राह्मणः परिकीर्तितः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V09_B01" data-verse="BR_C01_S05_V09" data-block-id="BR_C01_S05_V09_B01">बृहत्वात् सर्ववर्णानां ब्राह्मणः परिकीर्तितः । | ||
क्षतत्राणात् क्षत्रियश्च त्रिषूनत्वाद् विशः स्मृताः ॥ | क्षतत्राणात् क्षत्रियश्च त्रिषूनत्वाद् विशः स्मृताः ॥ | ||
ऊनवाची हि विट्शब्दः शुभे दत्ते त्रिभिर्यतः । | ऊनवाची हि विट्शब्दः शुभे दत्ते त्रिभिर्यतः । | ||
रमते स ततः शूद्रः स ब्राह्मण्याभिमानवान् ॥ | रमते स ततः शूद्रः स ब्राह्मण्याभिमानवान् ॥ | ||
ब्रह्माऽग्निना सहैवास्ते देवेष्वथ नरेषु च । | ब्रह्माऽग्निना सहैवास्ते देवेष्वथ नरेषु च । | ||
ब्राह्मणेन सहैवास्ते ब्रह्मा शुभचतुर्मुखः ॥ | ब्राह्मणेन सहैवास्ते ब्रह्मा शुभचतुर्मुखः ॥ | ||
क्षत्रजात्यभिमानी तु पवनो देवराजभिः । | क्षत्रजात्यभिमानी तु पवनो देवराजभिः । | ||
सुपर्णशेषरुद्राद्यैर्मानुषेषु च राजभिः ॥ | सुपर्णशेषरुद्राद्यैर्मानुषेषु च राजभिः ॥ | ||
वैश्यजात्यभिमानी च नासिक्यो वायुरूर्जितः । | वैश्यजात्यभिमानी च नासिक्यो वायुरूर्जितः । | ||
वस्वादिभिः सहैवास्ते देवेष्वथ नरेषु च ॥ | वस्वादिभिः सहैवास्ते देवेष्वथ नरेषु च ॥ | ||
विड्भिः शूद्राभिमानी च निर्ऋतिर्देवतासु च । | विड्भिः शूद्राभिमानी च निर्ऋतिर्देवतासु च । | ||
नासत्ययोः पृथिव्यां च शूद्रेष्वेव तु मानुषे ॥ | नासत्ययोः पृथिव्यां च शूद्रेष्वेव तु मानुषे ॥ | ||
यस्मादग्नौ विशेषेण ब्रह्मणः सन्निधिर्भवेत् । | यस्मादग्नौ विशेषेण ब्रह्मणः सन्निधिर्भवेत् । | ||
अतोऽग्नावेव देवानां सर्वेषां नियमाद्धविः ॥ | अतोऽग्नावेव देवानां सर्वेषां नियमाद्धविः ॥ | ||
हुत्वा लोकान् प्रार्थयन्ति तथा विप्रेषु मानुषे । | हुत्वा लोकान् प्रार्थयन्ति तथा विप्रेषु मानुषे । | ||
सर्वजात्युत्तमो ब्रह्मा यतो विप्राग्निसंस्थितः ॥ | सर्वजात्युत्तमो ब्रह्मा यतो विप्राग्निसंस्थितः ॥ | ||
तस्माद्विप्रांस्तथैवाग्निं तर्पयेद्ब्रह्मतुष्टिकृत् । | तस्माद्विप्रांस्तथैवाग्निं तर्पयेद्ब्रह्मतुष्टिकृत् । | ||
तुष्टे ब्रह्मणि विष्णुश्च तुष्टो लोकान् प्रदास्यति ॥ | तुष्टे ब्रह्मणि विष्णुश्च तुष्टो लोकान् प्रदास्यति ॥ | ||
अग्निविप्रार्चकोऽप्येवं यो न वेद, हरिं परम् । | अग्निविप्रार्चकोऽप्येवं यो न वेद, हरिं परम् । | ||
आश्रयं सर्वजीवानां हरिस्तं नैव भोजयेत् ॥ | आश्रयं सर्वजीवानां हरिस्तं नैव भोजयेत् ॥ | ||
यथाऽनधीतो वेदस्तु यथा कर्माकृतं तथा । | यथाऽनधीतो वेदस्तु यथा कर्माकृतं तथा । | ||
न सम्यक् फलदो विष्णुरज्ञातो जगदीश्वरः ॥ | न सम्यक् फलदो विष्णुरज्ञातो जगदीश्वरः ॥ | ||
यद्यवेत्ता महदपि हयमेधादिकं हरेः । | यद्यवेत्ता महदपि हयमेधादिकं हरेः । | ||
कुर्यात् क्षयिष्णुफलवान् स भवेन्नात्र संशयः ॥ | कुर्यात् क्षयिष्णुफलवान् स भवेन्नात्र संशयः ॥ | ||
आप्तकामतयाऽत्मेति यो विष्णुः समुदीरितः । | आप्तकामतयाऽत्मेति यो विष्णुः समुदीरितः । | ||
सर्वाश्रयमुपासीत तमेव पुरुषं सुधीः ॥ | सर्वाश्रयमुपासीत तमेव पुरुषं सुधीः ॥ | ||
विष्णुं सर्वाश्रय इति सदोपास्ते य आत्मवान् । | विष्णुं सर्वाश्रय इति सदोपास्ते य आत्मवान् । | ||
क्षीयन्ते नास्य कर्माणि शुभान्येव कदाचन ॥ | क्षीयन्ते नास्य कर्माणि शुभान्येव कदाचन ॥ | ||
उपासनाबलान्मुक्तो भोगान् कर्मफलान् सदा । | उपासनाबलान्मुक्तो भोगान् कर्मफलान् सदा । | ||
भुङ्क्ते विष्णोः समीपस्थः सर्वदोषविवर्जितः ॥ इति ब्रह्माण्डे ।</div> | भुङ्क्ते विष्णोः समीपस्थः सर्वदोषविवर्जितः ॥ इति ब्रह्माण्डे ।</div> | ||
| Line 1,478: | Line 1,478: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S05_V10" data-block-id="bhashya-BR_C01_S05_V10"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S05_V10" data-block-id="bhashya-BR_C01_S05_V10"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V10_B01" data-verse="BR_C01_S05_V10" data-block-id="BR_C01_S05_V10_B01">योऽयं सर्वेषु जीवेषु नियामकतया स्थितः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V10_B01" data-verse="BR_C01_S05_V10" data-block-id="BR_C01_S05_V10_B01">योऽयं सर्वेषु जीवेषु नियामकतया स्थितः । | ||
स विष्णुराप्तकामत्वादात्मेत्येवोच्यते बुधैः ॥ | स विष्णुराप्तकामत्वादात्मेत्येवोच्यते बुधैः ॥ | ||
स लोकः सर्वभूतानां सर्वजीवेषु संस्थितः । | स लोकः सर्वभूतानां सर्वजीवेषु संस्थितः । | ||
वैश्वदेवादिकान् होमान् यज्ञांश्च कुरुते विभुः ॥ | वैश्वदेवादिकान् होमान् यज्ञांश्च कुरुते विभुः ॥ | ||
कारुण्यात् सर्वदेवेषु तेन देवाश्रयो हरिः । | कारुण्यात् सर्वदेवेषु तेन देवाश्रयो हरिः । | ||
ऋषीणामाश्रयश्चापि स्वाध्यायेष्वषिसंस्मृतेः ॥ | ऋषीणामाश्रयश्चापि स्वाध्यायेष्वषिसंस्मृतेः ॥ | ||
स हि जीवेषु सन्दिष्टः पिण्डं पुत्रजनिं तथा । | स हि जीवेषु सन्दिष्टः पिण्डं पुत्रजनिं तथा । | ||
यत्करोति पितॄणां च संश्रयस्तत एव सः ॥ | यत्करोति पितॄणां च संश्रयस्तत एव सः ॥ | ||
तृणोदकादिदानेन पशूनामन्नतो नृणाम् । | तृणोदकादिदानेन पशूनामन्नतो नृणाम् । | ||
उपकाराच्च सर्वेषां प्राणिनामाश्रयो हरिः ॥ | उपकाराच्च सर्वेषां प्राणिनामाश्रयो हरिः ॥ | ||
यज्ञादीन् देवतादीनामन्नत्वेन पुरैव यत् । | यज्ञादीन् देवतादीनामन्नत्वेन पुरैव यत् । | ||
ब्रह्माद्यैरर्थितः प्रादात् क्षीराब्धेस्तट उत्तरे ॥ | ब्रह्माद्यैरर्थितः प्रादात् क्षीराब्धेस्तट उत्तरे ॥ | ||
अतश्च सर्वलोकानामाश्रयो विष्णुरेव सः । | अतश्च सर्वलोकानामाश्रयो विष्णुरेव सः । | ||
एवं यो वेत्ति विष्णोस्तु सर्वाधारत्वमुत्तमम् ॥ | एवं यो वेत्ति विष्णोस्तु सर्वाधारत्वमुत्तमम् ॥ | ||
सर्वाण्यपि हि भूतानि तस्येच्छन्त्यविनाशिताम् । | सर्वाण्यपि हि भूतानि तस्येच्छन्त्यविनाशिताम् । | ||
स्वाश्रयस्य यथा नित्यमनाशं प्रार्थयन्ति हि ॥ | स्वाश्रयस्य यथा नित्यमनाशं प्रार्थयन्ति हि ॥ | ||
राजादेरपि तान्येवमुत्तमाश्रयवेदिनः । | राजादेरपि तान्येवमुत्तमाश्रयवेदिनः । | ||
तदेतद्वासुदेवस्य सर्वाधारत्वमुत्तमम् ॥ | तदेतद्वासुदेवस्य सर्वाधारत्वमुत्तमम् ॥ | ||
विदितं सर्ववेदैश्च मीमांसाभिश्च निश्चितम् ॥ | विदितं सर्ववेदैश्च मीमांसाभिश्च निश्चितम् ॥ | ||
इति भविष्यत्पर्वणि ।</div> | इति भविष्यत्पर्वणि ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V10_B01" data-verse="BR_C01_S05_V10" data-block-id="BR_C01_S05_V10_B01">किन्तु ब्रह्मादिभिर्देवैः पुरा दृष्ट्वा निरंहसः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V10_B01" data-verse="BR_C01_S05_V10" data-block-id="BR_C01_S05_V10_B01">किन्तु ब्रह्मादिभिर्देवैः पुरा दृष्ट्वा निरंहसः । | ||
निर्भयान् विष्णुनाम्नैव यथेष्टं पदमागतान् ॥ | निर्भयान् विष्णुनाम्नैव यथेष्टं पदमागतान् ॥ | ||
अलब्ध्वा चात्मनः पूजां सम्यगाराधितो हरिः । | अलब्ध्वा चात्मनः पूजां सम्यगाराधितो हरिः । | ||
मया चास्मादपि श्रैष्ठ्यं वाञ्छताऽहङ्कृतात्मना ॥ | मया चास्मादपि श्रैष्ठ्यं वाञ्छताऽहङ्कृतात्मना ॥ | ||
ततः साक्षाज्जगन्नाथः प्रसन्नो भक्तवत्सलः । | ततः साक्षाज्जगन्नाथः प्रसन्नो भक्तवत्सलः । | ||
अंशाशेनात्मनैवैतान् पूजयामास केशवः ॥ | अंशाशेनात्मनैवैतान् पूजयामास केशवः ॥ | ||
देवान् पितॄन् द्विजान् हव्यकव्याद्यैः करुणामयः । | देवान् पितॄन् द्विजान् हव्यकव्याद्यैः करुणामयः । | ||
ततः प्रभृति पूज्यन्ते त्रैलोक्ये सचराचरे ॥ इति च पाद्मे ।</div> | ततः प्रभृति पूज्यन्ते त्रैलोक्ये सचराचरे ॥ इति च पाद्मे ।</div> | ||
| Line 1,514: | Line 1,514: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S05_V11" data-block-id="bhashya-BR_C01_S05_V11"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S05_V11" data-block-id="bhashya-BR_C01_S05_V11"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V11_B01" data-verse="BR_C01_S05_V11" data-block-id="BR_C01_S05_V11_B01">एको नारायणः पूर्वमासीज्जायां स ऐच्छत । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V11_B01" data-verse="BR_C01_S05_V11" data-block-id="BR_C01_S05_V11_B01">एको नारायणः पूर्वमासीज्जायां स ऐच्छत । | ||
विद्यमानामपि सदा भोगार्थं पुरुषोत्तमः ॥ | विद्यमानामपि सदा भोगार्थं पुरुषोत्तमः ॥ | ||
नित्यत्वेऽप्युभयोर्देवोऽवियुक्तस्तु तया यदा । | नित्यत्वेऽप्युभयोर्देवोऽवियुक्तस्तु तया यदा । | ||
एक इत्युच्यते देव्या रममाणः सुतं विभुः ॥ | एक इत्युच्यते देव्या रममाणः सुतं विभुः ॥ | ||
ऐच्छद्ब्रह्मा ततो जज्ञे ततो देवांश्च सर्वशः । | ऐच्छद्ब्रह्मा ततो जज्ञे ततो देवांश्च सर्वशः । | ||
जाते पुत्रे वित्तमैच्छद्भूतान्यण्डं ततोऽभवत् ॥ | जाते पुत्रे वित्तमैच्छद्भूतान्यण्डं ततोऽभवत् ॥ | ||
अण्डस्यान्तस्त्विमे लोकाः कुर्यां कर्मेति चैच्छत । | अण्डस्यान्तस्त्विमे लोकाः कुर्यां कर्मेति चैच्छत । | ||
ततस्तु कृतवान् यज्ञं स्वस्मै स पुरुषोत्तमः ॥ | ततस्तु कृतवान् यज्ञं स्वस्मै स पुरुषोत्तमः ॥ | ||
आहुरात्मेति तं देवं पूर्णत्वाद्विष्णुमव्ययम् । | आहुरात्मेति तं देवं पूर्णत्वाद्विष्णुमव्ययम् । | ||
तस्मादद्यापि यः कामी स ह्येतावन्तमिच्छति ॥ | तस्मादद्यापि यः कामी स ह्येतावन्तमिच्छति ॥ | ||
दैवं वित्तं सुखाद्यं हि मित्राद्यं मानुषं तु यत् । | दैवं वित्तं सुखाद्यं हि मित्राद्यं मानुषं तु यत् । | ||
इदानीमपि तस्माद्धि कामयेदेवमेव तु ॥ | इदानीमपि तस्माद्धि कामयेदेवमेव तु ॥ | ||
यः कश्चित् पुरुषो वाऽपि तद्वैकल्यादकृत्स्नवान् । | यः कश्चित् पुरुषो वाऽपि तद्वैकल्यादकृत्स्नवान् । | ||
एकाकिनोऽप्यवैकल्यं यथैव स्यात् तथा शृणु ॥ | एकाकिनोऽप्यवैकल्यं यथैव स्यात् तथा शृणु ॥ | ||
स्वात्मनस्त्वपृथग्यत्तज्ज्ञानरूपं मनः परम् । | स्वात्मनस्त्वपृथग्यत्तज्ज्ञानरूपं मनः परम् । | ||
मुक्तावपि न हेयं यत्तत्स्वात्मेत्येव चिन्तयेत् ॥ | मुक्तावपि न हेयं यत्तत्स्वात्मेत्येव चिन्तयेत् ॥ | ||
जायां तु तादृशीं वाचं बलं तादृक्स्वमात्मजम् । | जायां तु तादृशीं वाचं बलं तादृक्स्वमात्मजम् । | ||
श्रोत्रं चक्षुश्च तादृग्यद्वित्तं दैवं च मानुषम् ॥ | श्रोत्रं चक्षुश्च तादृग्यद्वित्तं दैवं च मानुषम् ॥ | ||
एवम्भूतं चिन्तनं यत्तत्कर्मेत्येव चिन्तयेत् । | एवम्भूतं चिन्तनं यत्तत्कर्मेत्येव चिन्तयेत् । | ||
एतत्षट्कं च हरये सर्वेशाय समर्पयेत् ॥ | एतत्षट्कं च हरये सर्वेशाय समर्पयेत् ॥ | ||
एवमात्मा प्रिया पुत्रो वित्तं द्विविधमित्यपि । | एवमात्मा प्रिया पुत्रो वित्तं द्विविधमित्यपि । | ||
पञ्चभिः क्रियते यज्ञः पुरुषः पशुरेव च ॥ | पञ्चभिः क्रियते यज्ञः पुरुषः पशुरेव च ॥ | ||
मातापितृभ्यामन्नेन तयोः पूर्वेण कर्मणा । | मातापितृभ्यामन्नेन तयोः पूर्वेण कर्मणा । | ||
जन्यस्य कर्मणा चैव साध्यः पञ्चभिरेव तु ॥ | जन्यस्य कर्मणा चैव साध्यः पञ्चभिरेव तु ॥ | ||
एवं हि प्राणिनोऽन्येऽपि जायन्ते नात्र संशयः । | एवं हि प्राणिनोऽन्येऽपि जायन्ते नात्र संशयः । | ||
एतामुपासनां कुर्याद्यो ब्राह्मं पदमाप्य च ॥ | एतामुपासनां कुर्याद्यो ब्राह्मं पदमाप्य च ॥ | ||
सर्वस्यास्य पतिर्भूयाद्विष्णोरेव प्रसादतः । | सर्वस्यास्य पतिर्भूयाद्विष्णोरेव प्रसादतः । | ||
ब्राह्मे पदे त्वयोग्या ये ते देवपदमाप्नुयुः ॥ | ब्राह्मे पदे त्वयोग्या ये ते देवपदमाप्नुयुः ॥ | ||
तस्याप्ययोग्या लोकस्य भवेयुरधिकं प्रियाः । | तस्याप्ययोग्या लोकस्य भवेयुरधिकं प्रियाः । | ||
क्रमान्मुक्तिं व्रजेयुश्च केशवस्य प्रसादतः ॥ इति माहात्म्ये ।</div> | क्रमान्मुक्तिं व्रजेयुश्च केशवस्य प्रसादतः ॥ इति माहात्म्ये ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V11_B01" data-verse="BR_C01_S05_V11" data-block-id="BR_C01_S05_V11_B01">अविशेषेण ततोऽन्यत् स्यादितीच्छन्नपि न विन्देत् । ततोऽन्यस्याभावात् ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V11_B01" data-verse="BR_C01_S05_V11" data-block-id="BR_C01_S05_V11_B01">अविशेषेण ततोऽन्यत् स्यादितीच्छन्नपि न विन्देत् । ततोऽन्यस्याभावात् ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V11_B01" data-verse="BR_C01_S05_V11" data-block-id="BR_C01_S05_V11_B01">आत्मा मनश्चिन्तनं च शेमुषी बुद्धिरित्यपि । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V11_B01" data-verse="BR_C01_S05_V11" data-block-id="BR_C01_S05_V11_B01">आत्मा मनश्चिन्तनं च शेमुषी बुद्धिरित्यपि । | ||
एकार्थवाचका धीश्च मनीषा तप इत्यपि ॥ इति शब्दतत्त्वे ।</div> | एकार्थवाचका धीश्च मनीषा तप इत्यपि ॥ इति शब्दतत्त्वे ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V11_B01" data-verse="BR_C01_S05_V11" data-block-id="BR_C01_S05_V11_B01">सर्वाश्रयं च पितरं सर्वेषामधिकं गुणैः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V11_B01" data-verse="BR_C01_S05_V11" data-block-id="BR_C01_S05_V11_B01">सर्वाश्रयं च पितरं सर्वेषामधिकं गुणैः । | ||
अविदित्वा महत्पुण्यं कृत्वा न फलभाग् भवेत् ॥ | अविदित्वा महत्पुण्यं कृत्वा न फलभाग् भवेत् ॥ | ||
तथा ज्ञात्वा हरिं यस्तु कुर्यात् कर्म सदोदितम् । | तथा ज्ञात्वा हरिं यस्तु कुर्यात् कर्म सदोदितम् । | ||
अनन्तफलवान् स स्यात् प्राप्नोति च मनोगतम् ॥ इति बृहच्छ्रुतौ ।</div> | अनन्तफलवान् स स्यात् प्राप्नोति च मनोगतम् ॥ इति बृहच्छ्रुतौ ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V11_B01" data-verse="BR_C01_S05_V11" data-block-id="BR_C01_S05_V11_B01">परमात्मैव गृहस्थान्तर्यामित्वेन सर्वेषां लोक आश्रयः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V11_B01" data-verse="BR_C01_S05_V11" data-block-id="BR_C01_S05_V11_B01">परमात्मैव गृहस्थान्तर्यामित्वेन सर्वेषां लोक आश्रयः । | ||
गृहस्थान्तर्गतो विष्णुर्यज्ञैर्देवाश्रयो भवेत् । | गृहस्थान्तर्गतो विष्णुर्यज्ञैर्देवाश्रयो भवेत् । | ||
स्वाध्याये ऋषिसंस्मृत्या ऋषीणां च सदाश्रयः ॥ | स्वाध्याये ऋषिसंस्मृत्या ऋषीणां च सदाश्रयः ॥ | ||
स्वाध्यायाच्छ्राद्धतश्चैव पितॄणामन्नदानतः । | स्वाध्यायाच्छ्राद्धतश्चैव पितॄणामन्नदानतः । | ||
मनुष्यादेरतो वेत्ति य एवं सततं गृही ॥ | मनुष्यादेरतो वेत्ति य एवं सततं गृही ॥ | ||
स्वस्यान्तर्यामिणं विष्णुं सुरादीन् पूजयेत् तथा । | स्वस्यान्तर्यामिणं विष्णुं सुरादीन् पूजयेत् तथा । | ||
तस्याविनाशमिच्छन्ति स्वाश्रयस्य यथा सुराः ॥ | तस्याविनाशमिच्छन्ति स्वाश्रयस्य यथा सुराः ॥ | ||
तदेतत् सर्वशास्त्रेषु ऋषिसङ्घैर्विचारितम् ॥ इति नारायणश्रुतौ ।</div> | तदेतत् सर्वशास्त्रेषु ऋषिसङ्घैर्विचारितम् ॥ इति नारायणश्रुतौ ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V11_B01" data-verse="BR_C01_S05_V11" data-block-id="BR_C01_S05_V11_B01">नराणामाश्रया देवा न देवानां नराः क्वचित् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V11_B01" data-verse="BR_C01_S05_V11" data-block-id="BR_C01_S05_V11_B01">नराणामाश्रया देवा न देवानां नराः क्वचित् । | ||
नराणां च सुराणां च गतिरेको जनार्दनः ॥ इति च ।</div> | नराणां च सुराणां च गतिरेको जनार्दनः ॥ इति च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V11_B01" data-verse="BR_C01_S05_V11" data-block-id="BR_C01_S05_V11_B01">आत्मा ब्रह्मा ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V11_B01" data-verse="BR_C01_S05_V11" data-block-id="BR_C01_S05_V11_B01">आत्मा ब्रह्मा ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V11_B01" data-verse="BR_C01_S05_V11" data-block-id="BR_C01_S05_V11_B01">आत्मा तु जगतां ब्रह्मा तस्यात्मा भगवान् हरिः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S05_V11_B01" data-verse="BR_C01_S05_V11" data-block-id="BR_C01_S05_V11_B01">आत्मा तु जगतां ब्रह्मा तस्यात्मा भगवान् हरिः । | ||
स एव जातः प्रथमं वासुदेवाच्चतुर्मुखः ॥ | स एव जातः प्रथमं वासुदेवाच्चतुर्मुखः ॥ | ||
सोऽकामयत भार्या मे स्यात् पुत्रस्तदनन्तरम् । | सोऽकामयत भार्या मे स्यात् पुत्रस्तदनन्तरम् । | ||
ततो वित्तं मम स्याच्च कर्म कुर्यां ततो हरेः ॥ | ततो वित्तं मम स्याच्च कर्म कुर्यां ततो हरेः ॥ | ||
इति सोऽपि न तान् प्राप ततोऽपूर्णत्वमात्मनः । | इति सोऽपि न तान् प्राप ततोऽपूर्णत्वमात्मनः । | ||
मत्वा पूर्णत्वसिद्ध्यर्थं भार्यां वाचमकल्पयत् ॥ | मत्वा पूर्णत्वसिद्ध्यर्थं भार्यां वाचमकल्पयत् ॥ | ||
प्राणं पुत्रं तथा वित्तं चक्षुर्बाह्यमथान्तरम् । | प्राणं पुत्रं तथा वित्तं चक्षुर्बाह्यमथान्तरम् । | ||
ज्ञानाख्यं श्रोत्रमेवासौ कर्म स्वात्मानमेव तु ॥ | ज्ञानाख्यं श्रोत्रमेवासौ कर्म स्वात्मानमेव तु ॥ | ||
एवं स मानसे यज्ञे त्वयजत् केशवं विभुम् । | एवं स मानसे यज्ञे त्वयजत् केशवं विभुम् । | ||
ततोऽस्य वाचः सम्भूता भार्या तस्य सरस्वती ॥ | ततोऽस्य वाचः सम्भूता भार्या तस्य सरस्वती ॥ | ||
पुत्रः प्राणादभूर्द्वायुर्दिशो लोका हिरण्मयाः । | पुत्रः प्राणादभूर्द्वायुर्दिशो लोका हिरण्मयाः । | ||
तस्यापरोक्षतां यातो भगवान् पुरुषोत्तमः ॥ | तस्यापरोक्षतां यातो भगवान् पुरुषोत्तमः ॥ | ||
सर्वविद्या ददौ ताश्च श्रोत्रेण जगृहे विभुः । | सर्वविद्या ददौ ताश्च श्रोत्रेण जगृहे विभुः । | ||
आत्मना सर्वकर्माणि चकार भगवत्परः ॥ | आत्मना सर्वकर्माणि चकार भगवत्परः ॥ | ||
पुराऽऽसीन्मन एवास्य तेनेदं पञ्चकं विभुः । | पुराऽऽसीन्मन एवास्य तेनेदं पञ्चकं विभुः । | ||
अवाप कर्मपर्यन्तं देहान्तात् पञ्चकात् स्वयम् ॥ | अवाप कर्मपर्यन्तं देहान्तात् पञ्चकात् स्वयम् ॥ | ||
तस्मादद्यापि यो विद्वानुपास्ते पञ्चकं तथा । | तस्मादद्यापि यो विद्वानुपास्ते पञ्चकं तथा । | ||
विष्णूपकरणत्वेन स इदं सर्वमाप्स्यति ॥ | विष्णूपकरणत्वेन स इदं सर्वमाप्स्यति ॥ | ||
मुक्तिश्चान्ते भवत्यस्य पञ्चानां देवतां हरिम् । | मुक्तिश्चान्ते भवत्यस्य पञ्चानां देवतां हरिम् । | ||
नारायणं वासुदेवं तथा सङ्कर्षणं विभुम् ॥ | नारायणं वासुदेवं तथा सङ्कर्षणं विभुम् ॥ | ||
प्रद्युम्नं चानिरुद्धं च स्मरतो नित्यमेव तु । | प्रद्युम्नं चानिरुद्धं च स्मरतो नित्यमेव तु । | ||
सवनत्रयं तथा पूर्वमुत्तरं चेति पञ्चकम् ॥ | सवनत्रयं तथा पूर्वमुत्तरं चेति पञ्चकम् ॥ | ||
यज्ञे मध्यं शिरः पक्षौ पुच्छं पशुषु पूरुषे । | यज्ञे मध्यं शिरः पक्षौ पुच्छं पशुषु पूरुषे । | ||
चतुर्दिशं तथा मध्यमिति सर्वत्र पञ्चकम् ॥ इति च ॥</div> | चतुर्दिशं तथा मध्यमिति सर्वत्र पञ्चकम् ॥ इति च ॥</div> | ||
| Line 1,622: | Line 1,622: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S06_V09" data-block-id="bhashya-BR_C01_S06_V09"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S06_V09" data-block-id="bhashya-BR_C01_S06_V09"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S06_V_B01" data-verse="BR_C01_S06_V09" data-block-id="BR_C01_S06_V_B01">सप्तान्नानि यदा विष्णुः परमः पुरुषो विभुः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S06_V_B01" data-verse="BR_C01_S06_V09" data-block-id="BR_C01_S06_V_B01">सप्तान्नानि यदा विष्णुः परमः पुरुषो विभुः । | ||
ससर्ज तेषां स्वार्थानि चकार त्रीणि केशवः ॥ | ससर्ज तेषां स्वार्थानि चकार त्रीणि केशवः ॥ | ||
मनो वाचं तथा प्राणं तस्मात् तैस्तुष्टिमेति सः । | मनो वाचं तथा प्राणं तस्मात् तैस्तुष्टिमेति सः । | ||
तस्मात् तद्भक्तिकामः स्यात् सङ्कल्पं तत्कृतिं प्रति ॥ | तस्मात् तद्भक्तिकामः स्यात् सङ्कल्पं तत्कृतिं प्रति ॥ | ||
कुर्यात् तद्वेदनेच्छां च श्रद्धां तस्य गुणोन्नतौ । | कुर्यात् तद्वेदनेच्छां च श्रद्धां तस्य गुणोन्नतौ । | ||
अश्रद्धामन्यसाम्ये वाऽप्यन्येषामुन्नतौ ततः ॥ | अश्रद्धामन्यसाम्ये वाऽप्यन्येषामुन्नतौ ततः ॥ | ||
अन्येषां तत्स्वरूपत्वे प्राकृतत्वादिकेऽस्य च । | अन्येषां तत्स्वरूपत्वे प्राकृतत्वादिकेऽस्य च । | ||
धृतिं तन्निन्दिवागादौ प्राप्ते तत्रैव चाधृतिम् ॥ | धृतिं तन्निन्दिवागादौ प्राप्ते तत्रैव चाधृतिम् ॥ | ||
तन्मतस्य विसर्गार्थे ह्रियं तद्भक्तिवर्जने । | तन्मतस्य विसर्गार्थे ह्रियं तद्भक्तिवर्जने । | ||
तद्विवेके धियं चैव तदज्ञाने भियं तथा ॥ | तद्विवेके धियं चैव तदज्ञाने भियं तथा ॥ | ||
वाचं नित्यं तद्गुणोक्तौ प्राणं तत्कर्मणि स्फुटम् । | वाचं नित्यं तद्गुणोक्तौ प्राणं तत्कर्मणि स्फुटम् । | ||
तदन्यकर्मसन्त्यागे चापानं व्यानमस्य च ॥ | तदन्यकर्मसन्त्यागे चापानं व्यानमस्य च ॥ | ||
विरोधिनां निरासित्वेऽथोदानं योगधारणे । | विरोधिनां निरासित्वेऽथोदानं योगधारणे । | ||
मनोवागादीन्द्रियाणां समानं नियमेऽत्र तु ॥ | मनोवागादीन्द्रियाणां समानं नियमेऽत्र तु ॥ | ||
अन्नमुक्तेषु सुस्थैर्ये नरः कुर्यात् सदैव हि । | अन्नमुक्तेषु सुस्थैर्ये नरः कुर्यात् सदैव हि । | ||
अनेकगोचरेच्छा स्यात् काम एकाश्रये स्थितः ॥ | अनेकगोचरेच्छा स्यात् काम एकाश्रये स्थितः ॥ | ||
प्राणः प्रवृत्तिहेतुः स्यादपानस्तु निवर्तने । | प्राणः प्रवृत्तिहेतुः स्यादपानस्तु निवर्तने । | ||
बलकर्मा तथा व्यान उदानो योगकर्मकृत् ॥ | बलकर्मा तथा व्यान उदानो योगकर्मकृत् ॥ | ||
देहेन्द्रियमनोनेता समानो नः स्थितिप्रदः । | देहेन्द्रियमनोनेता समानो नः स्थितिप्रदः । | ||
मनोवाक्प्राणसान्निध्यप्राधान्याज्जीव उन्नतिः ॥ | मनोवाक्प्राणसान्निध्यप्राधान्याज्जीव उन्नतिः ॥ | ||
मनोवाक्प्राणरूपोऽसौ भगवान् पुरुषोत्तमः । | मनोवाक्प्राणरूपोऽसौ भगवान् पुरुषोत्तमः । | ||
मनोवाक्प्राणतस्तस्य जाता अन्येऽभिमानिनः ॥ | मनोवाक्प्राणतस्तस्य जाता अन्येऽभिमानिनः ॥ | ||
ब्रह्मा सरस्वती वायुर्मनआद्यभिमानिनः । | ब्रह्मा सरस्वती वायुर्मनआद्यभिमानिनः । | ||
सर्वस्यान्तः स्थितं विष्णुमायत्ता वाग्घि नः सदा ॥ | सर्वस्यान्तः स्थितं विष्णुमायत्ता वाग्घि नः सदा ॥ | ||
सर्ववाचश्च घोषाश्च विष्णोर्नामेति कीर्तिताः । | सर्ववाचश्च घोषाश्च विष्णोर्नामेति कीर्तिताः । | ||
तज्ज्ञानां तत्फलं च स्यादज्ञानां तत्फलं न तु ॥ | तज्ज्ञानां तत्फलं च स्यादज्ञानां तत्फलं न तु ॥ | ||
सर्वेन्द्रियगतं ज्ञानं मनआयत्तमीरितम् । | सर्वेन्द्रियगतं ज्ञानं मनआयत्तमीरितम् । | ||
पृष्टे स्पृष्टोऽप्यनेनाहं स्पृष्ट इत्येव वेत्त्यतः ॥ | पृष्टे स्पृष्टोऽप्यनेनाहं स्पृष्ट इत्येव वेत्त्यतः ॥ | ||
मनस्यव्याकुलेऽन्यत्र नैव वेत्ति कथञ्चन ॥</div> | मनस्यव्याकुलेऽन्यत्र नैव वेत्ति कथञ्चन ॥</div> | ||
| Line 1,678: | Line 1,678: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S06_V19" data-block-id="bhashya-BR_C01_S06_V19"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S06_V19" data-block-id="bhashya-BR_C01_S06_V19"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S06_V19_B01" data-verse="BR_C01_S06_V19" data-block-id="BR_C01_S06_V19_B01">द्युपृथिव्यग्निसूर्यापां सोमस्याप्यभिमानिनः ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S06_V19_B01" data-verse="BR_C01_S06_V19" data-block-id="BR_C01_S06_V19_B01">द्युपृथिव्यग्निसूर्यापां सोमस्याप्यभिमानिनः ॥ | ||
स इन्द्रः परमैश्वर्यादशत्रुः समवर्जनात् । | स इन्द्रः परमैश्वर्यादशत्रुः समवर्जनात् । | ||
वायुरेते समा व्याप्तौ ब्रह्मेरौ गुणतोऽधिकौ ॥ | वायुरेते समा व्याप्तौ ब्रह्मेरौ गुणतोऽधिकौ ॥ | ||
अनन्ताश्च गुणा ह्येषामन्यजीवव्यपेक्षया । | अनन्ताश्च गुणा ह्येषामन्यजीवव्यपेक्षया । | ||
तेभ्योऽप्यनन्ता विष्णोस्तु तेषामेवमुपासकः ॥ | तेभ्योऽप्यनन्ता विष्णोस्तु तेषामेवमुपासकः ॥ | ||
नित्यलोकोपभोगी स्यादनित्यस्यान्यथा भवेत् ।</div> | नित्यलोकोपभोगी स्यादनित्यस्यान्यथा भवेत् ।</div> | ||
| Line 1,691: | Line 1,691: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S06_V21" data-block-id="bhashya-BR_C01_S06_V21"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S06_V21" data-block-id="bhashya-BR_C01_S06_V21"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S06_V21_B01" data-verse="BR_C01_S06_V21" data-block-id="BR_C01_S06_V21_B01">वायुः प्रजापतिः सोऽसौ चन्द्रसंस्थो विशेषतः ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S06_V21_B01" data-verse="BR_C01_S06_V21" data-block-id="BR_C01_S06_V21_B01">वायुः प्रजापतिः सोऽसौ चन्द्रसंस्थो विशेषतः ॥ | ||
रात्रौ रात्रौ क्षयादस्य पूरणाद् रात्रिनामकाः । | रात्रौ रात्रौ क्षयादस्य पूरणाद् रात्रिनामकाः । | ||
कलाः पञ्चदश प्रोक्ता ध्रुवैवास्य तु षोडशी ॥ | कलाः पञ्चदश प्रोक्ता ध्रुवैवास्य तु षोडशी ॥ | ||
अकलोऽपि स चन्द्रस्य कलाभिः प्रोच्यते तथा । | अकलोऽपि स चन्द्रस्य कलाभिः प्रोच्यते तथा । | ||
सोऽमावास्यां यतो रात्रौ प्राणभृत्सु व्यवस्थितः ॥ | सोऽमावास्यां यतो रात्रौ प्राणभृत्सु व्यवस्थितः ॥ | ||
कल्यावेशादल्पदोषः कृकलासवधोऽपि सन् । | कल्यावेशादल्पदोषः कृकलासवधोऽपि सन् । | ||
तस्यां रात्रौ महान् दोषो देवतावेशतो भवेत् ॥ | तस्यां रात्रौ महान् दोषो देवतावेशतो भवेत् ॥ | ||
वायुः संवत्सरः प्रोक्तो वत्सो विष्णोरसौ यतः । | वायुः संवत्सरः प्रोक्तो वत्सो विष्णोरसौ यतः । | ||
सम्यगेव रतिं याति .</div> | सम्यगेव रतिं याति .</div> | ||
| Line 1,705: | Line 1,705: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S06_V22" data-block-id="bhashya-BR_C01_S06_V22"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S06_V22" data-block-id="bhashya-BR_C01_S06_V22"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S06_V22_B01" data-verse="BR_C01_S06_V22" data-block-id="BR_C01_S06_V22_B01">....................... स एवं विदुषि स्थितः ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S06_V22_B01" data-verse="BR_C01_S06_V22" data-block-id="BR_C01_S06_V22_B01">....................... स एवं विदुषि स्थितः ॥ | ||
अध्रुवास्तु कला यद्वत् सौम्यस्तस्य तथा धनम् । | अध्रुवास्तु कला यद्वत् सौम्यस्तस्य तथा धनम् । | ||
आगमापायवत्त्वात् तु ध्रुवावद्देह उच्यते ॥ | आगमापायवत्त्वात् तु ध्रुवावद्देह उच्यते ॥ | ||
नाभिस्थानं शरीरं तु चक्रस्य प्रधिवद्धनम् । | नाभिस्थानं शरीरं तु चक्रस्य प्रधिवद्धनम् । | ||
सर्वस्वविजयेऽप्यस्मात् प्रधिमात्रं हि गच्छति ॥ | सर्वस्वविजयेऽप्यस्मात् प्रधिमात्रं हि गच्छति ॥ | ||
एवं महागुणान् देवानेवं यो वेद पूरुषः । | एवं महागुणान् देवानेवं यो वेद पूरुषः । | ||
न चैभ्योऽतिप्रियः कश्चिद्विष्णोरस्ति कदाचन ॥ | न चैभ्योऽतिप्रियः कश्चिद्विष्णोरस्ति कदाचन ॥ | ||
चतुर्थं भोज्यमेवान्नं सर्वसाधारणं स्मृतम् । | चतुर्थं भोज्यमेवान्नं सर्वसाधारणं स्मृतम् । | ||
आत्मनोऽतिसमीपत्वं तस्य योऽन्नस्य मन्यते ॥ | आत्मनोऽतिसमीपत्वं तस्य योऽन्नस्य मन्यते ॥ | ||
अक्षयं पापमस्य स्याद्देवब्रह्मस्वहारिणः । | अक्षयं पापमस्य स्याद्देवब्रह्मस्वहारिणः । | ||
तदेवमन्त्रयुक्तत्वाद् बलिहोमात्मना द्वयम् ॥ | तदेवमन्त्रयुक्तत्वाद् बलिहोमात्मना द्वयम् ॥ | ||
देवानां प्रददौ विष्णुस्तस्मान्नैवेच्छया यजेत् । | देवानां प्रददौ विष्णुस्तस्मान्नैवेच्छया यजेत् । | ||
यदीच्छया यजेत् तेषामपहर्ता भविष्यति ॥ | यदीच्छया यजेत् तेषामपहर्ता भविष्यति ॥ | ||
देवस्वं तेन येनैव काम्यार्थं विनियोजितम् । | देवस्वं तेन येनैव काम्यार्थं विनियोजितम् । | ||
परकीयेन वित्तेन तस्मिन् विनिमये यथा ॥ | परकीयेन वित्तेन तस्मिन् विनिमये यथा ॥ | ||
चतुष्पाद्भ्यो द्विपद्भ्यश्च पशुभ्यः पयआत्मकम् । | चतुष्पाद्भ्यो द्विपद्भ्यश्च पशुभ्यः पयआत्मकम् । | ||
प्रायच्छत् सप्तमान्नं स गोक्षीरं मुख्यमत्र च ॥ | प्रायच्छत् सप्तमान्नं स गोक्षीरं मुख्यमत्र च ॥ | ||
आत्मने चैव देवानां तद्धोमार्थं प्रकल्पितम् । | आत्मने चैव देवानां तद्धोमार्थं प्रकल्पितम् । | ||
संवत्सरं गोपयसा येन होमो हरेः कृतः ॥ | संवत्सरं गोपयसा येन होमो हरेः कृतः ॥ | ||
भगवत्तत्त्वविदुषा तस्य मुक्तिर्न संशयः । | भगवत्तत्त्वविदुषा तस्य मुक्तिर्न संशयः । | ||
अदृष्टभगवद्रूपस्यैतद्दर्शनकारणम् ॥ | अदृष्टभगवद्रूपस्यैतद्दर्शनकारणम् ॥ | ||
भगवद्दृष्टिपूतस्तु विना होमेन मुच्यते । | भगवद्दृष्टिपूतस्तु विना होमेन मुच्यते । | ||
सप्तान्नसृष्टितत्त्वज्ञस्त्वेकहोमेन मुच्यते ॥ | सप्तान्नसृष्टितत्त्वज्ञस्त्वेकहोमेन मुच्यते ॥ | ||
विशेषज्ञो यतः सोऽयं भगवत्तत्त्ववेदने । | विशेषज्ञो यतः सोऽयं भगवत्तत्त्ववेदने । | ||
को नाम भगवान् विष्णुः परमानन्दरूपतः ॥ | को नाम भगवान् विष्णुः परमानन्दरूपतः ॥ | ||
प्राणिनां कर्मभिश्चैव स्वेच्छया च पुनः पुनः । | प्राणिनां कर्मभिश्चैव स्वेच्छया च पुनः पुनः । | ||
सप्तान्नं सृजते यस्मादन्नानामक्षयस्ततः ॥ | सप्तान्नं सृजते यस्मादन्नानामक्षयस्ततः ॥ | ||
तस्मादक्षितिनामासौ भगवान् पुरुषोत्तमः । | तस्मादक्षितिनामासौ भगवान् पुरुषोत्तमः । | ||
य एवमक्षितिं वेद भगवन्तं सनातनम् ॥ | य एवमक्षितिं वेद भगवन्तं सनातनम् ॥ | ||
अप्रयत्नेन भोगाः स्युर्यथेष्टास्तस्य सर्वदा । | अप्रयत्नेन भोगाः स्युर्यथेष्टास्तस्य सर्वदा । | ||
सप्तान्नोपासनं यस्माद्देवानां योग्यमुत्तमम् ॥ | सप्तान्नोपासनं यस्माद्देवानां योग्यमुत्तमम् ॥ | ||
तस्माद्देवत्वमाप्नोति योग्यो देवपदस्य यः । | तस्माद्देवत्वमाप्नोति योग्यो देवपदस्य यः । | ||
ऊर्जं देवान्नमुद्दिष्टं ऊर्जितास्तु गुणास्तथा ॥ | ऊर्जं देवान्नमुद्दिष्टं ऊर्जितास्तु गुणास्तथा ॥ | ||
तदप्याप्नोति न नरा योग्या एतदुपासते । | तदप्याप्नोति न नरा योग्या एतदुपासते । | ||
ज्ञानमात्रेण देवानां सामीप्यं प्राप्नुवन्ति ते ॥ | ज्ञानमात्रेण देवानां सामीप्यं प्राप्नुवन्ति ते ॥ | ||
इति नारायणीये ॥</div> | इति नारायणीये ॥</div> | ||
| Line 1,750: | Line 1,750: | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S06_V24_B01" data-verse="BR_C01_S06_V24" data-block-id="BR_C01_S06_V24_B01">ब्रह्मेति वेदः । स्वाध्यायादिकर्तृत्वात् पुत्रस्त्वं ब्रह्मेत्याद्युच्यते । आत्मा भवति व्यापको भवति ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S06_V24_B01" data-verse="BR_C01_S06_V24" data-block-id="BR_C01_S06_V24_B01">ब्रह्मेति वेदः । स्वाध्यायादिकर्तृत्वात् पुत्रस्त्वं ब्रह्मेत्याद्युच्यते । आत्मा भवति व्यापको भवति ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S06_V24_B01" data-verse="BR_C01_S06_V24" data-block-id="BR_C01_S06_V24_B01">पुनः पुनः कर्मकृतिर्मानुष्यजय उच्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S06_V24_B01" data-verse="BR_C01_S06_V24" data-block-id="BR_C01_S06_V24_B01">पुनः पुनः कर्मकृतिर्मानुष्यजय उच्यते । | ||
जन्मान्तरं विना नैव कर्मणा तत्तु युज्यते ॥ | जन्मान्तरं विना नैव कर्मणा तत्तु युज्यते ॥ | ||
पुत्रेण विद्यया नित्यमेकैकेनापि युज्यते । | पुत्रेण विद्यया नित्यमेकैकेनापि युज्यते । | ||
उभाभ्यां किमु वक्तव्यमष्टभागफलं सुतात् ॥ | उभाभ्यां किमु वक्तव्यमष्टभागफलं सुतात् ॥ | ||
विद्यया त्वर्धमाप्नोति सर्वं सप्तान्नविल्लभेत् । | विद्यया त्वर्धमाप्नोति सर्वं सप्तान्नविल्लभेत् । | ||
पुत्रमाविश्य सामर्थ्यान्मुच्यतेऽच्छिद्रकर्मणः ॥ | पुत्रमाविश्य सामर्थ्यान्मुच्यतेऽच्छिद्रकर्मणः ॥ | ||
अक्ष्णं पुदिति च च्छिद्रं पुत्रस्तत्त्राणको भवेत् ।</div> | अक्ष्णं पुदिति च च्छिद्रं पुत्रस्तत्त्राणको भवेत् ।</div> | ||
| Line 1,766: | Line 1,766: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S06_V27" data-block-id="bhashya-BR_C01_S06_V27"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S06_V27" data-block-id="bhashya-BR_C01_S06_V27"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S06_V27_B01" data-verse="BR_C01_S06_V27" data-block-id="BR_C01_S06_V27_B01">पृथिव्यादिस्थिता देवाः सरस्वत्यादिकास्त्रयः ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S06_V27_B01" data-verse="BR_C01_S06_V27" data-block-id="BR_C01_S06_V27_B01">पृथिव्यादिस्थिता देवाः सरस्वत्यादिकास्त्रयः ॥ | ||
अधिकावेशतो देवेष्वतो देवा इति स्मृताः । | अधिकावेशतो देवेष्वतो देवा इति स्मृताः । | ||
यदावेशात् सर्वमुक्तं सत्यं देवी तु वाघ्धि सा ॥ | यदावेशात् सर्वमुक्तं सत्यं देवी तु वाघ्धि सा ॥ | ||
यदावेशान्न दुःखी स्यादानन्दी दैवतं मनः । | यदावेशान्न दुःखी स्यादानन्दी दैवतं मनः । | ||
यदावेशात् सर्वकार्येष्वम्लानः प्राण एव सः ॥ | यदावेशात् सर्वकार्येष्वम्लानः प्राण एव सः ॥ | ||
सर्वसामर्थ्ययुक्तः स्यान्न म्रियेत कदाचन । | सर्वसामर्थ्ययुक्तः स्यान्न म्रियेत कदाचन । | ||
एवं सप्तान्नविन्मुक्तस्त्रिभिराविष्ट एव तु ॥ | एवं सप्तान्नविन्मुक्तस्त्रिभिराविष्ट एव तु ॥ | ||
सर्वेषु व्याप्तिमन्वेति न दुःखी प्राणिषु स्थितेः । | सर्वेषु व्याप्तिमन्वेति न दुःखी प्राणिषु स्थितेः । | ||
सप्तान्नोपासनायोग्या देवा एकान्ततो हि यत् ॥ | सप्तान्नोपासनायोग्या देवा एकान्ततो हि यत् ॥ | ||
देवांश्च पापं नाप्नोति तस्मात् पापं न तस्य तु । | देवांश्च पापं नाप्नोति तस्मात् पापं न तस्य तु । | ||
देवा मनुष्यतामंशैराप्ता ये पुत्रतः फलम् ॥ | देवा मनुष्यतामंशैराप्ता ये पुत्रतः फलम् ॥ | ||
स्यात् तेषामेव चामुक्तेर्मुक्तानां न तु किञ्चन । | स्यात् तेषामेव चामुक्तेर्मुक्तानां न तु किञ्चन । | ||
मुक्तानां देववागादेरावेशः सम्प्रकीर्तितः ॥ | मुक्तानां देववागादेरावेशः सम्प्रकीर्तितः ॥ | ||
प्राणज्ञानं यथाऽवन्ति रहस्यमिति सर्वदा । | प्राणज्ञानं यथाऽवन्ति रहस्यमिति सर्वदा । | ||
एवं मुक्तस्वरूपं चाप्यवन्त्येव रहस्यतः ॥</div> | एवं मुक्तस्वरूपं चाप्यवन्त्येव रहस्यतः ॥</div> | ||
| Line 1,790: | Line 1,790: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S06_V30" data-block-id="bhashya-BR_C01_S06_V30"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S06_V30" data-block-id="bhashya-BR_C01_S06_V30"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S06_V30_B01" data-verse="BR_C01_S06_V30" data-block-id="BR_C01_S06_V30_B01">उत्तमः सर्वदेवेषु प्राण एव हरेरनु । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S06_V30_B01" data-verse="BR_C01_S06_V30" data-block-id="BR_C01_S06_V30_B01">उत्तमः सर्वदेवेषु प्राण एव हरेरनु । | ||
चतुर्मुखस्य प्राणस्य न विशेषोऽस्ति कश्चन ॥ | चतुर्मुखस्य प्राणस्य न विशेषोऽस्ति कश्चन ॥ | ||
तस्माद् विष्णोर्व्रतस्यानु नित्यं प्राणव्रतं चरेत् । | तस्माद् विष्णोर्व्रतस्यानु नित्यं प्राणव्रतं चरेत् । | ||
हंसोपास्तिः श्वासरूपे तयोर्व्रतमुदीरितम् ॥ | हंसोपास्तिः श्वासरूपे तयोर्व्रतमुदीरितम् ॥ | ||
हंसरूपी हि तौ देवौ श्वसोच्छ्वासप्रवर्तकौ । | हंसरूपी हि तौ देवौ श्वसोच्छ्वासप्रवर्तकौ । | ||
तस्मात् प्राण्यादपान्याच्च सद्रूपं संस्मरन् सदा ॥ | तस्मात् प्राण्यादपान्याच्च सद्रूपं संस्मरन् सदा ॥ | ||
नान्यस्योपासनं कुर्यात् तद्भृत्यत्वं विना क्वचित् । | नान्यस्योपासनं कुर्यात् तद्भृत्यत्वं विना क्वचित् । | ||
इन्द्रियाणि ससर्जादौ वासुदेवः प्रजापतिः ॥ | इन्द्रियाणि ससर्जादौ वासुदेवः प्रजापतिः ॥ | ||
अध्यात्ममिन्द्रियाण्याहुरधिदैवं तु देवताः । | अध्यात्ममिन्द्रियाण्याहुरधिदैवं तु देवताः । | ||
अध्यात्ममग्निर्वाङ्ग्नामा चक्षुरादित्य उच्यते ॥ | अध्यात्ममग्निर्वाङ्ग्नामा चक्षुरादित्य उच्यते ॥ | ||
श्रोत्रं तु चन्द्रमा नाम मनः स्थूलं तु वासवः । | श्रोत्रं तु चन्द्रमा नाम मनः स्थूलं तु वासवः । | ||
येन यज्ञादिकं कुर्याच्छेषरुद्रविपास्तथा ॥ | येन यज्ञादिकं कुर्याच्छेषरुद्रविपास्तथा ॥ | ||
मनः सूक्ष्मं ज्ञानयोग्यं शेषो व्याख्यानगोचरम् । | मनः सूक्ष्मं ज्ञानयोग्यं शेषो व्याख्यानगोचरम् । | ||
रुद्रस्तु मननाख्यं च गरुडो ध्यानगोचरम् ॥ | रुद्रस्तु मननाख्यं च गरुडो ध्यानगोचरम् ॥ | ||
वायुः प्राण इति प्रोक्तो येन सर्वं नियम्यते । | वायुः प्राण इति प्रोक्तो येन सर्वं नियम्यते । | ||
त एते भगवत्सृष्टा व्यूदिरेऽध्यात्मसंस्थिताः ॥ | त एते भगवत्सृष्टा व्यूदिरेऽध्यात्मसंस्थिताः ॥ | ||
अधिदैवे ज्वलत्कर्मा वह्निः सूर्यस्तु तापकः । | अधिदैवे ज्वलत्कर्मा वह्निः सूर्यस्तु तापकः । | ||
सोमः कान्तौ वृष्टिकर्मा वासवः शेष एव तु ॥ | सोमः कान्तौ वृष्टिकर्मा वासवः शेष एव तु ॥ | ||
पञ्चरात्रप्रवृत्तीशो रुद्रस्तत्स्थक्रियापरः । | पञ्चरात्रप्रवृत्तीशो रुद्रस्तत्स्थक्रियापरः । | ||
सर्वप्रवर्तको वायुर्ज्ञानमोक्षप्रदस्तथा ॥ | सर्वप्रवर्तको वायुर्ज्ञानमोक्षप्रदस्तथा ॥ | ||
वेदप्रवृत्तिकृद्धीन्द्रस्तेऽधिदैवे च पस्पृधुः । | वेदप्रवृत्तिकृद्धीन्द्रस्तेऽधिदैवे च पस्पृधुः । | ||
अहं श्रेयानहं श्रेयानिति तानब्रवीद्धरिः ॥ | अहं श्रेयानहं श्रेयानिति तानब्रवीद्धरिः ॥ | ||
स्वकर्म यस्त्वविश्रान्तं कुर्याच्छ्रेयान् स वः स्मृतः । | स्वकर्म यस्त्वविश्रान्तं कुर्याच्छ्रेयान् स वः स्मृतः । | ||
इति श्रुत्वा ततश्चक्रुः कर्म स्वं स्वमनारतम् ॥॥ | इति श्रुत्वा ततश्चक्रुः कर्म स्वं स्वमनारतम् ॥॥ | ||
तानेताञ्छ्रमरूपेण प्राप ब्रह्मा प्रजापतिः । | तानेताञ्छ्रमरूपेण प्राप ब्रह्मा प्रजापतिः । | ||
श्रान्ताः स्वं भगवत्कर्म न शेकुः सर्वदेवताः ॥ | श्रान्ताः स्वं भगवत्कर्म न शेकुः सर्वदेवताः ॥ | ||
वायुं तु समशक्तित्वान्नाप ब्रह्मा प्रजापतिः । | वायुं तु समशक्तित्वान्नाप ब्रह्मा प्रजापतिः । | ||
तेनासौ भगवत्कर्म सर्वं च कृतवान् सदा ॥ | तेनासौ भगवत्कर्म सर्वं च कृतवान् सदा ॥ | ||
श्रमात् पापात्मको मृत्युर्भगवत्कर्मवर्जनात् । | श्रमात् पापात्मको मृत्युर्भगवत्कर्मवर्जनात् । | ||
अन्यान् देवानवापाशु नैव वायुं कदाचन ॥॥ | अन्यान् देवानवापाशु नैव वायुं कदाचन ॥॥ | ||
ते वायुं ज्ञानमैच्छन्त श्रेष्ठोऽयमिति निश्चिताः । | ते वायुं ज्ञानमैच्छन्त श्रेष्ठोऽयमिति निश्चिताः । | ||
तं ज्ञात्वा तेन चाविष्टास्तद्भृत्यत्वमुपागताः ॥ | तं ज्ञात्वा तेन चाविष्टास्तद्भृत्यत्वमुपागताः ॥ | ||
तस्मात् प्राणाश्च मरुत इत्येषां नाम संस्थितम् । | तस्मात् प्राणाश्च मरुत इत्येषां नाम संस्थितम् । | ||
वायोर्देवा हि जायन्ते लयमेष्यन्ति तत्र च ॥ | वायोर्देवा हि जायन्ते लयमेष्यन्ति तत्र च ॥ | ||
तस्मान्नित्यं तद्व्रताश्च तद्व्रतोऽतो भवेत् सदा । | तस्मान्नित्यं तद्व्रताश्च तद्व्रतोऽतो भवेत् सदा । | ||
अन्यदेवव्रतारम्भं यदि कुर्यात् समापयेत् ॥ | अन्यदेवव्रतारम्भं यदि कुर्यात् समापयेत् ॥ | ||
तेनासौ वायुना साकं भगवन्तमुपेष्यति ॥ इति नारायणश्रुतौ ।</div> | तेनासौ वायुना साकं भगवन्तमुपेष्यति ॥ इति नारायणश्रुतौ ।</div> | ||
| Line 1,846: | Line 1,846: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S07_V03" data-block-id="bhashya-BR_C01_S07_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S07_V03" data-block-id="bhashya-BR_C01_S07_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S07_V03_B01" data-verse="BR_C01_S07_V03" data-block-id="BR_C01_S07_V03_B01">सहैव माति जानातीति समम् । आत्मा प्राणः । नामरूपयोरपि प्राणाधीनत्वादेकमित्युच्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S07_V03_B01" data-verse="BR_C01_S07_V03" data-block-id="BR_C01_S07_V03_B01">सहैव माति जानातीति समम् । आत्मा प्राणः । नामरूपयोरपि प्राणाधीनत्वादेकमित्युच्यते । | ||
प्राणो वायुरिति प्रोक्तस्तत्पत्नी नाम भारती । | प्राणो वायुरिति प्रोक्तस्तत्पत्नी नाम भारती । | ||
रूपं तु तत्सुतो रुद्रो वशे प्राणस्य तद्द्वयम् ॥ | रूपं तु तत्सुतो रुद्रो वशे प्राणस्य तद्द्वयम् ॥ | ||
अमृतो वायुरुद्दिष्टो नित्यज्ञानात्मकत्वतः । | अमृतो वायुरुद्दिष्टो नित्यज्ञानात्मकत्वतः । | ||
सत्यं यथार्थवक्तृत्वाद्भारती रुद्र एव च ॥ इति ।</div> | सत्यं यथार्थवक्तृत्वाद्भारती रुद्र एव च ॥ इति ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S07_V03_B02" data-verse="BR_C01_S07_V03" data-block-id="BR_C01_S07_V03_B02">रुद्रं वेदेषु च प्राणः प्रविष्टश्छादितः सदा । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C01_S07_V03_B02" data-verse="BR_C01_S07_V03" data-block-id="BR_C01_S07_V03_B02">रुद्रं वेदेषु च प्राणः प्रविष्टश्छादितः सदा । | ||
सत्य इत्युच्यते नित्यं स्वरूपेणामृतः स्मृतः ॥ इति च ।</div> | सत्य इत्युच्यते नित्यं स्वरूपेणामृतः स्मृतः ॥ इति च ।</div> | ||
| Line 1,945: | Line 1,945: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S01_V20" data-block-id="bhashya-BR_C02_S01_V20"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S01_V20" data-block-id="bhashya-BR_C02_S01_V20"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S01_V20_B01" data-verse="BR_C02_S01_V20" data-block-id="BR_C02_S01_V20_B01">आदित्यचन्द्रविद्युत्सु भूतेष्वादर्श एव च । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S01_V20_B01" data-verse="BR_C02_S01_V20" data-block-id="BR_C02_S01_V20_B01">आदित्यचन्द्रविद्युत्सु भूतेष्वादर्श एव च । | ||
गच्छत्पाश्चात्यशब्देन चक्षुश्छायागतं तथा ॥ | गच्छत्पाश्चात्यशब्देन चक्षुश्छायागतं तथा ॥ | ||
हिरण्यगर्भसंस्थं च सदोपास्य हरिं परम् । | हिरण्यगर्भसंस्थं च सदोपास्य हरिं परम् । | ||
तद्देवसार्ष्णितामेत्य हृद्युपास्य हरिं पुनः ॥ | तद्देवसार्ष्णितामेत्य हृद्युपास्य हरिं पुनः ॥ | ||
मुक्तिमेत्यथ यो बाह्यान् मुक्तिमेष्यति सोऽपि तु । | मुक्तिमेत्यथ यो बाह्यान् मुक्तिमेष्यति सोऽपि तु । | ||
हृदि किञ्चिदुपास्यैव विष्णुं मुक्तिमनुव्रजेत् ॥ | हृदि किञ्चिदुपास्यैव विष्णुं मुक्तिमनुव्रजेत् ॥ | ||
यानि सूर्यादिनामानि विष्णोस्तानि न संशयः । | यानि सूर्यादिनामानि विष्णोस्तानि न संशयः । | ||
तदुक्तान्येव सूर्यादिराकृष्यैवोपचारतः ॥ | तदुक्तान्येव सूर्यादिराकृष्यैवोपचारतः ॥ | ||
विशेषेण तु सम्बन्धो यतः स्वहृदि संस्थिते । | विशेषेण तु सम्बन्धो यतः स्वहृदि संस्थिते । | ||
जीवस्यातो न सोमादिनाम्नाऽऽहूतो हरिः परः ॥ | जीवस्यातो न सोमादिनाम्नाऽऽहूतो हरिः परः ॥ | ||
जीवं च वारयेत् तत्र यदा विष्णुः सनातनः । | जीवं च वारयेत् तत्र यदा विष्णुः सनातनः । | ||
स्वप्नं पश्यति जीवोऽयं यदा विज्ञानरूपिणम् ॥ | स्वप्नं पश्यति जीवोऽयं यदा विज्ञानरूपिणम् ॥ | ||
सुषुम्नासंस्थितं विष्णुमेति तत्सुप्तिमेष्यति । | सुषुम्नासंस्थितं विष्णुमेति तत्सुप्तिमेष्यति । | ||
सम्यग्ज्ञानमयाद्विष्णोरुत्थानं चाप्ययं व्रजेत् ॥ | सम्यग्ज्ञानमयाद्विष्णोरुत्थानं चाप्ययं व्रजेत् ॥ | ||
प्राणानां चैव लोकानां देवानां प्राणिनामपि । | प्राणानां चैव लोकानां देवानां प्राणिनामपि । | ||
सत्यसत्यो हरिः स्रष्टा पाता विलयकृत् तथा ॥ | सत्यसत्यो हरिः स्रष्टा पाता विलयकृत् तथा ॥ | ||
नियन्ता मोक्षदश्चैव विष्णुरेव सनातनः ॥ | नियन्ता मोक्षदश्चैव विष्णुरेव सनातनः ॥ | ||
इति नारायणश्रुतौ ॥</div> | इति नारायणश्रुतौ ॥</div> | ||
| Line 1,972: | Line 1,972: | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S02_V01_B01" data-verse="BR_C02_S02_V01" data-block-id="BR_C02_S02_V01_B01">आधानमवस्थानं सूक्ष्मशरीरम् । प्रत्याधानं विधानं स्थूलशरीरम् । प्राणो नारायणः स्थूणा ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S02_V01_B01" data-verse="BR_C02_S02_V01" data-block-id="BR_C02_S02_V01_B01">आधानमवस्थानं सूक्ष्मशरीरम् । प्रत्याधानं विधानं स्थूलशरीरम् । प्राणो नारायणः स्थूणा ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S02_V01_B01" data-verse="BR_C02_S02_V01" data-block-id="BR_C02_S02_V01_B01">वायुर्गोवत्सरूपेण सर्वप्राणिषु संस्थितः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S02_V01_B01" data-verse="BR_C02_S02_V01" data-block-id="BR_C02_S02_V01_B01">वायुर्गोवत्सरूपेण सर्वप्राणिषु संस्थितः । | ||
सूक्ष्मदेहो गृहं तस्य वितानं स्थूल उच्यते ॥ | सूक्ष्मदेहो गृहं तस्य वितानं स्थूल उच्यते ॥ | ||
अन्नं दामात्मकं तस्य स्थूणा तु भगवान् हरिः । | अन्नं दामात्मकं तस्य स्थूणा तु भगवान् हरिः । | ||
