Taittiriya: Difference between revisions
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) Tag: Reverted |
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) Tag: Manual revert |
||
| Line 9: | Line 9: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S01_V01" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S01_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S01_V01" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S01_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S01_V01_B01" data-verse="TTB_C01_S01_V01" data-block-id="TTB_C01_S01_V01_B01">सत्यं ज्ञानमनन्तमानन्दं ब्रह्म सर्वशक्त्येकम् । | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S01_V01_B01" data-verse="TTB_C01_S01_V01" data-block-id="TTB_C01_S01_V01_B01">सत्यं ज्ञानमनन्तमानन्दं ब्रह्म सर्वशक्त्येकम् । | ||
सर्वैर्देवैरीड्यं विष्ण्वाख्यं सर्वदैमि सुप्रेष्ठम् ॥</div> | सर्वैर्देवैरीड्यं विष्ण्वाख्यं सर्वदैमि सुप्रेष्ठम् ॥</div> | ||
| Line 44: | Line 44: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S01_V12" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S01_V12"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S01_V12" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S01_V12"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S01_V12_B01" data-verse="TTB_C01_S01_V12" data-block-id="TTB_C01_S01_V12_B01">यो विश्वरूपो भगवांश्च्छन्दसामधिपो हरिः । | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S01_V12_B01" data-verse="TTB_C01_S01_V12" data-block-id="TTB_C01_S01_V12_B01">यो विश्वरूपो भगवांश्च्छन्दसामधिपो हरिः । | ||
छन्दोभ्योऽमृतरूपेभ्यस्सुव्यक्तस्तदुपासनात् ॥ | छन्दोभ्योऽमृतरूपेभ्यस्सुव्यक्तस्तदुपासनात् ॥ | ||
मेधावी तत्त्वविज्ञानी भूत्वा क्षिप्रं विमुच्यते ॥ इति च ।</div> | मेधावी तत्त्वविज्ञानी भूत्वा क्षिप्रं विमुच्यते ॥ इति च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S01_V12_B01" data-verse="TTB_C01_S01_V12" data-block-id="TTB_C01_S01_V12_B01">वेदावासत्वतो विष्णुर्ब्रह्मकोश इति स्मृतः । | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S01_V12_B01" data-verse="TTB_C01_S01_V12" data-block-id="TTB_C01_S01_V12_B01">वेदावासत्वतो विष्णुर्ब्रह्मकोश इति स्मृतः । | ||
भगः षड्गुणपूर्णत्वाद् बहुरूपत्वतो विभुः ॥ | भगः षड्गुणपूर्णत्वाद् बहुरूपत्वतो विभुः ॥ | ||
सहस्रशाख इत्युक्तस्तमुपास्य जनार्दनम् । | सहस्रशाख इत्युक्तस्तमुपास्य जनार्दनम् । | ||
मुच्यते नात्र सन्देहस्सर्वभोगैश्च युज्यते ॥ इति प्रक्लृप्ते ।</div> | मुच्यते नात्र सन्देहस्सर्वभोगैश्च युज्यते ॥ इति प्रक्लृप्ते ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S01_V12_B01" data-verse="TTB_C01_S01_V12" data-block-id="TTB_C01_S01_V12_B01">आवहन्ती चिरं सर्वभोगान् या श्रीस्सनातनी । | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S01_V12_B01" data-verse="TTB_C01_S01_V12" data-block-id="TTB_C01_S01_V12_B01">आवहन्ती चिरं सर्वभोगान् या श्रीस्सनातनी । | ||
तां मय्यावह गोविन्द सुशिखण्डोपशोभिताम् ॥ इति च॥ १२ ॥</div> | तां मय्यावह गोविन्द सुशिखण्डोपशोभिताम् ॥ इति च॥ १२ ॥</div> | ||