ध्यायत्येवं हि यो वायुं श्रोत्रादीन् मनसा सह ॥ | ध्यायत्येवं हि यो वायुं श्रोत्रादीन् मनसा सह ॥ | ||
बुद्धिं च सप्तशत्रून् स विषयेष्वभिधावतः । | बुद्धिं च सप्तशत्रून् स विषयेष्वभिधावतः । | ||
असुरान् सन्निरुध्यैव वेत्ति नारायणं परम् ॥</div> | असुरान् सन्निरुध्यैव वेत्ति नारायणं परम् ॥</div> | ||
| Line 1,983: | Line 1,983: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S02_V02" data-block-id="bhashya-BR_C02_S02_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S02_V02" data-block-id="bhashya-BR_C02_S02_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S02_V02_B01" data-verse="BR_C02_S02_V02" data-block-id="BR_C02_S02_V02_B01">दक्षिणाक्षिस्थितं वायुं सप्तदेवा उपासते । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S02_V02_B01" data-verse="BR_C02_S02_V02" data-block-id="BR_C02_S02_V02_B01">दक्षिणाक्षिस्थितं वायुं सप्तदेवा उपासते । | ||
अक्षीणज्ञानमनसः सदाशिवापुरःसराः ॥ | अक्षीणज्ञानमनसः सदाशिवापुरःसराः ॥ | ||
उपास्यमानं तैर्देवैर्मोक्षार्थे वायुमीश्वरम् । | उपास्यमानं तैर्देवैर्मोक्षार्थे वायुमीश्वरम् । | ||
स्थूणया विष्णुना सार्धं यो विद्यात् सोऽन्नमश्नुते ॥ | स्थूणया विष्णुना सार्धं यो विद्यात् सोऽन्नमश्नुते ॥ | ||
अक्षीणमेव मुक्तः सन् सर्वदुःखविवर्जितः ।</div> | अक्षीणमेव मुक्तः सन् सर्वदुःखविवर्जितः ।</div> | ||
| Line 1,993: | Line 1,993: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S02_V03" data-block-id="bhashya-BR_C02_S02_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S02_V03" data-block-id="bhashya-BR_C02_S02_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S02_V03_B01" data-verse="BR_C02_S02_V03" data-block-id="BR_C02_S02_V03_B01">विश्वरूपं यशश्चेति नाम्ना विष्णू रमा तथा ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S02_V03_B01" data-verse="BR_C02_S02_V03" data-block-id="BR_C02_S02_V03_B01">विश्वरूपं यशश्चेति नाम्ना विष्णू रमा तथा ॥ | ||
वायुश्च संस्थिता नित्यं सर्वेषां दक्षिणाक्षिगाः । | वायुश्च संस्थिता नित्यं सर्वेषां दक्षिणाक्षिगाः । | ||
पूर्णत्वाद्विश्वतो विष्णो रमायाः स्त्रीषु पूर्णतः ॥ | पूर्णत्वाद्विश्वतो विष्णो रमायाः स्त्रीषु पूर्णतः ॥ | ||
वायोर्जीवेषु पूर्णत्वाद्यशोज्ञानसुखात्मकाः । | वायोर्जीवेषु पूर्णत्वाद्यशोज्ञानसुखात्मकाः । | ||
प्राणाश्चैते प्रणेतृत्वात् ऋषयो रुद्रपूर्वकाः ॥</div> | प्राणाश्चैते प्रणेतृत्वात् ऋषयो रुद्रपूर्वकाः ॥</div> | ||
| Line 2,005: | Line 2,005: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S02_V04" data-block-id="bhashya-BR_C02_S02_V04"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S02_V04" data-block-id="bhashya-BR_C02_S02_V04"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S02_V04_B01" data-verse="BR_C02_S02_V04" data-block-id="BR_C02_S02_V04_B01">गौतमो नाम रुद्रस्तु सर्वज्ञत्वात् प्रकीर्तितः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S02_V04_B01" data-verse="BR_C02_S02_V04" data-block-id="BR_C02_S02_V04_B01">गौतमो नाम रुद्रस्तु सर्वज्ञत्वात् प्रकीर्तितः । | ||
भरद्वाजस्तु पर्जन्यो वाजमन्नं भरेद्यतः ॥ | भरद्वाजस्तु पर्जन्यो वाजमन्नं भरेद्यतः ॥ | ||
वृष्ट्यैव विश्वामित्रख्य आदित्यो यत्प्रकाशनात् । | वृष्ट्यैव विश्वामित्रख्य आदित्यो यत्प्रकाशनात् । | ||
विश्वं विज्ञापयन्नित्यमग्निस्तु जमदग्निकः ॥ | विश्वं विज्ञापयन्नित्यमग्निस्तु जमदग्निकः ॥ | ||
जातं मितं चात्ति यस्माद्वसिष्ठाख्यस्तु वासवः । | जातं मितं चात्ति यस्माद्वसिष्ठाख्यस्तु वासवः । | ||
वसतामुत्तमो यस्मात् पृथ्वी कश्यपनामिका ॥ | वसतामुत्तमो यस्मात् पृथ्वी कश्यपनामिका ॥ | ||
मेघवृष्टं पिबेद्यत्कं शयानैव हि सा सदा । | मेघवृष्टं पिबेद्यत्कं शयानैव हि सा सदा । | ||
द्यौरत्रिरिति सम्प्रोक्ता तत्स्थैर्हि हुतमद्यते ॥ | द्यौरत्रिरिति सम्प्रोक्ता तत्स्थैर्हि हुतमद्यते ॥ | ||
श्रोत्रदिङ्ग्नासिकाबाहुदक्षिणाक्षिषु संस्थिताः । | श्रोत्रदिङ्ग्नासिकाबाहुदक्षिणाक्षिषु संस्थिताः । | ||
द्वितीयेन तु रूपेण देवा एते शिवादयः ॥ | द्वितीयेन तु रूपेण देवा एते शिवादयः ॥ | ||
एवमेषां तु नामानि वेत्ति यः सर्वभुग्भवेत् । | एवमेषां तु नामानि वेत्ति यः सर्वभुग्भवेत् । | ||
उपास्ते वायुमेवैकं सस्थूणं ब्रह्मवेदिना । | उपास्ते वायुमेवैकं सस्थूणं ब्रह्मवेदिना । | ||
ब्रह्मनामा सदा वायुरेनां वेत्ति विशेषतः ॥ | ब्रह्मनामा सदा वायुरेनां वेत्ति विशेषतः ॥ | ||
इति तां वेद यो विद्वान् सर्वात्ता स भविष्यति ॥ इति नारायणीये ॥</div> | इति तां वेद यो विद्वान् सर्वात्ता स भविष्यति ॥ इति नारायणीये ॥</div> | ||
| Line 2,060: | Line 2,060: | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S03_V06_B01" data-verse="BR_C02_S03_V06" data-block-id="BR_C02_S03_V06_B01">तस्यैवामूर्तरसस्य भगवतो नेति नेतीत्यादेशः । अतस्तस्मादमूर्तसारत्वादित्यर्थः । अथेत्यानन्तर्यार्थे । इति नेति नेति मूर्तामूर्तविलक्षण इत्यर्थः । उभयसादृश्यनिषेधार्थं द्विवारम् । इति नेति निषिध्यमानमप्येतस्मादन्यत्परं नास्ति एष एव परः । मूर्तामूर्तं त्वपरमेवैतदपेक्षया । मूर्तामूर्तमेवाध्यात्मं प्राणा इत्युच्यन्ते । ब्रह्मणो वायोश्चामूर्तत्वात् ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S03_V06_B01" data-verse="BR_C02_S03_V06" data-block-id="BR_C02_S03_V06_B01">तस्यैवामूर्तरसस्य भगवतो नेति नेतीत्यादेशः । अतस्तस्मादमूर्तसारत्वादित्यर्थः । अथेत्यानन्तर्यार्थे । इति नेति नेति मूर्तामूर्तविलक्षण इत्यर्थः । उभयसादृश्यनिषेधार्थं द्विवारम् । इति नेति निषिध्यमानमप्येतस्मादन्यत्परं नास्ति एष एव परः । मूर्तामूर्तं त्वपरमेवैतदपेक्षया । मूर्तामूर्तमेवाध्यात्मं प्राणा इत्युच्यन्ते । ब्रह्मणो वायोश्चामूर्तत्वात् ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S03_V06_B01" data-verse="BR_C02_S03_V06" data-block-id="BR_C02_S03_V06_B01">मूर्तामूर्तमिदं रूपं ब्रह्मणः प्रतिमात्मकम् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S03_V06_B01" data-verse="BR_C02_S03_V06" data-block-id="BR_C02_S03_V06_B01">मूर्तामूर्तमिदं रूपं ब्रह्मणः प्रतिमात्मकम् । | ||
नैतत्स्वरूपमेतत् स्यात् तद्धि सर्वपरं सदा ॥ | नैतत्स्वरूपमेतत् स्यात् तद्धि सर्वपरं सदा ॥ | ||
श्रियो वायोर्विरिञ्चाच्च येऽन्ये मूर्ता हि ते स्मृताः । | श्रियो वायोर्विरिञ्चाच्च येऽन्ये मूर्ता हि ते स्मृताः । | ||
मूरं पापं हि तेनाप्तं मूर्तमित्यभिधीयते ॥ | मूरं पापं हि तेनाप्तं मूर्तमित्यभिधीयते ॥ | ||
विशीर्णं चावसन्नं च तदेवातः सदुच्यते । | विशीर्णं चावसन्नं च तदेवातः सदुच्यते । | ||
पराधीनगतित्वाच्च स्थितमित्यभिधीयते ॥ | पराधीनगतित्वाच्च स्थितमित्यभिधीयते ॥ | ||
तस्य सारो विरिञ्चस्तु तद्विरुद्धस्वभावकः । | तस्य सारो विरिञ्चस्तु तद्विरुद्धस्वभावकः । | ||
मूर्ताद्विरुद्धरूपत्वाच्छ्रीर्वायुश्चाप्यमूर्तकौ ॥ | मूर्ताद्विरुद्धरूपत्वाच्छ्रीर्वायुश्चाप्यमूर्तकौ ॥ | ||
सर्वज्ञौ च ततौ चैव नियतो हरिणैव तौ । | सर्वज्ञौ च ततौ चैव नियतो हरिणैव तौ । | ||
तयोः सारस्तु भगवान् हरिर्नारायणः परः ॥ | तयोः सारस्तु भगवान् हरिर्नारायणः परः ॥ | ||
आदित्यमण्डले चैव चक्षुष्वपि च सुस्थितः । | आदित्यमण्डले चैव चक्षुष्वपि च सुस्थितः । | ||
तत्रैव संस्थितो ब्रह्मा मूर्तसारोऽपि तस्य च ॥ | तत्रैव संस्थितो ब्रह्मा मूर्तसारोऽपि तस्य च ॥ | ||
विष्णुरेव परः सारस्तस्य रूपाण्यनेकधा । | विष्णुरेव परः सारस्तस्य रूपाण्यनेकधा । | ||
महारजनवासोवत् पाण्ड्वाविकवदेव च ॥ | महारजनवासोवत् पाण्ड्वाविकवदेव च ॥ | ||
विद्युत्पद्मेन्द्रगोपादिवह्निवत् सुखभास्वरः । | विद्युत्पद्मेन्द्रगोपादिवह्निवत् सुखभास्वरः । | ||
नैवासौ मूर्तवद्विष्णुर्न च मूर्तरसोपमः ॥ | नैवासौ मूर्तवद्विष्णुर्न च मूर्तरसोपमः ॥ | ||
न चामूर्तोपमो देवः स एव परमः सदा । | न चामूर्तोपमो देवः स एव परमः सदा । | ||
तस्यान्यदपरं सर्वं सत्यसत्यः स एकराट् ॥ | तस्यान्यदपरं सर्वं सत्यसत्यः स एकराट् ॥ | ||
मूर्तामूर्तात्मकाः प्राणास्तेषां सत्यः स एव हि ॥ | मूर्तामूर्तात्मकाः प्राणास्तेषां सत्यः स एव हि ॥ | ||
इति नारायणश्रुतौ ।</div> | इति नारायणश्रुतौ ।</div> | ||
| Line 2,141: | Line 2,141: | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S04_V14_B01" data-verse="BR_C02_S04_V14" data-block-id="BR_C02_S04_V14_B01">मग्नस्य हि परेज्ञाने किं न दुःखतरं भवेत् ॥ इति च ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S04_V14_B01" data-verse="BR_C02_S04_V14" data-block-id="BR_C02_S04_V14_B01">मग्नस्य हि परेज्ञाने किं न दुःखतरं भवेत् ॥ इति च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S04_V14_B01" data-verse="BR_C02_S04_V14" data-block-id="BR_C02_S04_V14_B01">नानात्वेनाभिसम्बन्धास्तदा तत्कालभाविना । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S04_V14_B01" data-verse="BR_C02_S04_V14" data-block-id="BR_C02_S04_V14_B01">नानात्वेनाभिसम्बन्धास्तदा तत्कालभाविना । | ||
संयोगः प्रकृतेर्नैषां मुक्तानां तत्त्वदर्शनात् ॥ | संयोगः प्रकृतेर्नैषां मुक्तानां तत्त्वदर्शनात् ॥ | ||
प्रवर्तति पुनः सर्गे तेषां सा न प्रवर्तते । | प्रवर्तति पुनः सर्गे तेषां सा न प्रवर्तते । | ||
आनन्देन विना चैव भोगेन विषयेण च ॥ | आनन्देन विना चैव भोगेन विषयेण च ॥ | ||
सर्वे ते ब्रह्मणस्तुल्या आधिपत्येन चैव हि ॥ इति वायुप्रोक्ते ।</div> | सर्वे ते ब्रह्मणस्तुल्या आधिपत्येन चैव हि ॥ इति वायुप्रोक्ते ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S04_V14_B01" data-verse="BR_C02_S04_V14" data-block-id="BR_C02_S04_V14_B01">इवशब्दस्त्वस्वातन्त्र्यार्थे । न हि तदधीनं पृथगित्येवोच्यते । तस्मादमुक्तैर्न ज्ञायते इति सञ्ज्ञा नास्तीत्युक्तम् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S04_V14_B01" data-verse="BR_C02_S04_V14" data-block-id="BR_C02_S04_V14_B01">इवशब्दस्त्वस्वातन्त्र्यार्थे । न हि तदधीनं पृथगित्येवोच्यते । तस्मादमुक्तैर्न ज्ञायते इति सञ्ज्ञा नास्तीत्युक्तम् । | ||
पतिर्जाया प्रिया नैव स्वेच्छया तु भविष्यति । | पतिर्जाया प्रिया नैव स्वेच्छया तु भविष्यति । | ||
विष्णोरिच्छाबलेनैव स्वयं च स्वप्रियो भवेत् ॥ | विष्णोरिच्छाबलेनैव स्वयं च स्वप्रियो भवेत् ॥ | ||
विष्णोरिच्छावशेनैव हन्ति ह्यात्मानमात्मना । | विष्णोरिच्छावशेनैव हन्ति ह्यात्मानमात्मना । | ||
स्वात्मानमप्रियं कृत्वा निरये पातयत्यपि ॥ | स्वात्मानमप्रियं कृत्वा निरये पातयत्यपि ॥ | ||
प्राधान्येन हरेर्ज्ञानात् सर्वं विदितवद्भवेत् । | प्राधान्येन हरेर्ज्ञानात् सर्वं विदितवद्भवेत् । | ||
ब्रह्मजात्यात्मकं वेत्ति नैव विष्णुवशं हि यः ॥ | ब्रह्मजात्यात्मकं वेत्ति नैव विष्णुवशं हि यः ॥ | ||
ब्रह्माणं तं ततो ब्रह्मा पातयेत् तमसि ध्रुवम् । | ब्रह्माणं तं ततो ब्रह्मा पातयेत् तमसि ध्रुवम् । | ||
एवं क्षत्रात्मको वायुर्वित्तरूपश्च वित्तपः ॥ | एवं क्षत्रात्मको वायुर्वित्तरूपश्च वित्तपः ॥ | ||
पञ्चभूतानि विश्वे च देवा लोकाभिमानिनः । | पञ्चभूतानि विश्वे च देवा लोकाभिमानिनः । | ||
सर्वाभिमानिनो देवी मूलप्रकृतिरेव च ॥ | सर्वाभिमानिनो देवी मूलप्रकृतिरेव च ॥ | ||
सर्वं विष्णौ स्थितं विष्णोर्जातं विष्णोर्वशे सदा । | सर्वं विष्णौ स्थितं विष्णोर्जातं विष्णोर्वशे सदा । | ||
शङ्खशब्दो यथा शङ्खदेवतावशगः स्थितः ॥ | शङ्खशब्दो यथा शङ्खदेवतावशगः स्थितः ॥ | ||
तस्माद्वेदाः समुत्पन्ना विद्याख्या मूलिका श्रुतिः । | तस्माद्वेदाः समुत्पन्ना विद्याख्या मूलिका श्रुतिः । | ||
सर्वोपनिषदश्चैव पञ्चरात्राख्यसंहिताः ॥ | सर्वोपनिषदश्चैव पञ्चरात्राख्यसंहिताः ॥ | ||
ब्रह्मसूत्राणि वेदानां व्याख्यास्तासां च विस्तरः । | ब्रह्मसूत्राणि वेदानां व्याख्यास्तासां च विस्तरः । | ||
सर्वमेतज्जगच्चैव निःसृतं तुरगाननात् ॥ | सर्वमेतज्जगच्चैव निःसृतं तुरगाननात् ॥ | ||
वरुणस्य वशे यद्वदाप एवं वशे हरेः । | वरुणस्य वशे यद्वदाप एवं वशे हरेः । | ||
सर्वे बद्धाश्च मुक्ताश्च तारतम्यात्मना स्थिताः ॥ | सर्वे बद्धाश्च मुक्ताश्च तारतम्यात्मना स्थिताः ॥ | ||
यदि मुक्तस्य विज्ञानं गन्धादिविषये न चेत् । | यदि मुक्तस्य विज्ञानं गन्धादिविषये न चेत् । | ||
तथैव भगवद्रूपे स्वरूपे च परस्परम् ॥ | तथैव भगवद्रूपे स्वरूपे च परस्परम् ॥ | ||
एवमज्ञानरूपां तां मुक्तिं को नाम वाञ्छति । | एवमज्ञानरूपां तां मुक्तिं को नाम वाञ्छति । | ||
तस्माद्विष्णोर्वशे सर्वे यथेष्टमुपभोगिनः ॥ | तस्माद्विष्णोर्वशे सर्वे यथेष्टमुपभोगिनः ॥ | ||
मुक्ताः सदा तारतम्यात् तिष्ठन्त्याब्रह्मणोऽखिलाः ॥ इति हयग्रीवसंहितायाम् ।</div> | मुक्ताः सदा तारतम्यात् तिष्ठन्त्याब्रह्मणोऽखिलाः ॥ इति हयग्रीवसंहितायाम् ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S04_V14_B01" data-verse="BR_C02_S04_V14" data-block-id="BR_C02_S04_V14_B01">सर्गे सर्गे तु यो नैव शब्दतोऽप्यन्यथा भवेत् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S04_V14_B01" data-verse="BR_C02_S04_V14" data-block-id="BR_C02_S04_V14_B01">सर्गे सर्गे तु यो नैव शब्दतोऽप्यन्यथा भवेत् । | ||
श्रुत्याख्यः स तु विज्ञेय इतिहासादिरर्थतः ॥ | श्रुत्याख्यः स तु विज्ञेय इतिहासादिरर्थतः ॥ | ||
भगवद्दृष्टमेवान्यैर्ब्रह्माद्यैर्दृश्यते यदि । | भगवद्दृष्टमेवान्यैर्ब्रह्माद्यैर्दृश्यते यदि । | ||
ऋषिभेदस्तु तत्र स्याद्वेदो नाविष्णुनिर्गतः ॥ | ऋषिभेदस्तु तत्र स्याद्वेदो नाविष्णुनिर्गतः ॥ | ||
वेद इत्येव विष्णूक्तस्तपसा दृश्यते परैः ॥ इति च ॥</div> | वेद इत्येव विष्णूक्तस्तपसा दृश्यते परैः ॥ इति च ॥</div> | ||
| Line 2,224: | Line 2,224: | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S05_V19_B01" data-verse="BR_C02_S05_V19" data-block-id="BR_C02_S05_V19_B01">भगवतो रूपं रूपं प्रति जीवाख्यः प्रतिबिम्बो बभूव । बभूवेति सदेव सोम्येदमग्र आसीदितिवदनादित्वार्थे ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S05_V19_B01" data-verse="BR_C02_S05_V19" data-block-id="BR_C02_S05_V19_B01">भगवतो रूपं रूपं प्रति जीवाख्यः प्रतिबिम्बो बभूव । बभूवेति सदेव सोम्येदमग्र आसीदितिवदनादित्वार्थे ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S05_V19_B01" data-verse="BR_C02_S05_V19" data-block-id="BR_C02_S05_V19_B01">सुखदा सर्वभूतानां पृथ्वी मधुवदुच्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S05_V19_B01" data-verse="BR_C02_S05_V19" data-block-id="BR_C02_S05_V19_B01">सुखदा सर्वभूतानां पृथ्वी मधुवदुच्यते । | ||
पृथिव्याश्चैव भूतानि तथा सर्वाश्च देवताः ॥ | पृथिव्याश्चैव भूतानि तथा सर्वाश्च देवताः ॥ | ||
पृथिव्यादिषु देवेषु शरीरादिषु च स्थितः । | पृथिव्यादिषु देवेषु शरीरादिषु च स्थितः । | ||
एक एव परो विष्णुर्हयशीर्षस्वरूपधृक् ॥ | एक एव परो विष्णुर्हयशीर्षस्वरूपधृक् ॥ | ||
अनन्ततेजा नित्यश्च स एव ब्रह्म सर्वगम् । | अनन्ततेजा नित्यश्च स एव ब्रह्म सर्वगम् । | ||
तदेव गुणपूर्णत्वाद् ब्रह्म सर्वमनूनतः ॥ | तदेव गुणपूर्णत्वाद् ब्रह्म सर्वमनूनतः ॥ | ||
आत्मनामा परो विष्णुः सर्वगो यः प्रकीर्तितः । | आत्मनामा परो विष्णुः सर्वगो यः प्रकीर्तितः । | ||
स एव हयशीर्षाख्यस्त्वधिदैवादिषु स्थितः ॥ | स एव हयशीर्षाख्यस्त्वधिदैवादिषु स्थितः ॥ | ||
अराणामाश्रयो यद्वद् बहिरन्तः प्रतिष्ठितौ । | अराणामाश्रयो यद्वद् बहिरन्तः प्रतिष्ठितौ । | ||
नाभिनेमी तथा विष्णुर्जीवानामाश्रयः स्थितः ॥ | नाभिनेमी तथा विष्णुर्जीवानामाश्रयः स्थितः ॥ | ||
स एव दशधा प्रोक्तो विष्णुर्मत्स्यादिरूपकः । | स एव दशधा प्रोक्तो विष्णुर्मत्स्यादिरूपकः । | ||
शतं नारायणाद्यात्मा विश्वाद्यात्मा सहस्रकः ॥ | शतं नारायणाद्यात्मा विश्वाद्यात्मा सहस्रकः ॥ | ||
परादिरूपो बहुधा सोऽनन्तात्माऽजितादिकः । | परादिरूपो बहुधा सोऽनन्तात्माऽजितादिकः । | ||
भूताख्यः सर्वजीवानां विरिञ्चानां च सर्वशः ॥ | भूताख्यः सर्वजीवानां विरिञ्चानां च सर्वशः ॥ | ||
आत्मनाम्नां स एवैको राजाधिपतिरेव च । | आत्मनाम्नां स एवैको राजाधिपतिरेव च । | ||
स्वामित्वाद्राजशब्दोऽयमाधिक्यात् पालनात् तथा ॥ | स्वामित्वाद्राजशब्दोऽयमाधिक्यात् पालनात् तथा ॥ | ||
अधिपश्चेति सम्प्रोक्तः पुरुषः पुरुषस्थितेः । | अधिपश्चेति सम्प्रोक्तः पुरुषः पुरुषस्थितेः । | ||
पुराख्येष्वेव देहेषु हृत्पुर्यपि वसत्यसौ ॥ | पुराख्येष्वेव देहेषु हृत्पुर्यपि वसत्यसौ ॥ | ||
नानेन किञ्चिदव्याप्तं नानेनाच्छादितं न च । | नानेन किञ्चिदव्याप्तं नानेनाच्छादितं न च । | ||
नैवास्मात् पूर्वकं किञ्चिन्नैवास्मादपरं तथा ॥ | नैवास्मात् पूर्वकं किञ्चिन्नैवास्मादपरं तथा ॥ | ||
सर्वस्माद् बाह्यतश्चासौ सर्वस्मादन्तरस्तथा । | सर्वस्माद् बाह्यतश्चासौ सर्वस्मादन्तरस्तथा । | ||
व्याप्तेरात्मेति सप्रोक्तो ब्रह्मेति गुणपूर्तितः ॥ | व्याप्तेरात्मेति सप्रोक्तो ब्रह्मेति गुणपूर्तितः ॥ | ||
स सर्वस्यापरोक्षज्ञ इति वेदानुशासनम् । | स सर्वस्यापरोक्षज्ञ इति वेदानुशासनम् । | ||
विरिञ्चस्त्वात्मशब्दोक्तो मानुषं मनुरुच्यते ॥ | विरिञ्चस्त्वात्मशब्दोक्तो मानुषं मनुरुच्यते ॥ | ||
सत्यं च स्तनयित्नुश्च वायो रूपान्तरे स्मृते । | सत्यं च स्तनयित्नुश्च वायो रूपान्तरे स्मृते । | ||
एत एव स्वरे सत्ये जीवे चाध्यात्मसंस्थिताः ॥ | एत एव स्वरे सत्ये जीवे चाध्यात्मसंस्थिताः ॥ | ||
तेषां नियामको विष्णुस्तत्र तत्रैव संस्थितः । | तेषां नियामको विष्णुस्तत्र तत्रैव संस्थितः । | ||
जीवे स्थितस्त्वात्मनामा सौवरः स्वरगः स्मृतः ॥ | जीवे स्थितस्त्वात्मनामा सौवरः स्वरगः स्मृतः ॥ | ||
सत्यगः सात्यनामासौ धर्मगो धार्म एव च । | सत्यगः सात्यनामासौ धर्मगो धार्म एव च । | ||
मनोः स्वायम्भुवस्याख्या मानुषेत्येव देहिषु ॥ | मनोः स्वायम्भुवस्याख्या मानुषेत्येव देहिषु ॥ | ||
बहिश्च तद्गतो विष्णुर्मानुषेत्येव कीर्त्यते । | बहिश्च तद्गतो विष्णुर्मानुषेत्येव कीर्त्यते । | ||
प्रातिश्रुत्क इति श्रोत्रे तैजसो विद्युति स्थितः ॥ | प्रातिश्रुत्क इति श्रोत्रे तैजसो विद्युति स्थितः ॥ | ||
इति नानाविधैर्नामसमूहैर्विष्णुरिज्यते । | इति नानाविधैर्नामसमूहैर्विष्णुरिज्यते । | ||
दध्यङ्ग्ङाथर्वणोऽश्विभ्यामेतां विद्यामदात् पुरा ॥ | दध्यङ्ग्ङाथर्वणोऽश्विभ्यामेतां विद्यामदात् पुरा ॥ | ||
हयग्रीवब्रह्मविद्येत्येषा ब्रह्मादिभिर्धृता ॥ इति ।</div> | हयग्रीवब्रह्मविद्येत्येषा ब्रह्मादिभिर्धृता ॥ इति ।</div> | ||
| Line 2,278: | Line 2,278: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S06_V03" data-block-id="bhashya-BR_C02_S06_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S06_V03" data-block-id="bhashya-BR_C02_S06_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S06_V03_B01" data-verse="BR_C02_S06_V03" data-block-id="BR_C02_S06_V03_B01">पाराशर्यो जातुकर्ण्यः पराशरसुतावुभौ । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C02_S06_V03_B01" data-verse="BR_C02_S06_V03" data-block-id="BR_C02_S06_V03_B01">पाराशर्यो जातुकर्ण्यः पराशरसुतावुभौ । | ||
विप्रायामेव भार्यायां तृतीयः कृष्ण एव च ॥ इति ब्रह्माण्डे । | विप्रायामेव भार्यायां तृतीयः कृष्ण एव च ॥ इति ब्रह्माण्डे । | ||
परस्य ब्रह्मणो विष्णोर्हयशीर्षादधीतवान् । | परस्य ब्रह्मणो विष्णोर्हयशीर्षादधीतवान् । | ||
ब्रह्मविद्यामिमां ब्रह्मा ततः सनक एव च ॥ इति गारुडे ॥</div> | ब्रह्मविद्यामिमां ब्रह्मा ततः सनक एव च ॥ इति गारुडे ॥</div> | ||
| Line 2,301: | Line 2,301: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S01_V06" data-block-id="bhashya-BR_C03_S01_V06"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S01_V06" data-block-id="bhashya-BR_C03_S01_V06"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S01_V06_B1" data-verse="BR_C03_S01_V06" data-block-id="BR_C03_S01_V06_B1">होतर्यग्नौ वाचि चैव यो विष्णुं मुक्तिदं स्मरेत् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S01_V06_B1" data-verse="BR_C03_S01_V06" data-block-id="BR_C03_S01_V06_B1">होतर्यग्नौ वाचि चैव यो विष्णुं मुक्तिदं स्मरेत् । | ||
नित्यं स मुच्यतेऽध्वर्युसूर्यचक्षुष्षु यः स्मरेत् ॥ | नित्यं स मुच्यतेऽध्वर्युसूर्यचक्षुष्षु यः स्मरेत् ॥ | ||
अधिकः प्रकाश एवास्य मुक्तावन्येभ्यः इष्यते । | अधिकः प्रकाश एवास्य मुक्तावन्येभ्यः इष्यते । | ||
मुक्तेभ्योऽपि तथोद्गातृवायुप्राणेषु यः स्मरेत् ॥ | मुक्तेभ्योऽपि तथोद्गातृवायुप्राणेषु यः स्मरेत् ॥ | ||
पूर्णचंद्रं सदा पश्येदधिकाह्लादसंयुतः । | पूर्णचंद्रं सदा पश्येदधिकाह्लादसंयुतः । | ||
मनोब्रह्मनिशेशेषु यो विष्णुं सर्वदा स्मरेत् ॥ | मनोब्रह्मनिशेशेषु यो विष्णुं सर्वदा स्मरेत् ॥ | ||
अप्रयत्नेन लोकं स विष्णोर्याति न संशयः । | अप्रयत्नेन लोकं स विष्णोर्याति न संशयः । | ||
होत्रग्न्यादीनि नामानि विष्णोः सर्वाणि मुख्यतः ॥ | होत्रग्न्यादीनि नामानि विष्णोः सर्वाणि मुख्यतः ॥ | ||
तत्सम्बन्धात् तदन्येषां स वै होत्रादिकर्मकृत् । | तत्सम्बन्धात् तदन्येषां स वै होत्रादिकर्मकृत् । | ||
तस्माद्धोत्राग्निवागादेरैक्यं श्रुतिषु चोच्यते ॥ | तस्माद्धोत्राग्निवागादेरैक्यं श्रुतिषु चोच्यते ॥ | ||
होत्रादिषु चतुर्ष्वेष वासुदेवादिरूपधृक् । | होत्रादिषु चतुर्ष्वेष वासुदेवादिरूपधृक् । | ||
व्यवस्थितो हि तज्ज्ञानादचिरान्मुक्तिमेष्यति ॥ | व्यवस्थितो हि तज्ज्ञानादचिरान्मुक्तिमेष्यति ॥ | ||
मुक्तिनामा स भगवान् मोक्षदत्वात् प्रकीर्तितः । | मुक्तिनामा स भगवान् मोक्षदत्वात् प्रकीर्तितः । | ||
मनुष्येभ्योऽधिकसुखं देवेभ्यो यत्प्रयच्छति ॥ | मनुष्येभ्योऽधिकसुखं देवेभ्यो यत्प्रयच्छति ॥ | ||
मुक्तावप्यतिमोक्षः स तेन देवः प्रकीर्तितः । | मुक्तावप्यतिमोक्षः स तेन देवः प्रकीर्तितः । | ||
एता ह्युपासना नित्यं नैव योग्या नृणां श्रुताः ॥ | एता ह्युपासना नित्यं नैव योग्या नृणां श्रुताः ॥ | ||
अतिमुक्तिप्रदा यस्माद्देवाद्यास्तासु योगिनः ॥</div> | अतिमुक्तिप्रदा यस्माद्देवाद्यास्तासु योगिनः ॥</div> | ||
| Line 2,323: | Line 2,323: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S01_V07" data-block-id="bhashya-BR_C03_S01_V07"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S01_V07" data-block-id="bhashya-BR_C03_S01_V07"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S01_V07_B1" data-verse="BR_C03_S01_V07" data-block-id="BR_C03_S01_V07_B1">याज्याशस्यापुरोवाक्यासंस्थितं यो हरिं स्मरेत् ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S01_V07_B1" data-verse="BR_C03_S01_V07" data-block-id="BR_C03_S01_V07_B1">याज्याशस्यापुरोवाक्यासंस्थितं यो हरिं स्मरेत् ॥ | ||
सर्वप्राणभृतामीशः स भवेन्नात्र संशयः ॥</div> | सर्वप्राणभृतामीशः स भवेन्नात्र संशयः ॥</div> | ||
| Line 2,330: | Line 2,330: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S01_V08" data-block-id="bhashya-BR_C03_S01_V08"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S01_V08" data-block-id="bhashya-BR_C03_S01_V08"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S01_V08_B1" data-verse="BR_C03_S01_V08" data-block-id="BR_C03_S01_V08_B1">उज्ज्वलच्छब्दवद्द्राविष्वेकमेव हरिं स्मरेत् ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S01_V08_B1" data-verse="BR_C03_S01_V08" data-block-id="BR_C03_S01_V08_B1">उज्ज्वलच्छब्दवद्द्राविष्वेकमेव हरिं स्मरेत् ॥ | ||
सर्वलोकाधिपत्यं स लभते पुरुषोत्तमात् ॥</div> | सर्वलोकाधिपत्यं स लभते पुरुषोत्तमात् ॥</div> | ||
| Line 2,337: | Line 2,337: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S01_V09" data-block-id="bhashya-BR_C03_S01_V09"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S01_V09" data-block-id="bhashya-BR_C03_S01_V09"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S01_V09_B1" data-verse="BR_C03_S01_V09" data-block-id="BR_C03_S01_V09_B1">मनसो देवता ब्रह्मा सर्वदेवेषु संस्थितः ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S01_V09_B1" data-verse="BR_C03_S01_V09" data-block-id="BR_C03_S01_V09_B1">मनसो देवता ब्रह्मा सर्वदेवेषु संस्थितः ॥ | ||
देवब्रह्ममनस्स्वेकं यो विष्णुं सर्वदा स्मरेत् । | देवब्रह्ममनस्स्वेकं यो विष्णुं सर्वदा स्मरेत् । | ||
अनन्तनामकं तेन तल्लोकं नित्यमश्नुते ॥ | अनन्तनामकं तेन तल्लोकं नित्यमश्नुते ॥ | ||
निश्चयेन विमोक्ष्यत्वाद्विश्वे देवा अनन्तकाः । | निश्चयेन विमोक्ष्यत्वाद्विश्वे देवा अनन्तकाः । | ||
अनन्तनामकं विष्णुमुपास्यापि ह्यनन्तकाः ॥</div> | अनन्तनामकं विष्णुमुपास्यापि ह्यनन्तकाः ॥</div> | ||
| Line 2,351: | Line 2,351: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S01_V10" data-block-id="bhashya-BR_C03_S01_V10"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S01_V10" data-block-id="bhashya-BR_C03_S01_V10"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S01_V10_B1" data-verse="BR_C03_S01_V10" data-block-id="BR_C03_S01_V10_B1">पुरोवाक्यादिषु प्राणादिषूपासां करोति यः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S01_V10_B1" data-verse="BR_C03_S01_V10" data-block-id="BR_C03_S01_V10_B1">पुरोवाक्यादिषु प्राणादिषूपासां करोति यः । | ||
एकमेव हरिं लोकव्याप्तिमेव लभेदसौ ॥ | एकमेव हरिं लोकव्याप्तिमेव लभेदसौ ॥ | ||
अत्रापि वासुदेवाद्याश्चत्वारो देवताः स्मृताः । | अत्रापि वासुदेवाद्याश्चत्वारो देवताः स्मृताः । | ||
देवानां पदहेतुत्वात् सम्पन्नाम्न्य उपासनाः ॥ | देवानां पदहेतुत्वात् सम्पन्नाम्न्य उपासनाः ॥ | ||
मुक्तौ भोगविशेषस्य हेतुत्वाच्च प्रकीर्तिताः । | मुक्तौ भोगविशेषस्य हेतुत्वाच्च प्रकीर्तिताः । | ||
एताश्च देवतायोग्या न मनुष्येषु कुत्रचित् ॥ | एताश्च देवतायोग्या न मनुष्येषु कुत्रचित् ॥ | ||
मनुष्याणां ज्ञानमात्राद् गुणाधिक्यं भविष्यति ॥इति परमश्रुतौ ॥</div> | मनुष्याणां ज्ञानमात्राद् गुणाधिक्यं भविष्यति ॥इति परमश्रुतौ ॥</div> | ||
| Line 2,395: | Line 2,395: | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S02_V13_B1" data-verse="BR_C03_S02_V13" data-block-id="BR_C03_S02_V13_B1">आकाशं परमात्मानमेव ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S02_V13_B1" data-verse="BR_C03_S02_V13" data-block-id="BR_C03_S02_V13_B1">आकाशं परमात्मानमेव ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S02_V13_B1" data-verse="BR_C03_S02_V13" data-block-id="BR_C03_S02_V13_B1">केचित्तु मानुषा मुक्तिमनुक्रम्यैव देहतः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S02_V13_B1" data-verse="BR_C03_S02_V13" data-block-id="BR_C03_S02_V13_B1">केचित्तु मानुषा मुक्तिमनुक्रम्यैव देहतः । | ||
देहपाते तु देहस्य दोषान् भुक्त्वैव सर्वशः ॥ | देहपाते तु देहस्य दोषान् भुक्त्वैव सर्वशः ॥ | ||
मरणोच्छूनतादींस्तु स्वकीयारब्धकर्मजान् । | मरणोच्छूनतादींस्तु स्वकीयारब्धकर्मजान् । | ||
देहे क्षीणे तु गच्छन्ति दृष्ट्वा विष्णुमनुज्ञया ॥ | देहे क्षीणे तु गच्छन्ति दृष्ट्वा विष्णुमनुज्ञया ॥ | ||
पुनरत्रैव तिष्ठन्ति नित्यानन्दैकभोगिनः । | पुनरत्रैव तिष्ठन्ति नित्यानन्दैकभोगिनः । | ||
देहादुत्क्रम्य देवास्तु यान्ति विष्णुं सनातनम् ॥ | देहादुत्क्रम्य देवास्तु यान्ति विष्णुं सनातनम् ॥ | ||
देहादुत्क्रम्य यातानां देवा भागत एव तु । | देहादुत्क्रम्य यातानां देवा भागत एव तु । | ||
स्वाधिदैवं व्रजन्त्यद्धा भागतोऽनुव्रजन्ति तान् ॥ | स्वाधिदैवं व्रजन्त्यद्धा भागतोऽनुव्रजन्ति तान् ॥ | ||
आकाशाख्यं स्वरूपं तु विष्णुस्तद्धृदि संस्थितः । | आकाशाख्यं स्वरूपं तु विष्णुस्तद्धृदि संस्थितः । | ||
भागतो भागतश्चैनाननुयाति जनार्दनः ॥ | भागतो भागतश्चैनाननुयाति जनार्दनः ॥ | ||
ज्ञानस्थितेन रूपेण देवानां मुक्तिदो हरिः । | ज्ञानस्थितेन रूपेण देवानां मुक्तिदो हरिः । | ||
पुण्यस्थितेन रूपेण स्वर्गं निरयमन्यगः ॥ | पुण्यस्थितेन रूपेण स्वर्गं निरयमन्यगः ॥ | ||
रहस्यमेतद्देवानां विदुः कर्मेति मानुषाः । | रहस्यमेतद्देवानां विदुः कर्मेति मानुषाः । | ||
तस्मान्नैव जनेष्वेतद्विष्णोः कर्म प्रकाशयेत् ॥ इति च ।</div> | तस्मान्नैव जनेष्वेतद्विष्णोः कर्म प्रकाशयेत् ॥ इति च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S02_V13_B1" data-verse="BR_C03_S02_V13" data-block-id="BR_C03_S02_V13_B1">अत एव याज्ञवल्क्यो न जनेषूवाच ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S02_V13_B1" data-verse="BR_C03_S02_V13" data-block-id="BR_C03_S02_V13_B1">अत एव याज्ञवल्क्यो न जनेषूवाच ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S02_V13_B1" data-verse="BR_C03_S02_V13" data-block-id="BR_C03_S02_V13_B1">कर्मनामा तु भगवान् फलकर्तृत्वतो हरिः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S02_V13_B1" data-verse="BR_C03_S02_V13" data-block-id="BR_C03_S02_V13_B1">कर्मनामा तु भगवान् फलकर्तृत्वतो हरिः । | ||
पातनात् पापनामासौ पुनातेः पुण्यनामवान् ॥ इति भारते ॥</div> | पातनात् पापनामासौ पुनातेः पुण्यनामवान् ॥ इति भारते ॥</div> | ||
| Line 2,431: | Line 2,431: | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S03_V02_B1" data-verse="BR_C03_S03_V02" data-block-id="BR_C03_S03_V02_B1">अश्वमेधयाजिन इंद्राः ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S03_V02_B1" data-verse="BR_C03_S03_V02" data-block-id="BR_C03_S03_V02_B1">अश्वमेधयाजिन इंद्राः ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S03_V02_B1" data-verse="BR_C03_S03_V02" data-block-id="BR_C03_S03_V02_B1">प्रद्युम्नः कामनामासौ पारीक्षित इतीरितः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S03_V02_B1" data-verse="BR_C03_S03_V02" data-block-id="BR_C03_S03_V02_B1">प्रद्युम्नः कामनामासौ पारीक्षित इतीरितः । | ||
सर्वेक्षणात् परो विष्णुः परीक्षिदिति कीर्तितः ॥ | सर्वेक्षणात् परो विष्णुः परीक्षिदिति कीर्तितः ॥ | ||
तत्पुत्रत्वात् कामदेवः पारीक्षित इति स्मृतः । | तत्पुत्रत्वात् कामदेवः पारीक्षित इति स्मृतः । | ||
शताश्वमेधयाजित्वादिंद्रा एवाश्वमेधिनः ॥ | शताश्वमेधयाजित्वादिंद्रा एवाश्वमेधिनः ॥ | ||
अतीतानागतानां च कामानां वज्रिणामपि । | अतीतानागतानां च कामानां वज्रिणामपि । | ||
एकमेव हि मुक्तानां स्थानं वेदोदितं सदा ॥ | एकमेव हि मुक्तानां स्थानं वेदोदितं सदा ॥ | ||
इंद्रनामा तु गरुडः सामर्थ्यादेव कथ्यते । | इंद्रनामा तु गरुडः सामर्थ्यादेव कथ्यते । | ||
तस्य रूपद्वयं नित्यं सौपर्णं पौरुषं तथा ॥ | तस्य रूपद्वयं नित्यं सौपर्णं पौरुषं तथा ॥ | ||
तत्र पौरुषरूपी सन् भूत्वा सौपर्णरूपवान् । | तत्र पौरुषरूपी सन् भूत्वा सौपर्णरूपवान् । | ||
कामदेवानुपादाय मुक्तौ वायोः प्रयच्छति ॥ | कामदेवानुपादाय मुक्तौ वायोः प्रयच्छति ॥ | ||
वायुस्तान् स्वशरीरस्थान् कृत्वेंद्रा यत्र मुक्तिगाः । | वायुस्तान् स्वशरीरस्थान् कृत्वेंद्रा यत्र मुक्तिगाः । | ||
प्रद्युम्ननामके विष्णावेवं वायुर्हि मोक्षदः ॥ | प्रद्युम्ननामके विष्णावेवं वायुर्हि मोक्षदः ॥ | ||
तस्मात् सर्वोत्तमो वायुर्विविधं तु यदष्टकम् । | तस्मात् सर्वोत्तमो वायुर्विविधं तु यदष्टकम् । | ||
देवानृषीन् पितॄन् यक्षान् गन्धर्वान् मानुषोरगान् ॥ | देवानृषीन् पितॄन् यक्षान् गन्धर्वान् मानुषोरगान् ॥ | ||
असुरांश्च वशे नित्यं नयत्यमितपौरुषः । | असुरांश्च वशे नित्यं नयत्यमितपौरुषः । | ||
सम्पूर्णाश्च सुपर्णेशशेषेंद्रांस्तत्स्त्रियोऽपि च ॥ | सम्पूर्णाश्च सुपर्णेशशेषेंद्रांस्तत्स्त्रियोऽपि च ॥ | ||
अष्टौ नयत्युन्नयति वशीकृत्य स्वयं प्रभुः । | अष्टौ नयत्युन्नयति वशीकृत्य स्वयं प्रभुः । | ||
अतो व्यष्टिः समष्टिश्च वायुरेवाभिधीयते ॥ | अतो व्यष्टिः समष्टिश्च वायुरेवाभिधीयते ॥ | ||
एवं व्यष्टिं समष्टिं च यो वायुं वेद तत्त्वतः । | एवं व्यष्टिं समष्टिं च यो वायुं वेद तत्त्वतः । | ||
तत्परं च हरिं नित्यं मुच्यते संसृतेः पुमान् ॥ | तत्परं च हरिं नित्यं मुच्यते संसृतेः पुमान् ॥ | ||
इति परमसंहितायाम् ।</div> | इति परमसंहितायाम् ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S03_V02_B1" data-verse="BR_C03_S03_V02" data-block-id="BR_C03_S03_V02_B1">चरकस्तीर्थसञ्चारी वित्तार्थी करकः स्मृतः इत्यभिधानम् ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S03_V02_B1" data-verse="BR_C03_S03_V02" data-block-id="BR_C03_S03_V02_B1">चरकस्तीर्थसञ्चारी वित्तार्थी करकः स्मृतः इत्यभिधानम् ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S03_V02_B1" data-verse="BR_C03_S03_V02" data-block-id="BR_C03_S03_V02_B1">अहर्मुहूर्तं विज्ञेयमहर्मासोऽपि भण्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S03_V02_B1" data-verse="BR_C03_S03_V02" data-block-id="BR_C03_S03_V02_B1">अहर्मुहूर्तं विज्ञेयमहर्मासोऽपि भण्यते । | ||
अहर्दिनं प्रकाशश्च क्वचिज्ज्ञानं बलं तथा ॥ इति च ।</div> | अहर्दिनं प्रकाशश्च क्वचिज्ज्ञानं बलं तथा ॥ इति च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S03_V02_B1" data-verse="BR_C03_S03_V02" data-block-id="BR_C03_S03_V02_B1">मुहूर्तमष्टभागोनघटिकाद्वयमिष्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S03_V02_B1" data-verse="BR_C03_S03_V02" data-block-id="BR_C03_S03_V02_B1">मुहूर्तमष्टभागोनघटिकाद्वयमिष्यते । | ||
क्वचिद्विघटिकापि स्यात् क्वचित् स्यात्तावदुत्तरः ॥ इति कालनिर्णये ।</div> | क्वचिद्विघटिकापि स्यात् क्वचित् स्यात्तावदुत्तरः ॥ इति कालनिर्णये ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S03_V02_B1" data-verse="BR_C03_S03_V02" data-block-id="BR_C03_S03_V02_B1">द्वात्रिंशत्तु मुहूर्तानां दिनमेकं विदुर्बुधाः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S03_V02_B1" data-verse="BR_C03_S03_V02" data-block-id="BR_C03_S03_V02_B1">द्वात्रिंशत्तु मुहूर्तानां दिनमेकं विदुर्बुधाः । | ||
त्रिंशन्मुहूर्तमथवा मुहूर्तोन्मानभेदतः ॥ इति च ।</div> | त्रिंशन्मुहूर्तमथवा मुहूर्तोन्मानभेदतः ॥ इति च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S03_V02_B1" data-verse="BR_C03_S03_V02" data-block-id="BR_C03_S03_V02_B1">सप्तकोटिं च लक्षाणां चतुर्दश च नित्यशः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S03_V02_B1" data-verse="BR_C03_S03_V02" data-block-id="BR_C03_S03_V02_B1">सप्तकोटिं च लक्षाणां चतुर्दश च नित्यशः । | ||
अष्टाविंशत्सहस्रं च सप्तांशशतपञ्चकम् ॥ सौरो रथस्त्वहोरात्रात् परियाति दिवि स्थितः । | अष्टाविंशत्सहस्रं च सप्तांशशतपञ्चकम् ॥ सौरो रथस्त्वहोरात्रात् परियाति दिवि स्थितः । | ||
तत्त्रिभागाधिकं चक्रं मानसोत्तरगं चरेत् ॥ | तत्त्रिभागाधिकं चक्रं मानसोत्तरगं चरेत् ॥ | ||
नृणां कार्तयुगानां तु योजना मानतो भवेत् । | नृणां कार्तयुगानां तु योजना मानतो भवेत् । | ||
यावत्सूर्यरथो याति दिवारात्रेण पार्श्वयोः ॥ | यावत्सूर्यरथो याति दिवारात्रेण पार्श्वयोः ॥ | ||
सूर्यस्य तावदेव स्यात् प्रकाशः सर्वतस्तथा । | सूर्यस्य तावदेव स्यात् प्रकाशः सर्वतस्तथा । | ||
तमोऽन्धं द्विगुणं तस्माद् काठिन्यात् पृथ्विनामकम् ॥ | तमोऽन्धं द्विगुणं तस्माद् काठिन्यात् पृथ्विनामकम् ॥ | ||
ततो मंडोदकं चापि द्विगुणं परिकीर्तितम् ।॥ | ततो मंडोदकं चापि द्विगुणं परिकीर्तितम् ।॥ | ||
पञ्चाशत्कोटिविस्तारमेवमंडान्तमुच्यते ॥ | पञ्चाशत्कोटिविस्तारमेवमंडान्तमुच्यते ॥ | ||
ततस्त्वंडं च सौवर्णं तद्भिन्नं हरिणा पुरा । | ततस्त्वंडं च सौवर्णं तद्भिन्नं हरिणा पुरा । | ||
सुषिरं सर्वतो दिक्षु क्षुरधारासमं ततः ॥ | सुषिरं सर्वतो दिक्षु क्षुरधारासमं ततः ॥ | ||
सुपर्णो वायवे तेन मुक्तान् कामान् प्रयच्छति ॥ इति तत्त्वसंहितायाम् ॥</div> | सुपर्णो वायवे तेन मुक्तान् कामान् प्रयच्छति ॥ इति तत्त्वसंहितायाम् ॥</div> | ||
| Line 2,495: | Line 2,495: | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S04_V02_B1" data-verse="BR_C03_S04_V02" data-block-id="BR_C03_S04_V02_B1">देवतान्तरस्यापीदं लक्षणं समानमिति पृच्छति यथा विब्रूयादित्यादिना । चतुष्पात्वादिलक्षणं गोरश्वस्यापि यथा सममेवमेव साक्षादपरोक्षत्वादिलक्षणं तत्तद्देवतावादिभिस्तस्यास्तस्या अंगीक्रियत एव । अतो विशेषनाम वक्ति । अ इति । अतोऽन्यद्विष्णोरन्यदार्तम् । अ इति विष्णोर्हि नाम । न ते विष्णो परो मात्रया इत्यादि श्रुतिप्रसिद्धं विष्णोर्लक्षणम् न दृष्टेर्द्रष्टारमित्यादिना वक्ति ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S04_V02_B1" data-verse="BR_C03_S04_V02" data-block-id="BR_C03_S04_V02_B1">देवतान्तरस्यापीदं लक्षणं समानमिति पृच्छति यथा विब्रूयादित्यादिना । चतुष्पात्वादिलक्षणं गोरश्वस्यापि यथा सममेवमेव साक्षादपरोक्षत्वादिलक्षणं तत्तद्देवतावादिभिस्तस्यास्तस्या अंगीक्रियत एव । अतो विशेषनाम वक्ति । अ इति । अतोऽन्यद्विष्णोरन्यदार्तम् । अ इति विष्णोर्हि नाम । न ते विष्णो परो मात्रया इत्यादि श्रुतिप्रसिद्धं विष्णोर्लक्षणम् न दृष्टेर्द्रष्टारमित्यादिना वक्ति ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S04_V02_B1" data-verse="BR_C03_S04_V02" data-block-id="BR_C03_S04_V02_B1">विनैवान्यप्रसादेन पूर्णसर्वगुणात्मकम् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S04_V02_B1" data-verse="BR_C03_S04_V02" data-block-id="BR_C03_S04_V02_B1">विनैवान्यप्रसादेन पूर्णसर्वगुणात्मकम् । | ||
पश्यन्ननुभवत्येव स्वरूपं केशवः प्रभुः ॥ | पश्यन्ननुभवत्येव स्वरूपं केशवः प्रभुः ॥ | ||
पश्यत्यव्यवधानेन सर्वं चान्यज्जडाजडम् । | पश्यत्यव्यवधानेन सर्वं चान्यज्जडाजडम् । | ||
साक्षादेवापरोक्षात् स विष्णुरेव ततः स्मृतः ॥ | साक्षादेवापरोक्षात् स विष्णुरेव ततः स्मृतः ॥ | ||
साक्षाच्छब्दः स्वतंत्रत्वमपरोक्षस्त्वनावृतिम् । | साक्षाच्छब्दः स्वतंत्रत्वमपरोक्षस्त्वनावृतिम् । | ||
अदनं भोग उद्दिष्टस्तस्माद्विष्णुस्तथा स्मृतः ॥ | अदनं भोग उद्दिष्टस्तस्माद्विष्णुस्तथा स्मृतः ॥ | ||
ब्रह्मासौ गुणपूर्णत्वादात्मा सर्वनियन्तृतः । | ब्रह्मासौ गुणपूर्णत्वादात्मा सर्वनियन्तृतः । | ||
अनियम्यत्वतो नित्यं सर्वैः सर्वान्तरः स्मृतः ॥ | अनियम्यत्वतो नित्यं सर्वैः सर्वान्तरः स्मृतः ॥ | ||
प्राणादिपञ्चरूपो यो वायुः सर्वनियामकः । | प्राणादिपञ्चरूपो यो वायुः सर्वनियामकः । | ||
नियन्ता परमो विष्णुर्वायोस्तस्यापि सर्वदा ॥ | नियन्ता परमो विष्णुर्वायोस्तस्यापि सर्वदा ॥ | ||
न दृश्यश्चक्षुषा चासौ न मनोबुद्धिगोचरः । | न दृश्यश्चक्षुषा चासौ न मनोबुद्धिगोचरः । | ||
अनन्तत्वान्महाविष्णुरवाच्योऽश्राव्य एव च ॥ | अनन्तत्वान्महाविष्णुरवाच्योऽश्राव्य एव च ॥ | ||
यद्यप्येते गुणाः सर्वे विष्णोरेव न चान्यगाः । | यद्यप्येते गुणाः सर्वे विष्णोरेव न चान्यगाः । | ||
तथाऽप्येतैर्गुणैर्युक्तानज्ञाः प्राहुः शिवादिकान् ॥ | तथाऽप्येतैर्गुणैर्युक्तानज्ञाः प्राहुः शिवादिकान् ॥ | ||
अनाम्नैव ततो विष्णुमाहुर्वेदा अदोषतः । | अनाम्नैव ततो विष्णुमाहुर्वेदा अदोषतः । | ||
अदोषत्वाद्गुणोद्रेकाद इत्युक्तो हरिः स्वयम् ॥ | अदोषत्वाद्गुणोद्रेकाद इत्युक्तो हरिः स्वयम् ॥ | ||
अगम्यत्वाच्च बुध्यादेरतोऽन्ये सर्व एव तु । | अगम्यत्वाच्च बुध्यादेरतोऽन्ये सर्व एव तु । | ||
ब्रह्मरुद्रादयो जीवा दुःखिनस्तत्प्रसादतः ॥ | ब्रह्मरुद्रादयो जीवा दुःखिनस्तत्प्रसादतः ॥ | ||
दुःखमुक्ता निजानन्दं प्राप्नुयुर्नित्यमंजसा । | दुःखमुक्ता निजानन्दं प्राप्नुयुर्नित्यमंजसा । | ||
मुक्तानामपि सर्वेषां विष्णुरेव नियामकः ॥ | मुक्तानामपि सर्वेषां विष्णुरेव नियामकः ॥ | ||
पूर्णानन्दस्य तस्यैव मुक्ता विप्लुट्सुखात्मकाः । | पूर्णानन्दस्य तस्यैव मुक्ता विप्लुट्सुखात्मकाः । | ||
तारतम्येन तिष्ठन्ति ब्रह्मा तेष्वधिकः सदा ॥ | तारतम्येन तिष्ठन्ति ब्रह्मा तेष्वधिकः सदा ॥ | ||
यथा चंद्रात् सदा भिन्नाः सर्वे तुहिनबिन्दवः । | यथा चंद्रात् सदा भिन्नाः सर्वे तुहिनबिन्दवः । | ||
एवं विष्णोः सदा भिन्ना मुक्ता ब्रह्मादिका गणाः ॥ | एवं विष्णोः सदा भिन्ना मुक्ता ब्रह्मादिका गणाः ॥ | ||
एवं नियन्ता भगवान् पूर्णसर्वगुणार्णवः । | एवं नियन्ता भगवान् पूर्णसर्वगुणार्णवः । | ||
एक एव परो विष्णुरनियम्यः सदोदितः ॥ इत्यादि बृहच्छ्रुतिः ॥</div> | एक एव परो विष्णुरनियम्यः सदोदितः ॥ इत्यादि बृहच्छ्रुतिः ॥</div> | ||
| Line 2,526: | Line 2,526: | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S04_V02_B1" data-verse="BR_C03_S04_V02" data-block-id="BR_C03_S04_V02_B1">अतोऽन्यदार्तमित्येतस्माच्च जीवानां भेदः प्रसिद्धः । न हि जीवादन्यस्यार्तिर्युज्यते । अतो जीवेभ्योऽन्यश्च विष्णुरेव । तदन्ये ब्रह्मरुद्रादयः सर्वे जीवा एवेति सिद्धम् ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S04_V02_B1" data-verse="BR_C03_S04_V02" data-block-id="BR_C03_S04_V02_B1">अतोऽन्यदार्तमित्येतस्माच्च जीवानां भेदः प्रसिद्धः । न हि जीवादन्यस्यार्तिर्युज्यते । अतो जीवेभ्योऽन्यश्च विष्णुरेव । तदन्ये ब्रह्मरुद्रादयः सर्वे जीवा एवेति सिद्धम् ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S04_V02_B1" data-verse="BR_C03_S04_V02" data-block-id="BR_C03_S04_V02_B1">प्रकृतिस्त्वतिसामीप्यादनार्ताऽपि पृथंग् न तु । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S04_V02_B1" data-verse="BR_C03_S04_V02" data-block-id="BR_C03_S04_V02_B1">प्रकृतिस्त्वतिसामीप्यादनार्ताऽपि पृथंग् न तु । | ||
उच्यते न स्त्रियो यद्वत् त्रयस्त्रिंशत्सु भेदिताः ॥ इति च ॥</div> | उच्यते न स्त्रियो यद्वत् त्रयस्त्रिंशत्सु भेदिताः ॥ इति च ॥</div> | ||
| Line 2,545: | Line 2,545: | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S05_V01_B1" data-verse="BR_C03_S05_V01" data-block-id="BR_C03_S05_V01_B1">परो मात्रया तन्वा वृधान न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S05_V01_B1" data-verse="BR_C03_S05_V01" data-block-id="BR_C03_S05_V01_B1">परो मात्रया तन्वा वृधान न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S05_V01_B1" data-verse="BR_C03_S05_V01" data-block-id="BR_C03_S05_V01_B1">ब्रह्मेशानादिभिर्देवैर्यत्प्राप्तुं नैव शक्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S05_V01_B1" data-verse="BR_C03_S05_V01" data-block-id="BR_C03_S05_V01_B1">ब्रह्मेशानादिभिर्देवैर्यत्प्राप्तुं नैव शक्यते । | ||
तद्यत्स्वभावः कैवल्यं स भवान् केवलो हरे ॥</div> | तद्यत्स्वभावः कैवल्यं स भवान् केवलो हरे ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S05_V01_B1" data-verse="BR_C03_S05_V01" data-block-id="BR_C03_S05_V01_B1">मुक्तानां परमागतिः कृष्णो मुक्तैरिज्यते वीतमोहैः इत्यादिवचनैश्च भगवदनुग्राह्यत्वं तदानन्दानवाप्तिश्च मुक्तानां दृश्यते ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S05_V01_B1" data-verse="BR_C03_S05_V01" data-block-id="BR_C03_S05_V01_B1">मुक्तानां परमागतिः कृष्णो मुक्तैरिज्यते वीतमोहैः इत्यादिवचनैश्च भगवदनुग्राह्यत्वं तदानन्दानवाप्तिश्च मुक्तानां दृश्यते ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S05_V01_B1" data-verse="BR_C03_S05_V01" data-block-id="BR_C03_S05_V01_B1">बह्वभ्यासात् त आत्मेति मुक्तौ जीवेशयोर्भिदा । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S05_V01_B1" data-verse="BR_C03_S05_V01" data-block-id="BR_C03_S05_V01_B1">बह्वभ्यासात् त आत्मेति मुक्तौ जीवेशयोर्भिदा । | ||
प्रधानतत्परत्वेन दृश्यतेऽत्यादरात् सदा ॥ | प्रधानतत्परत्वेन दृश्यतेऽत्यादरात् सदा ॥ | ||
महातात्पर्ययोगाच्च स एवार्थोऽवगम्यते । | महातात्पर्ययोगाच्च स एवार्थोऽवगम्यते । | ||
तात्पर्यं परमं विष्णोरत्युद्रेके विशेषतः ॥ | तात्पर्यं परमं विष्णोरत्युद्रेके विशेषतः ॥ | ||
सर्वश्रुतिस्मृतीनां च दृश्यतेऽन्यत् तदर्थतः । | सर्वश्रुतिस्मृतीनां च दृश्यतेऽन्यत् तदर्थतः । | ||
स च जीवेशयोर्भेदे सर्वोद्रेको हि युज्यते ॥ | स च जीवेशयोर्भेदे सर्वोद्रेको हि युज्यते ॥ | ||
बह्वभ्यासस्त आत्मेति श्रुतावादरतस्ततः । | बह्वभ्यासस्त आत्मेति श्रुतावादरतस्ततः । | ||
ममात्मेति वचो यत्र विष्णोऽरपि च दृश्यते ॥ | ममात्मेति वचो यत्र विष्णोऽरपि च दृश्यते ॥ | ||
देहस्यापि स्वरूपत्वज्ञापनं तत्प्रयोजनम् । | देहस्यापि स्वरूपत्वज्ञापनं तत्प्रयोजनम् । | ||
न ह्यप्रयोजकं वेदपदं वर्णोऽथवा स्वरः ॥ | न ह्यप्रयोजकं वेदपदं वर्णोऽथवा स्वरः ॥ | ||
देहस्वरूपता विष्णोर्न ममेति पदं विना । | देहस्वरूपता विष्णोर्न ममेति पदं विना । | ||
सम्यक् ज्ञापयितुं शक्या ततस्तत्पदमिष्यते ॥ | सम्यक् ज्ञापयितुं शक्या ततस्तत्पदमिष्यते ॥ | ||
ततस्त आत्मेति वचो भेदाभावे न युज्यते । | ततस्त आत्मेति वचो भेदाभावे न युज्यते । | ||
भिक्षया भक्षणं तस्मादानन्दस्य ततोऽवदत् ॥ | भिक्षया भक्षणं तस्मादानन्दस्य ततोऽवदत् ॥ | ||
मुक्तानामेकदेशत्वं ब्रह्मानन्दव्यपेक्षया । | मुक्तानामेकदेशत्वं ब्रह्मानन्दव्यपेक्षया । | ||
विप्लुट्त्वं प्रतिबिम्बत्वं श्रुतिषूक्तं हि सर्वशः ॥ | विप्लुट्त्वं प्रतिबिम्बत्वं श्रुतिषूक्तं हि सर्वशः ॥ | ||
तथापि पूर्णानन्दत्वममुक्तानां व्यपेक्षया । | तथापि पूर्णानन्दत्वममुक्तानां व्यपेक्षया । | ||
ब्रह्मादेस्तारतम्यं च मुक्तावेव सदातनम् ॥ | ब्रह्मादेस्तारतम्यं च मुक्तावेव सदातनम् ॥ | ||
दृष्टादृष्टेषणानाशान्निर्दुःखत्वं च सर्वदा । | दृष्टादृष्टेषणानाशान्निर्दुःखत्वं च सर्वदा । | ||
परब्रह्मत्ववचनं मुक्तानां यत्र दृश्यते ॥ | परब्रह्मत्ववचनं मुक्तानां यत्र दृश्यते ॥ | ||
जीवेषु ब्रह्मशब्दोक्तैः परत्वं तु विमुक्तितः । | जीवेषु ब्रह्मशब्दोक्तैः परत्वं तु विमुक्तितः । | ||
तत्परब्रह्मता तेषां बद्धजीवोच्चता मता ॥ | तत्परब्रह्मता तेषां बद्धजीवोच्चता मता ॥ | ||
ततो ब्रह्माणने योग्यः पांडित्यं प्राप्नुयात् परम् । | ततो ब्रह्माणने योग्यः पांडित्यं प्राप्नुयात् परम् । | ||
पांडित्यमागमज्ञत्वं बाल्यं युक्तिसहायता ॥ | पांडित्यमागमज्ञत्वं बाल्यं युक्तिसहायता ॥ | ||
मौनं तूपासनासिद्धिरमौनं भगवद्दृशिः । | मौनं तूपासनासिद्धिरमौनं भगवद्दृशिः । | ||
एतान्याप्य भवेन्मुक्तिर्मुक्तो वै भिक्षुको भवेत् ॥ | एतान्याप्य भवेन्मुक्तिर्मुक्तो वै भिक्षुको भवेत् ॥ | ||
न ह्यन्यभिक्षितं विष्णुर्दद्यान्नियमतः क्वचित् । | न ह्यन्यभिक्षितं विष्णुर्दद्यान्नियमतः क्वचित् । | ||
मुक्तस्य भिक्षितं सर्वं दद्यान्नियमतो हरिः ॥ | मुक्तस्य भिक्षितं सर्वं दद्यान्नियमतो हरिः ॥ | ||
अयोग्यभिक्षणं तेषां न कदाचित्तु युज्यते । | अयोग्यभिक्षणं तेषां न कदाचित्तु युज्यते । | ||
येन केनापि नैतेषां भिक्षावृत्तिर्विनश्यति ॥ | येन केनापि नैतेषां भिक्षावृत्तिर्विनश्यति ॥ | ||
प्रथमो ब्राह्मणो मुक्तो द्वितीयो योग्य उच्यते । | प्रथमो ब्राह्मणो मुक्तो द्वितीयो योग्य उच्यते । | ||
अपरोक्षविन्मुक्तयोस्तु तार्तीयेनोभयोर्ग्रहः ॥ | अपरोक्षविन्मुक्तयोस्तु तार्तीयेनोभयोर्ग्रहः ॥ | ||
अतो मुक्ता अमुक्ताश्च न स्वतंत्राः कदाचन । | अतो मुक्ता अमुक्ताश्च न स्वतंत्राः कदाचन । | ||
स्वतंत्रस्तु स एवैको भगवान् पुरुषोत्तमः ॥ इत्यादि ब्रह्मतर्के ।</div> | स्वतंत्रस्तु स एवैको भगवान् पुरुषोत्तमः ॥ इत्यादि ब्रह्मतर्के ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S05_V01_B1" data-verse="BR_C03_S05_V01" data-block-id="BR_C03_S05_V01_B1">द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S05_V01_B1" data-verse="BR_C03_S05_V01" data-block-id="BR_C03_S05_V01_B1">द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । | ||
क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ | क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ | ||
उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ॥ इत्यादिना च भेदेन महोत्कर्षे परमतात्पर्यं सर्वशाखाणामाह ॥</div> | उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ॥ इत्यादिना च भेदेन महोत्कर्षे परमतात्पर्यं सर्वशाखाणामाह ॥</div> | ||
| Line 2,601: | Line 2,601: | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S06_V01_B1" data-verse="BR_C03_S06_V01" data-block-id="BR_C03_S06_V01_B1">मुक्तानां तारतम्यं हि गार्गिब्राह्मणेनोच्यते । लोका इति मुक्तानामानन्दानुभवाः स्वरूपभूताः । अप्सु वायाविति स्वरूपस्यैव प्रस्तुतत्वात् । अनतिप्रश्नां वै देवतामतिपृच्छसीति देवतास्वरूपप्रश्नस्यैवावगम्यमानत्वाच्च । न चोपरितनलोकेषु अधस्तनलोकाः आश्रिताः । न च वायुर्गन्धर्वलोकाश्रितः । वाय्वाश्रयत्वश्रुतेः सर्वलोकानाम् । वायुना हि सर्वे लोका नेनीयन्ते इत्यादिना । सप्तस्कन्धगतो लोकान् यो बिभर्ति महाबलः इति हरिवंशेषु । न चानतिप्रश्नत्वं लोकमात्रस्यास्ति । अधस्तनेषु चोपरितना लोकास्तिष्ठन्ति । न च मरुतामेकोऽपि गन्धर्वलोकादवरो विद्यते ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S06_V01_B1" data-verse="BR_C03_S06_V01" data-block-id="BR_C03_S06_V01_B1">मुक्तानां तारतम्यं हि गार्गिब्राह्मणेनोच्यते । लोका इति मुक्तानामानन्दानुभवाः स्वरूपभूताः । अप्सु वायाविति स्वरूपस्यैव प्रस्तुतत्वात् । अनतिप्रश्नां वै देवतामतिपृच्छसीति देवतास्वरूपप्रश्नस्यैवावगम्यमानत्वाच्च । न चोपरितनलोकेषु अधस्तनलोकाः आश्रिताः । न च वायुर्गन्धर्वलोकाश्रितः । वाय्वाश्रयत्वश्रुतेः सर्वलोकानाम् । वायुना हि सर्वे लोका नेनीयन्ते इत्यादिना । सप्तस्कन्धगतो लोकान् यो बिभर्ति महाबलः इति हरिवंशेषु । न चानतिप्रश्नत्वं लोकमात्रस्यास्ति । अधस्तनेषु चोपरितना लोकास्तिष्ठन्ति । न च मरुतामेकोऽपि गन्धर्वलोकादवरो विद्यते ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S06_V01_B1" data-verse="BR_C03_S06_V01" data-block-id="BR_C03_S06_V01_B1">उक्तं च | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S06_V01_B1" data-verse="BR_C03_S06_V01" data-block-id="BR_C03_S06_V01_B1">उक्तं च | ||
आ पिबन्त्यखिलान् भोगानित्यापश्चक्रवर्तिनः । | आ पिबन्त्यखिलान् भोगानित्यापश्चक्रवर्तिनः । | ||
मुक्तास्तेषां वायुसुतश्चक्रो नाम व्यपाश्रयः ॥ | मुक्तास्तेषां वायुसुतश्चक्रो नाम व्यपाश्रयः ॥ | ||
मुक्तस्तस्य च मुक्तस्तु मरुद्गन्धर्वनामवान् । | मुक्तस्तस्य च मुक्तस्तु मरुद्गन्धर्वनामवान् । | ||
सुतो वायोस्तत्सुखानां मौक्तानामन्तरिक्षगः ॥ | सुतो वायोस्तत्सुखानां मौक्तानामन्तरिक्षगः ॥ | ||
मरुतामेक एवासावन्तरिक्षस्तु वायुजः । | मरुतामेक एवासावन्तरिक्षस्तु वायुजः । | ||
तत्सुखानां च मौक्तानामानन्दाः सूर्यरूपकाः ॥ | तत्सुखानां च मौक्तानामानन्दाः सूर्यरूपकाः ॥ | ||
सौराणां चापि मौक्तानामानन्दाश्चंद्ररूपकाः । | सौराणां चापि मौक्तानामानन्दाश्चंद्ररूपकाः । | ||
आह्लादनाच्चन्द्रनामा देवोऽसावनिरुद्धकः ॥ | आह्लादनाच्चन्द्रनामा देवोऽसावनिरुद्धकः ॥ | ||
स एव चन्द्रमाविश्य स्थितश्तन्नामकोऽपि सः । | स एव चन्द्रमाविश्य स्थितश्तन्नामकोऽपि सः । | ||
अनिरुद्धसुखानां च मौक्तानामिन्द्र आश्रयः ॥ | अनिरुद्धसुखानां च मौक्तानामिन्द्र आश्रयः ॥ | ||
नक्षत्रनामवानिन्द्रो नैवान्यः क्षत्रियोऽस्य हि । | नक्षत्रनामवानिन्द्रो नैवान्यः क्षत्रियोऽस्य हि । | ||
विद्यते त्रिषु लोकेषु ब्रह्माद्यास्तूर्ध्वलोकगाः ॥ | विद्यते त्रिषु लोकेषु ब्रह्माद्यास्तूर्ध्वलोकगाः ॥ | ||
आनन्दानां तथेंद्राणां मौक्तानां देव आश्रयः । | आनन्दानां तथेंद्राणां मौक्तानां देव आश्रयः । | ||
देवेति लिङ्गगनाम स्याल्लिङ्गात्मा रुद्र उच्यते ॥ | देवेति लिङ्गगनाम स्याल्लिङ्गात्मा रुद्र उच्यते ॥ | ||
इन्द्राश्रयः शिवस्यापि सुखानां मुक्तिगामिनाम् । | इन्द्राश्रयः शिवस्यापि सुखानां मुक्तिगामिनाम् । | ||
शिवो हीश्वरनामा स्यात् तत्पारम्यात् सरस्वती ॥ | शिवो हीश्वरनामा स्यात् तत्पारम्यात् सरस्वती ॥ | ||
इंद्रेत्युक्ता तत्सुखानां ब्रह्माधिर्मुक्तिगामिनाम् । | इंद्रेत्युक्ता तत्सुखानां ब्रह्माधिर्मुक्तिगामिनाम् । | ||
तत्सुखानां परं ब्रह्म मुक्तिगानां पराश्रयः ॥ | तत्सुखानां परं ब्रह्म मुक्तिगानां पराश्रयः ॥ | ||
एवमेव च संसारे बिम्बत्वादुत्तरोत्तरम् । | एवमेव च संसारे बिम्बत्वादुत्तरोत्तरम् । | ||
न परब्रह्मणः कश्चिदाश्रयः स्वाश्रयं यतः ॥ | न परब्रह्मणः कश्चिदाश्रयः स्वाश्रयं यतः ॥ | ||
तस्याश्रयोऽस्ति चेत्येवं पृच्छतोऽपि शिरः सदा । | तस्याश्रयोऽस्ति चेत्येवं पृच्छतोऽपि शिरः सदा । | ||
भिद्यते पर्वतैरन्धे तमसिस्थस्य दैवतैः ॥ | भिद्यते पर्वतैरन्धे तमसिस्थस्य दैवतैः ॥ | ||
तस्माद्ब्रह्म परं नित्यं ज्ञेयं पूर्णमनाश्रयम् ॥ इति ब्रह्मांडे ।</div> | तस्माद्ब्रह्म परं नित्यं ज्ञेयं पूर्णमनाश्रयम् ॥ इति ब्रह्मांडे ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S06_V01_B1" data-verse="BR_C03_S06_V01" data-block-id="BR_C03_S06_V01_B1">रुद्रं समाश्रिता देवा रुद्रो ब्रह्माणमाश्रितः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S06_V01_B1" data-verse="BR_C03_S06_V01" data-block-id="BR_C03_S06_V01_B1">रुद्रं समाश्रिता देवा रुद्रो ब्रह्माणमाश्रितः । | ||
ब्रह्मा मामाश्रितो नित्यं नाहं कञ्चिदुपाश्रितः ॥ इति भारते ।</div> | ब्रह्मा मामाश्रितो नित्यं नाहं कञ्चिदुपाश्रितः ॥ इति भारते ।</div> | ||
| Line 2,637: | Line 2,637: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S07_V01" data-block-id="bhashya-BR_C03_S07_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S07_V01" data-block-id="bhashya-BR_C03_S07_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S07_V01_B1" data-verse="BR_C03_S07_V01" data-block-id="BR_C03_S07_V01_B1">पुनस्तस्यैव सर्वनियन्तृत्वमुच्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S07_V01_B1" data-verse="BR_C03_S07_V01" data-block-id="BR_C03_S07_V01_B1">पुनस्तस्यैव सर्वनियन्तृत्वमुच्यते । | ||
योऽन्तरो यमयतीति द्वितीययशब्दो विष्णुशब्दपर्यायः । | योऽन्तरो यमयतीति द्वितीययशब्दो विष्णुशब्दपर्यायः । | ||
अकयप्रविसम्भूमसखहा विष्णुवाचकाः । | अकयप्रविसम्भूमसखहा विष्णुवाचकाः । | ||
एकाक्षरा अ इत्येष निर्दोषत्वाज्जनार्दनः ॥ | एकाक्षरा अ इत्येष निर्दोषत्वाज्जनार्दनः ॥ | ||
आनन्दत्वात् क इत्युक्तः पूर्णत्वाद्य इतीर्यते । इत्यादि शब्दनिर्णये इति स्वप्रतिज्ञातप्रकारेण ।</div> | आनन्दत्वात् क इत्युक्तः पूर्णत्वाद्य इतीर्यते । इत्यादि शब्दनिर्णये इति स्वप्रतिज्ञातप्रकारेण ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S07_V01_B1" data-verse="BR_C03_S07_V01" data-block-id="BR_C03_S07_V01_B1">ब्रह्मवित्पूर्णविज्ञानाल्लोकानां कर्तृवेदनात् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S07_V01_B1" data-verse="BR_C03_S07_V01" data-block-id="BR_C03_S07_V01_B1">ब्रह्मवित्पूर्णविज्ञानाल्लोकानां कर्तृवेदनात् । | ||
लोकविद्देवविच्चासौ देवानां देववेदनात् ॥ | लोकविद्देवविच्चासौ देवानां देववेदनात् ॥ | ||
वेदार्थवेदनाच्चैव वेदविद्भूतवित् तथा । | वेदार्थवेदनाच्चैव वेदविद्भूतवित् तथा । | ||
तन्नियन्तृपरिज्ञानादात्मविच्चाप्तवेदनात् ॥ | तन्नियन्तृपरिज्ञानादात्मविच्चाप्तवेदनात् ॥ | ||
सर्ववित् सर्वसारज्ञो यो वेद पुरुषोत्तमम् । | सर्ववित् सर्वसारज्ञो यो वेद पुरुषोत्तमम् । | ||
देशाधिष्ठातृविज्ञानाद् देशज्ञ इति चोच्यते ॥ | देशाधिष्ठातृविज्ञानाद् देशज्ञ इति चोच्यते ॥ | ||
यथा तद्वद्धरेर्ज्ञानात् सर्वज्ञ इति वैदिकम् ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | यथा तद्वद्धरेर्ज्ञानात् सर्वज्ञ इति वैदिकम् ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | ||
| Line 2,655: | Line 2,655: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S07_V02" data-block-id="bhashya-BR_C03_S07_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S07_V02" data-block-id="bhashya-BR_C03_S07_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S07_V02_B1" data-verse="BR_C03_S07_V02" data-block-id="BR_C03_S07_V02_B1">स्यूतं जगदिदं यस्मिन् सूत्रं वायुरसौ स्मृतः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S07_V02_B1" data-verse="BR_C03_S07_V02" data-block-id="BR_C03_S07_V02_B1">स्यूतं जगदिदं यस्मिन् सूत्रं वायुरसौ स्मृतः । | ||
तं चापि यमयेद्यस्मादन्तर्यामी हरिः स्मृतः ॥</div> | तं चापि यमयेद्यस्मादन्तर्यामी हरिः स्मृतः ॥</div> | ||
| Line 2,706: | Line 2,706: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S07_V23" data-block-id="bhashya-BR_C03_S07_V23"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S07_V23" data-block-id="bhashya-BR_C03_S07_V23"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S07_V23_B1" data-verse="BR_C03_S07_V23" data-block-id="BR_C03_S07_V23_B1">पृथिव्याद्या देवतास्तु देहवद्यद्वशत्वतः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S07_V23_B1" data-verse="BR_C03_S07_V23" data-block-id="BR_C03_S07_V23_B1">पृथिव्याद्या देवतास्तु देहवद्यद्वशत्वतः । | ||
शरीरमिति चोच्यन्ते यस्य विष्णोर्महात्मनः ॥ | शरीरमिति चोच्यन्ते यस्य विष्णोर्महात्मनः ॥ | ||
अन्तस्थो देवतानां च न विदुर्यं च देवताः । | अन्तस्थो देवतानां च न विदुर्यं च देवताः । | ||
प्रविष्टत्वाद्देवतास्थः सोऽन्तरः स्ववशत्वतः ॥ | प्रविष्टत्वाद्देवतास्थः सोऽन्तरः स्ववशत्वतः ॥ | ||
बाह्यापेक्षां विना यस्तु रमते सोऽन्तरः स्मृतः । | बाह्यापेक्षां विना यस्तु रमते सोऽन्तरः स्मृतः । | ||
अतिप्रियत्वाच्च हरेरन्तरत्वमुदाहृतम् ॥ | अतिप्रियत्वाच्च हरेरन्तरत्वमुदाहृतम् ॥ | ||
जीवानां स्वप्रियत्वं च विष्णुना नियतं यतः । | जीवानां स्वप्रियत्वं च विष्णुना नियतं यतः । | ||
तस्य प्रियत्वं नान्येन देवस्य नियतं क्वचित् ॥ | तस्य प्रियत्वं नान्येन देवस्य नियतं क्वचित् ॥ | ||
स्वतंत्रः सन्नियन्ताऽसावन्तर्यामी ततः स्मृतः । | स्वतंत्रः सन्नियन्ताऽसावन्तर्यामी ततः स्मृतः । | ||
देवतानां स्वभावोऽपि स्वरूपमपि सर्वदा ॥ | देवतानां स्वभावोऽपि स्वरूपमपि सर्वदा ॥ | ||
तदधीनं ततो यामी वासुदेवः प्रकीर्तितः । | तदधीनं ततो यामी वासुदेवः प्रकीर्तितः । | ||
स्वभावसत्तादातृत्वं यन्तृत्वमिति कथ्यते ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | स्वभावसत्तादातृत्वं यन्तृत्वमिति कथ्यते ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S07_V23_B1" data-verse="BR_C03_S07_V23" data-block-id="BR_C03_S07_V23_B1">अधिभूतं सर्वजीवा अध्यात्मं तच्छरीरगाः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S07_V23_B1" data-verse="BR_C03_S07_V23" data-block-id="BR_C03_S07_V23_B1">अधिभूतं सर्वजीवा अध्यात्मं तच्छरीरगाः । | ||
देवतास्ताः स्वलोकस्था अधिदैवाभिधा मताः ॥ | देवतास्ताः स्वलोकस्था अधिदैवाभिधा मताः ॥ | ||
लोकाभिमानिन्यस्ता एवाधिलोका इतीरिताः । | लोकाभिमानिन्यस्ता एवाधिलोका इतीरिताः । | ||
यज्ञाभिमानिनो देवा अधियज्ञा इति स्मृताः ॥ इति च ।</div> | यज्ञाभिमानिनो देवा अधियज्ञा इति स्मृताः ॥ इति च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S07_V23_B1" data-verse="BR_C03_S07_V23" data-block-id="BR_C03_S07_V23_B1">भवनाधिकारे स्थितत्वादधिभूतम् ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S07_V23_B1" data-verse="BR_C03_S07_V23" data-block-id="BR_C03_S07_V23_B1">भवनाधिकारे स्थितत्वादधिभूतम् ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S07_V23_B1" data-verse="BR_C03_S07_V23" data-block-id="BR_C03_S07_V23_B1">पृथुं नारायणं वाति समादायैव पक्षिराट् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S07_V23_B1" data-verse="BR_C03_S07_V23" data-block-id="BR_C03_S07_V23_B1">पृथुं नारायणं वाति समादायैव पक्षिराट् । | ||
अतः स पृथिवीत्युक्तस्त्वन्तरिक्षं हरः स्मृतः ॥ | अतः स पृथिवीत्युक्तस्त्वन्तरिक्षं हरः स्मृतः ॥ | ||
स्वान्तर्गतं यतः सर्वमिच्छया क्षपयेदसौ । | स्वान्तर्गतं यतः सर्वमिच्छया क्षपयेदसौ । | ||
द्यौर्नाम देवी विद्युत्स्यात् साक्षादेव सरस्वती ॥ | द्यौर्नाम देवी विद्युत्स्यात् साक्षादेव सरस्वती ॥ | ||
द्योतनात् सर्ववस्तूनां तमो दुर्गा प्रकीर्तिता । | द्योतनात् सर्ववस्तूनां तमो दुर्गा प्रकीर्तिता । | ||
यतः संग्ग्लपयेत् सर्वांस्तेजः श्रीः परिकीर्तिता ॥ | यतः संग्ग्लपयेत् सर्वांस्तेजः श्रीः परिकीर्तिता ॥ | ||
आकाशो विघ्न उद्दिष्टः काशते हि पृथूदरः । | आकाशो विघ्न उद्दिष्टः काशते हि पृथूदरः । | ||
आपो वरुण उद्दिष्टो तदेतत् पालयत्यसौ ॥ | आपो वरुण उद्दिष्टो तदेतत् पालयत्यसौ ॥ | ||
आत्मा विज्ञानमिति तु सर्वजीवाभिमानवान् । | आत्मा विज्ञानमिति तु सर्वजीवाभिमानवान् । | ||
ब्रह्मैवोक्तस्त्विमे सर्वेऽप्यनुक्ता याश्च देवताः ॥ | ब्रह्मैवोक्तस्त्विमे सर्वेऽप्यनुक्ता याश्च देवताः ॥ | ||
ये च जीवाः परे सर्वे नियता विष्णुनैव हि । | ये च जीवाः परे सर्वे नियता विष्णुनैव हि । | ||
जीवानां नियमेऽजीवं किमु वाच्यमिति श्रुतिः ॥ | जीवानां नियमेऽजीवं किमु वाच्यमिति श्रुतिः ॥ | ||
पृथक्तन्नियमं नैषा वक्ति सिद्धत्वतः स्वतः । | पृथक्तन्नियमं नैषा वक्ति सिद्धत्वतः स्वतः । | ||
स एष सर्ववेत्ता हि परमात्परमो हरिः ॥ | स एष सर्ववेत्ता हि परमात्परमो हरिः ॥ | ||
नान्यो वेत्ता स्वतंत्रोऽस्ति जीवाः सर्वे हि दुःखिनः । | नान्यो वेत्ता स्वतंत्रोऽस्ति जीवाः सर्वे हि दुःखिनः । | ||
यदि स्वतंत्रा नैवैते दुःखिनः स्युः कदाचन ॥ | यदि स्वतंत्रा नैवैते दुःखिनः स्युः कदाचन ॥ | ||
अत आर्तिमतामार्तिदाता मुक्तिप्रदश्च सः । | अत आर्तिमतामार्तिदाता मुक्तिप्रदश्च सः । | ||
भगवान् परमो विष्णुः स्वतंत्रः सर्वदैकराट् ॥ इत्यादि महामीमांसायाम् ॥</div> | भगवान् परमो विष्णुः स्वतंत्रः सर्वदैकराट् ॥ इत्यादि महामीमांसायाम् ॥</div> | ||
| Line 2,753: | Line 2,753: | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S08_V01_B1" data-verse="BR_C03_S08_V01" data-block-id="BR_C03_S08_V01_B1">पूर्वं गार्ग्या जीवानामुत्तरोत्तराश्रयत्वं सर्वेषां भगवदाश्रयत्वं च श्रुतम् । न तु मूलप्रकृतेराधारत्वमाधेयत्वं वा । अतः पुनः पृच्छति । विजिगीषुकथात्वाद् ब्राह्मणानुज्ञया । स्वभर्तुर्विद्याबलं जानन्त्यपि युष्माकमयं जेतुं न शक्य इति ज्ञापयित्वा तेषामुपकारार्थं च पप्रच्छ । न च युक्त्या पूर्वमुपरता । भार्यात्वाद् भगवतोऽन्याधारत्वं नाशंक्यमित्युक्ते भीत्यैवोपरता । भगवतोऽन्याधारत्वं च सर्वाधारमूलप्रकृतेरपि भगवानेवाधार इत्युक्ते युक्तित एव निवारितं भवति । नान्यदतोऽस्ति द्रष्ट्रित्यादियुक्तिभिश्च । अस्थूलत्वादियुक्तिभिश्च ॥</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S08_V01_B1" data-verse="BR_C03_S08_V01" data-block-id="BR_C03_S08_V01_B1">पूर्वं गार्ग्या जीवानामुत्तरोत्तराश्रयत्वं सर्वेषां भगवदाश्रयत्वं च श्रुतम् । न तु मूलप्रकृतेराधारत्वमाधेयत्वं वा । अतः पुनः पृच्छति । विजिगीषुकथात्वाद् ब्राह्मणानुज्ञया । स्वभर्तुर्विद्याबलं जानन्त्यपि युष्माकमयं जेतुं न शक्य इति ज्ञापयित्वा तेषामुपकारार्थं च पप्रच्छ । न च युक्त्या पूर्वमुपरता । भार्यात्वाद् भगवतोऽन्याधारत्वं नाशंक्यमित्युक्ते भीत्यैवोपरता । भगवतोऽन्याधारत्वं च सर्वाधारमूलप्रकृतेरपि भगवानेवाधार इत्युक्ते युक्तित एव निवारितं भवति । नान्यदतोऽस्ति द्रष्ट्रित्यादियुक्तिभिश्च । अस्थूलत्वादियुक्तिभिश्च ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S08_V01_B1" data-verse="BR_C03_S08_V01" data-block-id="BR_C03_S08_V01_B1">वादो जल्पो वितंडेति त्रिविधा विदुषां कथा । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S08_V01_B1" data-verse="BR_C03_S08_V01" data-block-id="BR_C03_S08_V01_B1">वादो जल्पो वितंडेति त्रिविधा विदुषां कथा । | ||
केवलं तत्त्वविज्ञानमुद्दिश्य गुरुशिष्ययोः ॥ | केवलं तत्त्वविज्ञानमुद्दिश्य गुरुशिष्ययोः ॥ | ||
अन्ययोर्वा बहूनां वा निर्दुष्टमनसां कथा । | अन्ययोर्वा बहूनां वा निर्दुष्टमनसां कथा । | ||
वाद इत्युच्यते सद्भिर्जयस्तत्रार्थिको भवेत् ॥ | वाद इत्युच्यते सद्भिर्जयस्तत्रार्थिको भवेत् ॥ | ||
विजये शिष्यताऽन्येषां पूजा च जयिनः सदा । | विजये शिष्यताऽन्येषां पूजा च जयिनः सदा । | ||
पुनश्च संशयो यत् स्यात् तेषां तस्यापि वारणम् ॥ | पुनश्च संशयो यत् स्यात् तेषां तस्यापि वारणम् ॥ | ||
कर्तव्यं जयिना नित्यमशक्तस्य स्वतोऽधिकात् । | कर्तव्यं जयिना नित्यमशक्तस्य स्वतोऽधिकात् । | ||
अन्योन्यनिर्णयश्चेत् स्यात् तदा सब्रह्मचारिणः ॥ | अन्योन्यनिर्णयश्चेत् स्यात् तदा सब्रह्मचारिणः ॥ | ||
पृष्टेन प्रथमं मानं वक्तव्यं वादिना शुभम् । | पृष्टेन प्रथमं मानं वक्तव्यं वादिना शुभम् । | ||
वेदाः सर्वे शुभं मानं सेतिहासपुराणकाः ॥ | वेदाः सर्वे शुभं मानं सेतिहासपुराणकाः ॥ | ||
सपञ्चरात्रमीमांसाः स्मृतयश्चाप्यनन्तरम् । | सपञ्चरात्रमीमांसाः स्मृतयश्चाप्यनन्तरम् । | ||
तदन्यदशुभं प्रोक्तं न प्रयोज्यं कथासु च ॥ | तदन्यदशुभं प्रोक्तं न प्रयोज्यं कथासु च ॥ | ||
मिश्रमक्षानुमाने तु ग्राह्ये शब्दार्थनिर्णये । | मिश्रमक्षानुमाने तु ग्राह्ये शब्दार्थनिर्णये । | ||
अदुष्टमिंद्रियं त्वक्षमुपपत्तिस्तथाऽनुमा ॥ | अदुष्टमिंद्रियं त्वक्षमुपपत्तिस्तथाऽनुमा ॥ | ||
अनुमैव त्वभावाख्यो ह्यर्थापत्त्युपमे तथा । | अनुमैव त्वभावाख्यो ह्यर्थापत्त्युपमे तथा । | ||
उपपत्तिभेदा यत्तेऽपि वाक्यमेवागमः शुभम् ॥ | उपपत्तिभेदा यत्तेऽपि वाक्यमेवागमः शुभम् ॥ | ||
तत्त्वनिर्णयवैलोम्यं संवादो वा विरोधिते । | तत्त्वनिर्णयवैलोम्यं संवादो वा विरोधिते । | ||
पराजय इति प्रोक्तः समः सर्वकथासु च ॥ | पराजय इति प्रोक्तः समः सर्वकथासु च ॥ | ||
तत्त्वनिर्णयवैलोम्ये दण्ड्या वादकथास्वपि । | तत्त्वनिर्णयवैलोम्ये दण्ड्या वादकथास्वपि । | ||
गुरुणैव त्ववश्यानां राजा दंडं प्रयोजयेत् ॥ | गुरुणैव त्ववश्यानां राजा दंडं प्रयोजयेत् ॥ | ||
गुरुदंडस्तु वाचा स्याद् राजदंडोऽर्थदेहतः । | गुरुदंडस्तु वाचा स्याद् राजदंडोऽर्थदेहतः । | ||
गुरुदंडोऽप्यर्थतः स्यात् संवादे व्रततोऽपि वा ॥ | गुरुदंडोऽप्यर्थतः स्यात् संवादे व्रततोऽपि वा ॥ | ||
राजदंडो बलाच्च स्याद्दोषस्य गुरुलाघवात् । | राजदंडो बलाच्च स्याद्दोषस्य गुरुलाघवात् । | ||
संवादे दण्ड्यता नास्ति जल्पादौ च कथञ्चन ॥ | संवादे दण्ड्यता नास्ति जल्पादौ च कथञ्चन ॥ | ||
तत्त्वविप्लवकर्तारं संसत्सु च पराजितम् । | तत्त्वविप्लवकर्तारं संसत्सु च पराजितम् । | ||
छित्वा जिह्वां च काकांकं राजा राज्याद्विवासयेत् ॥ | छित्वा जिह्वां च काकांकं राजा राज्याद्विवासयेत् ॥ | ||
अन्यसाम्यमभेदो वा नीचता वा कुतश्चन । | अन्यसाम्यमभेदो वा नीचता वा कुतश्चन । | ||
विष्णोः श्रीपूर्वकाणां च व्यत्यासो गुणदोषतः ॥ | विष्णोः श्रीपूर्वकाणां च व्यत्यासो गुणदोषतः ॥ | ||
तद्भक्तेरन्यधर्मत्वं पञ्चैते तत्त्वविप्लवाः । | तद्भक्तेरन्यधर्मत्वं पञ्चैते तत्त्वविप्लवाः । | ||
तत्त्वविप्लावकं शूद्रं वैश्यं क्षत्रियमेव वा ॥ | तत्त्वविप्लावकं शूद्रं वैश्यं क्षत्रियमेव वा ॥ | ||
हन्यादेवाविचारेण विप्रजिह्वां तथोद्धरेत् । | हन्यादेवाविचारेण विप्रजिह्वां तथोद्धरेत् । | ||
स्वसिद्धान्ते प्रमाणं च परसिद्धान्तदूषणम् ॥ | स्वसिद्धान्ते प्रमाणं च परसिद्धान्तदूषणम् ॥ | ||
वक्तव्यमुभयं वादे जल्पे चेति सतां मतम् । | वक्तव्यमुभयं वादे जल्पे चेति सतां मतम् । | ||
अवाक्यदूषणं तर्कादागमादेव साधनम् ॥ | अवाक्यदूषणं तर्कादागमादेव साधनम् ॥ | ||
वाक्यतात्पर्यविज्ञप्त्यै मानमन्यन्न चान्यथा । | वाक्यतात्पर्यविज्ञप्त्यै मानमन्यन्न चान्यथा । | ||
सतोरेव यदा स्पर्धा गुणतोऽर्थार्थमेव वा ॥ | सतोरेव यदा स्पर्धा गुणतोऽर्थार्थमेव वा ॥ | ||
तदा जल्पः समुद्दिष्टस्तत्र विद्यां परीक्षयेत् । | तदा जल्पः समुद्दिष्टस्तत्र विद्यां परीक्षयेत् । | ||
विद्यापरीक्षापूर्वा हि सत्कथा जल्प उच्यते ॥ | विद्यापरीक्षापूर्वा हि सत्कथा जल्प उच्यते ॥ | ||
सर्वज्ञा वैष्णवाः पञ्च सप्त वोभयसंमताः । | सर्वज्ञा वैष्णवाः पञ्च सप्त वोभयसंमताः । | ||
अधिका वा यथालब्धाः प्राश्निकास्तु परीक्षकाः ॥ | अधिका वा यथालब्धाः प्राश्निकास्तु परीक्षकाः ॥ | ||
उभयोः प्रश्नकर्तृत्वात् प्राश्निका इति कीर्तिताः । | उभयोः प्रश्नकर्तृत्वात् प्राश्निका इति कीर्तिताः । | ||
तदभावे गुणोद्रेकं दर्शयेतां पृथग्जने ॥ | तदभावे गुणोद्रेकं दर्शयेतां पृथग्जने ॥ | ||
विद्यासाम्ये कथा कार्या ह्यन्यथैकपराजयः । | विद्यासाम्ये कथा कार्या ह्यन्यथैकपराजयः । | ||
विद्योनो दण्ड्य एव स्याद्यदि नोच्चस्य शिष्यताम् ॥ | विद्योनो दण्ड्य एव स्याद्यदि नोच्चस्य शिष्यताम् ॥ | ||
व्रजेत् पश्चाद्यथा वाद एवं जल्पः प्रकीर्तितः । | व्रजेत् पश्चाद्यथा वाद एवं जल्पः प्रकीर्तितः । | ||
अर्थनिर्णयहेतुत्वाद्वादे प्रश्नो जयेऽपि तु ॥ | अर्थनिर्णयहेतुत्वाद्वादे प्रश्नो जयेऽपि तु ॥ | ||
न जल्पे तु पुनः प्रश्नः सभ्यानुज्ञां विना भवेत् । | न जल्पे तु पुनः प्रश्नः सभ्यानुज्ञां विना भवेत् । | ||
स्पर्धा सतां वितंडा स्यात् तत्त्वविप्लावकैर्यदा ॥ | स्पर्धा सतां वितंडा स्यात् तत्त्वविप्लावकैर्यदा ॥ | ||
मूलपक्षग्रहापेता वितंडा कविभिर्मता । | मूलपक्षग्रहापेता वितंडा कविभिर्मता । | ||
सतामेव वितंडा स्यादसतां जल्प एव तु ॥ | सतामेव वितंडा स्यादसतां जल्प एव तु ॥ | ||
एवं जल्पो वितंडेति ह्युभयोः सहिता कथा । | एवं जल्पो वितंडेति ह्युभयोः सहिता कथा । | ||
अप्रकाश्यः स्वपक्षो हि पाषंडानां यतस्ततः ॥ | अप्रकाश्यः स्वपक्षो हि पाषंडानां यतस्ततः ॥ | ||
अग्रहेणैव पक्षस्य तर्कागमबलेन तु । | अग्रहेणैव पक्षस्य तर्कागमबलेन तु । | ||
दूषयेदेव पाषंडास्तत्त्वविप्लावकान् सदा ॥ | दूषयेदेव पाषंडास्तत्त्वविप्लावकान् सदा ॥ | ||
तत्पक्षाणां निषेध्यत्वात् तेषां पक्षग्रहो भवेत् । | तत्पक्षाणां निषेध्यत्वात् तेषां पक्षग्रहो भवेत् । | ||
विष्णुभक्त्यन्यधर्माख्यस्तत्त्वविप्लव एव तु ॥ | विष्णुभक्त्यन्यधर्माख्यस्तत्त्वविप्लव एव तु ॥ | ||
बौद्धादीनां यतः सर्वे तत्त्वविप्लावकास्ततः । | बौद्धादीनां यतः सर्वे तत्त्वविप्लावकास्ततः । | ||
सर्वनास्तिकवादी वा स्वमनीषामतोऽपि वा ॥ | सर्वनास्तिकवादी वा स्वमनीषामतोऽपि वा ॥ | ||
तस्यापि पक्षं संश्रित्य दूषयेद्वाक्ययुक्तितः । | तस्यापि पक्षं संश्रित्य दूषयेद्वाक्ययुक्तितः । | ||
यस्य नैवागमो मानं तं ब्रूयादागमाश्रयः ॥ | यस्य नैवागमो मानं तं ब्रूयादागमाश्रयः ॥ | ||
धर्मार्थोऽथ वृथैवायं तव पक्षस्य सङ्ग्रहः । | धर्मार्थोऽथ वृथैवायं तव पक्षस्य सङ्ग्रहः । | ||
धर्मार्थश्चेन्न धर्मो हि शक्यो द्रष्टुं विनाऽगमात् ॥ | धर्मार्थश्चेन्न धर्मो हि शक्यो द्रष्टुं विनाऽगमात् ॥ | ||
यथाऽनुमीयते हिंसा पापहेतुस्तथैव हि । | यथाऽनुमीयते हिंसा पापहेतुस्तथैव हि । | ||
धर्महेतुत्वमप्यस्या अनुमातुं सुशक्यते ॥ | धर्महेतुत्वमप्यस्या अनुमातुं सुशक्यते ॥ | ||
वृथा पक्षं वृथा हन्याद्यदि कश्चित् किमुत्तरम् । | वृथा पक्षं वृथा हन्याद्यदि कश्चित् किमुत्तरम् । | ||
इत्यशक्तौ सतां सर्वे सम्भूयापि निवारणम् ॥ | इत्यशक्तौ सतां सर्वे सम्भूयापि निवारणम् ॥ | ||
कुर्युरेवासतां सन्तस्तत्त्वविप्लाविनां जये । | कुर्युरेवासतां सन्तस्तत्त्वविप्लाविनां जये । | ||
येषां विष्णोः समं किञ्चिदधिकं वा न तु क्वचित् ॥ | येषां विष्णोः समं किञ्चिदधिकं वा न तु क्वचित् ॥ | ||
क्षराक्षराभ्यां भिन्नं च विष्णुं पश्यन्ति ये सदा । | क्षराक्षराभ्यां भिन्नं च विष्णुं पश्यन्ति ये सदा । | ||
तारतम्यविदः सर्वजीवानां प्रकृतेरपि ॥ | तारतम्यविदः सर्वजीवानां प्रकृतेरपि ॥ | ||
भगवद्धर्मिणो नित्यं ते सन्तः परिकीर्तिताः । | भगवद्धर्मिणो नित्यं ते सन्तः परिकीर्तिताः । | ||
पराजितेष्वसत्सूक्तं राजा दंडं प्रपातयेत् ॥ | पराजितेष्वसत्सूक्तं राजा दंडं प्रपातयेत् ॥ | ||
जितेषु सत्स्वसद्भिस्तु राजोदासीनतां व्रजेत् । | जितेषु सत्स्वसद्भिस्तु राजोदासीनतां व्रजेत् । | ||
यावदेषां विजेता स्यादथ दंडं निपातयेत् ॥ इत्यादि ब्रह्मतर्के ॥</div> | यावदेषां विजेता स्यादथ दंडं निपातयेत् ॥ इत्यादि ब्रह्मतर्के ॥</div> | ||
| Line 2,834: | Line 2,834: | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S08_V02_B1" data-verse="BR_C03_S08_V02" data-block-id="BR_C03_S08_V02_B1">बाणस्त्वयोमयः प्रोक्तः शरो नालोऽस्य कीर्तितः इत्यभिधानम् ॥</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S08_V02_B1" data-verse="BR_C03_S08_V02" data-block-id="BR_C03_S08_V02_B1">बाणस्त्वयोमयः प्रोक्तः शरो नालोऽस्य कीर्तितः इत्यभिधानम् ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S08_V02_B1" data-verse="BR_C03_S08_V02" data-block-id="BR_C03_S08_V02_B1">कर्मारस्तु तदा बाणं तीक्ष्णमंजलिकाभिधम् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S08_V02_B1" data-verse="BR_C03_S08_V02" data-block-id="BR_C03_S08_V02_B1">कर्मारस्तु तदा बाणं तीक्ष्णमंजलिकाभिधम् । | ||
सन्दधानः शरे यान्तं राजानं न ददर्श ह ॥ इति पाद्मे ।</div> | सन्दधानः शरे यान्तं राजानं न ददर्श ह ॥ इति पाद्मे ।</div> | ||
| Line 2,843: | Line 2,843: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S08_V04" data-block-id="bhashya-BR_C03_S08_V04"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S08_V04" data-block-id="bhashya-BR_C03_S08_V04"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S08_V04_B1" data-verse="BR_C03_S08_V04" data-block-id="BR_C03_S08_V04_B1">दीप्तेराकाशशब्दोक्ता श्रीर्हि सर्वाश्रया मता । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S08_V04_B1" data-verse="BR_C03_S08_V04" data-block-id="BR_C03_S08_V04_B1">दीप्तेराकाशशब्दोक्ता श्रीर्हि सर्वाश्रया मता । | ||
तदाश्रयः परो विष्णुः सोऽस्थूलादिगुणो मतः ॥ इति स्कान्दे ।</div> | तदाश्रयः परो विष्णुः सोऽस्थूलादिगुणो मतः ॥ इति स्कान्दे ।</div> | ||
| Line 2,854: | Line 2,854: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S08_V07" data-block-id="bhashya-BR_C03_S08_V07"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S08_V07" data-block-id="bhashya-BR_C03_S08_V07"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S08_V04_B1" data-verse="BR_C03_S08_V07" data-block-id="BR_C03_S08_V04_B1">पुनः प्रश्नः सर्वाधारा प्रकृतिरित्यनुपचरितत्वेनावधारणार्थम् । आकाश एवेत्यवधारणात् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S08_V04_B1" data-verse="BR_C03_S08_V07" data-block-id="BR_C03_S08_V04_B1">पुनः प्रश्नः सर्वाधारा प्रकृतिरित्यनुपचरितत्वेनावधारणार्थम् । आकाश एवेत्यवधारणात् । | ||
पुनरुक्तिःशब्ददोषो न्यूनाधिक्यादिकं तथा । | पुनरुक्तिःशब्ददोषो न्यूनाधिक्यादिकं तथा । | ||
न जिगीषुकथायां च कारणं स्यात् पराजये ॥ | न जिगीषुकथायां च कारणं स्यात् पराजये ॥ | ||
क्वचिद्विद्याधिकस्यापि स्खलनं सम्भवेद्यतः । | क्वचिद्विद्याधिकस्यापि स्खलनं सम्भवेद्यतः । | ||
तत्त्वनिर्णयवैलोम्यं विलम्बो वा मुहूर्ततः ॥ | तत्त्वनिर्णयवैलोम्यं विलम्बो वा मुहूर्ततः ॥ | ||
विद्यादौर्बल्यहेतुः स्यादतस्तस्मिन् पराजयः ॥ इति ब्रह्मांडे ॥</div> | विद्यादौर्बल्यहेतुः स्यादतस्तस्मिन् पराजयः ॥ इति ब्रह्मांडे ॥</div> | ||
| Line 2,867: | Line 2,867: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S08_V08" data-block-id="bhashya-BR_C03_S08_V08"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S08_V08" data-block-id="bhashya-BR_C03_S08_V08"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S08_V08_B1" data-verse="BR_C03_S08_V08" data-block-id="BR_C03_S08_V08_B1">प्रसिद्धस्थूलसूक्ष्मादिवैलक्षण्याज्जनार्दनः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S08_V08_B1" data-verse="BR_C03_S08_V08" data-block-id="BR_C03_S08_V08_B1">प्रसिद्धस्थूलसूक्ष्मादिवैलक्षण्याज्जनार्दनः । | ||
अस्थूलादिरिति प्रोक्तो नैव स्थौल्याद्यभावतः ॥ अनावृत्तेस्तमो नास्य स्वातंत्र्यान्नाद्यते क्वचित् ।</div> | अस्थूलादिरिति प्रोक्तो नैव स्थौल्याद्यभावतः ॥ अनावृत्तेस्तमो नास्य स्वातंत्र्यान्नाद्यते क्वचित् ।</div> | ||
| Line 2,884: | Line 2,884: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S08_V12" data-block-id="bhashya-BR_C03_S08_V12"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S08_V12" data-block-id="bhashya-BR_C03_S08_V12"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S08_V12_B1" data-verse="BR_C03_S08_V12" data-block-id="BR_C03_S08_V12_B1">द्यावापृथिव्यौ श्रीभूमी केशौ सूर्यविधू मतौ ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S08_V12_B1" data-verse="BR_C03_S08_V12" data-block-id="BR_C03_S08_V12_B1">द्यावापृथिव्यौ श्रीभूमी केशौ सूर्यविधू मतौ ॥ | ||
दीप्तेः पृथुत्वाज्ज्ञानाच्च तथाऽऽह्लादविधेरपि । | दीप्तेः पृथुत्वाज्ज्ञानाच्च तथाऽऽह्लादविधेरपि । | ||
तदाधारो हरिर्नित्यं स्वातंत्र्येण प्रशासकः ॥ | तदाधारो हरिर्नित्यं स्वातंत्र्येण प्रशासकः ॥ | ||
आधारत्वं श्रियो यच्च तच्च विष्णोः प्रशासनात् । | आधारत्वं श्रियो यच्च तच्च विष्णोः प्रशासनात् । | ||
तद्वशान्न स्वतंत्रत्वं स स्वतंत्रो हरिः सदा ॥ इति महामीमांसायाम् ।</div> | तद्वशान्न स्वतंत्रत्वं स स्वतंत्रो हरिः सदा ॥ इति महामीमांसायाम् ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S08_V12_B1" data-verse="BR_C03_S08_V12" data-block-id="BR_C03_S08_V12_B1">न तस्य प्राकृता मूर्तिर्मांसमेदोऽस्थिसम्भवा । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S08_V12_B1" data-verse="BR_C03_S08_V12" data-block-id="BR_C03_S08_V12_B1">न तस्य प्राकृता मूर्तिर्मांसमेदोऽस्थिसम्भवा । | ||
न योगित्वादीश्वरत्वात् सत्यरूपाच्युतो विभुः ॥ इति वाराहे ।</div> | न योगित्वादीश्वरत्वात् सत्यरूपाच्युतो विभुः ॥ इति वाराहे ।</div> | ||
| Line 2,903: | Line 2,903: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V02" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V02" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V02_B1" data-verse="BR_C03_S09_V02" data-block-id="BR_C03_S09_V02_B1">ये ये वराः सुरास्ते तु परेषां महिमात्मकाः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V02_B1" data-verse="BR_C03_S09_V02" data-block-id="BR_C03_S09_V02_B1">ये ये वराः सुरास्ते तु परेषां महिमात्मकाः । | ||
महीत्युक्तं हि माहात्म्यं महिमानो हि तन्मिताः ॥ | महीत्युक्तं हि माहात्म्यं महिमानो हि तन्मिताः ॥ | ||
एवं हि महिमाशब्दस्तद्वशत्वं वदत्ययम् । | एवं हि महिमाशब्दस्तद्वशत्वं वदत्ययम् । | ||
यत्र माहात्म्यवाची स्यान्महत्वं महिमा तथा ॥ | यत्र माहात्म्यवाची स्यान्महत्वं महिमा तथा ॥ | ||
त्रयस्त्रिंशत्सुराणां हि परिवारास्ततः परे । | त्रयस्त्रिंशत्सुराणां हि परिवारास्ततः परे । | ||
षण्णामेते त्रयाणां ते ते द्वयोः साधिकस्य तौ ॥ | षण्णामेते त्रयाणां ते ते द्वयोः साधिकस्य तौ ॥ | ||
एकस्य सोऽपि क्रमतः पराधीनस्वरूपिणः । | एकस्य सोऽपि क्रमतः पराधीनस्वरूपिणः । | ||
पराधीनबलाश्चैव पराधीनप्रवृत्तयः ॥ | पराधीनबलाश्चैव पराधीनप्रवृत्तयः ॥ | ||
एक एव स्वतंत्रोऽसौ भगवान् पुरुषोत्तमः ।</div> | एक एव स्वतंत्रोऽसौ भगवान् पुरुषोत्तमः ।</div> | ||
| Line 2,917: | Line 2,917: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V03" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V03" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V03_B1" data-verse="BR_C03_S09_V03" data-block-id="BR_C03_S09_V03_B1">अग्रं विष्णुं नयेद्यस्मात् सुपर्णोऽग्निरुदाहृतः ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V03_B1" data-verse="BR_C03_S09_V03" data-block-id="BR_C03_S09_V03_B1">अग्रं विष्णुं नयेद्यस्मात् सुपर्णोऽग्निरुदाहृतः ॥ | ||
प्रथितं हरिमादाय वातीति प्रथिवः स्मृतः । | प्रथितं हरिमादाय वातीति प्रथिवः स्मृतः । | ||
तद्भार्या पृथिवी नाम यत्तदिच्छानुसारिणी ॥ | तद्भार्या पृथिवी नाम यत्तदिच्छानुसारिणी ॥ | ||
सर्वज्ञानात् तथायुष्ट्वात् सूत्रात्मा वायुरुच्यते । | सर्वज्ञानात् तथायुष्ट्वात् सूत्रात्मा वायुरुच्यते । | ||
श्रद्धानामैव तत्पत्नी सर्वस्यान्तर्निरीक्षणात् ॥ | श्रद्धानामैव तत्पत्नी सर्वस्यान्तर्निरीक्षणात् ॥ | ||
अन्तरिक्षमिति प्रोक्ता देवेभ्योऽधिकवीक्षणात् । | अन्तरिक्षमिति प्रोक्ता देवेभ्योऽधिकवीक्षणात् । | ||
आदिकालस्थितो यस्मादादित्यस्तु सदाशिवः ॥ | आदिकालस्थितो यस्मादादित्यस्तु सदाशिवः ॥ | ||
द्यौरुमा च समुद्दिष्टा वाग्रूपा द्योतिका यतः । | द्यौरुमा च समुद्दिष्टा वाग्रूपा द्योतिका यतः । | ||
त एते सर्वदेवेभ्यो विशिष्टास्तद्वशाः परे ॥ | त एते सर्वदेवेभ्यो विशिष्टास्तद्वशाः परे ॥ | ||
नक्षत्रमिंद्र उद्दिष्टश्चंद्रः काम उदाहृतः । | नक्षत्रमिंद्र उद्दिष्टश्चंद्रः काम उदाहृतः । | ||
अत्राणात् सूर्यचंद्राद्यैराह्लादाच्चैव हेतुतः ॥ | अत्राणात् सूर्यचंद्राद्यैराह्लादाच्चैव हेतुतः ॥ | ||
वासयन्ति जगद्यस्मादेतेऽष्टौ वसवः स्मृताः । | वासयन्ति जगद्यस्मादेतेऽष्टौ वसवः स्मृताः । | ||
ज्ञानादिषड्गुणाः षट्सु तदन्येभ्योऽधिका यतः ॥ | ज्ञानादिषड्गुणाः षट्सु तदन्येभ्योऽधिका यतः ॥ | ||
वसुष्वपि त एवोच्चा वींद्राद्याः पूर्वकीर्तिताः ।</div> | वसुष्वपि त एवोच्चा वींद्राद्याः पूर्वकीर्तिताः ।</div> | ||
| Line 2,936: | Line 2,936: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V04" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V04"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V04" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V04"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V04_B1" data-verse="BR_C03_S09_V04" data-block-id="BR_C03_S09_V04_B1">प्राणाद्या वायुपुत्रास्तु दश बुद्ध्यभिमानवान् ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V04_B1" data-verse="BR_C03_S09_V04" data-block-id="BR_C03_S09_V04_B1">प्राणाद्या वायुपुत्रास्तु दश बुद्ध्यभिमानवान् ॥ | ||
बृहस्पतिरिति ह्येते रुद्रा इत्येव कीर्तिताः ।</div> | बृहस्पतिरिति ह्येते रुद्रा इत्येव कीर्तिताः ।</div> | ||
| Line 2,943: | Line 2,943: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V05" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V05"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V05" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V05"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V05_B1" data-verse="BR_C03_S09_V05" data-block-id="BR_C03_S09_V05_B1">मासाभिमानिनो ये तु यमचंद्रयुता द्विषट् ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V05_B1" data-verse="BR_C03_S09_V05" data-block-id="BR_C03_S09_V05_B1">मासाभिमानिनो ये तु यमचंद्रयुता द्विषट् ॥ | ||
धात्रर्यमाद्या आदित्या इंद्राविष्णू विनैव तु ।</div> | धात्रर्यमाद्या आदित्या इंद्राविष्णू विनैव तु ।</div> | ||
| Line 2,950: | Line 2,950: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V06" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V06"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V06" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V06"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V06_B1" data-verse="BR_C03_S09_V06" data-block-id="BR_C03_S09_V06_B1">स्तनयित्नोरभीमानी वायुजस्त्विंद्र उच्यते ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V06_B1" data-verse="BR_C03_S09_V06" data-block-id="BR_C03_S09_V06_B1">स्तनयित्नोरभीमानी वायुजस्त्विंद्र उच्यते ॥ | ||
स एव वज्र इंद्रस्य सोऽशनिश्चाशनादरेः । | स एव वज्र इंद्रस्य सोऽशनिश्चाशनादरेः । | ||
यज्ञो नामेंद्रपुत्रो यो जयन्त इति चोच्यते ॥ | यज्ञो नामेंद्रपुत्रो यो जयन्त इति चोच्यते ॥ | ||
स एव पशुमानित्वात् पशवश्चेति कथ्यते ।</div> | स एव पशुमानित्वात् पशवश्चेति कथ्यते ।</div> | ||
| Line 2,963: | Line 2,963: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V09" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V09"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V09" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V09"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V09_B1" data-verse="BR_C03_S09_V09" data-block-id="BR_C03_S09_V09_B1">एवं प्राधान्यतो देवास्त्रयस्त्रिंशत्प्रकीर्तिताः ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V09_B1" data-verse="BR_C03_S09_V09" data-block-id="BR_C03_S09_V09_B1">एवं प्राधान्यतो देवास्त्रयस्त्रिंशत्प्रकीर्तिताः ॥ | ||
दक्षाग्निप्रमुखाः सर्वे प्राणा एव हि वायुजाः । | दक्षाग्निप्रमुखाः सर्वे प्राणा एव हि वायुजाः । | ||
रुद्रा अपि तदावेशात् पृथंग्नोदीरिता इह ॥ | रुद्रा अपि तदावेशात् पृथंग्नोदीरिता इह ॥ | ||
काम एवानुविष्टत्वादनिरुद्धश्च नोदितः । | काम एवानुविष्टत्वादनिरुद्धश्च नोदितः । | ||
मन्वावेशादिंद्रजस्तु संख्यायामनुवेशितः ॥ | मन्वावेशादिंद्रजस्तु संख्यायामनुवेशितः ॥ | ||
अश्विनौ निर्ऋतिश्चैव कुबेरश्च विनायकः । | अश्विनौ निर्ऋतिश्चैव कुबेरश्च विनायकः । | ||
अर्यम्ण्यंशादिचतुर्षु विशेषावेशसंयुताः ॥ | अर्यम्ण्यंशादिचतुर्षु विशेषावेशसंयुताः ॥ | ||
अत्रोक्ता अपि पृथिव्याद्या अन्तर्यामिब्राह्मणे भवन्ति । | अत्रोक्ता अपि पृथिव्याद्या अन्तर्यामिब्राह्मणे भवन्ति । | ||
षट्सु प्रधानास्तिस्रो हि वायुवींद्रमहेश्वराः । | षट्सु प्रधानास्तिस्रो हि वायुवींद्रमहेश्वराः । | ||
स्वभार्याणां स्वाश्रयत्वात् ते लोका ज्ञानरूपतः ॥ | स्वभार्याणां स्वाश्रयत्वात् ते लोका ज्ञानरूपतः ॥ | ||
पदैक्याद्ब्रह्मवाय्वोस्तु पदसाम्याच्छिवस्य च । | पदैक्याद्ब्रह्मवाय्वोस्तु पदसाम्याच्छिवस्य च । | ||
शेषस्यापि तु नैवोक्तिः पृथक् श्रद्धा च मारुतः ॥ | शेषस्यापि तु नैवोक्तिः पृथक् श्रद्धा च मारुतः ॥ | ||
द्वौ देवाविति सम्प्रोक्तावन्नं श्रद्धा प्रकीर्तिता । | द्वौ देवाविति सम्प्रोक्तावन्नं श्रद्धा प्रकीर्तिता । | ||
अतीतत्वाद्देवताभ्यो नेतृत्वाच्चान्नमुच्यते ॥ | अतीतत्वाद्देवताभ्यो नेतृत्वाच्चान्नमुच्यते ॥ | ||
श्रद्धेति वायोः पत्नी सा प्राणो वै विष्णुरुत्तमः । | श्रद्धेति वायोः पत्नी सा प्राणो वै विष्णुरुत्तमः । | ||
णेत्येवानन्द उद्दिष्ट आसमन्तात् प्रकृष्टतः ॥ | णेत्येवानन्द उद्दिष्ट आसमन्तात् प्रकृष्टतः ॥ | ||
प्राणो हि भगवान् विष्णुरध्यर्धो वायुरुच्यते । | प्राणो हि भगवान् विष्णुरध्यर्धो वायुरुच्यते । | ||
अध्यर्धा हि गुणा नित्यं वायोरध्यर्ध एव तत् ॥ | अध्यर्धा हि गुणा नित्यं वायोरध्यर्ध एव तत् ॥ | ||
न चैकत्वं भवेद्वायोस्तद्विशिष्टो यतो हरिः । | न चैकत्वं भवेद्वायोस्तद्विशिष्टो यतो हरिः । | ||
न च द्वितीयता तस्मिन् प्रीतिरत्यधिका हरेः ॥ | न च द्वितीयता तस्मिन् प्रीतिरत्यधिका हरेः ॥ | ||