| Line 60: | Line 60: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S01_V13" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S01_V13"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S01_V13" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S01_V13"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S01_V13_B01" data-verse="TTB_C01_S01_V13" data-block-id="TTB_C01_S01_V13_B01">भूरादिव्याहृतीभिस्तु वाच्यं मूर्तिचतुष्टयम् । | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S01_V13_B01" data-verse="TTB_C01_S01_V13" data-block-id="TTB_C01_S01_V13_B01">भूरादिव्याहृतीभिस्तु वाच्यं मूर्तिचतुष्टयम् । | ||
अनिरुद्धादिकं वासुदेवान्तं देहमध्यगः ॥ | अनिरुद्धादिकं वासुदेवान्तं देहमध्यगः ॥ | ||
वासुदेवो महोनामा त्वनिरुद्धश्शिरो मतः । | वासुदेवो महोनामा त्वनिरुद्धश्शिरो मतः । | ||
भूर्नामाथ भुवोनामा बाहू प्रद्युम्न ईरितः ॥ | भूर्नामाथ भुवोनामा बाहू प्रद्युम्न ईरितः ॥ | ||
सङ्कर्षणस्सुवर्नामा पादौ तस्य महात्मनः । | सङ्कर्षणस्सुवर्नामा पादौ तस्य महात्मनः । | ||
अनन्योऽप्यन्यशब्देन चतुरात्मा प्रकीर्त्यते ॥ | अनन्योऽप्यन्यशब्देन चतुरात्मा प्रकीर्त्यते ॥ | ||
निर्विशेषोऽपि भगवान् सङ्ख्यामात्रविशेषतः ॥ १३ ॥</div> | निर्विशेषोऽपि भगवान् सङ्ख्यामात्रविशेषतः ॥ १३ ॥</div> | ||
| Line 78: | Line 78: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S01_V17" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S01_V17"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S01_V17" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S01_V17"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S01_V17_B01" data-verse="TTB_C01_S01_V17" data-block-id="TTB_C01_S01_V17_B01">लोकज्योतिःप्राणवेदेष्वेकस्स पुरुषोत्तमः । | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S01_V17_B01" data-verse="TTB_C01_S01_V17" data-block-id="TTB_C01_S01_V17_B01">लोकज्योतिःप्राणवेदेष्वेकस्स पुरुषोत्तमः । | ||
प्रत्येकशश्चातुरात्म्यात् षोडशात्मा प्रकीर्तितः ॥ | प्रत्येकशश्चातुरात्म्यात् षोडशात्मा प्रकीर्तितः ॥ | ||
महीयते महति च स्वयं स भगवान् हरिः । | महीयते महति च स्वयं स भगवान् हरिः । | ||
पूज्यपूजकभेदोऽत्र नैव कश्चिदपीष्यते ॥ | पूज्यपूजकभेदोऽत्र नैव कश्चिदपीष्यते ॥ | ||
नामप्रवृत्तिहेतुत्वान्नाम लोकादिकं हरेः । | नामप्रवृत्तिहेतुत्वान्नाम लोकादिकं हरेः । | ||
अयं समीपस्थतया त्वसौ प्राणे स्थितत्वतः ॥ | अयं समीपस्थतया त्वसौ प्राणे स्थितत्वतः ॥ | ||
ईक्षणादन्तरिक्षं चाथादित्यस्थोऽदितेस्सुतः । | ईक्षणादन्तरिक्षं चाथादित्यस्थोऽदितेस्सुतः । | ||
अग्निरग्नौ स्थितत्वाच्च वायुर्वयति यज्जगत् ॥ | अग्निरग्नौ स्थितत्वाच्च वायुर्वयति यज्जगत् ॥ | ||
चन्द्र आह्लादरूपत्वादृगर्च्यत्वाज्जनार्दनः । | चन्द्र आह्लादरूपत्वादृगर्च्यत्वाज्जनार्दनः । | ||
यजुर्याज्यस्वरूपत्वात् साम चासौ समत्वतः ॥ | यजुर्याज्यस्वरूपत्वात् साम चासौ समत्वतः ॥ | ||
बृहत्वात् ब्रह्म वेदानां समुदायेऽखिले स्थितः । | बृहत्वात् ब्रह्म वेदानां समुदायेऽखिले स्थितः । | ||
तत्सम्बन्धाद्वेदराशिर्ब्रह्मशब्देन कीर्तितः ॥ | तत्सम्बन्धाद्वेदराशिर्ब्रह्मशब्देन कीर्तितः ॥ | ||
प्रकृष्टनयनात् प्राणोऽपानोऽवाङ्नयनाद्धरिः । | प्रकृष्टनयनात् प्राणोऽपानोऽवाङ्नयनाद्धरिः । | ||
विविधं नयनाद् व्यानस्सोऽन्नं सर्वोपजीव्यतः ॥ | विविधं नयनाद् व्यानस्सोऽन्नं सर्वोपजीव्यतः ॥ | ||
एवं षोडशरूपोऽसौ चतुरात्मा व्यवस्थितः । | एवं षोडशरूपोऽसौ चतुरात्मा व्यवस्थितः । | ||