तेनाध्यर्द्धगुणो यस्मात् सर्वस्माद् देवतागणात् । | तेनाध्यर्द्धगुणो यस्मात् सर्वस्माद् देवतागणात् । | ||
न चाशक्यं न चाप्राप्यमतोऽध्यर्ध इतीरितः ॥ | न चाशक्यं न चाप्राप्यमतोऽध्यर्ध इतीरितः ॥ | ||
अत्यन्तरंगं यत्तस्मान्न हरेः पृथगीरिता । | अत्यन्तरंगं यत्तस्मान्न हरेः पृथगीरिता । | ||
श्रीः स्वरूपविभेदेऽपि सर्वोत्कृष्टाऽपि नित्यशः ॥ | श्रीः स्वरूपविभेदेऽपि सर्वोत्कृष्टाऽपि नित्यशः ॥ | ||
तस्या अपि परो विष्णुर्गुणैः सर्वैरदोषवान् । | तस्या अपि परो विष्णुर्गुणैः सर्वैरदोषवान् । | ||
एक इत्युच्यते नित्यं यस्मान्नान्यस्तथाविधः ॥ | एक इत्युच्यते नित्यं यस्मान्नान्यस्तथाविधः ॥ | ||
तत्परो वा गुणोद्रेके ब्रह्माऽसौ गुणपूर्तितः । | तत्परो वा गुणोद्रेके ब्रह्माऽसौ गुणपूर्तितः । | ||
तथात्वेन यतो नित्यमविकारेण याति हि ॥ त्यदित्युक्तास्ततो विष्णुः सर्वदेवेश्वरेश्वरः ॥ इति महामीमांसायाम् ॥</div> | तथात्वेन यतो नित्यमविकारेण याति हि ॥ त्यदित्युक्तास्ततो विष्णुः सर्वदेवेश्वरेश्वरः ॥ इति महामीमांसायाम् ॥</div> | ||
| Line 3,010: | Line 3,010: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V17" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V17"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V17" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V17"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V17_B1" data-verse="BR_C03_S09_V17" data-block-id="BR_C03_S09_V17_B1">शारीरो मनुरुद्दिष्टः कामः प्रद्युम्न उच्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V17_B1" data-verse="BR_C03_S09_V17" data-block-id="BR_C03_S09_V17_B1">शारीरो मनुरुद्दिष्टः कामः प्रद्युम्न उच्यते । | ||
आदित्यस्थस्तथा रुद्रः श्रोत्रश्चंद्र उदाहृतः ॥ | आदित्यस्थस्तथा रुद्रः श्रोत्रश्चंद्र उदाहृतः ॥ | ||
छायामयस्तु निर्ऋतिरादर्शे सूर्य एव च । | छायामयस्तु निर्ऋतिरादर्शे सूर्य एव च । | ||
पर्जन्यस्त्वप्सु पुरुषः शक्रः पुत्राभिमानवान् ॥ | पर्जन्यस्त्वप्सु पुरुषः शक्रः पुत्राभिमानवान् ॥ | ||
अमृतं वायुरुद्दिष्टं स्त्रियः श्रीर्गीरुमा तथा । | अमृतं वायुरुद्दिष्टं स्त्रियः श्रीर्गीरुमा तथा । | ||
सत्यं ब्रह्मा समुद्दिष्टो गरुत्मच्छेषका दिशः ॥ | सत्यं ब्रह्मा समुद्दिष्टो गरुत्मच्छेषका दिशः ॥ | ||
आदेशनाद्दिशः प्रोक्ताः मृत्युर्यम उदाहृतः । | आदेशनाद्दिशः प्रोक्ताः मृत्युर्यम उदाहृतः । | ||
अन्तर्गतेन रूपेण वायुरेव त्वसुः स्मृतः ॥ | अन्तर्गतेन रूपेण वायुरेव त्वसुः स्मृतः ॥ | ||
पालकेन स्वरूपेण ब्रह्मैवात्र प्रजापतिः । | पालकेन स्वरूपेण ब्रह्मैवात्र प्रजापतिः । | ||
प्रकाशस्त्वान्तरो ज्योतिर्लोको बाह्य इतीर्यते ॥ | प्रकाशस्त्वान्तरो ज्योतिर्लोको बाह्य इतीर्यते ॥ | ||
मनःस्थिता मनोनाम्नी बोधरूपत्वतो रमा ।। | मनःस्थिता मनोनाम्नी बोधरूपत्वतो रमा ।। | ||
सैवाग्निस्थाऽदनान्नित्यमग्निरित्येव गीयते ॥ | सैवाग्निस्थाऽदनान्नित्यमग्निरित्येव गीयते ॥ | ||
हृदयं बुद्धिसंस्था सा त्वयनं हृदि यत्ततः । | हृदयं बुद्धिसंस्था सा त्वयनं हृदि यत्ततः । | ||
चक्षुः सा दृष्टिहेतुत्वाद्दृष्टानां लोक एव सा ॥ इति च ।</div> | चक्षुः सा दृष्टिहेतुत्वाद्दृष्टानां लोक एव सा ॥ इति च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V17_B1" data-verse="BR_C03_S09_V17" data-block-id="BR_C03_S09_V17_B1">बुद्धिवृत्त्यपेक्षया बहिः प्रकाशहेतुत्वमपि देव्या न विरुध्यते । इम एव त्रयो लोका इति पूर्वोक्तानां देवानामनुक्तौ कथं लोकमात्रे सर्वदेवानामन्तर्भावः । उक्ताङ्गीकारेऽनन्तर्भावः कथम् । कथं चाग्न्यादिषु । न चावासमात्रमत्र विवक्षितम् । प्रतिशरीरमपि सर्वदेवानामावासान्न लोकादीनां विशेषः । सामर्थ्याधिक्यं चात्र विवक्षितम् । एतेषु हीदं सर्वं षडिति । यदस्मिन्निदं सर्वमध्यार्ध्नोत् स ब्रह्म त्यदित्याचक्षते महिमान एवैषाम् इत्यादिषु षड्गुणोद्रेकादीनामुक्तेः । अन्तर्भावस्य च महिमकारणकत्वोक्तेः । इदं सर्वं गुणषट्कं पूर्णं गुणषट्कमित्यर्थः । इदंशब्दोविवक्षितत्वादयं भगवानितिवत् । एवमेवेदं सर्वमध्यार्ध्नोदिति च । गुणाधिक्येन तदधीनत्वे विवक्षिते निवासत्वादिकमन्तर्भवति । उत्तमानामधिकव्याप्त्यादेः । न तु निवासत्वादौ गुणाधिक्यादिकम् । कथं च तन्महिमत्वेनान्तर्भावमुक्त्वा निवासत्वमात्रेणान्तर्भाव उच्यते । कथं चान्यथा कामादीनां प्रसिद्धमहिमानां स्त्रीमात्रादिकं देवतोच्यते । प्रसिद्धं चैतत् । आत्मा देवानां भुवनस्य गर्भः आत्मा वै वातः इंद्रो वै देवानामोजिष्ठःब्रह्मा देवानां प्रथमः सम्बभूव अयं वाव शिशुर्योयं मध्यमः प्राणः तमेताः सप्ताक्षितय उपतिष्ठन्ते तद्या इमा अक्षंल्लोहिन्यो राजयस्ताभिरेनं रुद्रोऽन्वायत्तो यच्छुक्लं तेनेन्द्रः ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V17_B1" data-verse="BR_C03_S09_V17" data-block-id="BR_C03_S09_V17_B1">बुद्धिवृत्त्यपेक्षया बहिः प्रकाशहेतुत्वमपि देव्या न विरुध्यते । इम एव त्रयो लोका इति पूर्वोक्तानां देवानामनुक्तौ कथं लोकमात्रे सर्वदेवानामन्तर्भावः । उक्ताङ्गीकारेऽनन्तर्भावः कथम् । कथं चाग्न्यादिषु । न चावासमात्रमत्र विवक्षितम् । प्रतिशरीरमपि सर्वदेवानामावासान्न लोकादीनां विशेषः । सामर्थ्याधिक्यं चात्र विवक्षितम् । एतेषु हीदं सर्वं षडिति । यदस्मिन्निदं सर्वमध्यार्ध्नोत् स ब्रह्म त्यदित्याचक्षते महिमान एवैषाम् इत्यादिषु षड्गुणोद्रेकादीनामुक्तेः । अन्तर्भावस्य च महिमकारणकत्वोक्तेः । इदं सर्वं गुणषट्कं पूर्णं गुणषट्कमित्यर्थः । इदंशब्दोविवक्षितत्वादयं भगवानितिवत् । एवमेवेदं सर्वमध्यार्ध्नोदिति च । गुणाधिक्येन तदधीनत्वे विवक्षिते निवासत्वादिकमन्तर्भवति । उत्तमानामधिकव्याप्त्यादेः । न तु निवासत्वादौ गुणाधिक्यादिकम् । कथं च तन्महिमत्वेनान्तर्भावमुक्त्वा निवासत्वमात्रेणान्तर्भाव उच्यते । कथं चान्यथा कामादीनां प्रसिद्धमहिमानां स्त्रीमात्रादिकं देवतोच्यते । प्रसिद्धं चैतत् । आत्मा देवानां भुवनस्य गर्भः आत्मा वै वातः इंद्रो वै देवानामोजिष्ठःब्रह्मा देवानां प्रथमः सम्बभूव अयं वाव शिशुर्योयं मध्यमः प्राणः तमेताः सप्ताक्षितय उपतिष्ठन्ते तद्या इमा अक्षंल्लोहिन्यो राजयस्ताभिरेनं रुद्रोऽन्वायत्तो यच्छुक्लं तेनेन्द्रः ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V17_B1" data-verse="BR_C03_S09_V17" data-block-id="BR_C03_S09_V17_B1">अश्वमेधः क्रतुश्रेष्ठो ज्योतिःश्रेष्ठो दिवाकरः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V17_B1" data-verse="BR_C03_S09_V17" data-block-id="BR_C03_S09_V17_B1">अश्वमेधः क्रतुश्रेष्ठो ज्योतिःश्रेष्ठो दिवाकरः । | ||
ब्राह्मणो द्विपदां श्रेष्ठो देवश्रेष्ठस्तु मारुतः ॥</div> | ब्राह्मणो द्विपदां श्रेष्ठो देवश्रेष्ठस्तु मारुतः ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V17_B1" data-verse="BR_C03_S09_V17" data-block-id="BR_C03_S09_V17_B1">वायुर्भीमो भीमनादो महौजास्सर्वेषाञ्च प्राणिनां प्राणभूतः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V17_B1" data-verse="BR_C03_S09_V17" data-block-id="BR_C03_S09_V17_B1">वायुर्भीमो भीमनादो महौजास्सर्वेषाञ्च प्राणिनां प्राणभूतः । | ||
अनावृत्तिर्देहिनां देहपाते तस्माद्वायुर्देवदेवो विशिष्टः ॥</div> | अनावृत्तिर्देहिनां देहपाते तस्माद्वायुर्देवदेवो विशिष्टः ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V17_B1" data-verse="BR_C03_S09_V17" data-block-id="BR_C03_S09_V17_B1">क्रतुं सचन्त मारुतस्य वेधसः वायोरात्मानं कवयो निचिक्युः ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V17_B1" data-verse="BR_C03_S09_V17" data-block-id="BR_C03_S09_V17_B1">क्रतुं सचन्त मारुतस्य वेधसः वायोरात्मानं कवयो निचिक्युः ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V17_B1" data-verse="BR_C03_S09_V17" data-block-id="BR_C03_S09_V17_B1">आत्मत एष प्राणो जायते । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V17_B1" data-verse="BR_C03_S09_V17" data-block-id="BR_C03_S09_V17_B1">आत्मत एष प्राणो जायते । | ||
यो वायौ तिष्ठन्</div> | यो वायौ तिष्ठन्</div> | ||
| Line 3,042: | Line 3,042: | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V17_B1" data-verse="BR_C03_S09_V17" data-block-id="BR_C03_S09_V17_B1">स प्राणमसृजत । प्राणाच्छ्रद्धाम् एतस्माज्जायते प्राणः।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V17_B1" data-verse="BR_C03_S09_V17" data-block-id="BR_C03_S09_V17_B1">स प्राणमसृजत । प्राणाच्छ्रद्धाम् एतस्माज्जायते प्राणः।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V17_B1" data-verse="BR_C03_S09_V17" data-block-id="BR_C03_S09_V17_B1">रुद्रं समाश्रिता देवाः रुद्रो ब्रह्माणमाश्रितः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V17_B1" data-verse="BR_C03_S09_V17" data-block-id="BR_C03_S09_V17_B1">रुद्रं समाश्रिता देवाः रुद्रो ब्रह्माणमाश्रितः । | ||
ब्रह्मा मामाश्रितो नित्यं नाहं कञ्चिदुपाश्रितः ॥ इत्यादिषु सर्वत्र ।</div> | ब्रह्मा मामाश्रितो नित्यं नाहं कञ्चिदुपाश्रितः ॥ इत्यादिषु सर्वत्र ।</div> | ||
| Line 3,061: | Line 3,061: | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V20_B1" data-verse="BR_C03_S09_V20" data-block-id="BR_C03_S09_V20_B1">यदि दिशो वेत्थ तर्हि किं देवतोऽस्याम् ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V20_B1" data-verse="BR_C03_S09_V20" data-block-id="BR_C03_S09_V20_B1">यदि दिशो वेत्थ तर्हि किं देवतोऽस्याम् ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V20_B1" data-verse="BR_C03_S09_V20" data-block-id="BR_C03_S09_V20_B1">आदित्यस्याश्रयश्चक्षुर्नामा स्वायम्भुवो मनुः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V20_B1" data-verse="BR_C03_S09_V20" data-block-id="BR_C03_S09_V20_B1">आदित्यस्याश्रयश्चक्षुर्नामा स्वायम्भुवो मनुः । | ||
चक्षुस्थो दृष्टिशक्तीशो रूपात्मेंद्रस्तदाश्रयः ॥ | चक्षुस्थो दृष्टिशक्तीशो रूपात्मेंद्रस्तदाश्रयः ॥ | ||
बुद्धितत्त्वात्मिकोमा च शक्रस्यापि समाश्रयः ।</div> | बुद्धितत्त्वात्मिकोमा च शक्रस्यापि समाश्रयः ।</div> | ||
| Line 3,069: | Line 3,069: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V21" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V21"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V21" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V21"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V21_B1" data-verse="BR_C03_S09_V21" data-block-id="BR_C03_S09_V21_B1">एवं यमस्याश्रयश्च यज्ञमान्यनिरुद्धकः ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V21_B1" data-verse="BR_C03_S09_V21" data-block-id="BR_C03_S09_V21_B1">एवं यमस्याश्रयश्च यज्ञमान्यनिरुद्धकः ॥ | ||
दक्षिणामानिनी देवी रतिरेव तदाश्रयः । | दक्षिणामानिनी देवी रतिरेव तदाश्रयः । | ||
श्रद्धारूपः सदा कामस्तस्या अपि समाश्रयः ॥ | श्रद्धारूपः सदा कामस्तस्या अपि समाश्रयः ॥ | ||
हृदयात्मिक्युमा तस्य कामस्यापि समाश्रयः ।</div> | हृदयात्मिक्युमा तस्य कामस्यापि समाश्रयः ।</div> | ||
| Line 3,078: | Line 3,078: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V22" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V22"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V22" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V22"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V22_B1" data-verse="BR_C03_S09_V22" data-block-id="BR_C03_S09_V22_B1">अब्देवता सदा चंद्रो वरुणस्य समाश्रयः ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V22_B1" data-verse="BR_C03_S09_V22" data-block-id="BR_C03_S09_V22_B1">अब्देवता सदा चंद्रो वरुणस्य समाश्रयः ॥ | ||
रेत आत्मा सुरगुरुः सोमस्यापि समाश्रयः । | रेत आत्मा सुरगुरुः सोमस्यापि समाश्रयः । | ||
तस्याप्युमैवाश्रयः स्यात् ..</div> | तस्याप्युमैवाश्रयः स्यात् ..</div> | ||
| Line 3,086: | Line 3,086: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V23" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V23"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V23" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V23"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V23_B1" data-verse="BR_C03_S09_V23" data-block-id="BR_C03_S09_V23_B1">...... तस्यैव तु दिगीशितुः ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V23_B1" data-verse="BR_C03_S09_V23" data-block-id="BR_C03_S09_V23_B1">...... तस्यैव तु दिगीशितुः ॥ | ||
सोमस्य दीक्षारूपा तु शतरूपा समाश्रयः । | सोमस्य दीक्षारूपा तु शतरूपा समाश्रयः । | ||
तस्याः सत्यात्मको देवो मनुरेव समाश्रयः ॥ | तस्याः सत्यात्मको देवो मनुरेव समाश्रयः ॥ | ||
तस्याप्युमैवाश्रया सा स्रष्टृरूपस्य नित्यदा ।</div> | तस्याप्युमैवाश्रया सा स्रष्टृरूपस्य नित्यदा ।</div> | ||
| Line 3,095: | Line 3,095: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V24" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V24"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V24" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V24"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V24_B1" data-verse="BR_C03_S09_V24" data-block-id="BR_C03_S09_V24_B1">मध्यदिक्स्वामिनोऽग्नेश्च स्वाधारो वाग्बृहस्पतिः ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V24_B1" data-verse="BR_C03_S09_V24" data-block-id="BR_C03_S09_V24_B1">मध्यदिक्स्वामिनोऽग्नेश्च स्वाधारो वाग्बृहस्पतिः ॥ | ||
तस्याप्युमैव हृदयरूपा नित्यं समाश्रयः ।</div> | तस्याप्युमैव हृदयरूपा नित्यं समाश्रयः ।</div> | ||
| Line 3,102: | Line 3,102: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V25" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V25"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V25" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V25"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V25_B1" data-verse="BR_C03_S09_V25" data-block-id="BR_C03_S09_V25_B1">तस्याः समाश्रयो रुद्रस्त्वमहञ्चेति रूपवान् ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V25_B1" data-verse="BR_C03_S09_V25" data-block-id="BR_C03_S09_V25_B1">तस्याः समाश्रयो रुद्रस्त्वमहञ्चेति रूपवान् ॥ | ||
अहंकारात्मको नित्यमात्मोमा परिकीर्तिता । | अहंकारात्मको नित्यमात्मोमा परिकीर्तिता । | ||
बुद्ध्यात्मनैवाततत्वाद्यद्यस्यानाश्रयो हरः ॥ | बुद्ध्यात्मनैवाततत्वाद्यद्यस्यानाश्रयो हरः ॥ | ||
तदा बोधात्मिका शक्तिर्नास्या देहाभिरक्षणे । | तदा बोधात्मिका शक्तिर्नास्या देहाभिरक्षणे । | ||
अरक्षितान्मानुषादीन् श्वानो वाऽद्युर्वयांसि वा ॥</div> | अरक्षितान्मानुषादीन् श्वानो वाऽद्युर्वयांसि वा ॥</div> | ||
| Line 3,112: | Line 3,112: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V26" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V26"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V26" data-block-id="bhashya-BR_C03_S09_V26"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V26_B1" data-verse="BR_C03_S09_V26" data-block-id="BR_C03_S09_V26_B1">शिवस्य च तथोमायाः प्राणात्मा शेष आश्रयः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V26_B1" data-verse="BR_C03_S09_V26" data-block-id="BR_C03_S09_V26_B1">शिवस्य च तथोमायाः प्राणात्मा शेष आश्रयः । | ||
शेषस्यापानरूपा सा भारत्येव व्यपाश्रयः ॥ | शेषस्यापानरूपा सा भारत्येव व्यपाश्रयः ॥ | ||
तस्या व्यानाभिधो वायुर्विशिष्टानो यतो हि सः । | तस्या व्यानाभिधो वायुर्विशिष्टानो यतो हि सः । | ||
उन्नेतृत्वादुदानाख्या तस्या श्रीराश्रयः सदा ॥ | उन्नेतृत्वादुदानाख्या तस्या श्रीराश्रयः सदा ॥ | ||
समानाख्यो हरिस्तस्याः सहैव ह्यनयत्यसौ । | समानाख्यो हरिस्तस्याः सहैव ह्यनयत्यसौ । | ||
स्वावरस्यानकास्त्वन्ये सर्वेषां चेष्टको हि सः ॥ | स्वावरस्यानकास्त्वन्ये सर्वेषां चेष्टको हि सः ॥ | ||
स एष भगवान्नैवं श्रीवदन्याश्रयो हरिः । | स एष भगवान्नैवं श्रीवदन्याश्रयो हरिः । | ||
न च ब्रह्मादिवद्विष्णुर्नैवासौ बद्धवत् क्वचित् ॥ | न च ब्रह्मादिवद्विष्णुर्नैवासौ बद्धवत् क्वचित् ॥ | ||
न च मुक्तवदीशेशः कुत एव जडोपमः । | न च मुक्तवदीशेशः कुत एव जडोपमः । | ||
अग्राह्योऽशीर्यसंगोऽसावसितश्च न रिष्यति ॥ | अग्राह्योऽशीर्यसंगोऽसावसितश्च न रिष्यति ॥ | ||
न हि सर्वात्मना क्वापि केनचिज्ज्ञायते क्वचित् । | न हि सर्वात्मना क्वापि केनचिज्ज्ञायते क्वचित् । | ||
स्वल्पोऽपि शीर्यते नैव कारणात् कालतोऽपि वा ॥ | स्वल्पोऽपि शीर्यते नैव कारणात् कालतोऽपि वा ॥ | ||
न लिप्यते जगन्नाथः क्वचिद्दोषेण केनचित् । | न लिप्यते जगन्नाथः क्वचिद्दोषेण केनचित् । | ||
भूतपूर्वो भविष्यो वा बन्धो नास्य कुतश्चन ॥ | भूतपूर्वो भविष्यो वा बन्धो नास्य कुतश्चन ॥ | ||
न च नाशो भवेत् क्वापि न नशिष्यति च क्वचित् । | न च नाशो भवेत् क्वापि न नशिष्यति च क्वचित् । | ||
अन्यत् सर्वं गृहीतं हि तेन ज्ञानादिना सदा ॥ | अन्यत् सर्वं गृहीतं हि तेन ज्ञानादिना सदा ॥ | ||
अशीर्यत्वादयोऽन्येषां सर्वेषां तत्प्रसादतः । | अशीर्यत्वादयोऽन्येषां सर्वेषां तत्प्रसादतः । | ||
अतस्तस्यापि वैषम्यान्नेति नेत्याह तं श्रुतिः ॥ इत्यादि च ॥</div> | अतस्तस्यापि वैषम्यान्नेति नेत्याह तं श्रुतिः ॥ इत्यादि च ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V26_B1" data-verse="BR_C03_S09_V26" data-block-id="BR_C03_S09_V26_B1">तद्गुणानां सुपूर्णानां विप्लुट्कं प्रतिबिम्बितम् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V26_B1" data-verse="BR_C03_S09_V26" data-block-id="BR_C03_S09_V26_B1">तद्गुणानां सुपूर्णानां विप्लुट्कं प्रतिबिम्बितम् । | ||
श्रीर्भुंक्ते तद्गुणान् ब्रह्मा तस्य रुद्रादयोऽपि च ॥ इत्यादि च ॥</div> | श्रीर्भुंक्ते तद्गुणान् ब्रह्मा तस्य रुद्रादयोऽपि च ॥ इत्यादि च ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V26_B1" data-verse="BR_C03_S09_V26" data-block-id="BR_C03_S09_V26_B1">अहर्ज्ञानमस्य लीनमित्यहर्लीक एवाहल्लिकः । अज्ञेत्याक्षिपति । न हि गृह्यते इत्यादिना ग्रहणशीरणादिषु सर्वप्रमाणाभावं दर्शयति ॥</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V26_B1" data-verse="BR_C03_S09_V26" data-block-id="BR_C03_S09_V26_B1">अहर्ज्ञानमस्य लीनमित्यहर्लीक एवाहल्लिकः । अज्ञेत्याक्षिपति । न हि गृह्यते इत्यादिना ग्रहणशीरणादिषु सर्वप्रमाणाभावं दर्शयति ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V26_B1" data-verse="BR_C03_S09_V26" data-block-id="BR_C03_S09_V26_B1">नेति नेत्यादिरूपेण विज्ञापितगुणोऽपि तु । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V26_B1" data-verse="BR_C03_S09_V26" data-block-id="BR_C03_S09_V26_B1">नेति नेत्यादिरूपेण विज्ञापितगुणोऽपि तु । | ||
विशेषापेक्षया पृष्टो न शाकल्यो विवेद तम् ॥ इति ब्रह्मांडे ॥</div> | विशेषापेक्षया पृष्टो न शाकल्यो विवेद तम् ॥ इति ब्रह्मांडे ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V26_B1" data-verse="BR_C03_S09_V26" data-block-id="BR_C03_S09_V26_B1">तदपेक्षां विनैवासौ निर्गत्य पुरुषोत्तमः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V26_B1" data-verse="BR_C03_S09_V26" data-block-id="BR_C03_S09_V26_B1">तदपेक्षां विनैवासौ निर्गत्य पुरुषोत्तमः । | ||
वहत्येवानिशं सर्वं निरूढं तेन तज्जगत् ॥ | वहत्येवानिशं सर्वं निरूढं तेन तज्जगत् ॥ | ||
प्रति प्रतिस्थितो रूपैर्यस्माद्धत्ते हरिः सदा । | प्रति प्रतिस्थितो रूपैर्यस्माद्धत्ते हरिः सदा । | ||
अतः प्रत्यूह्यते तेन व्यक्ताव्यक्तमिदं जगत् ॥ इति ब्रह्मतर्के ॥</div> | अतः प्रत्यूह्यते तेन व्यक्ताव्यक्तमिदं जगत् ॥ इति ब्रह्मतर्के ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V26_B1" data-verse="BR_C03_S09_V26" data-block-id="BR_C03_S09_V26_B1">न विनोपनिषद्भिः स ज्ञेयः केनापि कस्यचित् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V26_B1" data-verse="BR_C03_S09_V26" data-block-id="BR_C03_S09_V26_B1">न विनोपनिषद्भिः स ज्ञेयः केनापि कस्यचित् । | ||
अत औपनिषत्कं तं प्राहुर्विष्णुं सनातनम् ॥ इति च ॥</div> | अत औपनिषत्कं तं प्राहुर्विष्णुं सनातनम् ॥ इति च ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V26_B1" data-verse="BR_C03_S09_V26" data-block-id="BR_C03_S09_V26_B1">प्रश्नो वादे च जल्पादौ कर्तव्यः प्रतिवादिना । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V26_B1" data-verse="BR_C03_S09_V26" data-block-id="BR_C03_S09_V26_B1">प्रश्नो वादे च जल्पादौ कर्तव्यः प्रतिवादिना । | ||
तदुक्तिमात्रे प्रामाण्ये यदि नास्यागमान्तरम् ॥ | तदुक्तिमात्रे प्रामाण्ये यदि नास्यागमान्तरम् ॥ | ||
अपेक्षितं यदा शंका दर्शनीयस्तदाऽऽगमः । | अपेक्षितं यदा शंका दर्शनीयस्तदाऽऽगमः । | ||
निःशंकत्वेन यो वक्ता प्रश्नानामुत्तरं सदा ॥ | निःशंकत्वेन यो वक्ता प्रश्नानामुत्तरं सदा ॥ | ||
आनुकूल्येनागमानां नाशंक्यं तद्वचः क्वचित् । | आनुकूल्येनागमानां नाशंक्यं तद्वचः क्वचित् । | ||
दशतालो दशमुखो ललाटत्रिंशकस्तथा ॥ | दशतालो दशमुखो ललाटत्रिंशकस्तथा ॥ | ||
सार्धोन्नतश्चैव पुनः पर्यग्दशशिरास्तथा । | सार्धोन्नतश्चैव पुनः पर्यग्दशशिरास्तथा । | ||
पञ्चोराः सप्तपादो यो नाशंक्यं तद्वचः क्वचित् ॥ | पञ्चोराः सप्तपादो यो नाशंक्यं तद्वचः क्वचित् ॥ | ||
नवांगुलमुखो यस्तु गले च चतुरंगुलः । | नवांगुलमुखो यस्तु गले च चतुरंगुलः । | ||
चतुर्विशांगुलतनुस्तद्वाक्यं देवपूजितम् ॥ | चतुर्विशांगुलतनुस्तद्वाक्यं देवपूजितम् ॥ | ||
प्राधान्यल्लक्षणोपेतो दुर्लक्षणयुतोऽपि सन् । | प्राधान्यल्लक्षणोपेतो दुर्लक्षणयुतोऽपि सन् । | ||
तस्यापि वाक्यं मानं स्यात् किमु सर्वयुतस्य तु ॥ | तस्यापि वाक्यं मानं स्यात् किमु सर्वयुतस्य तु ॥ | ||
प्रायो देवाश्च ऋषयो न सर्वशुभलक्षणाः । | प्रायो देवाश्च ऋषयो न सर्वशुभलक्षणाः । | ||
ऋते विष्णुं सुरश्रेष्ठं ब्रह्माणं वाऽप्यनन्तरम् ॥ | ऋते विष्णुं सुरश्रेष्ठं ब्रह्माणं वाऽप्यनन्तरम् ॥ | ||
यस्मान्न विदुषां वाक्यमाशंक्यं केनचित् क्वचित् । | यस्मान्न विदुषां वाक्यमाशंक्यं केनचित् क्वचित् । | ||
तस्माद्वेदेषु सर्वेषु कथाः प्रश्नोत्तरात्मिकाः ॥ | तस्माद्वेदेषु सर्वेषु कथाः प्रश्नोत्तरात्मिकाः ॥ | ||
न प्रमाणान्तरं तत्र पृच्छन्ति घटनां विना । | न प्रमाणान्तरं तत्र पृच्छन्ति घटनां विना । | ||
एतस्मादाश्वलाद्याश्च पप्रच्छुर्नैव कुत्रचित् ॥ | एतस्मादाश्वलाद्याश्च पप्रच्छुर्नैव कुत्रचित् ॥ | ||
आगमं याज्ञवल्क्योक्तेरन्यं तं मिथिलोऽपि च ॥ इति ब्रह्मतर्के ॥</div> | आगमं याज्ञवल्क्योक्तेरन्यं तं मिथिलोऽपि च ॥ इति ब्रह्मतर्के ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V26_B1" data-verse="BR_C03_S09_V26" data-block-id="BR_C03_S09_V26_B1">यश्छिन्नविचिकित्सस्तु च्छिनत्त्यपि च संशयान् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V26_B1" data-verse="BR_C03_S09_V26" data-block-id="BR_C03_S09_V26_B1">यश्छिन्नविचिकित्सस्तु च्छिनत्त्यपि च संशयान् । | ||
तस्य पर्येषणं कुर्यात् प्रतीच्छन्नोत दक्षिणाम् ॥ इति च भारते ॥</div> | तस्य पर्येषणं कुर्यात् प्रतीच्छन्नोत दक्षिणाम् ॥ इति च भारते ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V26_B1" data-verse="BR_C03_S09_V26" data-block-id="BR_C03_S09_V26_B1">षण्णवत्यंगुलो यस्तु न्यग्रोधपरिमंडलः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V26_B1" data-verse="BR_C03_S09_V26" data-block-id="BR_C03_S09_V26_B1">षण्णवत्यंगुलो यस्तु न्यग्रोधपरिमंडलः । | ||
दशतालश्चतुर्हस्तः स देवैरपि पूज्यते ॥ इति वायुप्रोक्ते ॥</div> | दशतालश्चतुर्हस्तः स देवैरपि पूज्यते ॥ इति वायुप्रोक्ते ॥</div> | ||
| Line 3,199: | Line 3,199: | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V34_B1" data-verse="BR_C03_S09_V34" data-block-id="BR_C03_S09_V34_B1">यथा वनस्पतौ वृक्ष इत्ययंशब्दोऽमृषा तथैव पुरुषे पुरुषशब्दो विद्यमान एव । स च नित्यत्वे सम्भवति । पुरुकालेऽपि सन्पुरुष इति । स्रावमध्ये यत्स्थिरं विद्यतेऽस्थि सल्लीनं तद्दारुसंश्लिष्टपाशवत् । वृक्षो मूलाद्रोहतीत्यंगीकारमात्रम् । यत्समूलमावृहेयुरिति तस्यापि दूषणात् । अन्यस्य रेतसो जननमपि जीवतः पुरुषान्तरस्य भावे । प्रलये तु सर्वप्रलयात् कस्मादुत्पत्तिः । तत्पृष्टं सर्वं वक्तुमशक्यत्वात् पुरुषस्य पुनरुत्पत्तौ कारणं भगवन्तं जानन्तोऽपि तूष्णीमृषयो बभूवुः । पुरुषनामकत्वान्नित्यस्य जीवस्य यावन्मुक्तिः पुनरुत्पत्या भवितव्यं न शरीरेण सह नाशः । तस्य च स्वोत्पत्तावस्वातंत्र्यादन्येनोत्पादकेन भाव्यम् । कोऽसाविति प्रश्नाशयः । तेषु तूष्णीम्भूतेषु स्वयमेव परिहरति विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेति । तस्याप्यन्य उत्पादक इत्याशंका मा भूदिति जात एव न जायत इत्याह । पुरुषान्तरापेक्षया पुनःशब्दो न तु क्रियाभ्यासापेक्षया । एक एव हरिर्बन्धुः पुनरन्यो न विद्यते इतिवत् । रातिरिष्टः । तिष्ठमानस्य तद्विदः परायणम् ॥</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V34_B1" data-verse="BR_C03_S09_V34" data-block-id="BR_C03_S09_V34_B1">यथा वनस्पतौ वृक्ष इत्ययंशब्दोऽमृषा तथैव पुरुषे पुरुषशब्दो विद्यमान एव । स च नित्यत्वे सम्भवति । पुरुकालेऽपि सन्पुरुष इति । स्रावमध्ये यत्स्थिरं विद्यतेऽस्थि सल्लीनं तद्दारुसंश्लिष्टपाशवत् । वृक्षो मूलाद्रोहतीत्यंगीकारमात्रम् । यत्समूलमावृहेयुरिति तस्यापि दूषणात् । अन्यस्य रेतसो जननमपि जीवतः पुरुषान्तरस्य भावे । प्रलये तु सर्वप्रलयात् कस्मादुत्पत्तिः । तत्पृष्टं सर्वं वक्तुमशक्यत्वात् पुरुषस्य पुनरुत्पत्तौ कारणं भगवन्तं जानन्तोऽपि तूष्णीमृषयो बभूवुः । पुरुषनामकत्वान्नित्यस्य जीवस्य यावन्मुक्तिः पुनरुत्पत्या भवितव्यं न शरीरेण सह नाशः । तस्य च स्वोत्पत्तावस्वातंत्र्यादन्येनोत्पादकेन भाव्यम् । कोऽसाविति प्रश्नाशयः । तेषु तूष्णीम्भूतेषु स्वयमेव परिहरति विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेति । तस्याप्यन्य उत्पादक इत्याशंका मा भूदिति जात एव न जायत इत्याह । पुरुषान्तरापेक्षया पुनःशब्दो न तु क्रियाभ्यासापेक्षया । एक एव हरिर्बन्धुः पुनरन्यो न विद्यते इतिवत् । रातिरिष्टः । तिष्ठमानस्य तद्विदः परायणम् ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V34_B1" data-verse="BR_C03_S09_V34" data-block-id="BR_C03_S09_V34_B1">विजित्य सर्वान् प्रपच्छ याज्ञवल्क्यः पुनर्मुनीन् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C03_S09_V34_B1" data-verse="BR_C03_S09_V34" data-block-id="BR_C03_S09_V34_B1">विजित्य सर्वान् प्रपच्छ याज्ञवल्क्यः पुनर्मुनीन् । | ||
यथा वनस्पतौ वृक्षशब्द एवं यथार्थतः ॥ | यथा वनस्पतौ वृक्षशब्द एवं यथार्थतः ॥ | ||
पुरुषेऽपि हि तच्छब्दो नित्यत्वादेव युज्यते । | पुरुषेऽपि हि तच्छब्दो नित्यत्वादेव युज्यते । | ||
तस्मान्नास्य शरीरेण नाशस्तस्मात् पुनर्जनिः ॥ | तस्मान्नास्य शरीरेण नाशस्तस्मात् पुनर्जनिः ॥ | ||
आमुक्तेर्भविता नित्यं कुतस्तदिति चोच्यताम् । | आमुक्तेर्भविता नित्यं कुतस्तदिति चोच्यताम् । | ||
रेतसो जननं यावत्प्रलयस्तावदेव हि ॥ | रेतसो जननं यावत्प्रलयस्तावदेव हि ॥ | ||
निर्मूलस्य च वृक्षस्य प्रलये पुरुषस्य च । | निर्मूलस्य च वृक्षस्य प्रलये पुरुषस्य च । | ||
पुनरुत्पादको यस्तं वदन्तु मम कृत्स्नशः ॥ | पुनरुत्पादको यस्तं वदन्तु मम कृत्स्नशः ॥ | ||
धानाजात इवायं हि दृश्यते विदुषां तरुः । | धानाजात इवायं हि दृश्यते विदुषां तरुः । | ||
अस्वातंत्र्यात् तु विदुषां नैव तत्कारणं भवेत् ॥ | अस्वातंत्र्यात् तु विदुषां नैव तत्कारणं भवेत् ॥ | ||
अंजसा प्रेत्य सम्भूतिकारणं तद्वदन्तु नः । | अंजसा प्रेत्य सम्भूतिकारणं तद्वदन्तु नः । | ||
प्रेत्य सम्भूतिकर्ता हि स्वतंत्रो घटते यतः ॥ | प्रेत्य सम्भूतिकर्ता हि स्वतंत्रो घटते यतः ॥ | ||
इति पृष्टास्तु मुनयो न वक्तुं शेकुरंजसा । | इति पृष्टास्तु मुनयो न वक्तुं शेकुरंजसा । | ||
तद्वेत्तारोऽपि तत्प्रश्ननिर्मूलनबलोज्झिताः ॥ | तद्वेत्तारोऽपि तत्प्रश्ननिर्मूलनबलोज्झिताः ॥ | ||
अधार्ष्ट्यात्तत्प्रभावेन धर्षिता नाशकन्यदा । | अधार्ष्ट्यात्तत्प्रभावेन धर्षिता नाशकन्यदा । | ||
स्वयमेव तदोवाच याज्ञवल्क्यो महामुनिः ॥ | स्वयमेव तदोवाच याज्ञवल्क्यो महामुनिः ॥ | ||
पूर्णानन्दो हरिर्नान्यः कारणं सृज्यसर्जने । | पूर्णानन्दो हरिर्नान्यः कारणं सृज्यसर्जने । | ||
नैवास्य जनकः कश्चिन्नित्यजातो ह्यसौ हरिः ॥ | नैवास्य जनकः कश्चिन्नित्यजातो ह्यसौ हरिः ॥ | ||
स प्रियः सर्वदातॄणां ज्ञानिनां परमप्रियः । | स प्रियः सर्वदातॄणां ज्ञानिनां परमप्रियः । | ||
ये तु तद्भाविता नित्यं तेषामेष परायणम् ॥ इति नारदीये ।</div> | ये तु तद्भाविता नित्यं तेषामेष परायणम् ॥ इति नारदीये ।</div> | ||
| Line 3,234: | Line 3,234: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S01_V02" data-block-id="bhashya-BR_C04_S01_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S01_V02" data-block-id="bhashya-BR_C04_S01_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V02_B1" data-verse="BR_C04_S01_V02" data-block-id="BR_C04_S01_V02_B1">प्रतिष्ठा प्रतिमा प्रोक्ता प्रतिरूपेण संस्थितेः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V02_B1" data-verse="BR_C04_S01_V02" data-block-id="BR_C04_S01_V02_B1">प्रतिष्ठा प्रतिमा प्रोक्ता प्रतिरूपेण संस्थितेः । | ||
प्रतिमाधिकसादृश्यान्मुख्या विष्णोः सदा रमा ॥ | प्रतिमाधिकसादृश्यान्मुख्या विष्णोः सदा रमा ॥ | ||
दीप्तत्वादासमन्तात् सा चाकाश इति गीयते । | दीप्तत्वादासमन्तात् सा चाकाश इति गीयते । | ||
प्रत्येकं विष्णुरूपाणामन्यदायतनं पृथक् ॥ इत्यध्यात्मे ॥</div> | प्रत्येकं विष्णुरूपाणामन्यदायतनं पृथक् ॥ इत्यध्यात्मे ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V02_B1" data-verse="BR_C04_S01_V02" data-block-id="BR_C04_S01_V02_B1">प्रतिमानमवस्थानं रहस्यं नाम सार्थकम् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V02_B1" data-verse="BR_C04_S01_V02" data-block-id="BR_C04_S01_V02_B1">प्रतिमानमवस्थानं रहस्यं नाम सार्थकम् । | ||
चतुष्टयं यदा ज्ञानं सम्यग्विद्याफलं तदा ॥ इति च ॥</div> | चतुष्टयं यदा ज्ञानं सम्यग्विद्याफलं तदा ॥ इति च ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V02_B1" data-verse="BR_C04_S01_V02" data-block-id="BR_C04_S01_V02_B1">का प्रज्ञता वागेवेत्यादेर्धर्मधर्म्यभेदः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V02_B1" data-verse="BR_C04_S01_V02" data-block-id="BR_C04_S01_V02_B1">का प्रज्ञता वागेवेत्यादेर्धर्मधर्म्यभेदः । | ||
अमिताक्षरं पञ्चरात्रं विद्येत्याहुर्मनीषिणः । | अमिताक्षरं पञ्चरात्रं विद्येत्याहुर्मनीषिणः । | ||
मिताक्षरं श्लोकवाच्यमुभयं वेद ईर्यते ॥ इति ब्रह्मांडे ॥</div> | मिताक्षरं श्लोकवाच्यमुभयं वेद ईर्यते ॥ इति ब्रह्मांडे ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V02_B1" data-verse="BR_C04_S01_V02" data-block-id="BR_C04_S01_V02_B1">सूत्रं तु ब्रह्मसूत्राख्यं महामीमांसिका तथा । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V02_B1" data-verse="BR_C04_S01_V02" data-block-id="BR_C04_S01_V02_B1">सूत्रं तु ब्रह्मसूत्राख्यं महामीमांसिका तथा । | ||
तथा सांकर्षणं सूत्रं ब्रह्मतर्कादयस्तथा ॥ | तथा सांकर्षणं सूत्रं ब्रह्मतर्कादयस्तथा ॥ | ||
प्रकाशिका निर्णयश्च तत्त्वनिर्णय एव च । | प्रकाशिका निर्णयश्च तत्त्वनिर्णय एव च । | ||
व्याख्येति कथिताः सर्वाः स्वयं भगवता कृताः ॥ | व्याख्येति कथिताः सर्वाः स्वयं भगवता कृताः ॥ | ||
बृहत्तर्कादयः सर्वा अनुव्याख्याः प्रकीर्तिताः ॥। | बृहत्तर्कादयः सर्वा अनुव्याख्याः प्रकीर्तिताः ॥। | ||
इति प्रतिसंख्याने ॥</div> | इति प्रतिसंख्याने ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V02_B1" data-verse="BR_C04_S01_V02" data-block-id="BR_C04_S01_V02_B1">वाग्विष्णुर्वाचकत्वेन प्राणः प्रणयनात् स्वयम् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V02_B1" data-verse="BR_C04_S01_V02" data-block-id="BR_C04_S01_V02_B1">वाग्विष्णुर्वाचकत्वेन प्राणः प्रणयनात् स्वयम् । | ||
मनो मन्तृत्वतो नित्यं स चक्षुः सर्वदर्शनात् ॥ | मनो मन्तृत्वतो नित्यं स चक्षुः सर्वदर्शनात् ॥ | ||
श्रोत्रं श्रवणशक्तित्वाद्धृदयं हृद्गतो यतः ॥ इति प्रत्याहारे ॥</div> | श्रोत्रं श्रवणशक्तित्वाद्धृदयं हृद्गतो यतः ॥ इति प्रत्याहारे ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V02_B1" data-verse="BR_C04_S01_V02" data-block-id="BR_C04_S01_V02_B1">अन्नं प्राणं चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचम् इत्यादि च ॥</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V02_B1" data-verse="BR_C04_S01_V02" data-block-id="BR_C04_S01_V02_B1">अन्नं प्राणं चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचम् इत्यादि च ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V02_B1" data-verse="BR_C04_S01_V02" data-block-id="BR_C04_S01_V02_B1">वागादिषु स्थितं विष्णुं य उपास्ते सदैव तु । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V02_B1" data-verse="BR_C04_S01_V02" data-block-id="BR_C04_S01_V02_B1">वागादिषु स्थितं विष्णुं य उपास्ते सदैव तु । | ||
वागादिनाम्ना नैनं स प्रजहाति कदाचन ॥ इति सत्तत्त्वे ॥</div> | वागादिनाम्ना नैनं स प्रजहाति कदाचन ॥ इति सत्तत्त्वे ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V02_B1" data-verse="BR_C04_S01_V02" data-block-id="BR_C04_S01_V02_B1">अत आयतनमेव वागिंद्रियादि । परमं ब्रह्मेतिवचनान्न वागिंद्रियादिमात्रमुपास्यम् ॥</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V02_B1" data-verse="BR_C04_S01_V02" data-block-id="BR_C04_S01_V02_B1">अत आयतनमेव वागिंद्रियादि । परमं ब्रह्मेतिवचनान्न वागिंद्रियादिमात्रमुपास्यम् ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V02_B1" data-verse="BR_C04_S01_V02" data-block-id="BR_C04_S01_V02_B1">प्रतिमाद्यं हरित्वेन पृथिव्याद्यमथापि वा । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V02_B1" data-verse="BR_C04_S01_V02" data-block-id="BR_C04_S01_V02_B1">प्रतिमाद्यं हरित्वेन पृथिव्याद्यमथापि वा । | ||
इंद्रियप्राणजीवाद्यमथवा य उपासते ॥ | इंद्रियप्राणजीवाद्यमथवा य उपासते ॥ | ||
मिथ्योपास्तिमतां तेषां निष्कृतिर्न कदाचन । | मिथ्योपास्तिमतां तेषां निष्कृतिर्न कदाचन । | ||
अतिदुःखे पतन्त्यद्धा तमस्यन्धे पतंगवत् ॥ इत्युपासानिर्णये ॥</div> | अतिदुःखे पतन्त्यद्धा तमस्यन्धे पतंगवत् ॥ इत्युपासानिर्णये ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V02_B1" data-verse="BR_C04_S01_V02" data-block-id="BR_C04_S01_V02_B1">सर्वेंद्रियेषु या विष्णोरुपासा युगपत् सदा । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V02_B1" data-verse="BR_C04_S01_V02" data-block-id="BR_C04_S01_V02_B1">सर्वेंद्रियेषु या विष्णोरुपासा युगपत् सदा । | ||
देवानामेव योग्या सा तया देवत्वमाप्नुयुः ॥ | देवानामेव योग्या सा तया देवत्वमाप्नुयुः ॥ | ||
सर्वे देवपदे योग्याः सायुज्यं स्वोत्तमेष्वथ । | सर्वे देवपदे योग्याः सायुज्यं स्वोत्तमेष्वथ । | ||
सम्प्राप्य ब्रह्मणा सार्धं प्राप्नुयुः पुरुषोत्तमम् ॥ | सम्प्राप्य ब्रह्मणा सार्धं प्राप्नुयुः पुरुषोत्तमम् ॥ | ||
दुहन्ति सर्वभोगांश्च तेभ्योऽन्ये मुक्तिगा नराः । | दुहन्ति सर्वभोगांश्च तेभ्योऽन्ये मुक्तिगा नराः । | ||
स्वोत्तमेभ्यश्च देवेभ्यस्ते मुक्ता हरये सदा ॥ इति च ॥</div> | स्वोत्तमेभ्यश्च देवेभ्यस्ते मुक्ता हरये सदा ॥ इति च ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V02_B1" data-verse="BR_C04_S01_V02" data-block-id="BR_C04_S01_V02_B1">प्रविश्य देहं यो भोगः स्वरूपव्यतिरेकतः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V02_B1" data-verse="BR_C04_S01_V02" data-block-id="BR_C04_S01_V02_B1">प्रविश्य देहं यो भोगः स्वरूपव्यतिरेकतः । | ||
सायुज्यमिति तं प्राहुः संयुक्तत्वाद्विशेषतः ॥ इति च ॥</div> | सायुज्यमिति तं प्राहुः संयुक्तत्वाद्विशेषतः ॥ इति च ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V02_B1" data-verse="BR_C04_S01_V02" data-block-id="BR_C04_S01_V02_B1">इंद्रियेषु स्थितं विष्णुमुपासीत क्रमेण तु । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V02_B1" data-verse="BR_C04_S01_V02" data-block-id="BR_C04_S01_V02_B1">इंद्रियेषु स्थितं विष्णुमुपासीत क्रमेण तु । | ||
सदा देवपदायोग्यः स मानुषसुरो भवेत् ॥ | सदा देवपदायोग्यः स मानुषसुरो भवेत् ॥ | ||
मानुषा देवलोकस्थास्ते प्रोक्ताः मानुषाः सुराः । | मानुषा देवलोकस्थास्ते प्रोक्ताः मानुषाः सुराः । | ||
मानुषा देवसायुज्यं यान्त्युपासनयाऽनया ॥ इति च ॥</div> | मानुषा देवसायुज्यं यान्त्युपासनयाऽनया ॥ इति च ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V02_B1" data-verse="BR_C04_S01_V02" data-block-id="BR_C04_S01_V02_B1">ऋषभान् गजमिश्रांस्तु क्षत्रियो गुरुदक्षिणाम् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V02_B1" data-verse="BR_C04_S01_V02" data-block-id="BR_C04_S01_V02_B1">ऋषभान् गजमिश्रांस्तु क्षत्रियो गुरुदक्षिणाम् । | ||
विप्रो दद्याद् वृषानेव वैश्यो गाः प्रतिविद्यकम् ॥ इति मानसंहितायाम् ॥</div> | विप्रो दद्याद् वृषानेव वैश्यो गाः प्रतिविद्यकम् ॥ इति मानसंहितायाम् ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V02_B1" data-verse="BR_C04_S01_V02" data-block-id="BR_C04_S01_V02_B1">अन्यथा विद्यया मुक्तिः सुराणामन्यथा नृणाम् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V02_B1" data-verse="BR_C04_S01_V02" data-block-id="BR_C04_S01_V02_B1">अन्यथा विद्यया मुक्तिः सुराणामन्यथा नृणाम् । | ||
तत्रापि योग्यताभेदात् प्रतिभेदा अवान्तराः ॥ | तत्रापि योग्यताभेदात् प्रतिभेदा अवान्तराः ॥ | ||
यया यस्य विमुक्तिः स्यात् तद्दाता मुख्यतो गुरुः । | यया यस्य विमुक्तिः स्यात् तद्दाता मुख्यतो गुरुः । | ||
एकदेशगुरुत्वं स्यादन्यविद्याप्रदस्य तु ॥ इति च ॥</div> | एकदेशगुरुत्वं स्यादन्यविद्याप्रदस्य तु ॥ इति च ॥</div> | ||
| Line 3,296: | Line 3,296: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S01_V03" data-block-id="bhashya-BR_C04_S01_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S01_V03" data-block-id="bhashya-BR_C04_S01_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V03_B1" data-verse="BR_C04_S01_V03" data-block-id="BR_C04_S01_V03_B1">प्राणसंस्थस्य वै विष्णोः सम्प्रीत्यै भोजनं भवेत् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V03_B1" data-verse="BR_C04_S01_V03" data-block-id="BR_C04_S01_V03_B1">प्राणसंस्थस्य वै विष्णोः सम्प्रीत्यै भोजनं भवेत् । | ||
तदिच्छयैव चौर्यादि कुर्युरज्ञा अपि ध्रुवम् ॥ | तदिच्छयैव चौर्यादि कुर्युरज्ञा अपि ध्रुवम् ॥ | ||
तथापि तं न जानीयुः प्राणात्मानं जनार्दनम् ॥ इति प्रवृत्ते ॥</div> | तथापि तं न जानीयुः प्राणात्मानं जनार्दनम् ॥ इति प्रवृत्ते ॥</div> | ||
| Line 3,304: | Line 3,304: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S01_V04" data-block-id="bhashya-BR_C04_S01_V04"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S01_V04" data-block-id="bhashya-BR_C04_S01_V04"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V04_B1" data-verse="BR_C04_S01_V04" data-block-id="BR_C04_S01_V04_B1">यच्चक्षुषि स्थितं रूपं विष्णोश्चक्षुस्तदुच्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V04_B1" data-verse="BR_C04_S01_V04" data-block-id="BR_C04_S01_V04_B1">यच्चक्षुषि स्थितं रूपं विष्णोश्चक्षुस्तदुच्यते । | ||
शब्दादेरप्यापरोक्ष्ये तद्धेतुर्विश्वनामकम् ॥ | शब्दादेरप्यापरोक्ष्ये तद्धेतुर्विश्वनामकम् ॥ | ||
तद्गतस्य ततो विष्णोः कण्ठस्थानागमो यदा । | तद्गतस्य ततो विष्णोः कण्ठस्थानागमो यदा । | ||
तदा स्वप्नो भवेज्जाग्रद्दर्शनं नैव जायते ॥ | तदा स्वप्नो भवेज्जाग्रद्दर्शनं नैव जायते ॥ | ||
चक्षुर्निमीलनं च स्यात् सर्वेंद्रियगुणैः सह । | चक्षुर्निमीलनं च स्यात् सर्वेंद्रियगुणैः सह । | ||
चक्षुरात्मा ततो विष्णुः सत्यमित्यभिधीयते ॥ इति च ॥</div> | चक्षुरात्मा ततो विष्णुः सत्यमित्यभिधीयते ॥ इति च ॥</div> | ||
| Line 3,315: | Line 3,315: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S01_V05" data-block-id="bhashya-BR_C04_S01_V05"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S01_V05" data-block-id="bhashya-BR_C04_S01_V05"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V05_B1" data-verse="BR_C04_S01_V05" data-block-id="BR_C04_S01_V05_B1">सर्वव्यापी तु भगवाननन्त इति कीर्तितः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V05_B1" data-verse="BR_C04_S01_V05" data-block-id="BR_C04_S01_V05_B1">सर्वव्यापी तु भगवाननन्त इति कीर्तितः । | ||
दिङ्नामा स तु विज्ञेयो दिक्षुस्थो नित्यदेशनात् ॥ इति च ।</div> | दिङ्नामा स तु विज्ञेयो दिक्षुस्थो नित्यदेशनात् ॥ इति च ।</div> | ||
| Line 3,322: | Line 3,322: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S01_V06" data-block-id="bhashya-BR_C04_S01_V06"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S01_V06" data-block-id="bhashya-BR_C04_S01_V06"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V06_B1" data-verse="BR_C04_S01_V06" data-block-id="BR_C04_S01_V06_B1">मनःस्थितस्य यद्विष्णोः सम्बन्धादेव कामतः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V06_B1" data-verse="BR_C04_S01_V06" data-block-id="BR_C04_S01_V06_B1">मनःस्थितस्य यद्विष्णोः सम्बन्धादेव कामतः । | ||
जातः सुतः सुखे हेतुः परानन्दो हरिः किमु ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | जातः सुतः सुखे हेतुः परानन्दो हरिः किमु ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | ||
| Line 3,335: | Line 3,335: | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V07_B1" data-verse="BR_C04_S01_V07" data-block-id="BR_C04_S01_V07_B1">सदा प्रतिष्ठितानि भवन्ति । विशेषतोपि प्रतिष्ठितानि सुप्तौ ॥</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V07_B1" data-verse="BR_C04_S01_V07" data-block-id="BR_C04_S01_V07_B1">सदा प्रतिष्ठितानि भवन्ति । विशेषतोपि प्रतिष्ठितानि सुप्तौ ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V07_B1" data-verse="BR_C04_S01_V07" data-block-id="BR_C04_S01_V07_B1">हृदये सर्वशो व्यापी प्रादेशः पुरुषोत्तमः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S01_V07_B1" data-verse="BR_C04_S01_V07" data-block-id="BR_C04_S01_V07_B1">हृदये सर्वशो व्यापी प्रादेशः पुरुषोत्तमः । | ||
जीवानां स्थानमुद्दिष्टः सर्वदैव सनातनः ॥ | जीवानां स्थानमुद्दिष्टः सर्वदैव सनातनः ॥ | ||
हृत्कर्णिकामूलगतः सोऽङ्गुष्ठाग्रप्रमाणकः । | हृत्कर्णिकामूलगतः सोऽङ्गुष्ठाग्रप्रमाणकः । | ||
मूलेश इति नामास्मिन् सर्वे जीवाः प्रतिष्ठिताः ॥ | मूलेश इति नामास्मिन् सर्वे जीवाः प्रतिष्ठिताः ॥ | ||
अंगुष्ठमात्रे पुरुषे कर्णिकाग्रस्थिते हरौ । | अंगुष्ठमात्रे पुरुषे कर्णिकाग्रस्थिते हरौ । | ||
प्रविशन्ति सुषुप्तौ तु प्रबुध्यन्ते ततस्तथा ॥ | प्रविशन्ति सुषुप्तौ तु प्रबुध्यन्ते ततस्तथा ॥ | ||
सोऽयं त्रिरूपो भगवान् हृदयाख्यः प्रकीर्तितः ॥ इति च ॥</div> | सोऽयं त्रिरूपो भगवान् हृदयाख्यः प्रकीर्तितः ॥ इति च ॥</div> | ||
| Line 3,361: | Line 3,361: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S02_V03" data-block-id="bhashya-BR_C04_S02_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S02_V03" data-block-id="bhashya-BR_C04_S02_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S02_V03_B1" data-verse="BR_C04_S02_V03" data-block-id="BR_C04_S02_V03_B1">राज्ञां हृदयसंस्थो य इंद्रो नाम जनार्दनः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S02_V03_B1" data-verse="BR_C04_S02_V03" data-block-id="BR_C04_S02_V03_B1">राज्ञां हृदयसंस्थो य इंद्रो नाम जनार्दनः । | ||
स इंद्रे च यमे चैव स प्राप्यो मुक्तराजभिः ॥ | स इंद्रे च यमे चैव स प्राप्यो मुक्तराजभिः ॥ | ||
तस्मात् तेषामुपास्यः स विराण् नाम तदाश्रया । | तस्मात् तेषामुपास्यः स विराण् नाम तदाश्रया । | ||
श्रीस्तयोः स्तुतिरेषा हि प्राणेन क्रियते सदा ॥ | श्रीस्तयोः स्तुतिरेषा हि प्राणेन क्रियते सदा ॥ | ||
कर्णौ पिधाय या ज्ञेया सर्ववेदात्मिका हि सा । | कर्णौ पिधाय या ज्ञेया सर्ववेदात्मिका हि सा । | ||
काशनात् सर्वजीवानामाकाश इति सा स्तुतिः ॥ | काशनात् सर्वजीवानामाकाश इति सा स्तुतिः ॥ | ||
जाग्रतां सर्वजीवानां स विष्णुर्दक्षिणाक्षिगः ॥</div> | जाग्रतां सर्वजीवानां स विष्णुर्दक्षिणाक्षिगः ॥</div> | ||
| Line 3,375: | Line 3,375: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S02_V04" data-block-id="bhashya-BR_C04_S02_V04"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S02_V04" data-block-id="bhashya-BR_C04_S02_V04"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S02_V04_B1" data-verse="BR_C04_S02_V04" data-block-id="BR_C04_S02_V04_B1">तस्य पूर्वदिशींद्राग्नी सभार्यौ सम्प्रतिष्ठितौ ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S02_V04_B1" data-verse="BR_C04_S02_V04" data-block-id="BR_C04_S02_V04_B1">तस्य पूर्वदिशींद्राग्नी सभार्यौ सम्प्रतिष्ठितौ ॥ | ||
यमराक्षसौ दक्षिणस्यां वरुणो वायुरेव च । | यमराक्षसौ दक्षिणस्यां वरुणो वायुरेव च । | ||
पश्चिमस्यामुत्तरस्यां सोमेशानौ प्रतिष्ठितौ ॥ | पश्चिमस्यामुत्तरस्यां सोमेशानौ प्रतिष्ठितौ ॥ | ||
ब्रह्मा प्रधानवायुश्च तथोर्ध्वायां दिशि स्थितौ । | ब्रह्मा प्रधानवायुश्च तथोर्ध्वायां दिशि स्थितौ । | ||
अधरायां शेषकामौ सभार्याः सर्व एव च ॥ | अधरायां शेषकामौ सभार्याः सर्व एव च ॥ | ||
एकैकस्यां हि चत्वारो नेतृत्वात् प्राणनामकाः । | एकैकस्यां हि चत्वारो नेतृत्वात् प्राणनामकाः । | ||
इंद्रियाभिमतेश्चैव प्राणा इत्येव शब्दिताः ॥</div> | इंद्रियाभिमतेश्चैव प्राणा इत्येव शब्दिताः ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S02_V04_B1" data-verse="BR_C04_S02_V04" data-block-id="BR_C04_S02_V04_B1">त्वत्प्रसादाद्यदभयमस्माकं प्राप्तं तदेव तव तृप्तयेऽस्तु नान्यद्वयं प्रत्युपकर्तुं शक्नुम इत्यर्थः । स भगवान् स्वकृतेन तुष्येत् इतिवत् । इन्धो दीप्तः ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S02_V04_B1" data-verse="BR_C04_S02_V04" data-block-id="BR_C04_S02_V04_B1">त्वत्प्रसादाद्यदभयमस्माकं प्राप्तं तदेव तव तृप्तयेऽस्तु नान्यद्वयं प्रत्युपकर्तुं शक्नुम इत्यर्थः । स भगवान् स्वकृतेन तुष्येत् इतिवत् । इन्धो दीप्तः ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S02_V04_B1" data-verse="BR_C04_S02_V04" data-block-id="BR_C04_S02_V04_B1">जीवभोगस्य भोक्तेशो जीवस्तद्भोगभुंग् न तु । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S02_V04_B1" data-verse="BR_C04_S02_V04" data-block-id="BR_C04_S02_V04_B1">जीवभोगस्य भोक्तेशो जीवस्तद्भोगभुंग् न तु । | ||
विविक्तभुगिवातोऽसौ भगवान् पुरुषोत्तमः ॥ इति पाद्मे ॥</div> | विविक्तभुगिवातोऽसौ भगवान् पुरुषोत्तमः ॥ इति पाद्मे ॥</div> | ||
| Line 3,394: | Line 3,394: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V01" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V01" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V01_B1" data-verse="BR_C04_S03_V01" data-block-id="BR_C04_S03_V01_B1">याज्ञवल्क्यो वरं दत्वा राज्ञा संवादकामुकः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V01_B1" data-verse="BR_C04_S03_V01" data-block-id="BR_C04_S03_V01_B1">याज्ञवल्क्यो वरं दत्वा राज्ञा संवादकामुकः । | ||
वैदेहनगरं प्रायात् सन्तो यच्छास्त्रलोलुपाः ॥ इति स्कान्दे ॥</div> | वैदेहनगरं प्रायात् सन्तो यच्छास्त्रलोलुपाः ॥ इति स्कान्दे ॥</div> | ||
| Line 3,411: | Line 3,411: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V06" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V06"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V06" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V06"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V06_B1" data-verse="BR_C04_S03_V06" data-block-id="BR_C04_S03_V06_B1">आत्मा भगवानेवास्य ज्योतिः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V06_B1" data-verse="BR_C04_S03_V06" data-block-id="BR_C04_S03_V06_B1">आत्मा भगवानेवास्य ज्योतिः । | ||
भावेऽभावेऽपि सूर्यादेर्जीवानां विष्णुरेव हि । | भावेऽभावेऽपि सूर्यादेर्जीवानां विष्णुरेव हि । | ||
ज्योतिस्तथाप्यभावे तु तज्ज्ञेयं हि विशेषतः ॥ | ज्योतिस्तथाप्यभावे तु तज्ज्ञेयं हि विशेषतः ॥ | ||
अस्वतांत्र्यात्तु जीवस्य द्योतयन् बुद्धिमस्य सः । | अस्वतांत्र्यात्तु जीवस्य द्योतयन् बुद्धिमस्य सः । | ||
प्रवर्तयति सर्वेशस्तमस्यपि जनार्दनः ॥ इति च ॥</div> | प्रवर्तयति सर्वेशस्तमस्यपि जनार्दनः ॥ इति च ॥</div> | ||
| Line 3,421: | Line 3,421: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V07" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V07"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V07" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V07"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V07_B1" data-verse="BR_C04_S03_V07" data-block-id="BR_C04_S03_V07_B1">स्वातंत्र्याद्ध्यायतीवासौ ध्याययन् जीवमंजसा । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V07_B1" data-verse="BR_C04_S03_V07" data-block-id="BR_C04_S03_V07_B1">स्वातंत्र्याद्ध्यायतीवासौ ध्याययन् जीवमंजसा । | ||
गृह्णातीव ग्राहयन् स जीवं सर्वेश्वरेश्वरः ॥ | गृह्णातीव ग्राहयन् स जीवं सर्वेश्वरेश्वरः ॥ | ||
सदा विज्ञानपूर्णोऽसौ समानोऽसौ सदा समः । | सदा विज्ञानपूर्णोऽसौ समानोऽसौ सदा समः । | ||
अविकारात् समानः सन् जीवमादाय सञ्चरेत् ॥ | अविकारात् समानः सन् जीवमादाय सञ्चरेत् ॥ | ||
उभौ लौकौ स्वापकत्वाद्भूत्वाऽसौ स्वप्ननामकः । | उभौ लौकौ स्वापकत्वाद्भूत्वाऽसौ स्वप्ननामकः । | ||
इमं लोकं जाग्रदाख्यं मृत्युरूपात्मकं सदा ॥ | इमं लोकं जाग्रदाख्यं मृत्युरूपात्मकं सदा ॥ | ||
बहुपापैकहेतुत्वात् तारयेत् स्वप्नमानयन् । | बहुपापैकहेतुत्वात् तारयेत् स्वप्नमानयन् । | ||
इमं लोकं च भूराख्यं तारयित्वाऽन्तरिक्षगम् ॥ | इमं लोकं च भूराख्यं तारयित्वाऽन्तरिक्षगम् ॥ | ||
जीवं कुर्यान्मृतौ विष्णुर्भूलोकः क्षिप्रमृत्युमान् । | जीवं कुर्यान्मृतौ विष्णुर्भूलोकः क्षिप्रमृत्युमान् । | ||
बहवो मृत्यवश्चात्र मृत्यो रूपाण्यतस्त्वयम् ॥ | बहवो मृत्यवश्चात्र मृत्यो रूपाण्यतस्त्वयम् ॥ | ||
पापहेतुत्वतश्चायं भूर्लोको मृत्युरूपकः । | पापहेतुत्वतश्चायं भूर्लोको मृत्युरूपकः । | ||
जाग्रच्च पृथिवी चैव द्यौः सुषुप्तिस्तथैव च ॥ | जाग्रच्च पृथिवी चैव द्यौः सुषुप्तिस्तथैव च ॥ | ||
स्वप्नश्चैवान्तरिक्षं च ज्ञेया अन्योन्यनामकाः । | स्वप्नश्चैवान्तरिक्षं च ज्ञेया अन्योन्यनामकाः । | ||
तद्द्ययभिप्रायिका तस्मादुभौ लोकाविति श्रुतिः ॥</div> | तद्द्ययभिप्रायिका तस्मादुभौ लोकाविति श्रुतिः ॥</div> | ||
| Line 3,440: | Line 3,440: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V08" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V08"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V08" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V08"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V08_B1" data-verse="BR_C04_S03_V08" data-block-id="BR_C04_S03_V08_B1">स वा अयं जायमान इति च द्व्याश्रया श्रुतिः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V08_B1" data-verse="BR_C04_S03_V08" data-block-id="BR_C04_S03_V08_B1">स वा अयं जायमान इति च द्व्याश्रया श्रुतिः । | ||
यस्य ज्योतिरयं विष्णुः स परामृश्यते तथा ॥ | यस्य ज्योतिरयं विष्णुः स परामृश्यते तथा ॥ | ||
यदा तु भगवानुक्तस्तदा स्वातंत्र्यतो विभुः । | यदा तु भगवानुक्तस्तदा स्वातंत्र्यतो विभुः । | ||
म्रियमाणो जायमान इत्युक्तस्तन्नियामकः ॥ | म्रियमाणो जायमान इत्युक्तस्तन्नियामकः ॥ | ||
फलदानाय पापानां ग्रहस्संसर्ग उच्यते । | फलदानाय पापानां ग्रहस्संसर्ग उच्यते । | ||
मोक्षदाने फलादानाद्विजहातीति चोच्यते ॥ | मोक्षदाने फलादानाद्विजहातीति चोच्यते ॥ | ||
जीवोऽपि मुक्तिकाले तु हाता पापस्य कथ्यते ।</div> | जीवोऽपि मुक्तिकाले तु हाता पापस्य कथ्यते ।</div> | ||
| Line 3,454: | Line 3,454: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V10" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V10"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V10" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V10"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V10_B1" data-verse="BR_C04_S03_V10" data-block-id="BR_C04_S03_V10_B1">स्वर्गः सुषुप्तिरित्याख्या मुक्तेरपि यतः समा ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V10_B1" data-verse="BR_C04_S03_V10" data-block-id="BR_C04_S03_V10_B1">स्वर्गः सुषुप्तिरित्याख्या मुक्तेरपि यतः समा ॥ | ||
परलोको यतो मुख्यो मुक्तिरेव न चापरः । | परलोको यतो मुख्यो मुक्तिरेव न चापरः । | ||
अतो द्युसुप्तिमोक्षाणामभिप्रायमिदं वचः ॥ | अतो द्युसुप्तिमोक्षाणामभिप्रायमिदं वचः ॥ | ||
सुप्तिरित्यादिकं स्वेति विष्णोराख्या सुखत्वतः । | सुप्तिरित्यादिकं स्वेति विष्णोराख्या सुखत्वतः । | ||
पुनरागमनं नाम मुक्तानामपि विद्यते ॥ | पुनरागमनं नाम मुक्तानामपि विद्यते ॥ | ||
प्रलये तु प्रविश्यैनं भगवन्तं जनार्दनम् । | प्रलये तु प्रविश्यैनं भगवन्तं जनार्दनम् । | ||
स्थित्वा ज्ञानाविलोपेन निर्गच्छन्ति पुनस्ततः ॥ | स्थित्वा ज्ञानाविलोपेन निर्गच्छन्ति पुनस्ततः ॥ | ||
न च ज्ञानसुखादीनां तेषां सृष्टौ लयेऽपि वा । | न च ज्ञानसुखादीनां तेषां सृष्टौ लयेऽपि वा । | ||
विशेषः कश्चिदन्तश्च बहिश्चैव रमन्ति ते ॥ | विशेषः कश्चिदन्तश्च बहिश्चैव रमन्ति ते ॥ | ||
स्वापयत्येनमिति स स्वपितीत्युच्यते हरिः । | स्वापयत्येनमिति स स्वपितीत्युच्यते हरिः । | ||
आनन्दपापलोकादेर्दर्शनं स्वप्नसुप्तयोः ॥ | आनन्दपापलोकादेर्दर्शनं स्वप्नसुप्तयोः ॥ | ||
अपि विष्णोः सदैवास्ति न जीवस्य कथञ्चन । | अपि विष्णोः सदैवास्ति न जीवस्य कथञ्चन । | ||
अत्रायं भगवान् विष्णुर्जीवस्य स्वयमेव तु ॥ | अत्रायं भगवान् विष्णुर्जीवस्य स्वयमेव तु ॥ | ||
ज्योतिर्विशेषतो भूयान्नैवान्यज्ज्योतिरत्र यत् । | ज्योतिर्विशेषतो भूयान्नैवान्यज्ज्योतिरत्र यत् । | ||
न हि जीवः स्वयं द्रष्टुं सुप्तः शक्नोति हि ध्रुवम् ॥ | न हि जीवः स्वयं द्रष्टुं सुप्तः शक्नोति हि ध्रुवम् ॥ | ||
अतः स नैव जीवोऽयं सर्वं पश्यति सूक्ष्मदृक् । | अतः स नैव जीवोऽयं सर्वं पश्यति सूक्ष्मदृक् । | ||
स्वप्नेऽन्तरिक्षे स्वर्गे वा न रथाद्याः पुरा स्थिताः ॥ | स्वप्नेऽन्तरिक्षे स्वर्गे वा न रथाद्याः पुरा स्थिताः ॥ | ||
तदैव तत्कर्मयोग्यान्निर्मिमीते हरिः स्वयम् ॥ इत्यादि महामीमांसायाम् ॥</div> | तदैव तत्कर्मयोग्यान्निर्मिमीते हरिः स्वयम् ॥ इत्यादि महामीमांसायाम् ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V10_B1" data-verse="BR_C04_S03_V10" data-block-id="BR_C04_S03_V10_B1">जीवपक्षे प्रसिद्धत्वात् कतम आत्मेति प्रश्नो न युक्तः । न च जीवः समानः सन्नुभौ लोकौ सञ्चरति । सुखदुःखविशेषवत्वात् । न च सुखदुःखादेर्मिथ्यात्वे किञ्चिन्मानम् । याथातथ्यतोऽर्थान् व्यदधाच्छाश्वतीभ्यः समाभ्यः । असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् । वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवत् इत्यादि वचनविरुद्धत्वाच्च । न चैतन्नासीदस्ति भविष्यतीत्यनुभवः कदाचिद्भविष्यतीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । किञ्चित्कालस्थिरत्वमात्रस्य शून्यवादिनामपि सिद्धत्वाद् वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवदित्यादिवचनं व्यर्थं स्यात् । अतो न कदाचिदस्य नासीदस्ति भविष्यतीत्यनुभवो भविष्यतीत्यभिप्रायेणैव तद्वचनम् । न च तथानुभवे शून्यस्यानिर्वचनीयस्य च कश्चिद्विशेषः । न च शून्यवादिनां तद्वादिनां च कश्चिद्विशेषो मोक्षे । न च नित्यज्ञानस्वरूपमस्तीति वचनेन कश्चिद्विशेषः ज्ञेयाभावे ज्ञानस्याप्यभावात् । न हि ज्ञेयरहितं ज्ञानं नामास्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । न च स्वविषयं तदिति तेषां पक्षः । तदा कर्तृकर्मविरोध इति हि तेषां वचनम् । न च जानातीत्यादिकर्तृत्वं ज्ञानस्य तैरंगीक्रियते । निर्विशेषत्वांगीकारात् । अतः शून्यवादिन एव तेऽपि । स्वप्नो भूत्वा स्वापको भूत्वा । न हि जीवोऽपि स्वप्न एव भवति । स्वापं नयतीति स्वप्न इति च व्युत्पत्तिः । जायमानो म्रियमाणो प्रस्वपितीत्यादि ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V10_B1" data-verse="BR_C04_S03_V10" data-block-id="BR_C04_S03_V10_B1">जीवपक्षे प्रसिद्धत्वात् कतम आत्मेति प्रश्नो न युक्तः । न च जीवः समानः सन्नुभौ लोकौ सञ्चरति । सुखदुःखविशेषवत्वात् । न च सुखदुःखादेर्मिथ्यात्वे किञ्चिन्मानम् । याथातथ्यतोऽर्थान् व्यदधाच्छाश्वतीभ्यः समाभ्यः । असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् । वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवत् इत्यादि वचनविरुद्धत्वाच्च । न चैतन्नासीदस्ति भविष्यतीत्यनुभवः कदाचिद्भविष्यतीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । किञ्चित्कालस्थिरत्वमात्रस्य शून्यवादिनामपि सिद्धत्वाद् वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवदित्यादिवचनं व्यर्थं स्यात् । अतो न कदाचिदस्य नासीदस्ति भविष्यतीत्यनुभवो भविष्यतीत्यभिप्रायेणैव तद्वचनम् । न च तथानुभवे शून्यस्यानिर्वचनीयस्य च कश्चिद्विशेषः । न च शून्यवादिनां तद्वादिनां च कश्चिद्विशेषो मोक्षे । न च नित्यज्ञानस्वरूपमस्तीति वचनेन कश्चिद्विशेषः ज्ञेयाभावे ज्ञानस्याप्यभावात् । न हि ज्ञेयरहितं ज्ञानं नामास्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । न च स्वविषयं तदिति तेषां पक्षः । तदा कर्तृकर्मविरोध इति हि तेषां वचनम् । न च जानातीत्यादिकर्तृत्वं ज्ञानस्य तैरंगीक्रियते । निर्विशेषत्वांगीकारात् । अतः शून्यवादिन एव तेऽपि । स्वप्नो भूत्वा स्वापको भूत्वा । न हि जीवोऽपि स्वप्न एव भवति । स्वापं नयतीति स्वप्न इति च व्युत्पत्तिः । जायमानो म्रियमाणो प्रस्वपितीत्यादि ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V10_B1" data-verse="BR_C04_S03_V10" data-block-id="BR_C04_S03_V10_B1">कृत्वा विवाहं तु कुरुप्रवीराः | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V10_B1" data-verse="BR_C04_S03_V10" data-block-id="BR_C04_S03_V10_B1">कृत्वा विवाहं तु कुरुप्रवीराः | ||
तदेतन्मे विजानीहि यथाहं मन्दधीर्हरे । | तदेतन्मे विजानीहि यथाहं मन्दधीर्हरे । | ||
सुखं बुद्ध्येय दुर्बोधं येषां भवदनुग्रहात् ॥ | सुखं बुद्ध्येय दुर्बोधं येषां भवदनुग्रहात् ॥ | ||
जज्ञे बहुज्ञं परमाभ्युदारम् द्रष्टुश्चक्षुषो नास्ति जिह्वा इत्यादिवदन्तर्णितणिच्त्वेन भवति ॥</div> | जज्ञे बहुज्ञं परमाभ्युदारम् द्रष्टुश्चक्षुषो नास्ति जिह्वा इत्यादिवदन्तर्णितणिच्त्वेन भवति ॥</div> | ||
| Line 3,484: | Line 3,484: | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V10_B1" data-verse="BR_C04_S03_V10" data-block-id="BR_C04_S03_V10_B1">कथमन्यथा स्वयं निहत्य स्वयं निर्माय स्रवन्त्यः सृजते । स हि कर्ता स्वप्नेन शारीरमभिप्रहत्यासुप्तः सुप्तानभिचाकशीति इत्यादि युज्यते । उक्तार्थे च स्वप्नेन शारीरमित्यादि जीवेश्वरभेदमंत्रा उक्ताः प्रमाणत्वेन । ईश्वरो जीवस्य भयानि पश्यन् जक्षदिव अहसदिव । प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्तः प्राज्ञेनात्मनाऽन्वारूढ इत्यादिषु चाभ्यासेन सर्वत्र भेद एव निर्दिश्यते सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन इति च निर्णयात्मकं भगवद्वचनम् । न चावस्थाभेदेन जीवभेदो व्यावहारिकोऽप्यस्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । न हि जाग्रत्स्वप्नस्थश्च द्वावित्यज्ञप्रयोगोऽपि कश्चिदस्ति लौकिकः । न च भ्रमस्तादृशः । तस्माद् भगवानेवात्रोच्यते सर्वकर्तृत्वेन । वेशान्ता वेश्यागृहाः । सुषुप्तिमोक्षोभयविवक्षयैव तद्वचनमिति भगवताऽप्युक्तं स्वाप्ययसम्पत्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि इति । उभयापेक्षमित्युक्ते मोक्षस्थसुप्तिरिति मन्दस्याशंका स्यादतो मोक्षे सुप्तिरेव नास्तीति ज्ञापयितुमन्यतरापेक्षमित्युक्तं न त्वन्यतर एवार्थ इति । ज्ञाने विकल्पायोगात् । अतोऽवस्थाश्च लोकाश्च सर्वेऽपि विवक्षिताः । सर्वावतः आसमन्तात् सर्ववतः सर्वज्ञानान्युपादाय ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V10_B1" data-verse="BR_C04_S03_V10" data-block-id="BR_C04_S03_V10_B1">कथमन्यथा स्वयं निहत्य स्वयं निर्माय स्रवन्त्यः सृजते । स हि कर्ता स्वप्नेन शारीरमभिप्रहत्यासुप्तः सुप्तानभिचाकशीति इत्यादि युज्यते । उक्तार्थे च स्वप्नेन शारीरमित्यादि जीवेश्वरभेदमंत्रा उक्ताः प्रमाणत्वेन । ईश्वरो जीवस्य भयानि पश्यन् जक्षदिव अहसदिव । प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्तः प्राज्ञेनात्मनाऽन्वारूढ इत्यादिषु चाभ्यासेन सर्वत्र भेद एव निर्दिश्यते सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन इति च निर्णयात्मकं भगवद्वचनम् । न चावस्थाभेदेन जीवभेदो व्यावहारिकोऽप्यस्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । न हि जाग्रत्स्वप्नस्थश्च द्वावित्यज्ञप्रयोगोऽपि कश्चिदस्ति लौकिकः । न च भ्रमस्तादृशः । तस्माद् भगवानेवात्रोच्यते सर्वकर्तृत्वेन । वेशान्ता वेश्यागृहाः । सुषुप्तिमोक्षोभयविवक्षयैव तद्वचनमिति भगवताऽप्युक्तं स्वाप्ययसम्पत्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि इति । उभयापेक्षमित्युक्ते मोक्षस्थसुप्तिरिति मन्दस्याशंका स्यादतो मोक्षे सुप्तिरेव नास्तीति ज्ञापयितुमन्यतरापेक्षमित्युक्तं न त्वन्यतर एवार्थ इति । ज्ञाने विकल्पायोगात् । अतोऽवस्थाश्च लोकाश्च सर्वेऽपि विवक्षिताः । सर्वावतः आसमन्तात् सर्ववतः सर्वज्ञानान्युपादाय ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V10_B1" data-verse="BR_C04_S03_V10" data-block-id="BR_C04_S03_V10_B1">बाह्यप्रकाशो भेत्युक्तो ज्योतिरान्तर उच्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V10_B1" data-verse="BR_C04_S03_V10" data-block-id="BR_C04_S03_V10_B1">बाह्यप्रकाशो भेत्युक्तो ज्योतिरान्तर उच्यते । | ||
सुखं स्वरूपभूतं यदानन्द इति कथ्यते ॥ | सुखं स्वरूपभूतं यदानन्द इति कथ्यते ॥ | ||
मुन्नामविषयोत्थं यत्प्रकृष्टविषयात् प्रमुत् ॥ इति च ।</div> | मुन्नामविषयोत्थं यत्प्रकृष्टविषयात् प्रमुत् ॥ इति च ।</div> | ||
| Line 3,492: | Line 3,492: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V11" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V11"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V11" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V11"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V11_B1" data-verse="BR_C04_S03_V11" data-block-id="BR_C04_S03_V11_B1">शुक्रं जीवमादाय । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V11_B1" data-verse="BR_C04_S03_V11" data-block-id="BR_C04_S03_V11_B1">शुक्रं जीवमादाय । | ||
शोकेन रत्या युक्तत्वाच्छुक्रो जीव उदाहृतः ॥ इति च ॥</div> | शोकेन रत्या युक्तत्वाच्छुक्रो जीव उदाहृतः ॥ इति च ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V11_B1" data-verse="BR_C04_S03_V11" data-block-id="BR_C04_S03_V11_B1">रत्यानन्दौ पूर्णनित्यौ हितौ तेन हिरण्मयः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V11_B1" data-verse="BR_C04_S03_V11" data-block-id="BR_C04_S03_V11_B1">रत्यानन्दौ पूर्णनित्यौ हितौ तेन हिरण्मयः । | ||
स्वर्णवर्णतया वापि वासुदेवो हिरण्मयः ॥ | स्वर्णवर्णतया वापि वासुदेवो हिरण्मयः ॥ | ||
प्रधानहंसरूपत्वादेकहंस इतीरितः ॥ इति च ।</div> | प्रधानहंसरूपत्वादेकहंस इतीरितः ॥ इति च ।</div> | ||
| Line 3,503: | Line 3,503: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V12" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V12"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V12" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V12"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V12_B1" data-verse="BR_C04_S03_V12" data-block-id="BR_C04_S03_V12_B1">अंशेन जीवमादाय क्वचिदीशो बहिर्नयेत् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V12_B1" data-verse="BR_C04_S03_V12" data-block-id="BR_C04_S03_V12_B1">अंशेन जीवमादाय क्वचिदीशो बहिर्नयेत् । | ||
स्वप्नेषु फल्गुनं यद्वत् कृष्णः कैलासमानयत् ॥ | स्वप्नेषु फल्गुनं यद्वत् कृष्णः कैलासमानयत् ॥ | ||
वासनारूपकान् प्रायस्त्वन्तरेव प्रदर्शयेत् । | वासनारूपकान् प्रायस्त्वन्तरेव प्रदर्शयेत् । | ||
अतो बहिः कुलायादित्यपि वाङ्ग् न विरुद्ध्यते ॥ इति ॥</div> | अतो बहिः कुलायादित्यपि वाङ्ग् न विरुद्ध्यते ॥ इति ॥</div> | ||
| Line 3,512: | Line 3,512: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V13" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V13"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V13" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V13"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V13_B1" data-verse="BR_C04_S03_V13" data-block-id="BR_C04_S03_V13_B1">उच्चावचेषु रूपेषु प्रविशन् पुरुषोत्तमः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V13_B1" data-verse="BR_C04_S03_V13" data-block-id="BR_C04_S03_V13_B1">उच्चावचेषु रूपेषु प्रविशन् पुरुषोत्तमः । | ||
बहुरूपत्वमायाति स्वप्ने स जगतः प्रभुः ॥ इति च ।</div> | बहुरूपत्वमायाति स्वप्ने स जगतः प्रभुः ॥ इति च ।</div> | ||
| Line 3,521: | Line 3,521: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V14" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V14"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V14" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V14"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V14_B1" data-verse="BR_C04_S03_V14" data-block-id="BR_C04_S03_V14_B1">जीवस्य मृतिकाले च स्वप्नकाले च केशवः ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V14_B1" data-verse="BR_C04_S03_V14" data-block-id="BR_C04_S03_V14_B1">जीवस्य मृतिकाले च स्वप्नकाले च केशवः ॥ | ||
एवंविधानि कर्माणि कुर्वाणोऽपि न दृश्यते । | एवंविधानि कर्माणि कुर्वाणोऽपि न दृश्यते । | ||
तथा जागरिते सुप्तौ मुक्तैरेव तु दृश्यते ॥ | तथा जागरिते सुप्तौ मुक्तैरेव तु दृश्यते ॥ | ||
तथाऽपि नायतेऽभ्यस्तं ज्ञानी ब्रूयाज्जनार्दनम् । | तथाऽपि नायतेऽभ्यस्तं ज्ञानी ब्रूयाज्जनार्दनम् । | ||
यस्य गोचरतां विष्णुः कदाचिन्न प्रपद्यते ॥ | यस्य गोचरतां विष्णुः कदाचिन्न प्रपद्यते ॥ | ||
तस्यायतस्य पापस्य भेषजं न हि विद्यते । | तस्यायतस्य पापस्य भेषजं न हि विद्यते । | ||
सुप्तिकालोऽप्ययं विष्णोः सदा जागरितात्मकः ॥ | सुप्तिकालोऽप्ययं विष्णोः सदा जागरितात्मकः ॥ | ||
यानि जागरिते पश्येत् तानि सुप्तेऽपि पश्यति । | यानि जागरिते पश्येत् तानि सुप्तेऽपि पश्यति । | ||
नित्यज्ञानस्वरूपत्वाद्भगवान् पुरुषोत्तमः ॥ | नित्यज्ञानस्वरूपत्वाद्भगवान् पुरुषोत्तमः ॥ | ||
नित्यानन्यप्रकाशत्वेऽप्यन्यज्योतिर्यदा भवेत् । | नित्यानन्यप्रकाशत्वेऽप्यन्यज्योतिर्यदा भवेत् । | ||
तदा स्यात् संशयोऽज्ञानामित्यत्रेति विशेषणम् ॥ इति च ॥</div> | तदा स्यात् संशयोऽज्ञानामित्यत्रेति विशेषणम् ॥ इति च ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V14_B1" data-verse="BR_C04_S03_V14" data-block-id="BR_C04_S03_V14_B1">जीवस्यापि स्वप्नावस्थायां जागरितत्वेऽस्येति विशेषणं व्यर्थम् । पूवोक्तमपि मोक्षायैव भवति । अत ऊर्ध्वं विशिष्टमोक्षाय ब्रूहि ॥</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V14_B1" data-verse="BR_C04_S03_V14" data-block-id="BR_C04_S03_V14_B1">जीवस्यापि स्वप्नावस्थायां जागरितत्वेऽस्येति विशेषणं व्यर्थम् । पूवोक्तमपि मोक्षायैव भवति । अत ऊर्ध्वं विशिष्टमोक्षाय ब्रूहि ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V14_B1" data-verse="BR_C04_S03_V14" data-block-id="BR_C04_S03_V14_B1">स्वयोग्यभगवद्दृष्टेः सर्वैर्मुक्तिरवाप्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V14_B1" data-verse="BR_C04_S03_V14" data-block-id="BR_C04_S03_V14_B1">स्वयोग्यभगवद्दृष्टेः सर्वैर्मुक्तिरवाप्यते । | ||
पुनर्ज्ञानान्तराधिक्यात् सुखाधिक्यं विमोक्षगम् ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | पुनर्ज्ञानान्तराधिक्यात् सुखाधिक्यं विमोक्षगम् ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | ||
| Line 3,546: | Line 3,546: | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V15_B1" data-verse="BR_C04_S03_V15" data-block-id="BR_C04_S03_V15_B1">तत्र सुषुप्तिमात्राभिप्रायेण स वा एष एतस्मिन् प्रसाद इत्याह ॥</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V15_B1" data-verse="BR_C04_S03_V15" data-block-id="BR_C04_S03_V15_B1">तत्र सुषुप्तिमात्राभिप्रायेण स वा एष एतस्मिन् प्रसाद इत्याह ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V15_B1" data-verse="BR_C04_S03_V15" data-block-id="BR_C04_S03_V15_B1">यत्रोभयविवक्षा स्यात् परामर्शस्तदोभयोः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V15_B1" data-verse="BR_C04_S03_V15" data-block-id="BR_C04_S03_V15_B1">यत्रोभयविवक्षा स्यात् परामर्शस्तदोभयोः । | ||
एकस्यापि भवेन्नैकविवक्षायां क्वचिद् द्वयोः ॥ इति शब्दनिर्णये ॥</div> | एकस्यापि भवेन्नैकविवक्षायां क्वचिद् द्वयोः ॥ इति शब्दनिर्णये ॥</div> | ||
| Line 3,553: | Line 3,553: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V16" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V16"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V16" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V16"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V16_B1" data-verse="BR_C04_S03_V16" data-block-id="BR_C04_S03_V16_B1">स्वप्नाख्योऽन्तः स्थानं स्वप्नान्तम् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V16_B1" data-verse="BR_C04_S03_V16" data-block-id="BR_C04_S03_V16_B1">स्वप्नाख्योऽन्तः स्थानं स्वप्नान्तम् । | ||
अन्तः स्थानं स्थलं वासः प्रदेश इति चोच्यते । इति च ॥</div> | अन्तः स्थानं स्थलं वासः प्रदेश इति चोच्यते । इति च ॥</div> | ||
| Line 3,564: | Line 3,564: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V18" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V18"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V18" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V18"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V18_B1" data-verse="BR_C04_S03_V18" data-block-id="BR_C04_S03_V18_B1">शुभाशुभं तु दृष्ट्वैव स्वप्ने जागरितेऽपि च । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V18_B1" data-verse="BR_C04_S03_V18" data-block-id="BR_C04_S03_V18_B1">शुभाशुभं तु दृष्ट्वैव स्वप्ने जागरितेऽपि च । | ||
असंस्पृष्टः सदा दुःखैश्चरतीशः पुनः पुनः ॥ | असंस्पृष्टः सदा दुःखैश्चरतीशः पुनः पुनः ॥ | ||
स्वप्नसुप्त्यात्मकं कूलमेकं बुद्धात्मकं परम् । | स्वप्नसुप्त्यात्मकं कूलमेकं बुद्धात्मकं परम् । | ||
महामत्स्य इवासंगी चरत्येको जनार्दनः ॥</div> | महामत्स्य इवासंगी चरत्येको जनार्दनः ॥</div> | ||
| Line 3,573: | Line 3,573: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V19" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V19"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V19" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V19"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V19_B1" data-verse="BR_C04_S03_V19" data-block-id="BR_C04_S03_V19_B1">यं विष्णुं श्येनवच्छ्रान्तो जीवो जागरिते भ्रमन् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V19_B1" data-verse="BR_C04_S03_V19" data-block-id="BR_C04_S03_V19_B1">यं विष्णुं श्येनवच्छ्रान्तो जीवो जागरिते भ्रमन् । | ||
स्वप्ने च सुप्तावभ्येति संश्रान्तः सद्गृहं यथा ॥ | स्वप्ने च सुप्तावभ्येति संश्रान्तः सद्गृहं यथा ॥ | ||
स्वित्यानन्दः परो विष्णुस्तमाप्तः सुप्तः उच्यते । | स्वित्यानन्दः परो विष्णुस्तमाप्तः सुप्तः उच्यते । | ||
सम्प्राप्य तमयं जीवः कामयेन्नैव किञ्चन ॥ | सम्प्राप्य तमयं जीवः कामयेन्नैव किञ्चन ॥ | ||
न च स्वप्नसमभ्रान्तिज्ञानं याति कदाचन । | न च स्वप्नसमभ्रान्तिज्ञानं याति कदाचन । | ||
सुषुप्तौ च किमु ज्ञानान्मुक्तौ प्राप्तो जनार्दनम् ॥</div> | सुषुप्तौ च किमु ज्ञानान्मुक्तौ प्राप्तो जनार्दनम् ॥</div> | ||
| Line 3,584: | Line 3,584: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V20" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V20"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V20" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V20"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V20_B1" data-verse="BR_C04_S03_V20" data-block-id="BR_C04_S03_V20_B1">निहितो भगवान्यत्र हिता नाड्यः प्रकीर्तिताः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V20_B1" data-verse="BR_C04_S03_V20" data-block-id="BR_C04_S03_V20_B1">निहितो भगवान्यत्र हिता नाड्यः प्रकीर्तिताः । | ||
नानावर्णो हरिस्तासु नानारूपी व्यवस्थितः ॥ | नानावर्णो हरिस्तासु नानारूपी व्यवस्थितः ॥ | ||
तासां मध्ये सुषुम्ना च तत्र सुप्तिं व्रजत्ययम् । | तासां मध्ये सुषुम्ना च तत्र सुप्तिं व्रजत्ययम् । | ||
ता एव कण्ठदेशस्था जीवस्तत्र व्यवस्थितः ॥ | ता एव कण्ठदेशस्था जीवस्तत्र व्यवस्थितः ॥ | ||
स्वप्नान् पश्यति जाग्रद्वद्भयं च प्रतिपद्यते । | स्वप्नान् पश्यति जाग्रद्वद्भयं च प्रतिपद्यते । | ||
अ इत्यादिश्यते विष्णुरविद्या तन्निरीक्षणम् ॥ | अ इत्यादिश्यते विष्णुरविद्या तन्निरीक्षणम् ॥ | ||
तेन स्वप्नानयं पश्येज्जीवो जागरितं तथा ॥ इति महामीमांसायाम् ॥</div> | तेन स्वप्नानयं पश्येज्जीवो जागरितं तथा ॥ इति महामीमांसायाम् ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V20_B1" data-verse="BR_C04_S03_V20" data-block-id="BR_C04_S03_V20_B1">जिनन्तीव ताडयन्तीव । विच्छाययति भयेन विच्छायं करोति । ओमेवेदं सर्वोऽस्मि स्वयोग्यतापेक्षया पूर्णोऽस्मि । विषयभोगानन्वितस्वरूपानन्देनेत्येवशब्दः । इदमिति पूर्णत्वविशेषणम् । अजानता महिमानं तवेदम् इतिवत् स्वपूर्णतामापरोक्ष्येणानुभूयेदं पूर्णोऽस्मीति मन्यते ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V20_B1" data-verse="BR_C04_S03_V20" data-block-id="BR_C04_S03_V20_B1">जिनन्तीव ताडयन्तीव । विच्छाययति भयेन विच्छायं करोति । ओमेवेदं सर्वोऽस्मि स्वयोग्यतापेक्षया पूर्णोऽस्मि । विषयभोगानन्वितस्वरूपानन्देनेत्येवशब्दः । इदमिति पूर्णत्वविशेषणम् । अजानता महिमानं तवेदम् इतिवत् स्वपूर्णतामापरोक्ष्येणानुभूयेदं पूर्णोऽस्मीति मन्यते ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V20_B1" data-verse="BR_C04_S03_V20" data-block-id="BR_C04_S03_V20_B1">क्वचित्तद्भावशेषः स्यात् क्रियाशेषः क्वचिद्भवेत् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V20_B1" data-verse="BR_C04_S03_V20" data-block-id="BR_C04_S03_V20_B1">क्वचित्तद्भावशेषः स्यात् क्रियाशेषः क्वचिद्भवेत् । | ||
क्वचिद् पदार्थशेषः स्यादिदमादिस्त्रिधा स्मृतः ॥ | क्वचिद् पदार्थशेषः स्यादिदमादिस्त्रिधा स्मृतः ॥ | ||
इति शब्दनिर्णये ।</div> | इति शब्दनिर्णये ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V20_B1" data-verse="BR_C04_S03_V20" data-block-id="BR_C04_S03_V20_B1">न हि राजा देवो वा सर्वजगद्भवति । राज्ञो भोगापेक्षया पूर्तिर्भवतीति देवदृष्टान्तः । प्रत्यक्षदर्शनार्थं राजदृष्टान्तः ॥</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V20_B1" data-verse="BR_C04_S03_V20" data-block-id="BR_C04_S03_V20_B1">न हि राजा देवो वा सर्वजगद्भवति । राज्ञो भोगापेक्षया पूर्तिर्भवतीति देवदृष्टान्तः । प्रत्यक्षदर्शनार्थं राजदृष्टान्तः ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V20_B1" data-verse="BR_C04_S03_V20" data-block-id="BR_C04_S03_V20_B1">स्वयोग्यपूर्तेः स्वातंत्र्याद्राज्ञो देवगणस्य च । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V20_B1" data-verse="BR_C04_S03_V20" data-block-id="BR_C04_S03_V20_B1">स्वयोग्यपूर्तेः स्वातंत्र्याद्राज्ञो देवगणस्य च । | ||
सर्वभावस्तथा मोक्षे न तु सर्वस्वरूपतः ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | सर्वभावस्तथा मोक्षे न तु सर्वस्वरूपतः ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | ||
| Line 3,607: | Line 3,607: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V21" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V21"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V21" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V21"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V21_B1" data-verse="BR_C04_S03_V21" data-block-id="BR_C04_S03_V21_B1">छन्दसामप्यवाच्यत्वादतिच्छन्दा हरिः स्मृतः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V21_B1" data-verse="BR_C04_S03_V21" data-block-id="BR_C04_S03_V21_B1">छन्दसामप्यवाच्यत्वादतिच्छन्दा हरिः स्मृतः । | ||
तेनाश्लिष्टो ह्ययं जीवः सुप्तो मुक्तोऽथवा भवेत् ॥ | तेनाश्लिष्टो ह्ययं जीवः सुप्तो मुक्तोऽथवा भवेत् ॥ | ||
विष्णोरूपं हि यन्नित्यमभयं पापवर्जितम् । | विष्णोरूपं हि यन्नित्यमभयं पापवर्जितम् । | ||
आप्तकामं च पूर्णत्वादात्मकामं सुखत्वतः ॥ | आप्तकामं च पूर्णत्वादात्मकामं सुखत्वतः ॥ | ||
शोकं विना सुरमणाच्छोकान्तरमितीरितम् ॥</div> | शोकं विना सुरमणाच्छोकान्तरमितीरितम् ॥</div> | ||
| Line 3,617: | Line 3,617: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V22" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V22"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V22" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V22"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V23_B1" data-verse="BR_C04_S03_V22" data-block-id="BR_C04_S03_V23_B1">तेनाश्लिष्टः स्वपुत्राणां दायादानां न वै पिता ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V23_B1" data-verse="BR_C04_S03_V22" data-block-id="BR_C04_S03_V23_B1">तेनाश्लिष्टः स्वपुत्राणां दायादानां न वै पिता ॥ | ||
तेषां दुःखाददुःखित्वान्न माता लोकमान्यपि । | तेषां दुःखाददुःखित्वान्न माता लोकमान्यपि । | ||
अलोकमानान्नो लोको देवोऽपि स्वाधिकारतः ॥ | अलोकमानान्नो लोको देवोऽपि स्वाधिकारतः ॥ | ||
वर्षणादेर्व्युत्थितत्वान्न देवो वेदमान्यपि । | वर्षणादेर्व्युत्थितत्वान्न देवो वेदमान्यपि । | ||
अवेदमानान्नो वेदः पापी पापफलाप्ययात् ॥ | अवेदमानान्नो वेदः पापी पापफलाप्ययात् ॥ | ||
अपापः श्रमणश्चापि यतिधर्मात् समुत्थितेः । | अपापः श्रमणश्चापि यतिधर्मात् समुत्थितेः । | ||
अयतिस्तापसश्चैवमनिष्टं पुण्यमप्यमुम् ॥ | अयतिस्तापसश्चैवमनिष्टं पुण्यमप्यमुम् ॥ | ||
नान्वेत्येवंविधो मुक्तो विष्णोः सम्प्राप्तिमात्रतः ॥</div> | नान्वेत्येवंविधो मुक्तो विष्णोः सम्प्राप्तिमात्रतः ॥</div> | ||
| Line 3,630: | Line 3,630: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V23" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V23"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V23" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V23"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V23_B1" data-verse="BR_C04_S03_V23" data-block-id="BR_C04_S03_V23_B1">यत्तन्न विष्णुः पश्येत पश्यन् वै तन्न पश्यति । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V23_B1" data-verse="BR_C04_S03_V23" data-block-id="BR_C04_S03_V23_B1">यत्तन्न विष्णुः पश्येत पश्यन् वै तन्न पश्यति । | ||
नित्यज्ञानस्वरूपत्वात् तत्समं नान्यदिष्यते ॥ इति च ।</div> | नित्यज्ञानस्वरूपत्वात् तत्समं नान्यदिष्यते ॥ इति च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V23_B1" data-verse="BR_C04_S03_V23" data-block-id="BR_C04_S03_V23_B1">यत्किञ्चिद्वस्तु भगवता न दृष्टं तन्नास्त्येव । विद्यमानं सर्वं पश्यत्येव । न हि द्वितीयो द्रष्टा यो विभक्तत्वेन जगत्पश्यति । तद्विरोधेन पश्यत्यभ्रान्तः । तद्दृष्टादन्यद्वा । नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा इत्यादि श्रुतेः ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V23_B1" data-verse="BR_C04_S03_V23" data-block-id="BR_C04_S03_V23_B1">यत्किञ्चिद्वस्तु भगवता न दृष्टं तन्नास्त्येव । विद्यमानं सर्वं पश्यत्येव । न हि द्वितीयो द्रष्टा यो विभक्तत्वेन जगत्पश्यति । तद्विरोधेन पश्यत्यभ्रान्तः । तद्दृष्टादन्यद्वा । नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा इत्यादि श्रुतेः ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V23_B1" data-verse="BR_C04_S03_V23" data-block-id="BR_C04_S03_V23_B1">यत्तद्दृष्टं भगवता तदेवास्ति न चापरम् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V23_B1" data-verse="BR_C04_S03_V23" data-block-id="BR_C04_S03_V23_B1">यत्तद्दृष्टं भगवता तदेवास्ति न चापरम् । | ||
न ह्यन्यो विद्यते द्रष्टा यः पश्येत् तददर्शितम् ॥ | न ह्यन्यो विद्यते द्रष्टा यः पश्येत् तददर्शितम् ॥ | ||
ब्रह्मादिरपि यो द्रष्टा पश्येत् तस्य प्रसादतः । | ब्रह्मादिरपि यो द्रष्टा पश्येत् तस्य प्रसादतः । | ||
तददृष्टं कुतः पश्येदतः को वा विरोधतः ॥ इति च ।</div> | तददृष्टं कुतः पश्येदतः को वा विरोधतः ॥ इति च ।</div> | ||
| Line 3,662: | Line 3,662: | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V30_B1" data-verse="BR_C04_S03_V30" data-block-id="BR_C04_S03_V30_B1">उपमार्थे तथाऽल्पत्वेऽपीवशब्दः प्रयुज्यते ॥ इति शब्दनिर्णये ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V30_B1" data-verse="BR_C04_S03_V30" data-block-id="BR_C04_S03_V30_B1">उपमार्थे तथाऽल्पत्वेऽपीवशब्दः प्रयुज्यते ॥ इति शब्दनिर्णये ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V30_B1" data-verse="BR_C04_S03_V30" data-block-id="BR_C04_S03_V30_B1">स्वरूपभेदे स्वातंत्र्ये विरोधे च विलक्षणे । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V30_B1" data-verse="BR_C04_S03_V30" data-block-id="BR_C04_S03_V30_B1">स्वरूपभेदे स्वातंत्र्ये विरोधे च विलक्षणे । | ||
अन्यशब्दश्चतुर्ष्वेषु प्रयोक्तव्यो मनीषिभिः ॥ इति च ।</div> | अन्यशब्दश्चतुर्ष्वेषु प्रयोक्तव्यो मनीषिभिः ॥ इति च ।</div> | ||
| Line 3,669: | Line 3,669: | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V30_B1" data-verse="BR_C04_S03_V30" data-block-id="BR_C04_S03_V30_B1">दशरात्रैर्भुक्तमिव न सम्यक् स्वल्पभोजनात् । इति च</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V30_B1" data-verse="BR_C04_S03_V30" data-block-id="BR_C04_S03_V30_B1">दशरात्रैर्भुक्तमिव न सम्यक् स्वल्पभोजनात् । इति च</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V30_B1" data-verse="BR_C04_S03_V30" data-block-id="BR_C04_S03_V30_B1">प्रकृतेः पुरुषाणां च नाणुमात्रमपि क्वचित् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V30_B1" data-verse="BR_C04_S03_V30" data-block-id="BR_C04_S03_V30_B1">प्रकृतेः पुरुषाणां च नाणुमात्रमपि क्वचित् । | ||
स्वातंत्र्यं विष्णुना सर्वे नियताः सर्वदैव हि ॥ | स्वातंत्र्यं विष्णुना सर्वे नियताः सर्वदैव हि ॥ | ||
तददृष्टं ततः को हि पश्येत् किं वाऽपि तद्भवेत् ॥ इति महामीमांसायाम् ।</div> | तददृष्टं ततः को हि पश्येत् किं वाऽपि तद्भवेत् ॥ इति महामीमांसायाम् ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V30_B1" data-verse="BR_C04_S03_V30" data-block-id="BR_C04_S03_V30_B1">अभेदेन स्वावतारांजीवाजीवं तु भेदतः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V30_B1" data-verse="BR_C04_S03_V30" data-block-id="BR_C04_S03_V30_B1">अभेदेन स्वावतारांजीवाजीवं तु भेदतः । | ||
यदभ्रमो हरिर्वेत्ति स तदन्यच्च तद्द्वयम् ॥ इति च ।</div> | यदभ्रमो हरिर्वेत्ति स तदन्यच्च तद्द्वयम् ॥ इति च ।</div> | ||
| Line 3,686: | Line 3,686: | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V32_B1" data-verse="BR_C04_S03_V32" data-block-id="BR_C04_S03_V32_B1">यदि जगदेव न स्यात् तदा कथं मोक्षेऽप्यन्यानि भूतानि मात्रां उपजीवन्तीति युज्यते । मोक्षप्रकरणं चैतत् । स्वाप्ययसम्पत्त्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि इति भगवद्वचनम् ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V32_B1" data-verse="BR_C04_S03_V32" data-block-id="BR_C04_S03_V32_B1">यदि जगदेव न स्यात् तदा कथं मोक्षेऽप्यन्यानि भूतानि मात्रां उपजीवन्तीति युज्यते । मोक्षप्रकरणं चैतत् । स्वाप्ययसम्पत्त्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि इति भगवद्वचनम् ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V32_B1" data-verse="BR_C04_S03_V32" data-block-id="BR_C04_S03_V32_B1">यदा हि सलिलत्वेन प्रकृतिर्व्याप्य तिष्ठति । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V32_B1" data-verse="BR_C04_S03_V32" data-block-id="BR_C04_S03_V32_B1">यदा हि सलिलत्वेन प्रकृतिर्व्याप्य तिष्ठति । | ||