महाचमसनामासौ यस्मादतिचमत्कृतिः ॥ | महाचमसनामासौ यस्मादतिचमत्कृतिः ॥ | ||
माहाचमस्यस्तज्ज्ञानी ब्रह्मा सम्परिकीर्तितः । | माहाचमस्यस्तज्ज्ञानी ब्रह्मा सम्परिकीर्तितः । | ||
एवं षोडशरूपाणां ज्ञानयोग्यश्चतुर्मुखः ॥ | एवं षोडशरूपाणां ज्ञानयोग्यश्चतुर्मुखः ॥ | ||
स एव ब्रह्मवित् तस्मात् पूज्यते मुक्तिगोऽपि सन् । | स एव ब्रह्मवित् तस्मात् पूज्यते मुक्तिगोऽपि सन् । | ||
सर्वदेवैरतितरां यस्सम्यक् षोडशात्मवित् ॥ इति व्याहृतितत्त्वे ।</div> | सर्वदेवैरतितरां यस्सम्यक् षोडशात्मवित् ॥ इति व्याहृतितत्त्वे ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S01_V17_B01" data-verse="TTB_C01_S01_V17" data-block-id="TTB_C01_S01_V17_B01">तस्य भूरिति शिरः । एकं शिरः । एकमेतदक्षरम् । भुव इति बाहू । द्वौ बाहू । द्वे एते अक्षरे । सुवरिति प्रतिष्ठा । द्वे प्रतिष्ठे । द्वे एते अक्षरे इत्यादिश्रुतेः । सर्वव्याहृतीनां प्रवेत्ता माहाचमस्यश्चतुर्थीत्वेनेतां प्रवेदयत इति विशेषः ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S01_V17_B01" data-verse="TTB_C01_S01_V17" data-block-id="TTB_C01_S01_V17_B01">तस्य भूरिति शिरः । एकं शिरः । एकमेतदक्षरम् । भुव इति बाहू । द्वौ बाहू । द्वे एते अक्षरे । सुवरिति प्रतिष्ठा । द्वे प्रतिष्ठे । द्वे एते अक्षरे इत्यादिश्रुतेः । सर्वव्याहृतीनां प्रवेत्ता माहाचमस्यश्चतुर्थीत्वेनेतां प्रवेदयत इति विशेषः ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S01_V17_B01" data-verse="TTB_C01_S01_V17" data-block-id="TTB_C01_S01_V17_B01">भूर्नामा स्फूर्तिरूपत्वात् भूरिवीर्यत्वतो भुवः । | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S01_V17_B01" data-verse="TTB_C01_S01_V17" data-block-id="TTB_C01_S01_V17_B01">भूर्नामा स्फूर्तिरूपत्वात् भूरिवीर्यत्वतो भुवः । | ||
सुवस्सुबलरूपत्वात् महः पूर्णत्वतो विभुः ॥ | सुवस्सुबलरूपत्वात् महः पूर्णत्वतो विभुः ॥ | ||
तदेतच्चतुराकारं ब्रह्मोक्तं गुणबृंहणात् । | तदेतच्चतुराकारं ब्रह्मोक्तं गुणबृंहणात् । | ||
स आत्मा सर्वदेवानां चतुरात्मा जनार्दनः ॥ | स आत्मा सर्वदेवानां चतुरात्मा जनार्दनः ॥ | ||
तस्य ब्रह्मादयो देवा अङ्गमागन्तुकत्वतः । | तस्य ब्रह्मादयो देवा अङ्गमागन्तुकत्वतः । | ||
वासुदेवादिरूपोऽसौ षोडशात्मा चतुश्चतुः ॥ | वासुदेवादिरूपोऽसौ षोडशात्मा चतुश्चतुः ॥ | ||
स एव सर्ववेदोक्तस्सर्वविद्यासु चेश्वरः । | स एव सर्ववेदोक्तस्सर्वविद्यासु चेश्वरः । | ||
प्रणवार्था व्याहृतयो व्याहृत्यर्था ऋगादयः ॥ | प्रणवार्था व्याहृतयो व्याहृत्यर्था ऋगादयः ॥ | ||
इतिहासपुराणं च पञ्चरात्रं च सर्वशः । | इतिहासपुराणं च पञ्चरात्रं च सर्वशः । | ||
सम्यग्व्याहरणात् विष्णोः श्रुता व्याहृतयस्त्विति ॥ | सम्यग्व्याहरणात् विष्णोः श्रुता व्याहृतयस्त्विति ॥ | ||
सर्ववेदोक्तसर्वस्वव्याहृतेर्व्याहृतित्वमु । | सर्ववेदोक्तसर्वस्वव्याहृतेर्व्याहृतित्वमु । | ||
विशेषेणाहरन्तीमं विष्णुमित्यथवा स्मृताः ॥ इति व्याहृतिसारे ॥ १४ ॥</div> | विशेषेणाहरन्तीमं विष्णुमित्यथवा स्मृताः ॥ इति व्याहृतिसारे ॥ १४ ॥</div> | ||
| Line 118: | Line 118: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S01_V18" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S01_V18"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S01_V18" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S01_V18"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S01_V18_B01" data-verse="TTB_C01_S01_V18" data-block-id="TTB_C01_S01_V18_B01">य एष हृदयाकाशस्त्वनिरुद्धस्तु तद्गतः । | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S01_V18_B01" data-verse="TTB_C01_S01_V18" data-block-id="TTB_C01_S01_V18_B01">य एष हृदयाकाशस्त्वनिरुद्धस्तु तद्गतः । | ||
प्रद्युम्नस्तालुमध्यस्थो लम्बिन्यामिन्द्रनामकः ॥ | प्रद्युम्नस्तालुमध्यस्थो लम्बिन्यामिन्द्रनामकः ॥ | ||
व्याख्यस्सुपर्णरूपत्वात् केशान्ते वर्तते तु यः । | व्याख्यस्सुपर्णरूपत्वात् केशान्ते वर्तते तु यः । | ||
सङ्कर्षणस्सुपर्णात्मा वासुदेवो व्यपस्स्मृतः ॥ | सङ्कर्षणस्सुपर्णात्मा वासुदेवो व्यपस्स्मृतः ॥ | ||
यस्माद्व्यपगतस्थाता जगति प्रलये विभुः । | यस्माद्व्यपगतस्थाता जगति प्रलये विभुः । | ||
अशीर्षककपालोसौ कपालादुपरि स्थितः ॥ १५ ॥</div> | अशीर्षककपालोसौ कपालादुपरि स्थितः ॥ १५ ॥</div> | ||
| Line 131: | Line 131: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S01_V20" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S01_V20"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S01_V20" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S01_V20"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S01_V20_B01" data-verse="TTB_C01_S01_V20" data-block-id="TTB_C01_S01_V20_B01">अनिरुद्धस्तु भूर्नामा हुताशे संव्यवस्थितः । | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S01_V20_B01" data-verse="TTB_C01_S01_V20" data-block-id="TTB_C01_S01_V20_B01">अनिरुद्धस्तु भूर्नामा हुताशे संव्यवस्थितः । | ||
प्रद्युम्नो भगवान् वायौ भुव इत्येव कीर्तितः ॥ | प्रद्युम्नो भगवान् वायौ भुव इत्येव कीर्तितः ॥ | ||
सङ्कर्षणस्सुवर्नामा सूर्ये तिष्ठति केशवः । | सङ्कर्षणस्सुवर्नामा सूर्ये तिष्ठति केशवः । | ||
महोनामा वासुदेवो ब्रह्मणिस्थश्चतुर्मुखे ॥ | महोनामा वासुदेवो ब्रह्मणिस्थश्चतुर्मुखे ॥ | ||
स वासुदेवस्स्वाराज्यं व्याप्यास्मिन् मनसस्पतौ । | स वासुदेवस्स्वाराज्यं व्याप्यास्मिन् मनसस्पतौ । | ||
अनिरुद्धे च संव्याप्तः ततो वागादिनां पतिः ॥ | अनिरुद्धे च संव्याप्तः ततो वागादिनां पतिः ॥ | ||
वागादिषु स्थितो नित्यं भवत्येष जनार्दनः । | वागादिषु स्थितो नित्यं भवत्येष जनार्दनः । | ||
स्वव्यापी च जगद्व्यापी नित्यैश्वर्यात् स ईश्वरः ॥ | स्वव्यापी च जगद्व्यापी नित्यैश्वर्यात् स ईश्वरः ॥ | ||
आकाशवद्व्याप्तदेहस्सत्यात्मा गुणपूर्तितः । | आकाशवद्व्याप्तदेहस्सत्यात्मा गुणपूर्तितः । | ||
वायोर्विशेषरमको बलानन्दस्वरूपवान् ॥ | वायोर्विशेषरमको बलानन्दस्वरूपवान् ॥ | ||
ज्ञानानन्दस्वरूपोऽसौ शान्तिनामा सुखोन्नतेः । | ज्ञानानन्दस्वरूपोऽसौ शान्तिनामा सुखोन्नतेः । | ||
अन्तगत्वात् स्वतः पूर्तेस्समृद्धं तत् प्रकीर्तितम् ॥ | अन्तगत्वात् स्वतः पूर्तेस्समृद्धं तत् प्रकीर्तितम् ॥ | ||
इत्युपास्व प्राथमिको योग्यस्त्वं मदुपासने । | इत्युपास्व प्राथमिको योग्यस्त्वं मदुपासने । | ||
प्राधान्यादिति पूर्वं हि प्राह विष्णुश्चतुर्मुखम् ॥ इति ब्रह्मसारे ॥</div> | प्राधान्यादिति पूर्वं हि प्राह विष्णुश्चतुर्मुखम् ॥ इति ब्रह्मसारे ॥</div> | ||