तदा तस्यां परो विष्णुरेको द्रष्टा व्यवस्थितः ॥ | तदा तस्यां परो विष्णुरेको द्रष्टा व्यवस्थितः ॥ | ||
अविरोधादद्वितीय एकोऽसौ समवर्जनात् । | अविरोधादद्वितीय एकोऽसौ समवर्जनात् । | ||
बृहज्ज्ञानाद् ब्रह्मलोकः सदैव पुरुषोत्तमः ॥ | बृहज्ज्ञानाद् ब्रह्मलोकः सदैव पुरुषोत्तमः ॥ | ||
सार्वगत्वादस्य गतिः परा विष्णोः सदैव हि । | सार्वगत्वादस्य गतिः परा विष्णोः सदैव हि । | ||
पूर्णैश्वर्यादस्य सम्पत् परमा सम्प्रकीर्तिता ॥ | पूर्णैश्वर्यादस्य सम्पत् परमा सम्प्रकीर्तिता ॥ | ||
सार्वज्ञ्यात् परमो लोको विष्णोरानन्द एव च । | सार्वज्ञ्यात् परमो लोको विष्णोरानन्द एव च । | ||
स्वातंत्र्यात् परमो ज्ञेयः स हि पूर्णः सदोदितः ॥ | स्वातंत्र्यात् परमो ज्ञेयः स हि पूर्णः सदोदितः ॥ | ||
प्रतिबिम्बरूपविप्लुट्कांस्तदानन्दस्य चाखिलाः । | प्रतिबिम्बरूपविप्लुट्कांस्तदानन्दस्य चाखिलाः । | ||
मुक्ता ब्रह्मादयोऽश्नन्ति तारतम्येन नित्यदा ॥</div> | मुक्ता ब्रह्मादयोऽश्नन्ति तारतम्येन नित्यदा ॥</div> | ||
| Line 3,703: | Line 3,703: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V33" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V33"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V33" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V33"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V33_B1" data-verse="BR_C04_S03_V33" data-block-id="BR_C04_S03_V33_B1">अन्येभ्यस्तु विमुक्तेभ्य आनन्दश्चक्रवर्तिनाम् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V33_B1" data-verse="BR_C04_S03_V33" data-block-id="BR_C04_S03_V33_B1">अन्येभ्यस्तु विमुक्तेभ्य आनन्दश्चक्रवर्तिनाम् । | ||
मुक्तानां हि शतोद्रिक्तः पितॄणां तेभ्य एव च ॥ | मुक्तानां हि शतोद्रिक्तः पितॄणां तेभ्य एव च ॥ | ||
तेभ्योऽप्यृषीणां मुक्तानां कर्मदेवाभिधायिनाम् । | तेभ्योऽप्यृषीणां मुक्तानां कर्मदेवाभिधायिनाम् । | ||
तेभ्यश्च मुक्तदेवानां तेभ्यश्चोमापतेस्तथा ॥ | तेभ्यश्च मुक्तदेवानां तेभ्यश्चोमापतेस्तथा ॥ | ||
तस्माच्च ब्रह्मणस्त्वेवं मुक्तस्य गरुडादपि । | तस्माच्च ब्रह्मणस्त्वेवं मुक्तस्य गरुडादपि । | ||
एष एव ततो विष्णुः पूर्णानन्दः प्रकीर्तितः ॥ | एष एव ततो विष्णुः पूर्णानन्दः प्रकीर्तितः ॥ | ||
यस्य ब्रह्माऽपि मुक्तः सन् विप्लुण्मात्रं समश्नुते ॥ इति च ॥</div> | यस्य ब्रह्माऽपि मुक्तः सन् विप्लुण्मात्रं समश्नुते ॥ इति च ॥</div> | ||
| Line 3,717: | Line 3,717: | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V33_B1" data-verse="BR_C04_S03_V33" data-block-id="BR_C04_S03_V33_B1">जितलोका इत्यपि मुक्ता एवोच्यन्ते । गन्धर्वलोके गन्धर्वाणां ब्रह्मज्ञाने मुक्तावित्यर्थः । तदा हि ब्रह्मज्ञानं सदोदितमवतिष्ठते । एष ब्रह्मलोकः सम्रात्यिदिषु ज्ञानस्यैव लोकशब्दोदितत्वात् । यश्च श्रोत्रिय इति वचनं तेषामाजानादीनामपि मुक्तानामेवायं नियमेनानन्दशतगुणोद्रेकः । अन्यदा तु कदाचिद्भवति । कदाचिद्व्याकुलतया न भवतीति दर्शयितुम् । चशब्दस्तु श्रोत्रियत्वावृजिनत्वाकामहतत्वानां गुणानां मुक्तौ समुच्चयार्थः । मुक्तस्यैवैते गुणा भवन्तीति मुक्तस्वीकारार्थं य इति विशेषणम् ॥</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V33_B1" data-verse="BR_C04_S03_V33" data-block-id="BR_C04_S03_V33_B1">जितलोका इत्यपि मुक्ता एवोच्यन्ते । गन्धर्वलोके गन्धर्वाणां ब्रह्मज्ञाने मुक्तावित्यर्थः । तदा हि ब्रह्मज्ञानं सदोदितमवतिष्ठते । एष ब्रह्मलोकः सम्रात्यिदिषु ज्ञानस्यैव लोकशब्दोदितत्वात् । यश्च श्रोत्रिय इति वचनं तेषामाजानादीनामपि मुक्तानामेवायं नियमेनानन्दशतगुणोद्रेकः । अन्यदा तु कदाचिद्भवति । कदाचिद्व्याकुलतया न भवतीति दर्शयितुम् । चशब्दस्तु श्रोत्रियत्वावृजिनत्वाकामहतत्वानां गुणानां मुक्तौ समुच्चयार्थः । मुक्तस्यैवैते गुणा भवन्तीति मुक्तस्वीकारार्थं य इति विशेषणम् ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V33_B1" data-verse="BR_C04_S03_V33" data-block-id="BR_C04_S03_V33_B1">सर्वं श्रुतिफलं मुक्तैः प्राप्यं नान्येन केनचित् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V33_B1" data-verse="BR_C04_S03_V33" data-block-id="BR_C04_S03_V33_B1">सर्वं श्रुतिफलं मुक्तैः प्राप्यं नान्येन केनचित् । | ||
अतस्तु श्रोत्रियो मुक्तो ह्यन्यः श्रोत्रियको भवेत् ॥ | अतस्तु श्रोत्रियो मुक्तो ह्यन्यः श्रोत्रियको भवेत् ॥ | ||
अदुःखत्वं च तस्यैव कामैरहतता तथा । | अदुःखत्वं च तस्यैव कामैरहतता तथा । | ||
यः कामितं न प्राप्नोति स कामहत उच्यते ॥ | यः कामितं न प्राप्नोति स कामहत उच्यते ॥ | ||
काम्याप्राप्तेश्च पापाच्च कामात् कामहतः स्मृतः । | काम्याप्राप्तेश्च पापाच्च कामात् कामहतः स्मृतः । | ||
उभयस्याप्यभावेन मुक्तोऽकामहतो मतः ॥ इति च ॥</div> | उभयस्याप्यभावेन मुक्तोऽकामहतो मतः ॥ इति च ॥</div> | ||
| Line 3,732: | Line 3,732: | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V33_B1" data-verse="BR_C04_S03_V33" data-block-id="BR_C04_S03_V33_B1">अथशब्दादेष ब्रह्मलोक इति विशेषणाच्च द्वितीयब्रह्मलोकशब्देन परब्रह्मैवोच्यते । अन्यथैष एव परम आनन्द इत्युक्त्वा पुनरेष इतिशब्दोऽनर्थकः स्यात् । तस्यैव ब्रह्मलोकशब्देन पूर्वमभ्यासाच्च । न च तैत्तिरीयादिश्रुतिविरोधः । शतशब्दस्यायुते दशलक्षादावपि समत्वात् । अतश्चक्रवर्तिभ्यो मनुष्यगन्धर्वाः शताधिकाः । देवगन्धर्वा अयुताधिकाः । पितरो दशलक्षाधिका इत्यविरोधः । उत्तमगन्धर्वापेक्षया पितृभ्यो गन्धर्वाणामाधिक्यं च युज्यते । आजानदेवेभ्यो जाता आजानजा इत्यतस्तत्राप्यविरोधः । यत्राजानजा इत्येवोपरिपाठस्तत्राजानेभ्यो ब्रह्मादिभ्यो जाता इति भवति । इंद्रबृहस्पत्यादीनां विशेषस्तु विशेषवचनत्वादत्राप्यंगीकर्तव्य एव ॥</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V33_B1" data-verse="BR_C04_S03_V33" data-block-id="BR_C04_S03_V33_B1">अथशब्दादेष ब्रह्मलोक इति विशेषणाच्च द्वितीयब्रह्मलोकशब्देन परब्रह्मैवोच्यते । अन्यथैष एव परम आनन्द इत्युक्त्वा पुनरेष इतिशब्दोऽनर्थकः स्यात् । तस्यैव ब्रह्मलोकशब्देन पूर्वमभ्यासाच्च । न च तैत्तिरीयादिश्रुतिविरोधः । शतशब्दस्यायुते दशलक्षादावपि समत्वात् । अतश्चक्रवर्तिभ्यो मनुष्यगन्धर्वाः शताधिकाः । देवगन्धर्वा अयुताधिकाः । पितरो दशलक्षाधिका इत्यविरोधः । उत्तमगन्धर्वापेक्षया पितृभ्यो गन्धर्वाणामाधिक्यं च युज्यते । आजानदेवेभ्यो जाता आजानजा इत्यतस्तत्राप्यविरोधः । यत्राजानजा इत्येवोपरिपाठस्तत्राजानेभ्यो ब्रह्मादिभ्यो जाता इति भवति । इंद्रबृहस्पत्यादीनां विशेषस्तु विशेषवचनत्वादत्राप्यंगीकर्तव्य एव ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V33_B1" data-verse="BR_C04_S03_V33" data-block-id="BR_C04_S03_V33_B1">सामान्यधर्मो बलवान् धर्माद्वैशेषिकाद्यथा । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V33_B1" data-verse="BR_C04_S03_V33" data-block-id="BR_C04_S03_V33_B1">सामान्यधर्मो बलवान् धर्माद्वैशेषिकाद्यथा । | ||
बलवद्विशेषवचनं सामान्यवचनात् तथा ॥ इति च ।</div> | बलवद्विशेषवचनं सामान्यवचनात् तथा ॥ इति च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V33_B1" data-verse="BR_C04_S03_V33" data-block-id="BR_C04_S03_V33_B1">नृपा मनुष्यगन्धर्वा देवाश्च पितरस्तथा । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V33_B1" data-verse="BR_C04_S03_V33" data-block-id="BR_C04_S03_V33_B1">नृपा मनुष्यगन्धर्वा देवाश्च पितरस्तथा । | ||
देवैः सहितगन्धर्वा ऋषयो देवतास्तथा ॥ | देवैः सहितगन्धर्वा ऋषयो देवतास्तथा ॥ | ||
इंद्रो बृहस्पतिश्चैवं प्रधानेंद्रः पुरन्दरः । | इंद्रो बृहस्पतिश्चैवं प्रधानेंद्रः पुरन्दरः । | ||
रुद्रो ब्रह्मेति क्रमशो मुक्ताः शतगुणोत्तराः ॥ इति च ॥</div> | रुद्रो ब्रह्मेति क्रमशो मुक्ताः शतगुणोत्तराः ॥ इति च ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V33_B1" data-verse="BR_C04_S03_V33" data-block-id="BR_C04_S03_V33_B1">अतिप्रयत्नतो यावत्प्राप्तुं शक्यं विमुक्तिगम् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V33_B1" data-verse="BR_C04_S03_V33" data-block-id="BR_C04_S03_V33_B1">अतिप्रयत्नतो यावत्प्राप्तुं शक्यं विमुक्तिगम् । | ||
सुखाद्यं तस्य सम्प्राप्त्यै ज्ञानश्रेण्यः क्रमात् स्मृताः ॥ | सुखाद्यं तस्य सम्प्राप्त्यै ज्ञानश्रेण्यः क्रमात् स्मृताः ॥ | ||
एकां श्रेणीं प्रविज्ञाय तदुत्कृष्टां च तद्वराम् । | एकां श्रेणीं प्रविज्ञाय तदुत्कृष्टां च तद्वराम् । | ||
क्रमेणैव विजिज्ञासुर्जनकः पृच्छति स्म ह ॥ | क्रमेणैव विजिज्ञासुर्जनकः पृच्छति स्म ह ॥ | ||
पुनः पुनर्विमोक्षाय ब्रूहीत्यद्धा वरात् पुरा ॥ इति च ॥</div> | पुनः पुनर्विमोक्षाय ब्रूहीत्यद्धा वरात् पुरा ॥ इति च ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V33_B1" data-verse="BR_C04_S03_V33" data-block-id="BR_C04_S03_V33_B1">रहस्यमस्यायोग्यं च यदि मामेष पृच्छति । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V33_B1" data-verse="BR_C04_S03_V33" data-block-id="BR_C04_S03_V33_B1">रहस्यमस्यायोग्यं च यदि मामेष पृच्छति । | ||
दत्तो मया वरोऽस्येति वक्तव्यं मे भविष्यति ॥ | दत्तो मया वरोऽस्येति वक्तव्यं मे भविष्यति ॥ | ||
इति भीतोऽभवद्राज्ञो याज्ञवल्क्यः सुमेधया ॥ इति ब्रह्मांडे ॥</div> | इति भीतोऽभवद्राज्ञो याज्ञवल्क्यः सुमेधया ॥ इति ब्रह्मांडे ॥</div> | ||
| Line 3,756: | Line 3,756: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V34" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V34"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V34" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V34"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V34_B1" data-verse="BR_C04_S03_V34" data-block-id="BR_C04_S03_V34_B1">सर्वदा जीवमादाय नियमाद् विष्णुरेव हि । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V34_B1" data-verse="BR_C04_S03_V34" data-block-id="BR_C04_S03_V34_B1">सर्वदा जीवमादाय नियमाद् विष्णुरेव हि । | ||
जाग्रदादिषु संयाति नान्यथा तु कथञ्चन ॥ | जाग्रदादिषु संयाति नान्यथा तु कथञ्चन ॥ | ||
एवं नियमविज्ञप्त्यै जीवास्वातंत्र्यवित्तये । | एवं नियमविज्ञप्त्यै जीवास्वातंत्र्यवित्तये । | ||
परिवृत्तिमवस्थासु साभ्यासा वक्ति हि श्रुतिः ॥ इति निर्णये ॥</div> | परिवृत्तिमवस्थासु साभ्यासा वक्ति हि श्रुतिः ॥ इति निर्णये ॥</div> | ||
| Line 3,769: | Line 3,769: | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V35_B1" data-verse="BR_C04_S03_V35" data-block-id="BR_C04_S03_V35_B1">ग्रामादिकमुत्सर्जद्यायात् ॥</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V35_B1" data-verse="BR_C04_S03_V35" data-block-id="BR_C04_S03_V35_B1">ग्रामादिकमुत्सर्जद्यायात् ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V35_B1" data-verse="BR_C04_S03_V35" data-block-id="BR_C04_S03_V35_B1">यथा ग्रामं परित्यज्य यात्यनः पुमधिष्ठितम् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V35_B1" data-verse="BR_C04_S03_V35" data-block-id="BR_C04_S03_V35_B1">यथा ग्रामं परित्यज्य यात्यनः पुमधिष्ठितम् । | ||
एवं देहं परित्यज्य विष्णुनाऽधिष्ठितः पुमान् ॥ इति च ॥</div> | एवं देहं परित्यज्य विष्णुनाऽधिष्ठितः पुमान् ॥ इति च ॥</div> | ||
| Line 3,776: | Line 3,776: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V36" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V36"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V36" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V36"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V36_B1" data-verse="BR_C04_S03_V36" data-block-id="BR_C04_S03_V36_B1">अणिमानं भगवन्तम् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V36_B1" data-verse="BR_C04_S03_V36" data-block-id="BR_C04_S03_V36_B1">अणिमानं भगवन्तम् । | ||
स य एषोऽणिमा तेजः परस्यां देवतायाम् इति हि श्रुतिः ।</div> | स य एषोऽणिमा तेजः परस्यां देवतायाम् इति हि श्रुतिः ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V36_B1" data-verse="BR_C04_S03_V36" data-block-id="BR_C04_S03_V36_B1">उपतपता रोगादिना ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V36_B1" data-verse="BR_C04_S03_V36" data-block-id="BR_C04_S03_V36_B1">उपतपता रोगादिना ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V36_B1" data-verse="BR_C04_S03_V36" data-block-id="BR_C04_S03_V36_B1">आम्रं बाल्येऽपि पतति परिणामे ह्युदम्बरम् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V36_B1" data-verse="BR_C04_S03_V36" data-block-id="BR_C04_S03_V36_B1">आम्रं बाल्येऽपि पतति परिणामे ह्युदम्बरम् । | ||
सम्यक् पाके यथाऽश्वत्थफलं जीवमृतिस्तथा ॥ | सम्यक् पाके यथाऽश्वत्थफलं जीवमृतिस्तथा ॥ | ||
कलावाम्रोपमा जीवास्त्रेतास्वौदुम्बरोपमाः । | कलावाम्रोपमा जीवास्त्रेतास्वौदुम्बरोपमाः । | ||
कृतेऽश्वत्थसमाश्चैव यान्ति ब्रह्मवशाः सदा ॥ इति पाद्मे ।</div> | कृतेऽश्वत्थसमाश्चैव यान्ति ब्रह्मवशाः सदा ॥ इति पाद्मे ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V36_B1" data-verse="BR_C04_S03_V36" data-block-id="BR_C04_S03_V36_B1">प्राणायैव ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V36_B1" data-verse="BR_C04_S03_V36" data-block-id="BR_C04_S03_V36_B1">प्राणायैव ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V36_B1" data-verse="BR_C04_S03_V36" data-block-id="BR_C04_S03_V36_B1">वायुमेवाद्रवत्येष जीवो मोक्षाय तत्त्ववित् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V36_B1" data-verse="BR_C04_S03_V36" data-block-id="BR_C04_S03_V36_B1">वायुमेवाद्रवत्येष जीवो मोक्षाय तत्त्ववित् । | ||
तदनुज्ञयैव ज्ञानित्वमतस्तं पुनराव्रजेत् ॥ | तदनुज्ञयैव ज्ञानित्वमतस्तं पुनराव्रजेत् ॥ | ||
सर्वेऽपि वायुमासाद्य जायस्व ज्ञानमाप्नुहि । | सर्वेऽपि वायुमासाद्य जायस्व ज्ञानमाप्नुहि । | ||
इति तस्य वरादेव जायन्ते ज्ञानिनोऽखिलाः ॥ | इति तस्य वरादेव जायन्ते ज्ञानिनोऽखिलाः ॥ | ||
पुनस्तं प्राप्य मुक्तिञ्च प्राप्नुयुस्तदनुज्ञया ॥ इति प्रवृत्ते ।</div> | पुनस्तं प्राप्य मुक्तिञ्च प्राप्नुयुस्तदनुज्ञया ॥ इति प्रवृत्ते ।</div> | ||
| Line 3,800: | Line 3,800: | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V37_B1" data-verse="BR_C04_S03_V37" data-block-id="BR_C04_S03_V37_B1">इदं मुक्तजीवस्वरूपमायाति । अतोऽनेन सहेदं परं ब्रह्मायातीति परब्रह्मणः पूजार्थं प्रतिकल्पन्ते । यथा राज्ञो ध्वजादिकं दृष्ट्वाऽयं ध्वज आगच्छति तस्माद् राजाऽऽयातीति पूजां प्रतिकल्पन्ते तद्वत् । अन्यथेदं ब्रह्मायातीदमागच्छतीति द्विरुक्तिर्व्यर्था स्यात् । वीप्सात्वे त्वयमायातीत्येकप्रकारेण शब्दाभ्यासः स्यात् ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V37_B1" data-verse="BR_C04_S03_V37" data-block-id="BR_C04_S03_V37_B1">इदं मुक्तजीवस्वरूपमायाति । अतोऽनेन सहेदं परं ब्रह्मायातीति परब्रह्मणः पूजार्थं प्रतिकल्पन्ते । यथा राज्ञो ध्वजादिकं दृष्ट्वाऽयं ध्वज आगच्छति तस्माद् राजाऽऽयातीति पूजां प्रतिकल्पन्ते तद्वत् । अन्यथेदं ब्रह्मायातीदमागच्छतीति द्विरुक्तिर्व्यर्था स्यात् । वीप्सात्वे त्वयमायातीत्येकप्रकारेण शब्दाभ्यासः स्यात् ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V37_B1" data-verse="BR_C04_S03_V37" data-block-id="BR_C04_S03_V37_B1">एकप्रकारशब्दानामभ्यासस्त्वादरार्थकः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V37_B1" data-verse="BR_C04_S03_V37" data-block-id="BR_C04_S03_V37_B1">एकप्रकारशब्दानामभ्यासस्त्वादरार्थकः । | ||
स्वरवर्णादिमात्रं वाऽप्यन्यथा चेत् तदा परः ॥ | स्वरवर्णादिमात्रं वाऽप्यन्यथा चेत् तदा परः ॥ | ||
अर्थः स्यादेष नियमो वाक्ये वीप्सापदे तथा । | अर्थः स्यादेष नियमो वाक्ये वीप्सापदे तथा । | ||
प्रातिस्विकार्थेऽपि भवेदभ्यासे वा तथा स्थिते ॥इति शब्दनिर्णये ।</div> | प्रातिस्विकार्थेऽपि भवेदभ्यासे वा तथा स्थिते ॥इति शब्दनिर्णये ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V37_B1" data-verse="BR_C04_S03_V37" data-block-id="BR_C04_S03_V37_B1">न च कुत्रचिदादरार्थे द्विरूपप्रयोगो दृष्टोऽनन्तरितः ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V37_B1" data-verse="BR_C04_S03_V37" data-block-id="BR_C04_S03_V37_B1">न च कुत्रचिदादरार्थे द्विरूपप्रयोगो दृष्टोऽनन्तरितः ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V37_B1" data-verse="BR_C04_S03_V37" data-block-id="BR_C04_S03_V37_B1">यदा मुक्तो व्रजत्यूर्ध्वं तदा तत्सहितो हरिः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V37_B1" data-verse="BR_C04_S03_V37" data-block-id="BR_C04_S03_V37_B1">यदा मुक्तो व्रजत्यूर्ध्वं तदा तत्सहितो हरिः । | ||
नियमाद् दृश्यते देवैरमुक्ते नियमो न तु ॥ | नियमाद् दृश्यते देवैरमुक्ते नियमो न तु ॥ | ||
यथा ध्वजादिकं दृष्ट्वा पूजां राज्ञः प्रकुर्वते । | यथा ध्वजादिकं दृष्ट्वा पूजां राज्ञः प्रकुर्वते । | ||
एवं विमुक्तिगं दृष्ट्वा विष्णोः पूजां प्रकुर्वते ॥इति तत्त्वनिर्णये ।</div> | एवं विमुक्तिगं दृष्ट्वा विष्णोः पूजां प्रकुर्वते ॥इति तत्त्वनिर्णये ।</div> | ||
| Line 3,822: | Line 3,822: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V38" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V38"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V38" data-block-id="bhashya-BR_C04_S03_V38"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V38_B1" data-verse="BR_C04_S03_V38" data-block-id="BR_C04_S03_V38_B1">जीवमादाय गच्छन्तमनुयान्ति दिवौकसः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V38_B1" data-verse="BR_C04_S03_V38" data-block-id="BR_C04_S03_V38_B1">जीवमादाय गच्छन्तमनुयान्ति दिवौकसः । | ||
प्राणाभिमानिनो विष्णुं नृपं परिजना यथा ॥ इति च ।</div> | प्राणाभिमानिनो विष्णुं नृपं परिजना यथा ॥ इति च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V38_B1" data-verse="BR_C04_S03_V38" data-block-id="BR_C04_S03_V38_B1">उग्रास्तु श्रेणयः प्रोक्ताः योधाः प्रत्येनसः स्मृताः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V38_B1" data-verse="BR_C04_S03_V38" data-block-id="BR_C04_S03_V38_B1">उग्रास्तु श्रेणयः प्रोक्ताः योधाः प्रत्येनसः स्मृताः । | ||
ग्रामण्यस्तु चमूपालास्ते सर्वे द्विविधा मताः ॥ | ग्रामण्यस्तु चमूपालास्ते सर्वे द्विविधा मताः ॥ | ||
राज्ञा सह स्थिताश्चैव तथा जनपदे स्थिताः । | राज्ञा सह स्थिताश्चैव तथा जनपदे स्थिताः । | ||
ते सर्वेऽपि नियन्तव्या श्रेणिभिर्द्विविधैः सदा ॥ इति राजनीतौ ॥</div> | ते सर्वेऽपि नियन्तव्या श्रेणिभिर्द्विविधैः सदा ॥ इति राजनीतौ ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V38_B1" data-verse="BR_C04_S03_V38" data-block-id="BR_C04_S03_V38_B1">अनुयान्ति शरीरस्था अभियान्ति स्वलोकगाः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S03_V38_B1" data-verse="BR_C04_S03_V38" data-block-id="BR_C04_S03_V38_B1">अनुयान्ति शरीरस्था अभियान्ति स्वलोकगाः । | ||
मुक्तमादाय गच्छन्तं विष्णुं सर्वे दिवौकसः ॥ इत्यध्यात्मे ॥</div> | मुक्तमादाय गच्छन्तं विष्णुं सर्वे दिवौकसः ॥ इत्यध्यात्मे ॥</div> | ||
| Line 3,839: | Line 3,839: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V01" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V01" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V01_B1" data-verse="BR_C04_S04_V01" data-block-id="BR_C04_S04_V01_B1">सर्वेषां बलकारित्वाद् बल्यो विष्णुः प्रकीर्तितः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V01_B1" data-verse="BR_C04_S04_V01" data-block-id="BR_C04_S04_V01_B1">सर्वेषां बलकारित्वाद् बल्यो विष्णुः प्रकीर्तितः । | ||
तं यदा प्राप्य जीवात्मा मृतेः पूर्वं विमुग्धताम् ॥ | तं यदा प्राप्य जीवात्मा मृतेः पूर्वं विमुग्धताम् ॥ | ||
याति विष्णुं तदा देवा यान्ति तेजःस्वरूपिणः । | याति विष्णुं तदा देवा यान्ति तेजःस्वरूपिणः । | ||
तानादाय हरिश्चक्षुःस्थानाद्धृदयमाव्रजेत् ॥ | तानादाय हरिश्चक्षुःस्थानाद्धृदयमाव्रजेत् ॥ | ||
तदा न किञ्चिज्जानाति जीवो ब्रह्मसमाश्रितः ॥ इति च ॥</div> | तदा न किञ्चिज्जानाति जीवो ब्रह्मसमाश्रितः ॥ इति च ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V01_B1" data-verse="BR_C04_S04_V01" data-block-id="BR_C04_S04_V01_B1">एनं बल्यमभिसमायान्ति । पराक् स्थितश्चाक्षुषो भगवान् प्रत्यक्परावर्तते । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V01_B1" data-verse="BR_C04_S04_V01" data-block-id="BR_C04_S04_V01_B1">एनं बल्यमभिसमायान्ति । पराक् स्थितश्चाक्षुषो भगवान् प्रत्यक्परावर्तते । | ||
इन्धो ह वै नामैष योऽयं दक्षिणेऽक्षन् पुरुषः इत्यादिश्रुतेः ॥</div> | इन्धो ह वै नामैष योऽयं दक्षिणेऽक्षन् पुरुषः इत्यादिश्रुतेः ॥</div> | ||
| Line 3,852: | Line 3,852: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V02" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V02" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V02_B1" data-verse="BR_C04_S04_V02" data-block-id="BR_C04_S04_V02_B1">हृदये संस्थितो जीवो विशेषेण हरिस्तथा । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V02_B1" data-verse="BR_C04_S04_V02" data-block-id="BR_C04_S04_V02_B1">हृदये संस्थितो जीवो विशेषेण हरिस्तथा । | ||
चक्षुरादिषु रूपाणि जाग्रत्काले तयोः सदा ॥ | चक्षुरादिषु रूपाणि जाग्रत्काले तयोः सदा ॥ | ||
बहूनि सन्ति तान्येव यदैकीभावमाप्नुयुः । | बहूनि सन्ति तान्येव यदैकीभावमाप्नुयुः । | ||
हृदयस्थेन रूपेण तदा जीवो न किञ्चन ॥ | हृदयस्थेन रूपेण तदा जीवो न किञ्चन ॥ | ||
जानातीति विदुः प्राज्ञास्तदा विष्णोः स्वतेजसा । | जानातीति विदुः प्राज्ञास्तदा विष्णोः स्वतेजसा । | ||
द्योतते हृदयाग्रं च तेन द्वारेण केशवः ॥ | द्योतते हृदयाग्रं च तेन द्वारेण केशवः ॥ | ||
निष्क्रामेज्जीवमादाय प्राण एनमनुव्रजेत् । | निष्क्रामेज्जीवमादाय प्राण एनमनुव्रजेत् । | ||
प्राणमन्ये तथा देवा विद्या कर्म च योग्यता ॥ इति महामीमांसायाम् ॥</div> | प्राणमन्ये तथा देवा विद्या कर्म च योग्यता ॥ इति महामीमांसायाम् ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V02_B1" data-verse="BR_C04_S04_V02" data-block-id="BR_C04_S04_V02_B1">कर्माभिमानी गरुडो ब्रह्मा ज्ञानाभिमानवान् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V02_B1" data-verse="BR_C04_S04_V02" data-block-id="BR_C04_S04_V02_B1">कर्माभिमानी गरुडो ब्रह्मा ज्ञानाभिमानवान् । | ||
पूर्वप्रज्ञा योग्यता स्याद्रमा तदभिमानिनी ॥ | पूर्वप्रज्ञा योग्यता स्याद्रमा तदभिमानिनी ॥ | ||
एतेऽपि विष्णुं गच्छन्तमनुयान्ति सदैव हि । | एतेऽपि विष्णुं गच्छन्तमनुयान्ति सदैव हि । | ||
वायुर्ज्ञानात्मकश्चैव प्राणात्मक इति द्विधा ॥अनुयाति हृषीकेशं सर्वैर्देवैः समन्वितः ॥ इति च ॥</div> | वायुर्ज्ञानात्मकश्चैव प्राणात्मक इति द्विधा ॥अनुयाति हृषीकेशं सर्वैर्देवैः समन्वितः ॥ इति च ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V02_B1" data-verse="BR_C04_S04_V02" data-block-id="BR_C04_S04_V02_B1">देवलोके चिरं रत्वा यस्तु मुक्तिं व्रजिष्यति । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V02_B1" data-verse="BR_C04_S04_V02" data-block-id="BR_C04_S04_V02_B1">देवलोके चिरं रत्वा यस्तु मुक्तिं व्रजिष्यति । | ||
स तु तद्देवताद्वारेणोत्क्रामति न संशयः ॥ | स तु तद्देवताद्वारेणोत्क्रामति न संशयः ॥ | ||
विष्णोर्लोकं परं गच्छन्नुत्क्रामेन्मूर्ध्न एव तु । | विष्णोर्लोकं परं गच्छन्नुत्क्रामेन्मूर्ध्न एव तु । | ||
तथैव ब्रह्मणो लोकं सुषुम्नाया विभेदतः ॥ इत्यध्यात्मे ॥</div> | तथैव ब्रह्मणो लोकं सुषुम्नाया विभेदतः ॥ इत्यध्यात्मे ॥</div> | ||
| Line 3,879: | Line 3,879: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V03" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V03" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V03_B1" data-verse="BR_C04_S04_V03" data-block-id="BR_C04_S04_V03_B1">यथा तृणजलूकैवं भगवान् पुरुषोत्तमः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V03_B1" data-verse="BR_C04_S04_V03" data-block-id="BR_C04_S04_V03_B1">यथा तृणजलूकैवं भगवान् पुरुषोत्तमः । | ||
जीवस्य सूक्ष्मरूपं तु प्राप्य स्थूलं परित्यजेत् ॥ | जीवस्य सूक्ष्मरूपं तु प्राप्य स्थूलं परित्यजेत् ॥ | ||
इदं शरीरं भूतेषु विलापयति केशवः । | इदं शरीरं भूतेषु विलापयति केशवः । | ||
अविद्यां चैव जीवस्य गमयेज्ज्ञानसर्जनात् ॥</div> | अविद्यां चैव जीवस्य गमयेज्ज्ञानसर्जनात् ॥</div> | ||
| Line 3,888: | Line 3,888: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V04" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V04"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V04" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V04"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V04_B1" data-verse="BR_C04_S04_V04" data-block-id="BR_C04_S04_V04_B1">स्वर्णकारो यथा स्वर्णमलमग्नौ निहत्य च । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V04_B1" data-verse="BR_C04_S04_V04" data-block-id="BR_C04_S04_V04_B1">स्वर्णकारो यथा स्वर्णमलमग्नौ निहत्य च । | ||
शुद्धेन तेन चात्मेष्टं कुरुते रूपमंजसा ॥ | शुद्धेन तेन चात्मेष्टं कुरुते रूपमंजसा ॥ | ||
एवं स भगवान् विष्णुर्जीवस्वर्णस्य यन्मलम् । | एवं स भगवान् विष्णुर्जीवस्वर्णस्य यन्मलम् । | ||
अविद्याकामकर्माद्यमात्माग्नौ नाश्य सर्वकृत् ॥ | अविद्याकामकर्माद्यमात्माग्नौ नाश्य सर्वकृत् ॥ | ||
स्वेच्छया कुरुते रूपं यद्योग्यं तस्य मुक्तिगम् । | स्वेच्छया कुरुते रूपं यद्योग्यं तस्य मुक्तिगम् । | ||
पितृजीवस्य पित्र्यं स गान्धर्वं तस्य चैव हि ॥ | पितृजीवस्य पित्र्यं स गान्धर्वं तस्य चैव हि ॥ | ||
दैवं तु देवजीवस्य प्राजापत्यं प्रजापतेः । | दैवं तु देवजीवस्य प्राजापत्यं प्रजापतेः । | ||
ब्रह्मणो ब्राह्ममेवेति नित्यानन्दस्वरूपकम् ॥ | ब्रह्मणो ब्राह्ममेवेति नित्यानन्दस्वरूपकम् ॥ | ||
न योग्यतां विना क्वापि पूर्वप्रज्ञाश्रुतेः क्वचित् । | न योग्यतां विना क्वापि पूर्वप्रज्ञाश्रुतेः क्वचित् । | ||
यदा मुक्तो भवेद् ब्रह्मा तदा ब्रह्मा स मुख्यतः ॥ | यदा मुक्तो भवेद् ब्रह्मा तदा ब्रह्मा स मुख्यतः ॥ | ||
एवं प्रजापतिश्चैव तथैवान्येऽपि सर्वशः । | एवं प्रजापतिश्चैव तथैवान्येऽपि सर्वशः । | ||
यथा हि स्वर्णरूप्याद्यं मलहानौ हि तद्भवेत् ॥ | यथा हि स्वर्णरूप्याद्यं मलहानौ हि तद्भवेत् ॥ | ||
पूर्वं तु योग्यतामात्रं द्विजत्वं बालके यथा ॥ इत्यादि च ।</div> | पूर्वं तु योग्यतामात्रं द्विजत्वं बालके यथा ॥ इत्यादि च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V04_B1" data-verse="BR_C04_S04_V04" data-block-id="BR_C04_S04_V04_B1">न ह्यमुक्तानां कल्याणतरत्वम् । न च मृगादीनां कल्याणत्वमपि । मरणमात्रं चेदत्रोच्यते तदा कल्याणतरमिति विशेषणं व्यर्थमेव स्यात् । पूर्वोक्तश्रोत्रियावृजिनाकामहतदेवादीनां चात्रोक्तिः । पूर्वाननुभूतत्वान्नवतरं च भवति ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V04_B1" data-verse="BR_C04_S04_V04" data-block-id="BR_C04_S04_V04_B1">न ह्यमुक्तानां कल्याणतरत्वम् । न च मृगादीनां कल्याणत्वमपि । मरणमात्रं चेदत्रोच्यते तदा कल्याणतरमिति विशेषणं व्यर्थमेव स्यात् । पूर्वोक्तश्रोत्रियावृजिनाकामहतदेवादीनां चात्रोक्तिः । पूर्वाननुभूतत्वान्नवतरं च भवति ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V04_B1" data-verse="BR_C04_S04_V04" data-block-id="BR_C04_S04_V04_B1">अल्पतेजस्तथैवाल्पं जीवरूपं हि संसृतौ । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V04_B1" data-verse="BR_C04_S04_V04" data-block-id="BR_C04_S04_V04_B1">अल्पतेजस्तथैवाल्पं जीवरूपं हि संसृतौ । | ||
तथैव सुमहत्तेजः करोति भगवान् महत् ॥ | तथैव सुमहत्तेजः करोति भगवान् महत् ॥ | ||
अतो नवतरं चैतद्ब्रह्मादीनां करोत्यजः ॥ अन्येषां वा भूतानां मनुष्यादीनाम् । नासुरादीनां भविष्यतीति च ।</div> | अतो नवतरं चैतद्ब्रह्मादीनां करोत्यजः ॥ अन्येषां वा भूतानां मनुष्यादीनाम् । नासुरादीनां भविष्यतीति च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V04_B1" data-verse="BR_C04_S04_V04" data-block-id="BR_C04_S04_V04_B1">मयं तु मानुषं स्वर्णं पीतं गान्धर्वमेव च । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V04_B1" data-verse="BR_C04_S04_V04" data-block-id="BR_C04_S04_V04_B1">मयं तु मानुषं स्वर्णं पीतं गान्धर्वमेव च । | ||
इंद्रगोपनिभं नाम्ना जाम्बूनदमिति स्मृतम् ॥ | इंद्रगोपनिभं नाम्ना जाम्बूनदमिति स्मृतम् ॥ | ||
दैवं चामीकरं नाम प्रोद्यदादित्यसन्निभम् । | दैवं चामीकरं नाम प्रोद्यदादित्यसन्निभम् । | ||
नैजो विशेषः स्वर्णानामेतेषां सर्वदैव च ॥ | नैजो विशेषः स्वर्णानामेतेषां सर्वदैव च ॥ | ||
नाग्न्यादिनापि समतां यान्ति तानि कथञ्चन । | नाग्न्यादिनापि समतां यान्ति तानि कथञ्चन । | ||
एवं मानुषगन्धर्वपितृदेवाः प्रजापतिः ॥ | एवं मानुषगन्धर्वपितृदेवाः प्रजापतिः ॥ | ||
ब्रह्मेति क्रमशो जीवा विशिष्टा उत्तरोत्तरम् । | ब्रह्मेति क्रमशो जीवा विशिष्टा उत्तरोत्तरम् । | ||
स्वभावेनैव मुक्तानां स्वभावो व्यक्तिमाव्रजेत् ॥ इत्यादि च ।</div> | स्वभावेनैव मुक्तानां स्वभावो व्यक्तिमाव्रजेत् ॥ इत्यादि च ।</div> | ||
| Line 3,925: | Line 3,925: | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V04_B1" data-verse="BR_C04_S04_V04" data-block-id="BR_C04_S04_V04_B1">न हास्य कर्म क्षीयतेऽस्माद्ध्येवात्मनो यद्यत् कामयते तत्तत्सृजते</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V04_B1" data-verse="BR_C04_S04_V04" data-block-id="BR_C04_S04_V04_B1">न हास्य कर्म क्षीयतेऽस्माद्ध्येवात्मनो यद्यत् कामयते तत्तत्सृजते</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V04_B1" data-verse="BR_C04_S04_V04" data-block-id="BR_C04_S04_V04_B1">यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V04_B1" data-verse="BR_C04_S04_V04" data-block-id="BR_C04_S04_V04_B1">यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति । | ||
एवं मुनेर्विजानत आत्मा भवति गौतम ॥</div> | एवं मुनेर्विजानत आत्मा भवति गौतम ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V04_B1" data-verse="BR_C04_S04_V04" data-block-id="BR_C04_S04_V04_B1">तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरंजनः परमं साम्यमुपैति</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V04_B1" data-verse="BR_C04_S04_V04" data-block-id="BR_C04_S04_V04_B1">तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरंजनः परमं साम्यमुपैति</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V04_B1" data-verse="BR_C04_S04_V04" data-block-id="BR_C04_S04_V04_B1">परं भूयःप्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V04_B1" data-verse="BR_C04_S04_V04" data-block-id="BR_C04_S04_V04_B1">परं भूयःप्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् । | ||
यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः ॥</div> | यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V04_B1" data-verse="BR_C04_S04_V04" data-block-id="BR_C04_S04_V04_B1">इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V04_B1" data-verse="BR_C04_S04_V04" data-block-id="BR_C04_S04_V04_B1">इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः । | ||
सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥</div> | सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V04_B1" data-verse="BR_C04_S04_V04" data-block-id="BR_C04_S04_V04_B1">न वर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्वं च मिश्रं न च कालविक्रमः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V04_B1" data-verse="BR_C04_S04_V04" data-block-id="BR_C04_S04_V04_B1">न वर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्वं च मिश्रं न च कालविक्रमः । | ||
न यत्र माया किमुतापरे हरेरनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः ॥</div> | न यत्र माया किमुतापरे हरेरनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः ॥</div> | ||
| Line 3,943: | Line 3,943: | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V04_B1" data-verse="BR_C04_S04_V04" data-block-id="BR_C04_S04_V04_B1">इत्यादिश्रुतिस्मृतीतिहासपुराणेषु तेषां निर्गुणमुक्तिविषयत्वेन प्रसिद्धेष्वेव स्थलेषु मुक्त्यनन्तरं भोगोक्तेश्च ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V04_B1" data-verse="BR_C04_S04_V04" data-block-id="BR_C04_S04_V04_B1">इत्यादिश्रुतिस्मृतीतिहासपुराणेषु तेषां निर्गुणमुक्तिविषयत्वेन प्रसिद्धेष्वेव स्थलेषु मुक्त्यनन्तरं भोगोक्तेश्च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V04_B1" data-verse="BR_C04_S04_V04" data-block-id="BR_C04_S04_V04_B1">अशरीरक्रिया गौणदेहादेस्ते ह्यभावतः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V04_B1" data-verse="BR_C04_S04_V04" data-block-id="BR_C04_S04_V04_B1">अशरीरक्रिया गौणदेहादेस्ते ह्यभावतः । | ||
चिदानन्दशरीरादेः सदेहाद्या विमोक्षिणः ॥ | चिदानन्दशरीरादेः सदेहाद्या विमोक्षिणः ॥ | ||
अनिन्द्रिया अनाहारा अनिष्पन्दा सुगंधिनः ॥ इत्यादेश्च ।</div> | अनिन्द्रिया अनाहारा अनिष्पन्दा सुगंधिनः ॥ इत्यादेश्च ।</div> | ||
| Line 3,953: | Line 3,953: | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V05_B1" data-verse="BR_C04_S04_V05" data-block-id="BR_C04_S04_V05_B1">मयट् प्राचुर्ये स्वरूपे च ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V05_B1" data-verse="BR_C04_S04_V05" data-block-id="BR_C04_S04_V05_B1">मयट् प्राचुर्ये स्वरूपे च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V05_B1" data-verse="BR_C04_S04_V05" data-block-id="BR_C04_S04_V05_B1">आत्माऽयमाततत्वाद्धि ब्रह्म पूर्णगुणत्वतः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V05_B1" data-verse="BR_C04_S04_V05" data-block-id="BR_C04_S04_V05_B1">आत्माऽयमाततत्वाद्धि ब्रह्म पूर्णगुणत्वतः । | ||
दूरस्थत्वात् स इत्युक्तः समीपस्थो ह्ययं स्मृतः ॥ | दूरस्थत्वात् स इत्युक्तः समीपस्थो ह्ययं स्मृतः ॥ | ||
पूर्णज्ञानस्वरूपत्वाद् विज्ञानमय ईर्यते । | पूर्णज्ञानस्वरूपत्वाद् विज्ञानमय ईर्यते । | ||
सर्वमन्तृस्वरूपत्वात् स एवोक्तो मनोमयः ॥ | सर्वमन्तृस्वरूपत्वात् स एवोक्तो मनोमयः ॥ | ||
बलपूर्णस्वरूपत्वात् स प्राणमय ईरितः । | बलपूर्णस्वरूपत्वात् स प्राणमय ईरितः । | ||
सर्वद्रष्टृस्वरूपत्वाच्चक्षुर्मय इतीर्यते ॥ | सर्वद्रष्टृस्वरूपत्वाच्चक्षुर्मय इतीर्यते ॥ | ||
सर्वश्रोतृस्वरूपत्वात् स श्रोत्रमय ईरितः । | सर्वश्रोतृस्वरूपत्वात् स श्रोत्रमय ईरितः । | ||
सर्वाधारात् सुगन्धत्वात् पृथिवीमय उच्यते ॥ | सर्वाधारात् सुगन्धत्वात् पृथिवीमय उच्यते ॥ | ||
सर्वतृप्तिकरत्वाच्च विष्णुरापोमयः स्मृतः । | सर्वतृप्तिकरत्वाच्च विष्णुरापोमयः स्मृतः । | ||
सर्वकर्तृस्वरूपत्वाच्छ्रुतो वायुमयो हरिः ॥ | सर्वकर्तृस्वरूपत्वाच्छ्रुतो वायुमयो हरिः ॥ | ||
अवकाशप्रदातृत्वादाकाशमय ईर्यते । | अवकाशप्रदातृत्वादाकाशमय ईर्यते । | ||
पूर्णतेजःस्वरूपत्वात् तेजोमय उदाहृतः ॥ | पूर्णतेजःस्वरूपत्वात् तेजोमय उदाहृतः ॥ | ||
सृष्ट्यादीच्छास्वरूपत्वात् स्मृतः काममयो हरिः । | सृष्ट्यादीच्छास्वरूपत्वात् स्मृतः काममयो हरिः । | ||
सर्वदुष्टप्रतीपत्वात् स हि क्रोधमयो मतः ॥ | सर्वदुष्टप्रतीपत्वात् स हि क्रोधमयो मतः ॥ | ||
सुखादिधर्मरूपत्वाज्ज्ञेयो धर्ममयः प्रभुः । | सुखादिधर्मरूपत्वाज्ज्ञेयो धर्ममयः प्रभुः । | ||
अप्राकृतस्वरूपत्वादनेतन्मय एव च ॥ | अप्राकृतस्वरूपत्वादनेतन्मय एव च ॥ | ||
अपार्थिवो हरेर्गन्धो न तृप्तिश्चाप्यबात्मिका । | अपार्थिवो हरेर्गन्धो न तृप्तिश्चाप्यबात्मिका । | ||
नाग्नेयं तस्य तेजोऽपि न च वायुर्बलं हरेः ॥ | नाग्नेयं तस्य तेजोऽपि न च वायुर्बलं हरेः ॥ | ||
श्रोत्राद्या नास्य चाकाशो मनस्तत्त्वं न तन्मनः । | श्रोत्राद्या नास्य चाकाशो मनस्तत्त्वं न तन्मनः । | ||
बुद्धितत्त्वं न तद्बुद्धिर्नाहमस्याहमुच्यते ॥ | बुद्धितत्त्वं न तद्बुद्धिर्नाहमस्याहमुच्यते ॥ | ||
महदात्मकं न तच्चितं प्रकृतिर्नास्य चेतना । | महदात्मकं न तच्चितं प्रकृतिर्नास्य चेतना । | ||
प्रकृत्यादिगुणा यस्मात् तद्गुणप्रतिबिम्बकाः ॥ | प्रकृत्यादिगुणा यस्मात् तद्गुणप्रतिबिम्बकाः ॥ | ||
अतः सर्वमयो विष्णुः सर्वाद्यत्वादतन्मयः । | अतः सर्वमयो विष्णुः सर्वाद्यत्वादतन्मयः । | ||
चिदानन्दात्मकास्तस्य गुणाः सर्वगुणात्मकाः ॥ | चिदानन्दात्मकास्तस्य गुणाः सर्वगुणात्मकाः ॥ | ||
सर्वदाऽतः सर्ववैलक्षण्यमेषां प्रकीर्तितम् । | सर्वदाऽतः सर्ववैलक्षण्यमेषां प्रकीर्तितम् । | ||
क्रोधः क्षमात्मको यस्य चिदानन्दात्मकस्तथा ॥ | क्रोधः क्षमात्मको यस्य चिदानन्दात्मकस्तथा ॥ | ||
अन्यक्रोधसमः क्रोधस्तस्य विष्णोः कथं भवेत् । | अन्यक्रोधसमः क्रोधस्तस्य विष्णोः कथं भवेत् । | ||
एवं सर्वगुणास्तस्य सर्वेभ्योऽपि विलक्षणाः ॥ | एवं सर्वगुणास्तस्य सर्वेभ्योऽपि विलक्षणाः ॥ | ||
पूर्वप्रज्ञानुसारेण विमुक्तस्तमुपेष्यति । | पूर्वप्रज्ञानुसारेण विमुक्तस्तमुपेष्यति । | ||
अनादिकालसम्बद्धा या प्रज्ञा विष्णुसंश्रया ॥ | अनादिकालसम्बद्धा या प्रज्ञा विष्णुसंश्रया ॥ | ||
पूर्वप्रज्ञेति सा प्रोक्ता ब्रह्मादेस्तारतम्यतः ॥ इत्यादि महामीमांसायाम् ।</div> | पूर्वप्रज्ञेति सा प्रोक्ता ब्रह्मादेस्तारतम्यतः ॥ इत्यादि महामीमांसायाम् ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V05_B1" data-verse="BR_C04_S04_V05" data-block-id="BR_C04_S04_V05_B1">वर्तमानं यतो विष्णोर्वशे तस्मादिदम्मयः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V05_B1" data-verse="BR_C04_S04_V05" data-block-id="BR_C04_S04_V05_B1">वर्तमानं यतो विष्णोर्वशे तस्मादिदम्मयः । | ||
अतीतानागतं यस्मात् तद्वशेऽतो ह्यदोमयः ॥ | अतीतानागतं यस्मात् तद्वशेऽतो ह्यदोमयः ॥ | ||
प्राधान्ये च मयट् प्रोक्तः स्वरूपे च यतो भवेत् । | प्राधान्ये च मयट् प्रोक्तः स्वरूपे च यतो भवेत् । | ||
इदंरूपोऽप्यदोरूपस्ततो नित्यत्वतो हरिः ॥ | इदंरूपोऽप्यदोरूपस्ततो नित्यत्वतो हरिः ॥ | ||
अस्य तस्य प्रधानस्य नित्यपूर्णबलत्वतः ॥ इत्यादि च ।</div> | अस्य तस्य प्रधानस्य नित्यपूर्णबलत्वतः ॥ इत्यादि च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V05_B1" data-verse="BR_C04_S04_V05" data-block-id="BR_C04_S04_V05_B1">यथा पूर्वं तथेदानीमिति विष्णुस्तदुच्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V05_B1" data-verse="BR_C04_S04_V05" data-block-id="BR_C04_S04_V05_B1">यथा पूर्वं तथेदानीमिति विष्णुस्तदुच्यते । | ||
यथा बाह्ये तथैवान्ते ततो यदिति चोच्यते ॥ | यथा बाह्ये तथैवान्ते ततो यदिति चोच्यते ॥ | ||
यथेदानीं तथा नित्यं यस्मादेष भविष्यति । | यथेदानीं तथा नित्यं यस्मादेष भविष्यति । | ||
अत एतदिति प्रोक्तो वासुदेवो जगत्पतिः ॥ | अत एतदिति प्रोक्तो वासुदेवो जगत्पतिः ॥ | ||
स यथा करोति पुरुषं तथैवायं भविष्यति । | स यथा करोति पुरुषं तथैवायं भविष्यति । | ||
साधुर्भवति साधुं चेत् करोति पुरुषोत्तमः ॥ | साधुर्भवति साधुं चेत् करोति पुरुषोत्तमः ॥ | ||
पापो भवति पापं चेत् स करोति जनार्दनः । | पापो भवति पापं चेत् स करोति जनार्दनः । | ||
तत्प्रेरितेन पुण्येन पुण्यो भवति मानवः ॥ | तत्प्रेरितेन पुण्येन पुण्यो भवति मानवः ॥ | ||
तत्प्रेरितेन पापेन तथा पापः पुमान् भवेत् । | तत्प्रेरितेन पापेन तथा पापः पुमान् भवेत् । | ||
आहुश्च तत्कामाधीनं जीवमेनं सदैव हि ॥ | आहुश्च तत्कामाधीनं जीवमेनं सदैव हि ॥ | ||
तत्कामादस्य कामः स्याद्यथाकामस्तथा भवेत् । | तत्कामादस्य कामः स्याद्यथाकामस्तथा भवेत् । | ||
कामानुसारिणी निष्ठा कर्मनिष्ठानुसारतः ॥ | कामानुसारिणी निष्ठा कर्मनिष्ठानुसारतः ॥ | ||
फलं कर्मानुसारेण विष्णोः काममयस्ततः । | फलं कर्मानुसारेण विष्णोः काममयस्ततः । | ||
जीवोऽयं सर्वदैव स्यान्नान्यथा तु कथञ्चन ॥ इत्यादि च ।</div> | जीवोऽयं सर्वदैव स्यान्नान्यथा तु कथञ्चन ॥ इत्यादि च ।</div> | ||
| Line 4,014: | Line 4,014: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V06" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V06"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V06" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V06"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V06_B1" data-verse="BR_C04_S04_V06" data-block-id="BR_C04_S04_V06_B1">अयोग्यकामराहित्यान्मुक्तो निष्काम उच्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V06_B1" data-verse="BR_C04_S04_V06" data-block-id="BR_C04_S04_V06_B1">अयोग्यकामराहित्यान्मुक्तो निष्काम उच्यते । | ||
अ इत्युक्तः परो विष्णुस्तत्कामोऽकाम ईरितः ॥ | अ इत्युक्तः परो विष्णुस्तत्कामोऽकाम ईरितः ॥ | ||
तथा कामयमानः स योग्यकामस्य चापि तु । | तथा कामयमानः स योग्यकामस्य चापि तु । | ||
कादाचित्कसमुद्भूतेर्भगवत्कामनां विना ॥ | कादाचित्कसमुद्भूतेर्भगवत्कामनां विना ॥ | ||
कामितस्याखिलस्याप्तेराप्तकामश्च मुक्तिगः । | कामितस्याखिलस्याप्तेराप्तकामश्च मुक्तिगः । | ||
चिदानन्दात्मकं रूपं कामत्वेन भविष्यति ॥ | चिदानन्दात्मकं रूपं कामत्वेन भविष्यति ॥ | ||
यतस्तेनैवाप्तकाम इति मुक्तोऽभिधीयते । | यतस्तेनैवाप्तकाम इति मुक्तोऽभिधीयते । | ||
मुक्तस्य न पुनः प्राणा उत्क्रामन्ति कदाचन ॥ | मुक्तस्य न पुनः प्राणा उत्क्रामन्ति कदाचन ॥ | ||
जीवोऽपि ब्रह्मशब्दोक्तो जडाद्गुणबृहत्वतः । | जीवोऽपि ब्रह्मशब्दोक्तो जडाद्गुणबृहत्वतः । | ||
प्राप्नोति परमं ब्रह्म प्रलये प्रलये सदा ॥ | प्राप्नोति परमं ब्रह्म प्रलये प्रलये सदा ॥ | ||
मअन्यदा स्वेच्छया विष्णोः स्वरूपाद् बहिरेष्यति । | मअन्यदा स्वेच्छया विष्णोः स्वरूपाद् बहिरेष्यति । | ||
स्वेच्छयाऽन्तर्बहिर्वैवं रमते मुक्त आत्मवान् ॥ इत्यादि च ।</div> | स्वेच्छयाऽन्तर्बहिर्वैवं रमते मुक्त आत्मवान् ॥ इत्यादि च ।</div> | ||