| Line 150: | Line 150: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S01_V21" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S01_V21"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S01_V21" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S01_V21"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S01_V21_B01" data-verse="TTB_C01_S01_V21" data-block-id="TTB_C01_S01_V21_B01">पृथिव्याद्यं पाङ्क्तषट्कं पाङ्क्तेनैव स्वयं हरिः । | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S01_V21_B01" data-verse="TTB_C01_S01_V21" data-block-id="TTB_C01_S01_V21_B01">पृथिव्याद्यं पाङ्क्तषट्कं पाङ्क्तेनैव स्वयं हरिः । | ||
नारायणादिरूपेण बलयत्यञ्जसा प्रभुः ॥ | नारायणादिरूपेण बलयत्यञ्जसा प्रभुः ॥ | ||
इत्युवाच स्वयं विष्णुर्वेदद्रष्टा गुणाधिकः ॥ इति तत्त्वसंहितायाम् ॥</div> | इत्युवाच स्वयं विष्णुर्वेदद्रष्टा गुणाधिकः ॥ इति तत्त्वसंहितायाम् ॥</div> | ||
| Line 160: | Line 160: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S01_V22" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S01_V22"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S01_V22" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S01_V22"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S01_V22_B01" data-verse="TTB_C01_S01_V22" data-block-id="TTB_C01_S01_V22_B01">ॐनामा भगवान् विष्णुरधिकोच्चगुणत्वतः । | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S01_V22_B01" data-verse="TTB_C01_S01_V22" data-block-id="TTB_C01_S01_V22_B01">ॐनामा भगवान् विष्णुरधिकोच्चगुणत्वतः । | ||
यद्यद्रूपं भगवतस्तदिदं सर्वमेव च ॥ | यद्यद्रूपं भगवतस्तदिदं सर्वमेव च ॥ | ||
ओमेवाधिकपूर्णत्वात् तस्माद्यज्ञेषु चर्त्विजः । | ओमेवाधिकपूर्णत्वात् तस्माद्यज्ञेषु चर्त्विजः । | ||
ओमित्येव स्वकर्माणि कुर्वन्त्युद्दिश्य केशवम् ॥ | ओमित्येव स्वकर्माणि कुर्वन्त्युद्दिश्य केशवम् ॥ | ||
अधिकोच्च शृणुष्वेति हरिमध्वर्युराह हि । | अधिकोच्च शृणुष्वेति हरिमध्वर्युराह हि । | ||
अधिकोच्च महाधाम सूच्च देवेति चादरात् ॥ | अधिकोच्च महाधाम सूच्च देवेति चादरात् ॥ | ||
प्रति प्रति गृणात्येनं शंरूपात्युच्चशावन । | प्रति प्रति गृणात्येनं शंरूपात्युच्चशावन । | ||
इत्याह होता शस्त्रेषु तथैवान्येऽपि चर्त्विजः ॥ | इत्याह होता शस्त्रेषु तथैवान्येऽपि चर्त्विजः ॥ | ||
एवं स्वऽध्यायकृच्चाह ब्रह्मप्राप्त्यर्थमञ्जसा । | एवं स्वऽध्यायकृच्चाह ब्रह्मप्राप्त्यर्थमञ्जसा । | ||
एवं जानन्त एते तु प्राप्नुवन्त्येव तत्परम् ॥ इति च ॥ १९ ॥</div> | एवं जानन्त एते तु प्राप्नुवन्त्येव तत्परम् ॥ इति च ॥ १९ ॥</div> | ||
| Line 177: | Line 177: | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S01_V23_B01" data-verse="TTB_C01_S01_V23" data-block-id="TTB_C01_S01_V23_B01">ऋतं च स्वाध्यायप्रवचने च कर्तव्यानि । प्रवचनं व्याख्यानम् । यथार्थज्ञानं ऋतम् । तत्पूर्वकं यथार्थवचनं करणं च सत्यम् ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S01_V23_B01" data-verse="TTB_C01_S01_V23" data-block-id="TTB_C01_S01_V23_B01">ऋतं च स्वाध्यायप्रवचने च कर्तव्यानि । प्रवचनं व्याख्यानम् । यथार्थज्ञानं ऋतम् । तत्पूर्वकं यथार्थवचनं करणं च सत्यम् ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S01_V23_B01" data-verse="TTB_C01_S01_V23" data-block-id="TTB_C01_S01_V23_B01">ऋतं यथार्थविज्ञानं सत्यं तत्पूर्विका कृतिः । | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S01_V23_B01" data-verse="TTB_C01_S01_V23" data-block-id="TTB_C01_S01_V23_B01">ऋतं यथार्थविज्ञानं सत्यं तत्पूर्विका कृतिः । | ||
ध्यानसत्ये पूज्यपूजा तप इत्यभिधीयते ॥ इति शब्दनिर्णये ॥</div> | ध्यानसत्ये पूज्यपूजा तप इत्यभिधीयते ॥ इति शब्दनिर्णये ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S01_V23_B01" data-verse="TTB_C01_S01_V23" data-block-id="TTB_C01_S01_V23_B01">सर्वकर्मकृतिकालेष्वपि स्वाध्यायप्रवचनयोः कर्तव्यत्वात् तयोः सर्वत्र अनुषङ्गः ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S01_V23_B01" data-verse="TTB_C01_S01_V23" data-block-id="TTB_C01_S01_V23_B01">सर्वकर्मकृतिकालेष्वपि स्वाध्यायप्रवचनयोः कर्तव्यत्वात् तयोः सर्वत्र अनुषङ्गः ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S01_V23_B01" data-verse="TTB_C01_S01_V23" data-block-id="TTB_C01_S01_V23_B01">मन्त्रो मन्त्रार्थवचनमन्यस्य स्वात्मनोऽपि वा । | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S01_V23_B01" data-verse="TTB_C01_S01_V23" data-block-id="TTB_C01_S01_V23_B01">मन्त्रो मन्त्रार्थवचनमन्यस्य स्वात्मनोऽपि वा । | ||
सर्वकर्मसु कर्तव्यौ सर्वकर्मात्मकौ ततः ॥ इति कर्मतत्त्वे ।</div> | सर्वकर्मसु कर्तव्यौ सर्वकर्मात्मकौ ततः ॥ इति कर्मतत्त्वे ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S01_V23_B01" data-verse="TTB_C01_S01_V23" data-block-id="TTB_C01_S01_V23_B01">आत्मनश्चेन्मनसैवार्थवचनम् ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S01_V23_B01" data-verse="TTB_C01_S01_V23" data-block-id="TTB_C01_S01_V23_B01">आत्मनश्चेन्मनसैवार्थवचनम् ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S01_V23_B01" data-verse="TTB_C01_S01_V23" data-block-id="TTB_C01_S01_V23_B01">मानुषं मानुषो धर्मो देवा अपि हि मानुषे । | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S01_V23_B01" data-verse="TTB_C01_S01_V23" data-block-id="TTB_C01_S01_V23_B01">मानुषं मानुषो धर्मो देवा अपि हि मानुषे । | ||
मनुष्यवत् प्रवर्तन्ते नैवैश्वर्यप्रकाशिनः ॥ इति च ।</div> | मनुष्यवत् प्रवर्तन्ते नैवैश्वर्यप्रकाशिनः ॥ इति च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S01_V23_B01" data-verse="TTB_C01_S01_V23" data-block-id="TTB_C01_S01_V23_B01">प्रजाया रक्षणं चैव पुनः प्रजननं तथा । | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S01_V23_B01" data-verse="TTB_C01_S01_V23" data-block-id="TTB_C01_S01_V23_B01">प्रजाया रक्षणं चैव पुनः प्रजननं तथा । | ||
प्रकृष्टजातिकरणं कर्मभिस्तनये पितुः ॥ इति च ।</div> | प्रकृष्टजातिकरणं कर्मभिस्तनये पितुः ॥ इति च ।</div> | ||
| Line 197: | Line 197: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S01_V24" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S01_V24"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S01_V24" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S01_V24"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S01_V24_B01" data-verse="TTB_C01_S01_V24" data-block-id="TTB_C01_S01_V24_B01">सत्ये तपसि वा चीर्णे सर्वकर्म कृतं भवेत् । | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S01_V24_B01" data-verse="TTB_C01_S01_V24" data-block-id="TTB_C01_S01_V24_B01">सत्ये तपसि वा चीर्णे सर्वकर्म कृतं भवेत् । | ||
स्वाध्याये च प्रवचने ह्यन्तर्भावो विशेषतः ॥ इति च ॥</div> | स्वाध्याये च प्रवचने ह्यन्तर्भावो विशेषतः ॥ इति च ॥</div> | ||