| Line 4,035: | Line 4,035: | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V07_B1" data-verse="BR_C04_S04_V07" data-block-id="BR_C04_S04_V07_B1">अथ मर्त्योऽमृतो भवति । अथ मुक्त्यनन्तरं न कदाचिन्मृतिरस्य भविष्यतीत्यर्थः । मुक्त एव परे ब्रह्मणीच्छया प्रविशति निःसरति च । दर्शनादीन् ब्रह्मणो भोगांश्च करोति । स्वरूपभूताः कामा मुक्तानां भवन्तीत्यतो हृदि श्रिता इति विशेषणम् । हृदयस्यैव मोचनात् तत्स्थाः कामा मुक्तानामपगच्छन्तीति युक्तमेव । न ह्यमुक्तस्य कदाचित् सर्वे कामा मुच्यन्ते । सुप्त्यादावप्यभिभव एव वासनाया विद्यमानत्वात् । वासनाया हि पुनरुद्भवः ॥</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V07_B1" data-verse="BR_C04_S04_V07" data-block-id="BR_C04_S04_V07_B1">अथ मर्त्योऽमृतो भवति । अथ मुक्त्यनन्तरं न कदाचिन्मृतिरस्य भविष्यतीत्यर्थः । मुक्त एव परे ब्रह्मणीच्छया प्रविशति निःसरति च । दर्शनादीन् ब्रह्मणो भोगांश्च करोति । स्वरूपभूताः कामा मुक्तानां भवन्तीत्यतो हृदि श्रिता इति विशेषणम् । हृदयस्यैव मोचनात् तत्स्थाः कामा मुक्तानामपगच्छन्तीति युक्तमेव । न ह्यमुक्तस्य कदाचित् सर्वे कामा मुच्यन्ते । सुप्त्यादावप्यभिभव एव वासनाया विद्यमानत्वात् । वासनाया हि पुनरुद्भवः ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V07_B1" data-verse="BR_C04_S04_V07" data-block-id="BR_C04_S04_V07_B1">यावद्विमुच्येत् पुरुषस्तावत् कामा हृदि श्रिताः । चित्ताभावाद्विमुक्तस्य स्युः कामास्तद्गताः कुतः ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V07_B1" data-verse="BR_C04_S04_V07" data-block-id="BR_C04_S04_V07_B1">यावद्विमुच्येत् पुरुषस्तावत् कामा हृदि श्रिताः । चित्ताभावाद्विमुक्तस्य स्युः कामास्तद्गताः कुतः ॥ | ||
स्वरूपभूतचित्तेन कामाद्याः स्युः सुखात्मकाः । | स्वरूपभूतचित्तेन कामाद्याः स्युः सुखात्मकाः । | ||
दुःखात्मकाः प्राकृता वा मुक्तानां न कथञ्चन ॥ इति ब्रह्मतर्के ॥</div> | दुःखात्मकाः प्राकृता वा मुक्तानां न कथञ्चन ॥ इति ब्रह्मतर्के ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V07_B1" data-verse="BR_C04_S04_V07" data-block-id="BR_C04_S04_V07_B1">अयं जीवोऽथ मुक्त्यनन्तरमेवाशरीरो भवति । अमृतः कदाऽपि न मृतः । प्राणाख्यं परब्रह्मैव । कतम एको देव इति प्राण इति । स ब्रह्मेत्याचक्षते इत्यादिश्रुतेः । तेज एव च । तेज इति श्रीः ॥</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V07_B1" data-verse="BR_C04_S04_V07" data-block-id="BR_C04_S04_V07_B1">अयं जीवोऽथ मुक्त्यनन्तरमेवाशरीरो भवति । अमृतः कदाऽपि न मृतः । प्राणाख्यं परब्रह्मैव । कतम एको देव इति प्राण इति । स ब्रह्मेत्याचक्षते इत्यादिश्रुतेः । तेज एव च । तेज इति श्रीः ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V07_B1" data-verse="BR_C04_S04_V07" data-block-id="BR_C04_S04_V07_B1">अन्येषाममृतत्वं तु भवेद् विष्णोः प्रसादतः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V07_B1" data-verse="BR_C04_S04_V07" data-block-id="BR_C04_S04_V07_B1">अन्येषाममृतत्वं तु भवेद् विष्णोः प्रसादतः । | ||
नित्यामृतः स भगवान् श्रीश्च नान्यः कथञ्चन ॥ | नित्यामृतः स भगवान् श्रीश्च नान्यः कथञ्चन ॥ | ||
इति नारदीये ॥</div> | इति नारदीये ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V07_B1" data-verse="BR_C04_S04_V07" data-block-id="BR_C04_S04_V07_B1">प्राणस्तु भगवान् विष्णुः सर्वनेतृत्वतो विभुः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V07_B1" data-verse="BR_C04_S04_V07" data-block-id="BR_C04_S04_V07_B1">प्राणस्तु भगवान् विष्णुः सर्वनेतृत्वतो विभुः । | ||
तेजस्तु सर्वतेजस्त्वाच्छ्रीरेव समुदाहृता ॥ इति च ॥</div> | तेजस्तु सर्वतेजस्त्वाच्छ्रीरेव समुदाहृता ॥ इति च ॥</div> | ||
| Line 4,052: | Line 4,052: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V08" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V08"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V08" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V08"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V08_B1" data-verse="BR_C04_S04_V08" data-block-id="BR_C04_S04_V08_B1">तत्प्राप्तेः सुखहेतुत्वात् पन्था इति हरिः श्रुतः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V08_B1" data-verse="BR_C04_S04_V08" data-block-id="BR_C04_S04_V08_B1">तत्प्राप्तेः सुखहेतुत्वात् पन्था इति हरिः श्रुतः । | ||
अणुश्च विततश्चासौ यतोऽन्तर्बहिरेव च ॥ | अणुश्च विततश्चासौ यतोऽन्तर्बहिरेव च ॥ | ||
श्रिया स्पृष्टः श्रीपतित्वादनु वित्तस्तथैव च । | श्रिया स्पृष्टः श्रीपतित्वादनु वित्तस्तथैव च । | ||
तस्य प्रसादात् संयान्ति तल्लोकं सर्वमोक्षिणः ॥ | तस्य प्रसादात् संयान्ति तल्लोकं सर्वमोक्षिणः ॥ | ||
ऊर्ध्वः स भगवान् सर्वविशिष्टो यत्सदैव हि ॥</div> | ऊर्ध्वः स भगवान् सर्वविशिष्टो यत्सदैव हि ॥</div> | ||
| Line 4,062: | Line 4,062: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V09" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V09"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V09" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V09"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V09_B1" data-verse="BR_C04_S04_V09" data-block-id="BR_C04_S04_V09_B1">रूपमाहुः पञ्चविधं तस्य विष्णोर्महात्मनः ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V09_B1" data-verse="BR_C04_S04_V09" data-block-id="BR_C04_S04_V09_B1">रूपमाहुः पञ्चविधं तस्य विष्णोर्महात्मनः ॥ | ||
शुक्लं तु वासुदेवाख्यमनिरुद्धं तु नीलकम् । | शुक्लं तु वासुदेवाख्यमनिरुद्धं तु नीलकम् । | ||
संकर्षणं पिंगलं च प्रद्युम्नं हरितं स्मृतम् ॥ | संकर्षणं पिंगलं च प्रद्युम्नं हरितं स्मृतम् ॥ | ||
नारायणं लोहितं स्यात् पञ्चरूपाण्यजे हरौ । | नारायणं लोहितं स्यात् पञ्चरूपाण्यजे हरौ । | ||
पञ्चभेदविभिन्नो यस्त्वभिन्नोऽपि स्वरूपतः ॥ | पञ्चभेदविभिन्नो यस्त्वभिन्नोऽपि स्वरूपतः ॥ | ||
स पन्था ब्रह्मणा ज्ञातः पद्मजेनैव सन्ततम् । | स पन्था ब्रह्मणा ज्ञातः पद्मजेनैव सन्ततम् । | ||
परब्रह्मस्वरूपज्ञो महातेजः श्रियस्तथा ॥ | परब्रह्मस्वरूपज्ञो महातेजः श्रियस्तथा ॥ | ||
सम्यक्स्वरूपविज्ञानात् तैजसत्वेन कीर्तितः । | सम्यक्स्वरूपविज्ञानात् तैजसत्वेन कीर्तितः । | ||
भगवत्कर्मकर्तृत्वात् पुण्यकृच्चाभिधीयते ॥ | भगवत्कर्मकर्तृत्वात् पुण्यकृच्चाभिधीयते ॥ | ||
एवंविधोऽपि तस्यैव प्रसादाद्याति तां गतिम् । | एवंविधोऽपि तस्यैव प्रसादाद्याति तां गतिम् । | ||
अतः पन्थास्समुद्दिष्टो भगवान् केशवः स्वयम् ॥ | अतः पन्थास्समुद्दिष्टो भगवान् केशवः स्वयम् ॥ | ||
स्वगताखिलभेदेन विहीनोऽपि स सर्वदा । | स्वगताखिलभेदेन विहीनोऽपि स सर्वदा । | ||
सर्वेषां व्यवहाराणां भेदोत्थानां स ईश्वरः ॥ | सर्वेषां व्यवहाराणां भेदोत्थानां स ईश्वरः ॥ | ||
अभिन्नोऽपि ह्यतो भिन्नः पञ्चभेदादिना मृषा ॥</div> | अभिन्नोऽपि ह्यतो भिन्नः पञ्चभेदादिना मृषा ॥</div> | ||
| Line 4,081: | Line 4,081: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V10" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V10"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V10" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V10"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V10_B1" data-verse="BR_C04_S04_V10" data-block-id="BR_C04_S04_V10_B1">अन्यथोपासका येऽस्य ते यान्ति ह्यधरं तमः ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V10_B1" data-verse="BR_C04_S04_V10" data-block-id="BR_C04_S04_V10_B1">अन्यथोपासका येऽस्य ते यान्ति ह्यधरं तमः ॥ | ||
ततः किञ्चिद्विशेषेण दुर्ज्ञानस्याविनिन्दकाः । | ततः किञ्चिद्विशेषेण दुर्ज्ञानस्याविनिन्दकाः । | ||
सम्यगाचार्यवचनमवज्ञाय विरोधिनि ॥ | सम्यगाचार्यवचनमवज्ञाय विरोधिनि ॥ | ||
सत्वबुद्धिं यतः कुर्युरतस्तेऽधिकपापिनः । | सत्वबुद्धिं यतः कुर्युरतस्तेऽधिकपापिनः । | ||
अप्राप्तत्यागिनः प्राप्तनिष्ठाहीनो हि दोषवान् ॥</div> | अप्राप्तत्यागिनः प्राप्तनिष्ठाहीनो हि दोषवान् ॥</div> | ||
| Line 4,091: | Line 4,091: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V11" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V11"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V11" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V11"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V11_B1" data-verse="BR_C04_S04_V11" data-block-id="BR_C04_S04_V11_B1">नित्यदुःखस्वरूपत्वादनन्दं तत्तमो मतम् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V11_B1" data-verse="BR_C04_S04_V11" data-block-id="BR_C04_S04_V11_B1">नित्यदुःखस्वरूपत्वादनन्दं तत्तमो मतम् । | ||
बोधके विद्यमानेऽपि ये विदुर्न परं हरिम् ॥ | बोधके विद्यमानेऽपि ये विदुर्न परं हरिम् ॥ | ||
तेऽपि यान्ति तमो घोरं नित्योद्रिक्तासुखात्मकम् ॥ इत्यादि च ।</div> | तेऽपि यान्ति तमो घोरं नित्योद्रिक्तासुखात्मकम् ॥ इत्यादि च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V11_B1" data-verse="BR_C04_S04_V11" data-block-id="BR_C04_S04_V11_B1">बुधः सकाशेऽप्यविद्वांस इत्यर्थः ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V11_B1" data-verse="BR_C04_S04_V11" data-block-id="BR_C04_S04_V11_B1">बुधः सकाशेऽप्यविद्वांस इत्यर्थः ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V11_B1" data-verse="BR_C04_S04_V11" data-block-id="BR_C04_S04_V11_B1">बोधनाज्ज्ञानवान् भुत् स्यात् तत्सकाशाच्च ये हरिम् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V11_B1" data-verse="BR_C04_S04_V11" data-block-id="BR_C04_S04_V11_B1">बोधनाज्ज्ञानवान् भुत् स्यात् तत्सकाशाच्च ये हरिम् । | ||
न विदुस्ते तमो यान्ति सर्वदुःखात्मकं परम् ॥</div> | न विदुस्ते तमो यान्ति सर्वदुःखात्मकं परम् ॥</div> | ||
| Line 4,104: | Line 4,104: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V12" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V12"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V12" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V12"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V12_B1" data-verse="BR_C04_S04_V12" data-block-id="BR_C04_S04_V12_B1">यदि जीवः परात्मानमयमस्मीति वेदितुम् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V12_B1" data-verse="BR_C04_S04_V12" data-block-id="BR_C04_S04_V12_B1">यदि जीवः परात्मानमयमस्मीति वेदितुम् । | ||
योग्यः शरीरच्छेदादेः कथं दुःखी तदा भवेत् ॥ | योग्यः शरीरच्छेदादेः कथं दुःखी तदा भवेत् ॥ | ||
दुःखी शरीरसम्बन्धाज्जीवो विष्णोः प्रसादतः । | दुःखी शरीरसम्बन्धाज्जीवो विष्णोः प्रसादतः । | ||
अदुःखी विप्लुडानन्दं मुक्त एव च भोक्ष्यति ॥ | अदुःखी विप्लुडानन्दं मुक्त एव च भोक्ष्यति ॥ | ||
नित्यमुक्तः पूर्णसुखः स्वतंत्रः पुरुषोत्तमः । | नित्यमुक्तः पूर्णसुखः स्वतंत्रः पुरुषोत्तमः । | ||
परतंत्रः कथं जीवो योग्यः सोऽस्मीति वेदितुम् ॥ | परतंत्रः कथं जीवो योग्यः सोऽस्मीति वेदितुम् ॥ | ||
तस्मात् सोऽस्मीति नैवायं विजानीयात् कदाचन । | तस्मात् सोऽस्मीति नैवायं विजानीयात् कदाचन । | ||
तदीयोऽस्मीति जानीयात् सर्वदैव बुधस्ततः ॥ इति च ॥</div> | तदीयोऽस्मीति जानीयात् सर्वदैव बुधस्ततः ॥ इति च ॥</div> | ||
| Line 4,117: | Line 4,117: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V13" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V13"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V13" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V13"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V13_B1" data-verse="BR_C04_S04_V13" data-block-id="BR_C04_S04_V13_B1">यस्य ज्ञातो नित्यबुद्धो भगवान् पुरुषोत्तमः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V13_B1" data-verse="BR_C04_S04_V13" data-block-id="BR_C04_S04_V13_B1">यस्य ज्ञातो नित्यबुद्धो भगवान् पुरुषोत्तमः । | ||
तस्य लोकः स एवैको यो लोकः परमात्मनः ॥ | तस्य लोकः स एवैको यो लोकः परमात्मनः ॥ | ||
स हि विष्णुः परो वायोरपि कर्ता प्रकीर्तितः । | स हि विष्णुः परो वायोरपि कर्ता प्रकीर्तितः । | ||
विश्वो वायुः समुद्दिष्टः पूर्णत्वाज्जीवसङ्घतः ॥ | विश्वो वायुः समुद्दिष्टः पूर्णत्वाज्जीवसङ्घतः ॥ | ||
तदन्यस्यापि सर्वस्य कर्तैको विष्णुरेव हि । | तदन्यस्यापि सर्वस्य कर्तैको विष्णुरेव हि । | ||
प्रविष्टो गहने देहमध्ये सन्दोहनामनि ॥ | प्रविष्टो गहने देहमध्ये सन्दोहनामनि ॥ | ||
तज्ज्ञानी याति तं लोकं तत्प्रसादाच्च वर्तते ॥</div> | तज्ज्ञानी याति तं लोकं तत्प्रसादाच्च वर्तते ॥</div> | ||
| Line 4,133: | Line 4,133: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V16" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V16"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V16" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V16"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V16_B1" data-verse="BR_C04_S04_V16" data-block-id="BR_C04_S04_V16_B1">न वत्सराश्च नाहानि यस्य नित्याविकारतः ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V16_B1" data-verse="BR_C04_S04_V16" data-block-id="BR_C04_S04_V16_B1">न वत्सराश्च नाहानि यस्य नित्याविकारतः ॥ | ||
ज्योतिषां ज्योतिरचलं तद्देवाः समुपासते ॥</div> | ज्योतिषां ज्योतिरचलं तद्देवाः समुपासते ॥</div> | ||
| Line 4,140: | Line 4,140: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V17" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V17"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V17" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V17"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V17_B1" data-verse="BR_C04_S04_V17" data-block-id="BR_C04_S04_V17_B1">प्राणश्चक्षुस्तथैवान्नं मनः श्रोत्रं च पञ्चमम् ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V17_B1" data-verse="BR_C04_S04_V17" data-block-id="BR_C04_S04_V17_B1">प्राणश्चक्षुस्तथैवान्नं मनः श्रोत्रं च पञ्चमम् ॥ | ||
मूलप्रकृतिसंयुक्तं यद्गतं प्रतिपूरुषम् ॥</div> | मूलप्रकृतिसंयुक्तं यद्गतं प्रतिपूरुषम् ॥</div> | ||
| Line 4,149: | Line 4,149: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V19" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V19"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V19" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V19"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V19_B1" data-verse="BR_C04_S04_V19" data-block-id="BR_C04_S04_V19_B1">तस्य रूपगुणाद्येषु न कश्चिद्भेद इष्यते ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V19_B1" data-verse="BR_C04_S04_V19" data-block-id="BR_C04_S04_V19_B1">तस्य रूपगुणाद्येषु न कश्चिद्भेद इष्यते ॥ | ||
तद्भेददर्शी संयाति मृत्योर्मृत्य्वभिधं तमः ॥</div> | तद्भेददर्शी संयाति मृत्योर्मृत्य्वभिधं तमः ॥</div> | ||
| Line 4,158: | Line 4,158: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V21" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V21"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V21" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V21"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V21_B1" data-verse="BR_C04_S04_V21" data-block-id="BR_C04_S04_V21_B1">तस्मादेकप्रकारेण द्रष्टव्यो भगवान् हरिः ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V21_B1" data-verse="BR_C04_S04_V21" data-block-id="BR_C04_S04_V21_B1">तस्मादेकप्रकारेण द्रष्टव्यो भगवान् हरिः ॥ | ||
परिमाणविहीनत्वादप्रमेय इतीरितः ॥</div> | परिमाणविहीनत्वादप्रमेय इतीरितः ॥</div> | ||
| Line 4,169: | Line 4,169: | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V21_B1" data-verse="BR_C04_S04_V21" data-block-id="BR_C04_S04_V21_B1">न च निर्गुणस्य सत्वमेवास्ति । गुणभेदादीनामपि सन्त्येव गुणाः । न चानवस्था स्वनिर्वाहकत्वात् ॥</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V21_B1" data-verse="BR_C04_S04_V21" data-block-id="BR_C04_S04_V21_B1">न च निर्गुणस्य सत्वमेवास्ति । गुणभेदादीनामपि सन्त्येव गुणाः । न चानवस्था स्वनिर्वाहकत्वात् ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V21_B1" data-verse="BR_C04_S04_V21" data-block-id="BR_C04_S04_V21_B1">अवाच्यममनोगम्यमगुणं चेत् कुतोऽस्ति तत् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V21_B1" data-verse="BR_C04_S04_V21" data-block-id="BR_C04_S04_V21_B1">अवाच्यममनोगम्यमगुणं चेत् कुतोऽस्ति तत् । | ||
तस्मादेवं वदन् वस्तुशून्यतामर्थतो वदेत् ॥ | तस्मादेवं वदन् वस्तुशून्यतामर्थतो वदेत् ॥ | ||
गुणाश्च गुणिनः सर्वे स्वेनैव गुणिनो गुणाः ॥" इत्यादि च ।</div> | गुणाश्च गुणिनः सर्वे स्वेनैव गुणिनो गुणाः ॥" इत्यादि च ।</div> | ||
| Line 4,177: | Line 4,177: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V22" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V22"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V22" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V22"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V22_B1" data-verse="BR_C04_S04_V22" data-block-id="BR_C04_S04_V22_B1">सर्वमस्य वशे यस्माद्धरिः सर्ववशी ततः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V22_B1" data-verse="BR_C04_S04_V22" data-block-id="BR_C04_S04_V22_B1">सर्वमस्य वशे यस्माद्धरिः सर्ववशी ततः । | ||
सर्वस्य ब्रह्मरुद्रादेरन ईशान एव च ॥ | सर्वस्य ब्रह्मरुद्रादेरन ईशान एव च ॥ | ||
गुणाधिकः पालकश्चेत्यतोऽधिपतिरीरितः ॥ "इति च ॥</div> | गुणाधिकः पालकश्चेत्यतोऽधिपतिरीरितः ॥ "इति च ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V22_B2" data-verse="BR_C04_S04_V22" data-block-id="BR_C04_S04_V22_B2">भूत एवाधिपतिर्नास्याधिपत्यमादिमत् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V22_B2" data-verse="BR_C04_S04_V22" data-block-id="BR_C04_S04_V22_B2">भूत एवाधिपतिर्नास्याधिपत्यमादिमत् । | ||
नित्यबोधात्मकत्वाद्यो मुनिः प्रोक्तो जनार्दनः । | नित्यबोधात्मकत्वाद्यो मुनिः प्रोक्तो जनार्दनः । | ||
तं विद्वांश्च मुनिर्नाम बोधस्तस्याप्यमुख्यतः । | तं विद्वांश्च मुनिर्नाम बोधस्तस्याप्यमुख्यतः । | ||
यं विदित्वा विमुक्ताश्चायुक्तकामविवर्जिताः ॥ | यं विदित्वा विमुक्ताश्चायुक्तकामविवर्जिताः ॥ | ||
उत्पत्तिलयहीनाश्च नित्यानन्दैकभोगिनः । आनन्दभिक्षां विष्णूत्थां चरन्त्यज्ञानवर्जिताः ॥ | उत्पत्तिलयहीनाश्च नित्यानन्दैकभोगिनः । आनन्दभिक्षां विष्णूत्थां चरन्त्यज्ञानवर्जिताः ॥ | ||
स एष मोक्षदो विष्णुर्यत्कल्याणं कृतं मया। पापं कृतं मयेत्येतन्न कदाचित् करिष्यति ॥ | स एष मोक्षदो विष्णुर्यत्कल्याणं कृतं मया। पापं कृतं मयेत्येतन्न कदाचित् करिष्यति ॥ | ||
कृते मया पुण्यपापे इति यच्चेतनात्मनाम् ।तत्सर्वमत एवोक्तं विष्णोः सर्वेश्वरेश्वरात् ॥ | कृते मया पुण्यपापे इति यच्चेतनात्मनाम् ।तत्सर्वमत एवोक्तं विष्णोः सर्वेश्वरेश्वरात् ॥ | ||
तीर्णो हि वर्तते नित्यं पुण्यपापे जनार्दनः । | तीर्णो हि वर्तते नित्यं पुण्यपापे जनार्दनः । | ||
नैनं कदाचित् तपतः पुण्यपापे जनार्दनम् ॥ इति च ॥</div> | नैनं कदाचित् तपतः पुण्यपापे जनार्दनम् ॥ इति च ॥</div> | ||
| Line 4,195: | Line 4,195: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V23" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V23"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V23" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V23"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V23_B1" data-verse="BR_C04_S04_V23" data-block-id="BR_C04_S04_V23_B1">शान्तिस्तु भगवन्निष्ठा दमो मदविनिग्रहः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V23_B1" data-verse="BR_C04_S04_V23" data-block-id="BR_C04_S04_V23_B1">शान्तिस्तु भगवन्निष्ठा दमो मदविनिग्रहः । | ||
हृदिस्थविष्णौ सन्तोषः सदैवोपरमः स्मृतः ॥ | हृदिस्थविष्णौ सन्तोषः सदैवोपरमः स्मृतः ॥ | ||
तितिक्षा द्वन्द्वसहता क्षमा क्रोधासमुत्थितिः ॥इति शब्दनिर्णये ॥</div> | तितिक्षा द्वन्द्वसहता क्षमा क्रोधासमुत्थितिः ॥इति शब्दनिर्णये ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V23_B1" data-verse="BR_C04_S04_V23" data-block-id="BR_C04_S04_V23_B1">सर्वः पूर्णः समुद्दिष्टस्तथा ज्ञेयो जनार्दनः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V23_B1" data-verse="BR_C04_S04_V23" data-block-id="BR_C04_S04_V23_B1">सर्वः पूर्णः समुद्दिष्टस्तथा ज्ञेयो जनार्दनः । | ||
रागसन्देहपापानि तथा जानंस्तरिष्यति ॥ | रागसन्देहपापानि तथा जानंस्तरिष्यति ॥ | ||
नित्यं हि रागपापादेर्मुक्तो यत्पुरुषोत्तमः । वेदाख्यब्रह्मणान्यत्वाद्विष्णुर्ब्राह्मण उच्यते ॥ | नित्यं हि रागपापादेर्मुक्तो यत्पुरुषोत्तमः । वेदाख्यब्रह्मणान्यत्वाद्विष्णुर्ब्राह्मण उच्यते ॥ | ||
पूर्णत्वाज्ज्ञानरूपत्वाद् ब्रह्मलोकश्च स प्रभुः ॥</div> | पूर्णत्वाज्ज्ञानरूपत्वाद् ब्रह्मलोकश्च स प्रभुः ॥</div> | ||
| Line 4,212: | Line 4,212: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V25" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V25"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V25" data-block-id="bhashya-BR_C04_S04_V25"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V25_B1" data-verse="BR_C04_S04_V25" data-block-id="BR_C04_S04_V25_B1">न मरिष्यतीति ह्यमरो न मृतो यत्ततोऽमृतः ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V25_B1" data-verse="BR_C04_S04_V25" data-block-id="BR_C04_S04_V25_B1">न मरिष्यतीति ह्यमरो न मृतो यत्ततोऽमृतः ॥ | ||
ब्रह्मायमाप्तकामत्वादेवं यो वेद तं परम् । | ब्रह्मायमाप्तकामत्वादेवं यो वेद तं परम् । | ||
आप्तकामोऽभयश्चैव भवेद् विष्णोरनुग्रहात् ॥ इति च ।</div> | आप्तकामोऽभयश्चैव भवेद् विष्णोरनुग्रहात् ॥ इति च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V25_B1" data-verse="BR_C04_S04_V25" data-block-id="BR_C04_S04_V25_B1">परमार्थेऽविचिकित्सो ब्राह्मणो भवतीति नित्यमेव तथा भवतीत्यर्थः ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V25_B1" data-verse="BR_C04_S04_V25" data-block-id="BR_C04_S04_V25_B1">परमार्थेऽविचिकित्सो ब्राह्मणो भवतीति नित्यमेव तथा भवतीत्यर्थः ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V25_B1" data-verse="BR_C04_S04_V25" data-block-id="BR_C04_S04_V25_B1">अभूद्भविष्यति भवत्येवमाद्यपदानि तु । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S04_V25_B1" data-verse="BR_C04_S04_V25" data-block-id="BR_C04_S04_V25_B1">अभूद्भविष्यति भवत्येवमाद्यपदानि तु । | ||
नित्यभावाभिधायीनि यत्र वाच्या हरेर्गुणाः ॥ इति शब्दनिर्णये ॥</div> | नित्यभावाभिधायीनि यत्र वाच्या हरेर्गुणाः ॥ इति शब्दनिर्णये ॥</div> | ||
| Line 4,269: | Line 4,269: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S05_V14" data-block-id="bhashya-BR_C04_S05_V14"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S05_V14" data-block-id="bhashya-BR_C04_S05_V14"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S05_V14_B1" data-verse="BR_C04_S05_V14" data-block-id="BR_C04_S05_V14_B1">एतावद्विज्ञातुः परमात्मनो विज्ञानादिकमेव ह्यमृतत्वं मोक्षः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S05_V14_B1" data-verse="BR_C04_S05_V14" data-block-id="BR_C04_S05_V14_B1">एतावद्विज्ञातुः परमात्मनो विज्ञानादिकमेव ह्यमृतत्वं मोक्षः । | ||
विष्णोर्ज्ञानादिकं मोक्षस्तदभावे कुतः सुखम् । | विष्णोर्ज्ञानादिकं मोक्षस्तदभावे कुतः सुखम् । | ||
ज्ञेयाभावान्न हि ज्ञानं ज्ञानाभावे हि शून्यता । | ज्ञेयाभावान्न हि ज्ञानं ज्ञानाभावे हि शून्यता । | ||
तस्माज्ज्ञेययुतो मोक्षः सुखरूपत्वतः सदा ॥ इति ब्रह्मतर्के ॥</div> | तस्माज्ज्ञेययुतो मोक्षः सुखरूपत्वतः सदा ॥ इति ब्रह्मतर्के ॥</div> | ||
| Line 4,292: | Line 4,292: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S06_V03" data-block-id="bhashya-BR_C04_S06_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S06_V03" data-block-id="bhashya-BR_C04_S06_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S06_V03_B1" data-verse="BR_C04_S06_V03" data-block-id="BR_C04_S06_V03_B1">अवरेभ्योऽपि शृण्वन्ति परमाश्च क्वचित् क्वचित् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C04_S06_V03_B1" data-verse="BR_C04_S06_V03" data-block-id="BR_C04_S06_V03_B1">अवरेभ्योऽपि शृण्वन्ति परमाश्च क्वचित् क्वचित् । | ||
लीलयैव न चैतेषां परमत्वं विहीयते ॥ इति च ॥</div> | लीलयैव न चैतेषां परमत्वं विहीयते ॥ इति च ॥</div> | ||
| Line 4,303: | Line 4,303: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S01_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S01_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S01_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S01_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S01_V01_B01" data-verse="BR_C05_S01_V01" data-block-id="BR_C05_S01_V01_B01">अवतारा महाविष्णोः सर्वे पूर्णाः प्रकीर्तिताः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S01_V01_B01" data-verse="BR_C05_S01_V01" data-block-id="BR_C05_S01_V01_B01">अवतारा महाविष्णोः सर्वे पूर्णाः प्रकीर्तिताः । | ||
पूर्णं च तत्परं रूपं पूर्णात् पूर्णाः समुद्गताः ॥ | पूर्णं च तत्परं रूपं पूर्णात् पूर्णाः समुद्गताः ॥ | ||
परावरत्वं तेषां तु व्यक्तिमात्रविशेषतः । | परावरत्वं तेषां तु व्यक्तिमात्रविशेषतः । | ||
न देशकालसामथ्यैः पारावर्यं कथञ्चन ॥ | न देशकालसामथ्यैः पारावर्यं कथञ्चन ॥ | ||
पूर्वरूपस्य पूर्णस्य पूर्णं यदवतारगम् । | पूर्वरूपस्य पूर्णस्य पूर्णं यदवतारगम् । | ||
रूपं तदात्मन्यादाय पूर्णमेवावतिष्ठते ॥ | रूपं तदात्मन्यादाय पूर्णमेवावतिष्ठते ॥ | ||
लौकिकव्यवहारो यो भूभारक्षपणादिकः । | लौकिकव्यवहारो यो भूभारक्षपणादिकः । | ||
तददृष्टिं विना नान्यो लयः कृष्णादिनां क्वचित् ॥</div> | तददृष्टिं विना नान्यो लयः कृष्णादिनां क्वचित् ॥</div> | ||
| Line 4,320: | Line 4,320: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S01_V02" data-block-id="bhashya-BR_C05_S01_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S01_V02" data-block-id="bhashya-BR_C05_S01_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S01_V02_B01" data-verse="BR_C05_S01_V02" data-block-id="BR_C05_S01_V02_B01">ओताः सर्वगुणाः यस्मादस्मिन्नों विष्णुरुच्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S01_V02_B01" data-verse="BR_C05_S01_V02" data-block-id="BR_C05_S01_V02_B01">ओताः सर्वगुणाः यस्मादस्मिन्नों विष्णुरुच्यते । | ||
खं प्रकाशस्वरूपत्वात् ब्रह्मतद्व्याप्तरूपतः ॥ | खं प्रकाशस्वरूपत्वात् ब्रह्मतद्व्याप्तरूपतः ॥ | ||
पुनः खं सुखरूपत्वम् पुराणं तदनादितः ॥ | पुनः खं सुखरूपत्वम् पुराणं तदनादितः ॥ | ||
वायोश्च रतिदं यस्माद्वायुरं ब्रह्म तत्परम् । | वायोश्च रतिदं यस्माद्वायुरं ब्रह्म तत्परम् । | ||
ख्यातत्वाच्चापि तत्खं स्याद्रौहिणेयस्तथाऽवदत् ॥ | ख्यातत्वाच्चापि तत्खं स्याद्रौहिणेयस्तथाऽवदत् ॥ | ||
वेदोऽयं ज्ञानरूपत्वादिति यं ब्राह्मणा विदुः । | वेदोऽयं ज्ञानरूपत्वादिति यं ब्राह्मणा विदुः । | ||
निर्दोषत्वाद इत्युक्तस्तेन वेद्यं सदाऽखिलम् ॥ इति च ।</div> | निर्दोषत्वाद इत्युक्तस्तेन वेद्यं सदाऽखिलम् ॥ इति च ।</div> | ||
| Line 4,344: | Line 4,344: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S02_V03" data-block-id="bhashya-BR_C05_S02_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S02_V03" data-block-id="bhashya-BR_C05_S02_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S02_V03_B01" data-verse="BR_C05_S02_V03" data-block-id="BR_C05_S02_V03_B01">ज्ञानदानं तु देवानां फलदानं तु कर्मणाम् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S02_V03_B01" data-verse="BR_C05_S02_V03" data-block-id="BR_C05_S02_V03_B01">ज्ञानदानं तु देवानां फलदानं तु कर्मणाम् । | ||
विष्णुना विहितं पूर्वं पुनर्देवनरासुराः ॥ | विष्णुना विहितं पूर्वं पुनर्देवनरासुराः ॥ | ||
ब्रह्माणमपि पप्रच्छुर्देवानां सद्गुणोच्छ्रितेः । | ब्रह्माणमपि पप्रच्छुर्देवानां सद्गुणोच्छ्रितेः । | ||
अनहंकारमात्रं तु ब्रह्मणा विहितं सदा ॥ | अनहंकारमात्रं तु ब्रह्मणा विहितं सदा ॥ | ||
सर्वोच्चमोक्षसम्प्राप्त्यै नराणां ज्ञानसाधनम् ॥ | सर्वोच्चमोक्षसम्प्राप्त्यै नराणां ज्ञानसाधनम् ॥ | ||
देवादीनां दानमेव हविरादेः प्रकीर्तितम् । | देवादीनां दानमेव हविरादेः प्रकीर्तितम् । | ||
तमःप्राप्तिविलम्बाय दैत्यानां विहिता दया ॥ इति प्रवृत्ते ॥</div> | तमःप्राप्तिविलम्बाय दैत्यानां विहिता दया ॥ इति प्रवृत्ते ॥</div> | ||
| Line 4,360: | Line 4,360: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S03_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S03_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S03_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S03_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S03_V01_B01" data-verse="BR_C05_S03_V01" data-block-id="BR_C05_S03_V01_B01">हरणाद्यज्ञभागादेर्ज्ञानादेर्दानतस्तथा । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S03_V01_B01" data-verse="BR_C05_S03_V01" data-block-id="BR_C05_S03_V01_B01">हरणाद्यज्ञभागादेर्ज्ञानादेर्दानतस्तथा । | ||
यानादव्यवधानेन परस्य ब्रह्मणस्तथा ॥ | यानादव्यवधानेन परस्य ब्रह्मणस्तथा ॥ | ||
ब्रह्मा हृदय इत्युक्तस्तस्यैवंविदपि ध्रुवम् । | ब्रह्मा हृदय इत्युक्तस्तस्यैवंविदपि ध्रुवम् । | ||
हृतिदानस्वर्गयानपात्रं स्यात् तत्प्रसादतः ॥ | हृतिदानस्वर्गयानपात्रं स्यात् तत्प्रसादतः ॥ | ||
हृत्वैवास्मै ददत्यद्धा स्वकीयाश्चान्य एव च ॥ इति निर्णये ।</div> | हृत्वैवास्मै ददत्यद्धा स्वकीयाश्चान्य एव च ॥ इति निर्णये ।</div> | ||
| Line 4,378: | Line 4,378: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S04_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S04_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S04_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S04_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S04_V01" data-verse="BR_C05_S04_V01" data-block-id="BR_C05_S04_V01">ततत्वादेकरूपत्वात् तत्परं ब्रह्म कीर्तितम् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S04_V01" data-verse="BR_C05_S04_V01" data-block-id="BR_C05_S04_V01">ततत्वादेकरूपत्वात् तत्परं ब्रह्म कीर्तितम् । | ||
तदेव तादृशं प्रोक्तं नैवान्यत् तादृशं क्वचित् ॥ | तदेव तादृशं प्रोक्तं नैवान्यत् तादृशं क्वचित् ॥ | ||
तदेतत् सत्यमेवासीद्वासुदेवाख्यमव्ययम् ॥ इति ब्रह्मतर्के ॥</div> | तदेतत् सत्यमेवासीद्वासुदेवाख्यमव्ययम् ॥ इति ब्रह्मतर्के ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S04_V01" data-verse="BR_C05_S04_V01" data-block-id="BR_C05_S04_V01">तदेव हि तत् । तन्नारायणाख्यं परं ब्रह्मैतदेव सत्यं वासुदेवाख्यमासीदित्यर्थः ॥</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S04_V01" data-verse="BR_C05_S04_V01" data-block-id="BR_C05_S04_V01">तदेव हि तत् । तन्नारायणाख्यं परं ब्रह्मैतदेव सत्यं वासुदेवाख्यमासीदित्यर्थः ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S04_V01" data-verse="BR_C05_S04_V01" data-block-id="BR_C05_S04_V01">स्वस्मात् स्वयं समुत्पन्नो वासुदेवात्मना प्रभुः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S04_V01" data-verse="BR_C05_S04_V01" data-block-id="BR_C05_S04_V01">स्वस्मात् स्वयं समुत्पन्नो वासुदेवात्मना प्रभुः । | ||
सत्यं ब्रह्मेति यो वेद महायाज्यं तु तं परम् ॥ | सत्यं ब्रह्मेति यो वेद महायाज्यं तु तं परम् ॥ | ||
प्राप्नोत्येव हि तल्लोकांजीवन्नप्युत्तमो भवेत् । इति प्रध्याने ॥</div> | प्राप्नोत्येव हि तल्लोकांजीवन्नप्युत्तमो भवेत् । इति प्रध्याने ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S04_V01" data-verse="BR_C05_S04_V01" data-block-id="BR_C05_S04_V01">स्वभागहरणाद्दानात् फलानां यापनान्नृणाम् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S04_V01" data-verse="BR_C05_S04_V01" data-block-id="BR_C05_S04_V01">स्वभागहरणाद्दानात् फलानां यापनान्नृणाम् । | ||
हृदयं भगवान् विष्णुः सत्यं तद्गुणरूपतः ॥ इति सत्तत्त्वे ॥</div> | हृदयं भगवान् विष्णुः सत्यं तद्गुणरूपतः ॥ इति सत्तत्त्वे ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S04_V01" data-verse="BR_C05_S04_V01" data-block-id="BR_C05_S04_V01">प्रजापतिरिति ब्रह्मा वेदेषूक्तो ह्यमुख्यतः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S04_V01" data-verse="BR_C05_S04_V01" data-block-id="BR_C05_S04_V01">प्रजापतिरिति ब्रह्मा वेदेषूक्तो ह्यमुख्यतः । | ||
यस्मिन्नूषुर्ब्रह्मचर्यं देवासुरनरोऽब्जजे ॥ | यस्मिन्नूषुर्ब्रह्मचर्यं देवासुरनरोऽब्जजे ॥ | ||
एष वै भगवान् विष्णुर्मुख्यतस्तु प्रजापतिः । | एष वै भगवान् विष्णुर्मुख्यतस्तु प्रजापतिः । | ||
यज्ज्ञानान्मुक्तिमायान्ति स्वर्गाख्यां हृदयं च सः ॥ | यज्ज्ञानान्मुक्तिमायान्ति स्वर्गाख्यां हृदयं च सः ॥ | ||
हृतिसद्दानयानेभ्यः सत्यं सद्गुणरूपतः । | हृतिसद्दानयानेभ्यः सत्यं सद्गुणरूपतः । | ||
यत्तद्धृदयमित्युक्तं ब्रह्म तत्सत्यतामगात् ॥ | यत्तद्धृदयमित्युक्तं ब्रह्म तत्सत्यतामगात् ॥ | ||
सत्यत्वं सदनीयत्वमासाद्यं यन्मुमुक्षुभिः । | सत्यत्वं सदनीयत्वमासाद्यं यन्मुमुक्षुभिः । | ||
एवं तद्ब्रह्म यो वेद स हि लोकानिमांजयेत् ॥ | एवं तद्ब्रह्म यो वेद स हि लोकानिमांजयेत् ॥ | ||
एतल्लोकजयो नाम धर्मज्ञानादिपूर्णता । | एतल्लोकजयो नाम धर्मज्ञानादिपूर्णता । | ||
जित एव ह्यसौ लोको यदा वेद जनार्दनम् ॥ इति गुणपरमे ॥</div> | जित एव ह्यसौ लोको यदा वेद जनार्दनम् ॥ इति गुणपरमे ॥</div> | ||
| Line 4,410: | Line 4,410: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S05_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S05_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S05_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S05_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S05_V01_B01" data-verse="BR_C05_S05_V01" data-block-id="BR_C05_S05_V01_B01">सदा सर्वगुणापानादापो नारायणः स्मृतः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S05_V01_B01" data-verse="BR_C05_S05_V01" data-block-id="BR_C05_S05_V01_B01">सदा सर्वगुणापानादापो नारायणः स्मृतः । | ||
द्वितीयं रूपमसृजद्वासुदेवं स आत्मनः ॥ | द्वितीयं रूपमसृजद्वासुदेवं स आत्मनः ॥ | ||
ब्रह्म सत्यमिति प्राहुर्वासुदेवाभिधं प्रभुम् । | ब्रह्म सत्यमिति प्राहुर्वासुदेवाभिधं प्रभुम् । | ||
तस्माद् ब्रह्माऽजनि ततो देवाः सर्वेऽपि जज्ञिरे ॥ | तस्माद् ब्रह्माऽजनि ततो देवाः सर्वेऽपि जज्ञिरे ॥ | ||
तस्माद्ब्रह्मादयो देवा वासुदेवमुपासते ।</div> | तस्माद्ब्रह्मादयो देवा वासुदेवमुपासते ।</div> | ||
| Line 4,424: | Line 4,424: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S05_V02" data-block-id="bhashya-BR_C05_S05_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S05_V02" data-block-id="bhashya-BR_C05_S05_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S05_V02_B01" data-verse="BR_C05_S05_V02" data-block-id="BR_C05_S05_V02_B01">ततत्वादन्यथाज्ञानं तीत्येव समुदीर्यते ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S05_V02_B01" data-verse="BR_C05_S05_V02" data-block-id="BR_C05_S05_V02_B01">ततत्वादन्यथाज्ञानं तीत्येव समुदीर्यते ॥ | ||
तस्याधस्तात् सदात्मा तु सादयन्ननृतं हरिः । | तस्याधस्तात् सदात्मा तु सादयन्ननृतं हरिः । | ||
उपरिष्टाच्च यन्नामा नाशयन्ननृतं स्थितः ॥ | उपरिष्टाच्च यन्नामा नाशयन्ननृतं स्थितः ॥ | ||
एवं यो वेद तं विष्णुं नास्य मिथ्यादृशिर्भवेत् । | एवं यो वेद तं विष्णुं नास्य मिथ्यादृशिर्भवेत् । | ||
योग्यतापेक्षयोपासाऽथापरोक्ष्याच्च तत्फलम् ॥ | योग्यतापेक्षयोपासाऽथापरोक्ष्याच्च तत्फलम् ॥ | ||
सम्यग्ददात्यन्यथा च भवेदेवोपकारिणी । | सम्यग्ददात्यन्यथा च भवेदेवोपकारिणी । | ||
अत्ययोग्याय चेत् सा स्याद्विपरीतफलप्रदा ॥ | अत्ययोग्याय चेत् सा स्याद्विपरीतफलप्रदा ॥ | ||
वैपरीत्यं तु विघ्नः स्यान्न तु पापं कथञ्चन ॥ इत्याधारे ॥</div> | वैपरीत्यं तु विघ्नः स्यान्न तु पापं कथञ्चन ॥ इत्याधारे ॥</div> | ||
| Line 4,443: | Line 4,443: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S06_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S06_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S06_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S06_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S06_V01_B01" data-verse="BR_C05_S06_V01" data-block-id="BR_C05_S06_V01_B01">स वासुदेवो भगवानादित्यस्थो जनार्दनः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S06_V01_B01" data-verse="BR_C05_S06_V01" data-block-id="BR_C05_S06_V01_B01">स वासुदेवो भगवानादित्यस्थो जनार्दनः । | ||
आदित्यनामा सम्प्रोक्तो आदानाद्धविषां सदा ॥ | आदित्यनामा सम्प्रोक्तो आदानाद्धविषां सदा ॥ | ||
स एव दक्षिणाक्षिस्थस्तच्च रूपद्वयं हरेः । | स एव दक्षिणाक्षिस्थस्तच्च रूपद्वयं हरेः । | ||
अन्योऽन्यस्मिन् स्थितं नित्यं प्राणैश्च सह रश्मिभिः ॥ | अन्योऽन्यस्मिन् स्थितं नित्यं प्राणैश्च सह रश्मिभिः ॥ | ||
दक्षिणाक्षिस्थितो विष्णुर्यदाऽस्मादुत्क्रमिष्यति । | दक्षिणाक्षिस्थितो विष्णुर्यदाऽस्मादुत्क्रमिष्यति । | ||
तदैव म्रियमाणस्तु जीवः पश्येद्विरश्मिकम् ॥ | तदैव म्रियमाणस्तु जीवः पश्येद्विरश्मिकम् ॥ | ||
सूर्यस्य मंडलं नास्य प्रतीयन्ते हि रश्मयः । | सूर्यस्य मंडलं नास्य प्रतीयन्ते हि रश्मयः । | ||
तत्क्षणे नियमेनैव केषाञ्चित् सप्तभिर्दिनैः ॥</div> | तत्क्षणे नियमेनैव केषाञ्चित् सप्तभिर्दिनैः ॥</div> | ||
| Line 4,464: | Line 4,464: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S07_V02" data-block-id="bhashya-BR_C05_S07_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S07_V02" data-block-id="bhashya-BR_C05_S07_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S07_V02_B01" data-verse="BR_C05_S07_V02" data-block-id="BR_C05_S07_V02_B01">तस्य विष्णोः शिरो नाम भावनाद् भूरिति स्मृतम् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S07_V02_B01" data-verse="BR_C05_S07_V02" data-block-id="BR_C05_S07_V02_B01">तस्य विष्णोः शिरो नाम भावनाद् भूरिति स्मृतम् । | ||
भावनं रक्षणं प्रोक्तं दृष्ट्या वाचा च रक्षति ॥ | भावनं रक्षणं प्रोक्तं दृष्ट्या वाचा च रक्षति ॥ | ||
उत्पादनाद्भुनामा स्याद् दक्षिणो बाहुरस्य तु । | उत्पादनाद्भुनामा स्याद् दक्षिणो बाहुरस्य तु । | ||
विनाशनाद्व इत्युक्तः सव्यो बाहुः परात्मनः ॥ | विनाशनाद्व इत्युक्तः सव्यो बाहुः परात्मनः ॥ | ||
स्वित्यानन्दस्समुद्दिष्टो वरिति ज्ञानमुच्यते । | स्वित्यानन्दस्समुद्दिष्टो वरिति ज्ञानमुच्यते । | ||
मुक्तिदानेन तद्दानात् सुवस्य पदद्वयम् ॥ | मुक्तिदानेन तद्दानात् सुवस्य पदद्वयम् ॥ | ||
दक्षिणश्चैव सव्यश्च क्रमाद्वर्णद्वयोदितौ । | दक्षिणश्चैव सव्यश्च क्रमाद्वर्णद्वयोदितौ । | ||
पादावस्य हि तत्प्राप्तिर्मुक्तिरित्यभिधीयते ॥ | पादावस्य हि तत्प्राप्तिर्मुक्तिरित्यभिधीयते ॥ | ||
अहमेषो ह्यहेयत्वाज्जीवेन सहभावतः । | अहमेषो ह्यहेयत्वाज्जीवेन सहभावतः । | ||
असावहरिति प्रोक्तः सर्वलोकप्रकाशनात् ॥ | असावहरिति प्रोक्तः सर्वलोकप्रकाशनात् ॥ | ||
तद्वेदनात् सर्वपापं हन्ति चैव जहाति च । | तद्वेदनात् सर्वपापं हन्ति चैव जहाति च । | ||
कानिचिद्धन्ति पापानि कल्पादीन् संजहाति च ॥ इति प्रवृत्ते ॥</div> | कानिचिद्धन्ति पापानि कल्पादीन् संजहाति च ॥ इति प्रवृत्ते ॥</div> | ||
| Line 4,487: | Line 4,487: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S08_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S08_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S08_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S08_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S08_V01_B01" data-verse="BR_C05_S08_V01" data-block-id="BR_C05_S08_V01_B01">मनोमयो ज्ञानमयः प्रधानं मय उच्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S08_V01_B01" data-verse="BR_C05_S08_V01" data-block-id="BR_C05_S08_V01_B01">मनोमयो ज्ञानमयः प्रधानं मय उच्यते । | ||
महाज्ञानात्मकश्चैव भारूपः सद्गुणात्मकः ॥ | महाज्ञानात्मकश्चैव भारूपः सद्गुणात्मकः ॥ | ||
सर्वप्रशासको विष्णुः ......।</div> | सर्वप्रशासको विष्णुः ......।</div> | ||
| Line 4,501: | Line 4,501: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S09_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S09_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S09_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S09_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S09_V01_B01" data-verse="BR_C05_S09_V01" data-block-id="BR_C05_S09_V01_B01">......... विद्युत्सर्वस्य वेदनात् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S09_V01_B01" data-verse="BR_C05_S09_V01" data-block-id="BR_C05_S09_V01_B01">......... विद्युत्सर्वस्य वेदनात् । | ||
य एनं वेद वेत्तारं सर्वस्य परमेश्वरम् ॥ | य एनं वेद वेत्तारं सर्वस्य परमेश्वरम् ॥ | ||
पादेभ्यो मोचयित्वैनं स्वात्मानं वेदयेद्धरिः ॥ इति माहात्म्ये ।</div> | पादेभ्यो मोचयित्वैनं स्वात्मानं वेदयेद्धरिः ॥ इति माहात्म्ये ।</div> | ||
| Line 4,515: | Line 4,515: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S10_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S10_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S10_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S10_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S10_V01_B01" data-verse="BR_C05_S10_V01" data-block-id="BR_C05_S10_V01_B01">सरस्वती तु गोरूपा तस्या देवादयोऽखिलाः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S10_V01_B01" data-verse="BR_C05_S10_V01" data-block-id="BR_C05_S10_V01_B01">सरस्वती तु गोरूपा तस्या देवादयोऽखिलाः । | ||
स्तनानेवोपजीवन्ति तस्या वायुः पतिः प्रभुः ॥ | स्तनानेवोपजीवन्ति तस्या वायुः पतिः प्रभुः ॥ | ||
वत्सो मनोऽभिमान्यस्याः सरस्वत्याः सदाशिवः ॥ इति प्रभंजने ।</div> | वत्सो मनोऽभिमान्यस्याः सरस्वत्याः सदाशिवः ॥ इति प्रभंजने ।</div> | ||