| Line 204: | Line 204: | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S01_V24_B01" data-verse="TTB_C01_S01_V24" data-block-id="TTB_C01_S01_V24_B01">जप्येनैव तु संसिद्ध्येद् ब्राह्मणो नात्र संशयः । कुर्यादन्यन्न वा कुर्यान्मैत्रो ब्राह्मण उच्यते ॥ इति भारते ॥</div> | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S01_V24_B01" data-verse="TTB_C01_S01_V24" data-block-id="TTB_C01_S01_V24_B01">जप्येनैव तु संसिद्ध्येद् ब्राह्मणो नात्र संशयः । कुर्यादन्यन्न वा कुर्यान्मैत्रो ब्राह्मण उच्यते ॥ इति भारते ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S01_V24_B01" data-verse="TTB_C01_S01_V24" data-block-id="TTB_C01_S01_V24_B01">सम्यग्ज्ञात्वा तु यो विष्णुं व्याख्यायीत जपेत च । | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S01_V24_B01" data-verse="TTB_C01_S01_V24" data-block-id="TTB_C01_S01_V24_B01">सम्यग्ज्ञात्वा तु यो विष्णुं व्याख्यायीत जपेत च । | ||
न तस्य किञ्चिदकृतं कर्तव्यं मुच्यते च सः ॥ इति कर्मतत्त्वे ।</div> | न तस्य किञ्चिदकृतं कर्तव्यं मुच्यते च सः ॥ इति कर्मतत्त्वे ।</div> | ||
| Line 211: | Line 211: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S01_V25" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S01_V25"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S01_V25" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S01_V25"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S01_V25_B01" data-verse="TTB_C01_S01_V25" data-block-id="TTB_C01_S01_V25_B01">संसारवृक्षच्छेत्ताऽहं मत्कीर्तिः पर्वतोपमा । | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S01_V25_B01" data-verse="TTB_C01_S01_V25" data-block-id="TTB_C01_S01_V25_B01">संसारवृक्षच्छेत्ताऽहं मत्कीर्तिः पर्वतोपमा । | ||
अत्युत्कृष्टेन हरिणा पावितोऽस्मि यतः स्फुटम् ॥ | अत्युत्कृष्टेन हरिणा पावितोऽस्मि यतः स्फुटम् ॥ | ||
वाजिरूपश्च नेता च वाजिनी सूर्य उच्यते । | वाजिरूपश्च नेता च वाजिनी सूर्य उच्यते । | ||
तत्रस्थो भगवान् विष्णुस्सम्प्रोक्तो वाजिनीवसुः ॥ | तत्रस्थो भगवान् विष्णुस्सम्प्रोक्तो वाजिनीवसुः ॥ | ||
तेनामृतोऽस्मि द्रविणं नित्यानन्दस्वरूपतः । | तेनामृतोऽस्मि द्रविणं नित्यानन्दस्वरूपतः । | ||
तेनामृतेन सिक्तोहं तेन व्याप्तो यतस्सदा ॥ | तेनामृतेन सिक्तोहं तेन व्याप्तो यतस्सदा ॥ | ||
इत्याह मन्त्रदृक् पूर्वं त्रिशङ्कुर्मानवो नृपः ॥ इति यजुर्विवेके ॥</div> | इत्याह मन्त्रदृक् पूर्वं त्रिशङ्कुर्मानवो नृपः ॥ इति यजुर्विवेके ॥</div> | ||
| Line 239: | Line 239: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S02_V03" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S02_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S02_V03" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S02_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S02_V03_B01" data-verse="TTB_C01_S02_V03" data-block-id="TTB_C01_S02_V03_B01">स्वयोग्यं ब्रह्मवित् भुङ्क्ते विरिञ्चेन परेण च । | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S02_V03_B01" data-verse="TTB_C01_S02_V03" data-block-id="TTB_C01_S02_V03_B01">स्वयोग्यं ब्रह्मवित् भुङ्क्ते विरिञ्चेन परेण च । | ||
ब्रह्मणा सह तद्वश्यः सुखमेव न दुष्कृतम् ॥ इति च ॥ २ ॥</div> | ब्रह्मणा सह तद्वश्यः सुखमेव न दुष्कृतम् ॥ इति च ॥ २ ॥</div> | ||