| Line 4,529: | Line 4,529: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S11_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S11_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S11_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S11_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S11_V01_B01" data-verse="BR_C05_S11_V01" data-block-id="BR_C05_S11_V01_B01">अग्निनामा तु भगवानौदर्याग्नौ प्रतिष्ठितः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S11_V01_B01" data-verse="BR_C05_S11_V01" data-block-id="BR_C05_S11_V01_B01">अग्निनामा तु भगवानौदर्याग्नौ प्रतिष्ठितः । | ||
विश्वैर्गुणैः समेतत्वादनन्तत्वाच्च स प्रभुः ॥ | विश्वैर्गुणैः समेतत्वादनन्तत्वाच्च स प्रभुः ॥ | ||
वैश्वानर इति प्रोक्तः सोऽग्निरंगप्रणेतृतः । | वैश्वानर इति प्रोक्तः सोऽग्निरंगप्रणेतृतः । | ||
तस्य विष्णोस्तुतिरियं क्रियते वायुना सदा ॥ | तस्य विष्णोस्तुतिरियं क्रियते वायुना सदा ॥ | ||
कर्णौ पिधाय या नित्यं श्रोतुं शक्याऽखिलैः सदा ॥ इति तंत्रमालायाम् ॥</div> | कर्णौ पिधाय या नित्यं श्रोतुं शक्याऽखिलैः सदा ॥ इति तंत्रमालायाम् ॥</div> | ||
| Line 4,545: | Line 4,545: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S12_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S12_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S12_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S12_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S12_V01_B01" data-verse="BR_C05_S12_V01" data-block-id="BR_C05_S12_V01_B01">प्रवहं वायुपुत्रं च सूर्यसोमौ च विद्युतम् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S12_V01_B01" data-verse="BR_C05_S12_V01" data-block-id="BR_C05_S12_V01_B01">प्रवहं वायुपुत्रं च सूर्यसोमौ च विद्युतम् । | ||
प्राप्य प्रधानवायुं च याति तत्परमं पदम् ॥ इति ब्रह्मांडे ।</div> | प्राप्य प्रधानवायुं च याति तत्परमं पदम् ॥ इति ब्रह्मांडे ।</div> | ||
| Line 4,558: | Line 4,558: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S13_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S13_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S13_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S13_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S13_V01_B01" data-verse="BR_C05_S13_V01" data-block-id="BR_C05_S13_V01_B01">व्याधीञ्छवहृतिं चैव शवदाहादिकं तथा । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S13_V01_B01" data-verse="BR_C05_S13_V01" data-block-id="BR_C05_S13_V01_B01">व्याधीञ्छवहृतिं चैव शवदाहादिकं तथा । | ||
विष्णवे तप इत्येव चिन्तयन् याति तत्परम् ॥ इति च ॥</div> | विष्णवे तप इत्येव चिन्तयन् याति तत्परम् ॥ इति च ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S13_V01_B02" data-verse="BR_C05_S13_V01" data-block-id="BR_C05_S13_V01_B02">ओशितोऽपि क्लेशादीनतीतैष्यानपीह यः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S13_V01_B02" data-verse="BR_C05_S13_V01" data-block-id="BR_C05_S13_V01_B02">ओशितोऽपि क्लेशादीनतीतैष्यानपीह यः । | ||
विष्णवे तप इत्येव प्रार्पयेत् स परं व्रजेत् ॥ | विष्णवे तप इत्येव प्रार्पयेत् स परं व्रजेत् ॥ | ||
विष्णोः स्वरूपवेत्ता चेदन्यथा न कथञ्चन । | विष्णोः स्वरूपवेत्ता चेदन्यथा न कथञ्चन । | ||
यथा स्वरूपवेत्तुः स्यादेकैकापि ह्युपासना ॥ | यथा स्वरूपवेत्तुः स्यादेकैकापि ह्युपासना ॥ | ||
मोक्षाय सहिताः सर्वा अप्यज्ञस्य न तु क्वचित् । | मोक्षाय सहिताः सर्वा अप्यज्ञस्य न तु क्वचित् । | ||
यथावत् केशवं ज्ञात्वा स्वयोग्यैकामुपासनाम् ॥ | यथावत् केशवं ज्ञात्वा स्वयोग्यैकामुपासनाम् ॥ | ||
अपि कृत्वा हरिं दृष्ट्वा मुच्यते नात्र संशयः ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | अपि कृत्वा हरिं दृष्ट्वा मुच्यते नात्र संशयः ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | ||
| Line 4,579: | Line 4,579: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S14_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S14_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S14_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S14_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S14_V01_B01" data-verse="BR_C05_S14_V01" data-block-id="BR_C05_S14_V01_B01">अन्नाभिमानी ब्रह्मैव प्राणो वायुरुदाहृतः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S14_V01_B01" data-verse="BR_C05_S14_V01" data-block-id="BR_C05_S14_V01_B01">अन्नाभिमानी ब्रह्मैव प्राणो वायुरुदाहृतः । | ||
अन्योन्यानुप्रविष्टौ तौ सर्वदैव सुसंस्थितौ ॥ | अन्योन्यानुप्रविष्टौ तौ सर्वदैव सुसंस्थितौ ॥ | ||
वायुं विना ब्रह्मणोऽपि शरीरं पूतिमेष्यति । | वायुं विना ब्रह्मणोऽपि शरीरं पूतिमेष्यति । | ||
वायुश्च शोषमायाति विना ब्रह्माणमंजसा ॥ | वायुश्च शोषमायाति विना ब्रह्माणमंजसा ॥ | ||
तयोरेवं परिज्ञानी वासिष्ठः पाणिनामकः । | तयोरेवं परिज्ञानी वासिष्ठः पाणिनामकः । | ||
ब्रह्मवायुविदे कार्यं किं मया साध्वसाधु वा ॥ | ब्रह्मवायुविदे कार्यं किं मया साध्वसाधु वा ॥ | ||
नासाधुना साधयितुं शक्योऽसौ साधुनाऽपि वा । | नासाधुना साधयितुं शक्योऽसौ साधुनाऽपि वा । | ||
नार्थोऽस्य कृतकृत्यत्वाद्यदि वेद परं हरिम् ॥ | नार्थोऽस्य कृतकृत्यत्वाद्यदि वेद परं हरिम् ॥ | ||
इति प्रशस्य तज्ज्ञानं वसिष्ठं प्राब्रवीत् ततः । | इति प्रशस्य तज्ज्ञानं वसिष्ठं प्राब्रवीत् ततः । | ||
अन्योन्यानुप्रवेशेन ब्रह्मवाय्वोर्विशेषतः ॥ | अन्योन्यानुप्रवेशेन ब्रह्मवाय्वोर्विशेषतः ॥ | ||
प्रयोजनं कस्य भवेदिति तं प्रातृदोऽब्रवीत् । | प्रयोजनं कस्य भवेदिति तं प्रातृदोऽब्रवीत् । | ||
ब्रह्मा निवेशनीयः स्याद्वायुश्चास्य रतिप्रदः ॥ | ब्रह्मा निवेशनीयः स्याद्वायुश्चास्य रतिप्रदः ॥ | ||
अतः प्रयोजनं तुल्यमन्योन्यात्मप्रवेशनात् ॥ इति सन्धाने ।</div> | अतः प्रयोजनं तुल्यमन्योन्यात्मप्रवेशनात् ॥ इति सन्धाने ।</div> | ||
| Line 4,611: | Line 4,611: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S18_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S18_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S18_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S18_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S18_V01_B01" data-verse="BR_C05_S18_V01" data-block-id="BR_C05_S18_V01_B01">उत्थापनादुक्थनामा मोक्षे प्राप्यो यतोऽखिलैः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S18_V01_B01" data-verse="BR_C05_S18_V01" data-block-id="BR_C05_S18_V01_B01">उत्थापनादुक्थनामा मोक्षे प्राप्यो यतोऽखिलैः । | ||
यजुश्चाथ क्षतात्त्राणात् क्षत्रं सम्यक्त्वकारणात् ॥ | यजुश्चाथ क्षतात्त्राणात् क्षत्रं सम्यक्त्वकारणात् ॥ | ||
सर्वेषां साम च प्रोक्तो वायुरेव जगत्पतिः ॥ इति च ॥ १३ ॥</div> | सर्वेषां साम च प्रोक्तो वायुरेव जगत्पतिः ॥ इति च ॥ १३ ॥</div> | ||
| Line 4,625: | Line 4,625: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S19_V03" data-block-id="bhashya-BR_C05_S19_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S19_V03" data-block-id="bhashya-BR_C05_S19_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S19_V03_B01" data-verse="BR_C05_S19_V03" data-block-id="BR_C05_S19_V03_B01">ऋग्यजुःसामसंस्थो यो भगवान् पुरुषोत्तमः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S19_V03_B01" data-verse="BR_C05_S19_V03" data-block-id="BR_C05_S19_V03_B01">ऋग्यजुःसामसंस्थो यो भगवान् पुरुषोत्तमः । | ||
स द्वितीयपदेनोक्तो गायत्र्याः प्रथमेन तु ॥ | स द्वितीयपदेनोक्तो गायत्र्याः प्रथमेन तु ॥ | ||
भूम्यन्तरिक्षस्वर्गस्थतृतीयेन समीरगः ।</div> | भूम्यन्तरिक्षस्वर्गस्थतृतीयेन समीरगः ।</div> | ||
| Line 4,633: | Line 4,633: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S19_V04" data-block-id="bhashya-BR_C05_S19_V04"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S19_V04" data-block-id="bhashya-BR_C05_S19_V04"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S19_V04_B01" data-verse="BR_C05_S19_V04" data-block-id="BR_C05_S19_V04_B01">चतुर्थपादो गायत्र्याः प्रणवः समुदीरितः ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S19_V04_B01" data-verse="BR_C05_S19_V04" data-block-id="BR_C05_S19_V04_B01">चतुर्थपादो गायत्र्याः प्रणवः समुदीरितः ॥ | ||
तद्वाच्यो भगवान् सूर्यमंडलस्था तु या रमा । | तद्वाच्यो भगवान् सूर्यमंडलस्था तु या रमा । | ||
सत्वात्मिक्येव तत्संस्थो रज आख्यप्रधानतः ॥ | सत्वात्मिक्येव तत्संस्थो रज आख्यप्रधानतः ॥ | ||
परः परोरजस्तस्माद्य एवं वेद तं प्रभुम् । | परः परोरजस्तस्माद्य एवं वेद तं प्रभुम् । | ||
लोकानां चैव वेदानां सर्वेषां प्राणिनामपि ॥ | लोकानां चैव वेदानां सर्वेषां प्राणिनामपि ॥ | ||
सदैवाधिपतिर्भूत्वा यशःश्रीमांश्च जायते । | सदैवाधिपतिर्भूत्वा यशःश्रीमांश्च जायते । | ||
गायत्र्युपासने योग्यो ब्रह्मैव हि चतुर्मुखः ॥ | गायत्र्युपासने योग्यो ब्रह्मैव हि चतुर्मुखः ॥ | ||
तस्मादुक्तफलं सर्वं सर्वोपासा च तस्य हि । | तस्मादुक्तफलं सर्वं सर्वोपासा च तस्य हि । | ||
अंशेनोपासनान्येषां फलमल्पं च योग्यतः ॥ | अंशेनोपासनान्येषां फलमल्पं च योग्यतः ॥ | ||
गायत्र्या न ह्ययोग्योऽपि द्विजो योग्योऽपि न क्वचित् । | गायत्र्या न ह्ययोग्योऽपि द्विजो योग्योऽपि न क्वचित् । | ||
ऋते विरिञ्चं तस्मात् तु तस्यैव ह्यखिलं फलम् ॥</div> | ऋते विरिञ्चं तस्मात् तु तस्यैव ह्यखिलं फलम् ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S19_V04_B01" data-verse="BR_C05_S19_V04" data-block-id="BR_C05_S19_V04_B01">यः परोरजास्तपति स तुरीयपदेन प्रणवेन पद्यते । तुरीयं पदं ददृश इव दृष्ट इव । तदधीनतेजःपुंजस्य सूर्यमंडलस्य दृष्टत्वात् ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S19_V04_B01" data-verse="BR_C05_S19_V04" data-block-id="BR_C05_S19_V04_B01">यः परोरजास्तपति स तुरीयपदेन प्रणवेन पद्यते । तुरीयं पदं ददृश इव दृष्ट इव । तदधीनतेजःपुंजस्य सूर्यमंडलस्य दृष्टत्वात् ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S19_V04_B01" data-verse="BR_C05_S19_V04" data-block-id="BR_C05_S19_V04_B01">सूर्यमंडलगो विष्णुः सर्वेषां दृष्टवत् स्थितः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S19_V04_B01" data-verse="BR_C05_S19_V04" data-block-id="BR_C05_S19_V04_B01">सूर्यमंडलगो विष्णुः सर्वेषां दृष्टवत् स्थितः । | ||
यस्मात् तदुत्थितं तेजोमंडलं दृश्यतेऽखिलैः ॥ इति त्रैविद्ये ।</div> | यस्मात् तदुत्थितं तेजोमंडलं दृश्यतेऽखिलैः ॥ इति त्रैविद्ये ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S19_V04_B01" data-verse="BR_C05_S19_V04" data-block-id="BR_C05_S19_V04_B01">सर्वं रजः सर्वां प्रकृतिम् ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S19_V04_B01" data-verse="BR_C05_S19_V04" data-block-id="BR_C05_S19_V04_B01">सर्वं रजः सर्वां प्रकृतिम् ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S19_V04_B01" data-verse="BR_C05_S19_V04" data-block-id="BR_C05_S19_V04_B01">रंजनात् प्रकृतिः प्रोक्ता रज इत्येव वैदिकैः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S19_V04_B01" data-verse="BR_C05_S19_V04" data-block-id="BR_C05_S19_V04_B01">रंजनात् प्रकृतिः प्रोक्ता रज इत्येव वैदिकैः । | ||
तस्या अप्युत्तमो विष्णुर्यतोऽतः स परोरजाः ॥</div> | तस्या अप्युत्तमो विष्णुर्यतोऽतः स परोरजाः ॥</div> | ||
| Line 4,659: | Line 4,659: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S19_V05" data-block-id="bhashya-BR_C05_S19_V05"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S19_V05" data-block-id="bhashya-BR_C05_S19_V05"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S19_V05_B01" data-verse="BR_C05_S19_V05" data-block-id="BR_C05_S19_V05_B01">अभिमानिनी तु गायत्र्या मुख्या श्रीः परिकीर्तिता । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S19_V05_B01" data-verse="BR_C05_S19_V05" data-block-id="BR_C05_S19_V05_B01">अभिमानिनी तु गायत्र्या मुख्या श्रीः परिकीर्तिता । | ||
ब्रह्माण्यमुख्याऽतो ज्ञेया सा तु ब्रह्माणमाश्रिता ॥ | ब्रह्माण्यमुख्याऽतो ज्ञेया सा तु ब्रह्माणमाश्रिता ॥ | ||
ब्रह्मा तु मुख्यगायत्री सा परोरज आश्रयेत् ॥ इति च ।</div> | ब्रह्मा तु मुख्यगायत्री सा परोरज आश्रयेत् ॥ इति च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S19_V05_B01" data-verse="BR_C05_S19_V05" data-block-id="BR_C05_S19_V05_B01">तद्वा एतज्जगत्सत्ये प्रतिष्ठितम् । भूमिरन्तरिक्षं द्यौरित्यादिना प्रस्तुतत्वात् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S19_V05_B01" data-verse="BR_C05_S19_V05" data-block-id="BR_C05_S19_V05_B01">तद्वा एतज्जगत्सत्ये प्रतिष्ठितम् । भूमिरन्तरिक्षं द्यौरित्यादिना प्रस्तुतत्वात् । | ||
तद्वा एतज्जगत्सर्वं चक्षुः सूर्याभिमानिनी । | तद्वा एतज्जगत्सर्वं चक्षुः सूर्याभिमानिनी । | ||
विराण्नामविशेषाख्ये सर्वदा सम्प्रतिष्ठितम् ॥ | विराण्नामविशेषाख्ये सर्वदा सम्प्रतिष्ठितम् ॥ | ||
शेषः प्रतिष्ठितो वायौ स ह्यस्माद्बलवत्तरः । | शेषः प्रतिष्ठितो वायौ स ह्यस्माद्बलवत्तरः । | ||
स सत्य इति सम्प्रोक्तः सन्नस्मिन् याति यद्धरिः ॥ | स सत्य इति सम्प्रोक्तः सन्नस्मिन् याति यद्धरिः ॥ | ||
वायुः समाश्रितो देवीं मुख्यां गायत्रिनामिकाम् । | वायुः समाश्रितो देवीं मुख्यां गायत्रिनामिकाम् । | ||
सा चात्मनामधिपतिमेवं परममाश्रिता ॥ | सा चात्मनामधिपतिमेवं परममाश्रिता ॥ | ||
प्राणानां रक्षणादेव गायत्री सा प्रकीर्तिता । | प्राणानां रक्षणादेव गायत्री सा प्रकीर्तिता । | ||
सावित्रीति च यामाह स विष्णुः परतोरजाः ॥ | सावित्रीति च यामाह स विष्णुः परतोरजाः ॥ | ||
एषैव सा हि गायत्री सविता हि जनार्दनः । | एषैव सा हि गायत्री सविता हि जनार्दनः । | ||
तस्माद्धि सूयते सर्वं सावित्री च तदाश्रिता ॥ | तस्माद्धि सूयते सर्वं सावित्री च तदाश्रिता ॥ | ||
आदित्यस्तत्प्रतीकत्वात् सवितेति प्रकीर्तितः । | आदित्यस्तत्प्रतीकत्वात् सवितेति प्रकीर्तितः । | ||
प्रतिमायां च तच्छब्दः प्रयोज्यो ह्युपचारतः ॥ | प्रतिमायां च तच्छब्दः प्रयोज्यो ह्युपचारतः ॥ | ||
यस्मा आह स विष्णुस्तां गायत्रीं जगदीश्वरः । | यस्मा आह स विष्णुस्तां गायत्रीं जगदीश्वरः । | ||
ब्रह्मणे तस्य सा प्राणान् सर्वदा पाति पुत्रवत् ॥ | ब्रह्मणे तस्य सा प्राणान् सर्वदा पाति पुत्रवत् ॥ | ||
ब्रह्मा हि पुत्रस्तस्यास्तु तत्पुत्रा इतरेऽखिलाः ॥</div> | ब्रह्मा हि पुत्रस्तस्यास्तु तत्पुत्रा इतरेऽखिलाः ॥</div> | ||
| Line 4,684: | Line 4,684: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S19_V06" data-block-id="bhashya-BR_C05_S19_V06"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S19_V06" data-block-id="bhashya-BR_C05_S19_V06"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S19_V06_B01" data-verse="BR_C05_S19_V06" data-block-id="BR_C05_S19_V06_B01">तामाहुः परमां देवीं वृणीमह ऋगात्मिकाम् ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S19_V06_B01" data-verse="BR_C05_S19_V06" data-block-id="BR_C05_S19_V06_B01">तामाहुः परमां देवीं वृणीमह ऋगात्मिकाम् ॥ | ||
नैव सा प्रतिमा मुख्या गायत्री परमा स्मृता । | नैव सा प्रतिमा मुख्या गायत्री परमा स्मृता । | ||
गायत्रीमुख्यवेत्तारो योग्या ब्रह्मपदस्य ये ॥ | गायत्रीमुख्यवेत्तारो योग्या ब्रह्मपदस्य ये ॥ | ||
तेषां प्रतिग्रहाद्दोषो न कश्चन भविष्यति । | तेषां प्रतिग्रहाद्दोषो न कश्चन भविष्यति । | ||
न चैकपदविज्ञानफलायालं सुखानि च ॥</div> | न चैकपदविज्ञानफलायालं सुखानि च ॥</div> | ||
| Line 4,694: | Line 4,694: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S19_V07" data-block-id="bhashya-BR_C05_S19_V07"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S19_V07" data-block-id="bhashya-BR_C05_S19_V07"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S19_V07_B01" data-verse="BR_C05_S19_V07" data-block-id="BR_C05_S19_V07_B01">विष्णोर्यदा भगवतो लोकान् वेदांश्च चेतनान् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S19_V07_B01" data-verse="BR_C05_S19_V07" data-block-id="BR_C05_S19_V07_B01">विष्णोर्यदा भगवतो लोकान् वेदांश्च चेतनान् । | ||
विरिञ्चिजन्मन्यखिलान् प्रतिगृह्णन्ति कृत्स्नशः ॥ | विरिञ्चिजन्मन्यखिलान् प्रतिगृह्णन्ति कृत्स्नशः ॥ | ||
गायत्रीपदविज्ञानफलमात्रं तदा भवेत् । | गायत्रीपदविज्ञानफलमात्रं तदा भवेत् । | ||
प्रणवप्रतिपाद्यं यत् तुरीयं भगवत्पदम् ॥ | प्रणवप्रतिपाद्यं यत् तुरीयं भगवत्पदम् ॥ | ||
सर्वगं वासुदेवाख्यं न तत्केनचिदाप्यते । | सर्वगं वासुदेवाख्यं न तत्केनचिदाप्यते । | ||
गायत्रीत्रिपदज्ञेयमनिरुद्धादिकं त्रयम् ॥ | गायत्रीत्रिपदज्ञेयमनिरुद्धादिकं त्रयम् ॥ | ||
ब्रह्मा व्याप्नोति मुक्तः सन् वासुदेवं न कश्चन । | ब्रह्मा व्याप्नोति मुक्तः सन् वासुदेवं न कश्चन । | ||
लोकस्थमनिरुद्धं च प्रद्युम्नं वेदगं तथा ॥ | लोकस्थमनिरुद्धं च प्रद्युम्नं वेदगं तथा ॥ | ||
संकर्षणं वायुसंस्थं व्याप्य ब्रह्मा विमुक्तिगः । | संकर्षणं वायुसंस्थं व्याप्य ब्रह्मा विमुक्तिगः । | ||
गायत्रीज्ञानसामर्थ्यात् प्रणवज्ञानशक्तितः ॥ | गायत्रीज्ञानसामर्थ्यात् प्रणवज्ञानशक्तितः ॥ | ||
वासुदेवं च सम्पश्येन्न व्याप्नोति कथञ्चन । | वासुदेवं च सम्पश्येन्न व्याप्नोति कथञ्चन । | ||
अनन्तत्वाद्वासुदेवः कथं व्याप्यो भवेत् प्रभुः ॥ | अनन्तत्वाद्वासुदेवः कथं व्याप्यो भवेत् प्रभुः ॥ | ||
वर्णत्रयात्मप्रकृतिमतीतः सूर्यमंडले । | वर्णत्रयात्मप्रकृतिमतीतः सूर्यमंडले । | ||
गुणत्रयात्मिकां बाह्ये यतोऽतः स परोरजाः ॥ | गुणत्रयात्मिकां बाह्ये यतोऽतः स परोरजाः ॥ | ||
यतो न व्याप्यते सोऽसौ ब्रह्मणाऽपि कथञ्चन । | यतो न व्याप्यते सोऽसौ ब्रह्मणाऽपि कथञ्चन । | ||
अतः प्रतिग्रहो नास्य वासुदेवस्य विद्यते ॥ इति प्रकाशिकायाम् ।</div> | अतः प्रतिग्रहो नास्य वासुदेवस्य विद्यते ॥ इति प्रकाशिकायाम् ।</div> | ||
| Line 4,717: | Line 4,717: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S19_V08" data-block-id="bhashya-BR_C05_S19_V08"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S19_V08" data-block-id="bhashya-BR_C05_S19_V08"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S19_V08_B01" data-verse="BR_C05_S19_V08" data-block-id="BR_C05_S19_V08_B01">अष्टाक्षरत्वाद् गायत्र्याः प्रोक्ता सैकपदीति च । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S19_V08_B01" data-verse="BR_C05_S19_V08" data-block-id="BR_C05_S19_V08_B01">अष्टाक्षरत्वाद् गायत्र्याः प्रोक्ता सैकपदीति च । | ||
प्रणवेन सहैतास्तु गायत्र्याश्चतुरस्तदा ॥ | प्रणवेन सहैतास्तु गायत्र्याश्चतुरस्तदा ॥ | ||
अकाराद्यतिशान्तान्तः प्रणवोऽष्टाक्षरो यतः । | अकाराद्यतिशान्तान्तः प्रणवोऽष्टाक्षरो यतः । | ||
पादः प्रणवसंयुक्तो गायत्री सा पृथग्यदा ॥ | पादः प्रणवसंयुक्तो गायत्री सा पृथग्यदा ॥ | ||
द्विपदीति तदा प्रोक्ता त्रिपदी स्वपदैस्त्रिभिः । | द्विपदीति तदा प्रोक्ता त्रिपदी स्वपदैस्त्रिभिः । | ||
चतुष्पदी सप्रणवा ब्रह्मणोऽन्यैर्न गम्यते ॥ | चतुष्पदी सप्रणवा ब्रह्मणोऽन्यैर्न गम्यते ॥ | ||
अपदी च ततः प्रोक्ता गायत्र्येवमुपस्थिता । | अपदी च ततः प्रोक्ता गायत्र्येवमुपस्थिता । | ||
कामाप्राप्तिमपूर्तिं वा शत्रवे सा करिष्यति ॥ | कामाप्राप्तिमपूर्तिं वा शत्रवे सा करिष्यति ॥ | ||
असावदो मैव प्रापन्नास्मै कामः समृध्यताम् । | असावदो मैव प्रापन्नास्मै कामः समृध्यताम् । | ||
उपस्थिता चेदित्थं सा यद्यदोऽहं समाप्नुयाम् ॥ | उपस्थिता चेदित्थं सा यद्यदोऽहं समाप्नुयाम् ॥ | ||
इति सा कामपूर्तिं च स्वस्य सम्यक् करिष्यति । | इति सा कामपूर्तिं च स्वस्य सम्यक् करिष्यति । | ||
सम्यग्ब्रह्मपदावाप्तिं तद्योग्यां मुक्तिमेव च ॥ | सम्यग्ब्रह्मपदावाप्तिं तद्योग्यां मुक्तिमेव च ॥ | ||
ब्रह्मणोपासितो दद्याद् गायत्र्याः पुरुषोत्तमः । | ब्रह्मणोपासितो दद्याद् गायत्र्याः पुरुषोत्तमः । | ||
अलेपं सर्वपापेभ्यो विशेषेण प्रतिग्रहात् ॥ | अलेपं सर्वपापेभ्यो विशेषेण प्रतिग्रहात् ॥ | ||
तद्योग्यां मुक्तिमन्येषां यथायोग्यमुपासितः ।</div> | तद्योग्यां मुक्तिमन्येषां यथायोग्यमुपासितः ।</div> | ||
| Line 4,741: | Line 4,741: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S19_V09" data-block-id="bhashya-BR_C05_S19_V09"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S19_V09" data-block-id="bhashya-BR_C05_S19_V09"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S19_V09_B01" data-verse="BR_C05_S19_V09" data-block-id="BR_C05_S19_V09_B01">वक्तव्यो भगवान् विष्णुर्गायत्र्या मुखसंस्थितः ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S19_V09_B01" data-verse="BR_C05_S19_V09" data-block-id="BR_C05_S19_V09_B01">वक्तव्यो भगवान् विष्णुर्गायत्र्या मुखसंस्थितः ॥ | ||
अग्निमंडलगो नित्यमग्निनामाऽग्रणीत्वतः । | अग्निमंडलगो नित्यमग्निनामाऽग्रणीत्वतः । | ||
गायत्र्यास्तु परिज्ञानं ज्ञाते मुख्यगते हरौ ॥ | गायत्र्यास्तु परिज्ञानं ज्ञाते मुख्यगते हरौ ॥ | ||
सफलं भवेदन्यथा तु न सम्यक्फलदं भवेत् । | सफलं भवेदन्यथा तु न सम्यक्फलदं भवेत् । | ||
गायत्रीमुखगो विष्णुर्ज्ञेयः सर्वात्मना ततः ॥ | गायत्रीमुखगो विष्णुर्ज्ञेयः सर्वात्मना ततः ॥ | ||
संहर्ता सर्वदोषाणामग्निस्थः सर्वदाहकः । | संहर्ता सर्वदोषाणामग्निस्थः सर्वदाहकः । | ||
नित्यानन्दोऽग्निवर्णश्च रामः परशुभृत् सदा ॥ इति गायत्रीसंहितायाम् ॥</div> | नित्यानन्दोऽग्निवर्णश्च रामः परशुभृत् सदा ॥ इति गायत्रीसंहितायाम् ॥</div> | ||
| Line 4,755: | Line 4,755: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S20_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S20_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S20_V01" data-block-id="bhashya-BR_C05_S20_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S20_V01_B01" data-verse="BR_C05_S20_V01" data-block-id="BR_C05_S20_V01_B01">सूर्यमंडलनाम्ना तु पात्रेण स्वमुखं हरिः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S20_V01_B01" data-verse="BR_C05_S20_V01" data-block-id="BR_C05_S20_V01_B01">सूर्यमंडलनाम्ना तु पात्रेण स्वमुखं हरिः । | ||
पिधायैव जगत्सर्वं पश्यत्यमितविक्रमः ॥ | पिधायैव जगत्सर्वं पश्यत्यमितविक्रमः ॥ | ||
उदकं पीयते तेन तमसस्त्रायते जगत् । | उदकं पीयते तेन तमसस्त्रायते जगत् । | ||
यतोऽतः पात्रमुद्दिष्टं विद्वद्भिः सूर्यमंडलम् ॥ | यतोऽतः पात्रमुद्दिष्टं विद्वद्भिः सूर्यमंडलम् ॥ | ||
पूषा पूर्णत्वतो विष्णुर्दृष्टये विष्णुधर्मिणः । | पूषा पूर्णत्वतो विष्णुर्दृष्टये विष्णुधर्मिणः । | ||
स्वमुखं प्रकाशयेदेकं नान्यथा तु कथञ्चन ॥</div> | स्वमुखं प्रकाशयेदेकं नान्यथा तु कथञ्चन ॥</div> | ||
| Line 4,766: | Line 4,766: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S20_V02" data-block-id="bhashya-BR_C05_S20_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S20_V02" data-block-id="bhashya-BR_C05_S20_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S20_V02_B01" data-verse="BR_C05_S20_V02" data-block-id="BR_C05_S20_V02_B01">नान्यो यत्तादृशो ज्ञाता तस्मादेकऋषिर्हरिः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S20_V02_B01" data-verse="BR_C05_S20_V02" data-block-id="BR_C05_S20_V02_B01">नान्यो यत्तादृशो ज्ञाता तस्मादेकऋषिर्हरिः । | ||
यमो नियमानात् प्रोक्तः सूर्य ऊरीकृतेरयम् ॥ | यमो नियमानात् प्रोक्तः सूर्य ऊरीकृतेरयम् ॥ | ||
ज्ञेयः प्रजापतेरेव प्राजापत्यस्ततः स्मृतः ।</div> | ज्ञेयः प्रजापतेरेव प्राजापत्यस्ततः स्मृतः ।</div> | ||
| Line 4,774: | Line 4,774: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S20_V03" data-block-id="bhashya-BR_C05_S20_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S20_V03" data-block-id="bhashya-BR_C05_S20_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S20_V03_B01" data-verse="BR_C05_S20_V03" data-block-id="BR_C05_S20_V03_B01">प्राणे स्थितो यः पुरुषः सोऽसावहमिति स्मृतः ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S20_V03_B01" data-verse="BR_C05_S20_V03" data-block-id="BR_C05_S20_V03_B01">प्राणे स्थितो यः पुरुषः सोऽसावहमिति स्मृतः ॥ | ||
अहेयत्वादसुत्वाच्च मेयत्वाच्चास्मिनामकः ॥</div> | अहेयत्वादसुत्वाच्च मेयत्वाच्चास्मिनामकः ॥</div> | ||
| Line 4,781: | Line 4,781: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S20_V04" data-block-id="bhashya-BR_C05_S20_V04"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S20_V04" data-block-id="bhashya-BR_C05_S20_V04"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S20_V04_B01" data-verse="BR_C05_S20_V04" data-block-id="BR_C05_S20_V04_B01">अदोषत्वाद् अ इत्युक्तो वायुस्तन्निलयो यतः ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S20_V04_B01" data-verse="BR_C05_S20_V04" data-block-id="BR_C05_S20_V04_B01">अदोषत्वाद् अ इत्युक्तो वायुस्तन्निलयो यतः ॥ | ||
अनिलं तत एवासावमृतं चेति कीर्त्यते । | अनिलं तत एवासावमृतं चेति कीर्त्यते । | ||
तदाश्रयोऽपि ह्यमृतः किमु साक्षात्स्वयं हरिः ॥</div> | तदाश्रयोऽपि ह्यमृतः किमु साक्षात्स्वयं हरिः ॥</div> | ||
| Line 4,799: | Line 4,799: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S20_V06" data-block-id="bhashya-BR_C05_S20_V06"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S20_V06" data-block-id="bhashya-BR_C05_S20_V06"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S20_V06_B01" data-verse="BR_C05_S20_V06" data-block-id="BR_C05_S20_V06_B01">सोऽग्निरंगप्रणेतृत्वात् विश्वज्ञानविदां वरः ॥ इति च । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C05_S20_V06_B01" data-verse="BR_C05_S20_V06" data-block-id="BR_C05_S20_V06_B01">सोऽग्निरंगप्रणेतृत्वात् विश्वज्ञानविदां वरः ॥ इति च । | ||
जुहुराणं अल्पं कुर्वत् । न वा अहमिमं जानातीतिवत् । सर्वत्राप्यहंशब्दोऽहेयत्ववाच्येव ॥</div> | जुहुराणं अल्पं कुर्वत् । न वा अहमिमं जानातीतिवत् । सर्वत्राप्यहंशब्दोऽहेयत्ववाच्येव ॥</div> | ||
| Line 4,840: | Line 4,840: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C06_S01_V14" data-block-id="bhashya-BR_C06_S01_V14"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C06_S01_V14" data-block-id="bhashya-BR_C06_S01_V14"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C06_S01_V14_B01" data-verse="BR_C06_S01_V14" data-block-id="BR_C06_S01_V14_B01">अहं श्रेयोविवादं तु येन कृत्वाऽखिलाः सुराः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C06_S01_V14_B01" data-verse="BR_C06_S01_V14" data-block-id="BR_C06_S01_V14_B01">अहं श्रेयोविवादं तु येन कृत्वाऽखिलाः सुराः । | ||
असमर्थाः स्वरक्षायां स वायुः सुरनायकः ॥ | असमर्थाः स्वरक्षायां स वायुः सुरनायकः ॥ | ||
विवदन्तोऽखिला देवा ययुर्नारायणं प्रभुम् । | विवदन्तोऽखिला देवा ययुर्नारायणं प्रभुम् । | ||
अहं श्रेयानहं श्रेयानिति वायुपुरःसराः ॥ | अहं श्रेयानहं श्रेयानिति वायुपुरःसराः ॥ | ||
उक्तं भगवता तेन येन त्यक्तेऽखिला अपि । | उक्तं भगवता तेन येन त्यक्तेऽखिला अपि । | ||
स्थातुं न शक्ताः स श्रेयानित्युक्ताः पुनरागताः ॥ | स्थातुं न शक्ताः स श्रेयानित्युक्ताः पुनरागताः ॥ | ||
उत्क्रान्ताश्च पुनः सर्वे तद्विज्ञप्त्यै पृथक् पृथक् । | उत्क्रान्ताश्च पुनः सर्वे तद्विज्ञप्त्यै पृथक् पृथक् । | ||
सुपर्णशेषरुद्रेंद्रसूर्यादिषु पृथक् पृथक् ॥ | सुपर्णशेषरुद्रेंद्रसूर्यादिषु पृथक् पृथक् ॥ | ||
उत्क्रान्तेषु ब्रह्मदेहाच्छरीरं न पपात ह । | उत्क्रान्तेषु ब्रह्मदेहाच्छरीरं न पपात ह । | ||
ऋत उत्क्रान्तमेकं तु तदन्ये निविशन्ति च ॥ | ऋत उत्क्रान्तमेकं तु तदन्ये निविशन्ति च ॥ | ||
प्राण उच्चिक्रमिषति स्थातुं नाशक्नुवन् परे । | प्राण उच्चिक्रमिषति स्थातुं नाशक्नुवन् परे । | ||
प्राणं विना न च ब्रह्मा तं विना प्राण एव च ॥ | प्राणं विना न च ब्रह्मा तं विना प्राण एव च ॥ | ||
अन्योन्यापाश्रयाच्छक्तौ स्थातुमन्ये कुतस्ततः । | अन्योन्यापाश्रयाच्छक्तौ स्थातुमन्ये कुतस्ततः । | ||
तस्मात् प्राणो वरो देवेष्विति सर्वेऽपि मेनिरे ॥ इति पवमाने ॥</div> | तस्मात् प्राणो वरो देवेष्विति सर्वेऽपि मेनिरे ॥ इति पवमाने ॥</div> | ||
| Line 4,893: | Line 4,893: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C06_S02_V15" data-block-id="bhashya-BR_C06_S02_V15"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C06_S02_V15" data-block-id="bhashya-BR_C06_S02_V15"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C06_S02_V15_B01" data-verse="BR_C06_S02_V15" data-block-id="BR_C06_S02_V15_B01">द्युपर्जन्यधरापुंस्त्रीसंस्थितं पञ्चरूपिणम् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C06_S02_V15_B01" data-verse="BR_C06_S02_V15" data-block-id="BR_C06_S02_V15_B01">द्युपर्जन्यधरापुंस्त्रीसंस्थितं पञ्चरूपिणम् । | ||
नारायणं वासुदेवं तथा संकर्षणं प्रभुम् ॥ | नारायणं वासुदेवं तथा संकर्षणं प्रभुम् ॥ | ||
प्रद्युम्नं चानिरुद्धं च क्रमाद् ध्यायंस्तु सर्वदा । | प्रद्युम्नं चानिरुद्धं च क्रमाद् ध्यायंस्तु सर्वदा । | ||
पञ्चाग्निविन्नाम भवेत् स याति परमं पदम् ॥ | पञ्चाग्निविन्नाम भवेत् स याति परमं पदम् ॥ | ||
नास्य संसर्गदोषोऽपि कदाचन भविष्यति ॥ इति त्रैविद्ये ॥</div> | नास्य संसर्गदोषोऽपि कदाचन भविष्यति ॥ इति त्रैविद्ये ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C06_S02_V15_B01" data-verse="BR_C06_S02_V15" data-block-id="BR_C06_S02_V15_B01">यथोपनिषदं जातो योग्यः स्वर्गापवर्गयोः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C06_S02_V15_B01" data-verse="BR_C06_S02_V15" data-block-id="BR_C06_S02_V15_B01">यथोपनिषदं जातो योग्यः स्वर्गापवर्गयोः । | ||
भवेद्यदि मनः पित्रोर्विष्णोर्नान्यत्र गच्छति ॥ | भवेद्यदि मनः पित्रोर्विष्णोर्नान्यत्र गच्छति ॥ | ||
न कुर्याद्यदि कर्मैतन्मनः पित्रोस्तु विष्णुगम् । | न कुर्याद्यदि कर्मैतन्मनः पित्रोस्तु विष्णुगम् । | ||
दृष्टसामर्थ्यहीनश्च मोक्षयोग्यः स्थिरं यदि ॥ | दृष्टसामर्थ्यहीनश्च मोक्षयोग्यः स्थिरं यदि ॥ | ||
दृष्टसामर्थ्यवांश्च स्यादाज्ञाद्यैः कारणैः क्वचित् । | दृष्टसामर्थ्यवांश्च स्यादाज्ञाद्यैः कारणैः क्वचित् । | ||
विशेषकारणाभावे यथोक्तं नान्यथा भवेत् ॥ इति च ।</div> | विशेषकारणाभावे यथोक्तं नान्यथा भवेत् ॥ इति च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C06_S02_V15_B01" data-verse="BR_C06_S02_V15" data-block-id="BR_C06_S02_V15_B01">नारायणो द्युशब्दोक्तः सर्वदा द्युतिहेतुतः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C06_S02_V15_B01" data-verse="BR_C06_S02_V15" data-block-id="BR_C06_S02_V15_B01">नारायणो द्युशब्दोक्तः सर्वदा द्युतिहेतुतः । | ||
वासुदेवस्तु पर्जन्यः परं स जनयेद्यतः ॥ | वासुदेवस्तु पर्जन्यः परं स जनयेद्यतः ॥ | ||
संकर्षणस्तु पृथिवी प्रथितत्वात् सदैव हि । | संकर्षणस्तु पृथिवी प्रथितत्वात् सदैव हि । | ||
प्रद्युम्नः पुरुषेत्युक्तः पूरयेत् स जगद्यतः ॥ | प्रद्युम्नः पुरुषेत्युक्तः पूरयेत् स जगद्यतः ॥ | ||
स्त्रीशब्दोक्तोऽनिरुद्धः स्यात् सहितस्त्रिषु यत्सदा । | स्त्रीशब्दोक्तोऽनिरुद्धः स्यात् सहितस्त्रिषु यत्सदा । | ||
अनिरुद्धो हि वेदेषु सर्वदा त्रिषु संस्थितः ॥ | अनिरुद्धो हि वेदेषु सर्वदा त्रिषु संस्थितः ॥ | ||
द्युवादिषु प्रसिद्धेषु तत्सम्बन्धाद् द्युवादिकः । | द्युवादिषु प्रसिद्धेषु तत्सम्बन्धाद् द्युवादिकः । | ||
शब्दो भवेत् तथाग्न्यादिरदनात् परमो भवेत् ॥ | शब्दो भवेत् तथाग्न्यादिरदनात् परमो भवेत् ॥ | ||
अंगत्वेनार्यते यस्मादंगारस्तेन कीर्तितः । | अंगत्वेनार्यते यस्मादंगारस्तेन कीर्तितः । | ||
अर्च्यत्वादर्चिरुद्दिष्टो विष्वक्त्वाद् विष्फुलिंगकः ॥ | अर्च्यत्वादर्चिरुद्दिष्टो विष्वक्त्वाद् विष्फुलिंगकः ॥ | ||
समेधनाच्च समिधस्तत्र तत्र स्थितो हरिः । | समेधनाच्च समिधस्तत्र तत्र स्थितो हरिः । | ||
तत्तच्छब्दैः सदा वाच्य इतरे तु तदन्वयात् ॥ | तत्तच्छब्दैः सदा वाच्य इतरे तु तदन्वयात् ॥ | ||
आदित्यो रश्मिरित्याद्याः शब्दाश्चैवमवस्थिताः । | आदित्यो रश्मिरित्याद्याः शब्दाश्चैवमवस्थिताः । | ||
एकैकस्मिन् पञ्चभेदा अर्चिरादिविभागतः ॥ | एकैकस्मिन् पञ्चभेदा अर्चिरादिविभागतः ॥ | ||
नारायणादिभेदेन तथैव प्रतिपादिताः ॥ इति प्रवृत्ते ।</div> | नारायणादिभेदेन तथैव प्रतिपादिताः ॥ इति प्रवृत्ते ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C06_S02_V15_B01" data-verse="BR_C06_S02_V15" data-block-id="BR_C06_S02_V15_B01">धूत्काराद् धूम उद्दिष्टः शत्रूणां पुरुषोत्तमः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C06_S02_V15_B01" data-verse="BR_C06_S02_V15" data-block-id="BR_C06_S02_V15_B01">धूत्काराद् धूम उद्दिष्टः शत्रूणां पुरुषोत्तमः । | ||
अर्चिरर्च्यतमत्वाच्च स्वांगोऽङ्गार उदीर्यते ॥ | अर्चिरर्च्यतमत्वाच्च स्वांगोऽङ्गार उदीर्यते ॥ | ||
अंगित्वेनांगरूपेण यत एको व्यवस्थितः ॥ इति त्रैविद्ये ।</div> | अंगित्वेनांगरूपेण यत एको व्यवस्थितः ॥ इति त्रैविद्ये ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C06_S02_V15_B01" data-verse="BR_C06_S02_V15" data-block-id="BR_C06_S02_V15_B01">नीचादप्युत्तमा ज्ञानं शृणुयुर्लीलया क्वचित् । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C06_S02_V15_B01" data-verse="BR_C06_S02_V15" data-block-id="BR_C06_S02_V15_B01">नीचादप्युत्तमा ज्ञानं शृणुयुर्लीलया क्वचित् । | ||
श्रोतृवक्तृविभेदोऽयं नाधिक्यज्ञापकस्ततः ॥ | श्रोतृवक्तृविभेदोऽयं नाधिक्यज्ञापकस्ततः ॥ | ||
यस्याधिक्यं तु वेदोक्तं पञ्चरात्रेऽथवा भवेत् । | यस्याधिक्यं तु वेदोक्तं पञ्चरात्रेऽथवा भवेत् । | ||
इतिहासपुराणे वा सोऽधिको नेतरः क्वचित् ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | इतिहासपुराणे वा सोऽधिको नेतरः क्वचित् ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C06_S02_V15_B01" data-verse="BR_C06_S02_V15" data-block-id="BR_C06_S02_V15_B01">आदानादादित्यः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C06_S02_V15_B01" data-verse="BR_C06_S02_V15" data-block-id="BR_C06_S02_V15_B01">आदानादादित्यः । | ||
रमणाच्छासनाच्च रश्मयः । | रमणाच्छासनाच्च रश्मयः । | ||
अहीनत्वादहः । | अहीनत्वादहः । | ||
चन्दनाच्चंद्रः । अस्य क्षत्रमन्यन्नास्ति इति नक्षत्रम् । बहुरूपत्वाद् बहुवचनम् । | चन्दनाच्चंद्रः । अस्य क्षत्रमन्यन्नास्ति इति नक्षत्रम् । बहुरूपत्वाद् बहुवचनम् । | ||
ज्ञानादायुष्ट्वाच्च वायुः । | ज्ञानादायुष्ट्वाच्च वायुः । | ||
अन्यैरभरणीयत्वाद् अभ्रम् । | अन्यैरभरणीयत्वाद् अभ्रम् । | ||
विद्योतनाद् विद्युत् । अशनादशनिः । | विद्योतनाद् विद्युत् । अशनादशनिः । | ||
निह्लादनाद् ह्रादुनिः । आसमन्तात् काशनाद् आकाशः । सम्यग्वत्सान् रमयतीति संवत्सरः । आदेशनाद्दिशः । | निह्लादनाद् ह्रादुनिः । आसमन्तात् काशनाद् आकाशः । सम्यग्वत्सान् रमयतीति संवत्सरः । आदेशनाद्दिशः । | ||
अवान्तरमादिशतीत्यवान्तरदिशः । रतिकरत्वात् रात्रिः । | अवान्तरमादिशतीत्यवान्तरदिशः । रतिकरत्वात् रात्रिः । | ||
वचनात् वाक् । प्रणयनात् प्राणः । जहाति गमयतीति जिह्वा । चष्ट इति चक्षुः । शृणोतीति श्रोत्रम् । उपस्थितत्वादुपस्थः । | वचनात् वाक् । प्रणयनात् प्राणः । जहाति गमयतीति जिह्वा । चष्ट इति चक्षुः । शृणोतीति श्रोत्रम् । उपस्थितत्वादुपस्थः । | ||
यापयति नयति चेति योनिः । अभिनन्दयतीत्यभिनन्दः । उपमंत्रणमन्तःकरणं च स एव करोति ।</div> | यापयति नयति चेति योनिः । अभिनन्दयतीत्यभिनन्दः । उपमंत्रणमन्तःकरणं च स एव करोति ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C06_S02_V15_B01" data-verse="BR_C06_S02_V15" data-block-id="BR_C06_S02_V15_B01">तदधीनं यतः सर्वं सर्वशब्दैस्ततो हरिः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C06_S02_V15_B01" data-verse="BR_C06_S02_V15" data-block-id="BR_C06_S02_V15_B01">तदधीनं यतः सर्वं सर्वशब्दैस्ततो हरिः । | ||
मुख्याभिधेयस्त्वन्यानि तत्संगादुपचारतः ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | मुख्याभिधेयस्त्वन्यानि तत्संगादुपचारतः ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | ||
| Line 5,060: | Line 5,060: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C06_S05_V04" data-block-id="bhashya-BR_C06_S05_V04"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C06_S05_V04" data-block-id="bhashya-BR_C06_S05_V04"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C06_S05_V04_B01" data-verse="BR_C06_S05_V04" data-block-id="BR_C06_S05_V04_B01">पञ्चाग्निविद्यया चैव तथैव प्राणविद्यया । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C06_S05_V04_B01" data-verse="BR_C06_S05_V04" data-block-id="BR_C06_S05_V04_B01">पञ्चाग्निविद्यया चैव तथैव प्राणविद्यया । | ||
प्रजातिकर्मणा चैव तथा ज्ञानप्रदानतः ॥ | प्रजातिकर्मणा चैव तथा ज्ञानप्रदानतः ॥ | ||
आचार्यवंशविज्ञानाद्यः पूज्यः पुरुषोत्तमः । | आचार्यवंशविज्ञानाद्यः पूज्यः पुरुषोत्तमः । | ||
सर्वान्तर्यामिको नित्यो नमस्तस्मै परात्मने ॥ इति सद्भावे ।</div> | सर्वान्तर्यामिको नित्यो नमस्तस्मै परात्मने ॥ इति सद्भावे ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C06_S05_V04_B01" data-verse="BR_C06_S05_V04" data-block-id="BR_C06_S05_V04_B01">नित्यानन्दमनौपमं परमजं सर्वत्रगं सुस्थिरं सर्वज्ञं प्रतिबोधमात्रममलं पूर्णं गुणैरच्युतैः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C06_S05_V04_B01" data-verse="BR_C06_S05_V04" data-block-id="BR_C06_S05_V04_B01">नित्यानन्दमनौपमं परमजं सर्वत्रगं सुस्थिरं सर्वज्ञं प्रतिबोधमात्रममलं पूर्णं गुणैरच्युतैः । | ||
विश्वोत्पत्तिलयस्थितिप्रमितिसन्मोक्षे परं कारणं प्रेष्ठं मे सततं प्रियात् प्रियतमं नित्यं सदोपास्महे ॥</div> | विश्वोत्पत्तिलयस्थितिप्रमितिसन्मोक्षे परं कारणं प्रेष्ठं मे सततं प्रियात् प्रियतमं नित्यं सदोपास्महे ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C06_S05_V04_B01" data-verse="BR_C06_S05_V04" data-block-id="BR_C06_S05_V04_B01">यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं | <div class="bhashyam-block" id="BR_C06_S05_V04_B01" data-verse="BR_C06_S05_V04" data-block-id="BR_C06_S05_V04_B01">यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं | ||
बट् तद्दर्शनमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् । | बट् तद्दर्शनमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् । | ||
वायो रामवचोनयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं वपुर्मध्वो | वायो रामवचोनयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं वपुर्मध्वो | ||
यत्तु तृतीयकं कृतमिदं भाष्यं हि तेन प्रभौ ॥</div> | यत्तु तृतीयकं कृतमिदं भाष्यं हि तेन प्रभौ ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C06_S05_V04_B01" data-verse="BR_C06_S05_V04" data-block-id="BR_C06_S05_V04_B01">हनुशब्दो ज्ञानवाची हनुमान् मतिशब्दितः । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C06_S05_V04_B01" data-verse="BR_C06_S05_V04" data-block-id="BR_C06_S05_V04_B01">हनुशब्दो ज्ञानवाची हनुमान् मतिशब्दितः । | ||
रामस्य स्वृतरूपस्य वाचस्तेनानयन्त हि ॥ | रामस्य स्वृतरूपस्य वाचस्तेनानयन्त हि ॥ | ||
भृतमो भीम इत्युक्तो वाचो मा मातरः स्मृतः । | भृतमो भीम इत्युक्तो वाचो मा मातरः स्मृतः । | ||
ऋगाद्या इतिहासश्च पुराणं पञ्चरात्रकम् ॥ | ऋगाद्या इतिहासश्च पुराणं पञ्चरात्रकम् ॥ | ||
प्रोक्ताः सप्तशिवास्तत्र शयो भीमस्ततः स्मृताः । | प्रोक्ताः सप्तशिवास्तत्र शयो भीमस्ततः स्मृताः । | ||
मध्वित्यानन्द उद्दिष्टो वेति तीर्थमुदाहृतम् ॥ | मध्वित्यानन्द उद्दिष्टो वेति तीर्थमुदाहृतम् ॥ | ||
मध्व आनन्दतीर्थः स्यात् तृतीया मारुतीतनुः । | मध्व आनन्दतीर्थः स्यात् तृतीया मारुतीतनुः । | ||
इति सूक्तगतं रूपत्रयमेतन्महात्मनः ॥ यो वेद वेदवित् स स्यात् तत्त्ववित् तत्प्रसादतः ॥ इति च</div> | इति सूक्तगतं रूपत्रयमेतन्महात्मनः ॥ यो वेद वेदवित् स स्यात् तत्त्ववित् तत्प्रसादतः ॥ इति च</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C06_S05_V04_B01" data-verse="BR_C06_S05_V04" data-block-id="BR_C06_S05_V04_B01">साधको रामवाक्यानां तत्समीपगतः सदा । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C06_S05_V04_B01" data-verse="BR_C06_S05_V04" data-block-id="BR_C06_S05_V04_B01">साधको रामवाक्यानां तत्समीपगतः सदा । | ||
हनुमान् प्रथमो ज्ञेयो भीमस्तु बहुभुक् पितोः ॥ | हनुमान् प्रथमो ज्ञेयो भीमस्तु बहुभुक् पितोः ॥ | ||
पृतनाक्षयकारी च द्वितीयस्तु तृतीयकः । | पृतनाक्षयकारी च द्वितीयस्तु तृतीयकः । | ||
पूर्णप्रज्ञस्तथाऽनन्दतीर्थनामा प्रकीर्तितः ॥ | पूर्णप्रज्ञस्तथाऽनन्दतीर्थनामा प्रकीर्तितः ॥ | ||
दशेति सर्वमुद्दिष्टं सर्वं पूर्णमिहोच्यते । | दशेति सर्वमुद्दिष्टं सर्वं पूर्णमिहोच्यते । | ||
प्रज्ञा प्रमतिरुद्दिष्टा पूर्णप्रज्ञस्ततः स्मृतः ॥ | प्रज्ञा प्रमतिरुद्दिष्टा पूर्णप्रज्ञस्ततः स्मृतः ॥ | ||
आसमन्तात् पतित्वे तु गूढं कलियुगे हरिम् । | आसमन्तात् पतित्वे तु गूढं कलियुगे हरिम् । | ||
असत्यमप्रतिष्ठं तु जगदेतदनीश्वरम् ॥ | असत्यमप्रतिष्ठं तु जगदेतदनीश्वरम् ॥ | ||
वदद्भिर्गूहितं सन्तं तृतीयोऽसुर्मथायति । | वदद्भिर्गूहितं सन्तं तृतीयोऽसुर्मथायति । | ||
येन विष्णोर्हि वर्पाख्यान् गुणानज्ञासिषुः परान् ॥ | येन विष्णोर्हि वर्पाख्यान् गुणानज्ञासिषुः परान् ॥ | ||
ईशानाशः सूरयश्च निगूढाभिर्गुणोक्तिभिः । | ईशानाशः सूरयश्च निगूढाभिर्गुणोक्तिभिः । | ||
त्रेतायां द्वापरे चैव कलौ चैते क्रमात् त्रयः ॥ | त्रेतायां द्वापरे चैव कलौ चैते क्रमात् त्रयः ॥ | ||
येषां हि परमो विष्णुर्नेता सर्वेश्वरेश्वरः । | येषां हि परमो विष्णुर्नेता सर्वेश्वरेश्वरः । | ||
स्वयं तु ब्रह्मसंज्ञोऽसौ परस्मै ब्रह्मणे नमः॥ इति च ॥</div> | स्वयं तु ब्रह्मसंज्ञोऽसौ परस्मै ब्रह्मणे नमः॥ इति च ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BR_C06_S05_V04_B01" data-verse="BR_C06_S05_V04" data-block-id="BR_C06_S05_V04_B01">पूर्णानन्दगुणोदारधाम्ने नित्याय वेधसे । | <div class="bhashyam-block" id="BR_C06_S05_V04_B01" data-verse="BR_C06_S05_V04" data-block-id="BR_C06_S05_V04_B01">पूर्णानन्दगुणोदारधाम्ने नित्याय वेधसे । | ||
अमन्दानन्दसांद्राय प्रेयसे विष्णवे नमः ॥ | अमन्दानन्दसांद्राय प्रेयसे विष्णवे नमः ॥ | ||
इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये अष्टमोऽध्यायः ॥</div> | इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये अष्टमोऽध्यायः ॥</div> | ||