| Line 250: | Line 250: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S02_V06" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S02_V06"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S02_V06" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S02_V06"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S02_V06_B01" data-verse="TTB_C01_S02_V06" data-block-id="TTB_C01_S02_V06_B01">स एष भगवान् विष्णुर्भूतस्रष्टा गुणाधिकः । | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S02_V06_B01" data-verse="TTB_C01_S02_V06" data-block-id="TTB_C01_S02_V06_B01">स एष भगवान् विष्णुर्भूतस्रष्टा गुणाधिकः । | ||
स एवान्नात् पुनर्जातो ह्यजातोऽपि यतो विभुः ॥ | स एवान्नात् पुनर्जातो ह्यजातोऽपि यतो विभुः ॥ | ||
अन्नात्मनि शरीरेऽसौ व्यज्यते सुविवेकिभिः । | अन्नात्मनि शरीरेऽसौ व्यज्यते सुविवेकिभिः । | ||
अन्नस्य सारभूतोऽयं शरीरस्य च केशवः ॥ | अन्नस्य सारभूतोऽयं शरीरस्य च केशवः ॥ | ||
अन्ननामा चान्नसंस्थः शरीरेषु च संस्थितः । | अन्ननामा चान्नसंस्थः शरीरेषु च संस्थितः । | ||
अत्तृत्वात् सर्वलोकानामन्नमित्युच्यते हरिः ॥ | अत्तृत्वात् सर्वलोकानामन्नमित्युच्यते हरिः ॥ | ||
उपजीव्यश्च भूतानामिति चान्नं जनार्दनः । | उपजीव्यश्च भूतानामिति चान्नं जनार्दनः । | ||
स ज्यायान् सर्वभूतेभ्यस्तस्मात् सर्वौषधं स्मृतः ॥ | स ज्यायान् सर्वभूतेभ्यस्तस्मात् सर्वौषधं स्मृतः ॥ | ||
संसारे दह्यमानानामाश्रयत्वात् स औषधम् । | संसारे दह्यमानानामाश्रयत्वात् स औषधम् । | ||
प्रचुरं मय इत्युक्तं प्रचुरात्ता यतो हरिः॥ | प्रचुरं मय इत्युक्तं प्रचुरात्ता यतो हरिः॥ | ||
प्रचुरैस्सेव्यते नित्यमतोऽन्नमय ईरितः । | प्रचुरैस्सेव्यते नित्यमतोऽन्नमय ईरितः । | ||
देहस्यैव शिरस्यस्य शिरो विष्णोः प्रतिष्ठितम् ॥ | देहस्यैव शिरस्यस्य शिरो विष्णोः प्रतिष्ठितम् ॥ | ||
बाह्वोः पक्षौ तथा मध्ये मध्यं पश्चात्तनौ तथा ॥ | बाह्वोः पक्षौ तथा मध्ये मध्यं पश्चात्तनौ तथा ॥ | ||
पुच्छमित्येष भगवाननिरुद्धः स्वयं हरिः ॥ ५ ॥</div> | पुच्छमित्येष भगवाननिरुद्धः स्वयं हरिः ॥ ५ ॥</div> | ||
| Line 273: | Line 273: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S02_V09" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S02_V09"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S02_V09" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S02_V09"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S02_V09_B01" data-verse="TTB_C01_S02_V09" data-block-id="TTB_C01_S02_V09_B01">.... तस्मिन् सङ्कर्षणः स्थितः ॥ | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S02_V09_B01" data-verse="TTB_C01_S02_V09" data-block-id="TTB_C01_S02_V09_B01">.... तस्मिन् सङ्कर्षणः स्थितः ॥ | ||
शिरस्तस्य यजुर्नाम यज्ञानां हरणात् स्मृतम् । | शिरस्तस्य यजुर्नाम यज्ञानां हरणात् स्मृतम् । | ||
यजुःसंस्थं च बाहू तु ऋक्सामान्तःस्थितौ सदा ॥ | यजुःसंस्थं च बाहू तु ऋक्सामान्तःस्थितौ सदा ॥ | ||
ऋगर्चनायाः स्वीकारात् साम दोषात् समीकृतेः । | ऋगर्चनायाः स्वीकारात् साम दोषात् समीकृतेः । | ||
पञ्चरात्रगतं मध्यमादेशाख्यं सुविस्तृतेः ॥ | पञ्चरात्रगतं मध्यमादेशाख्यं सुविस्तृतेः ॥ | ||
अथर्वाख्यं तथा पुच्छमधरं चाङ्गिनां रसः । | अथर्वाख्यं तथा पुच्छमधरं चाङ्गिनां रसः । | ||
मनोवाचामगम्यं तं ज्ञात्वाऽऽनन्दस्वरूपिणम् ॥ | मनोवाचामगम्यं तं ज्ञात्वाऽऽनन्दस्वरूपिणम् ॥ | ||
कुतश्चिन्न बिभेत्येव ..</div> | कुतश्चिन्न बिभेत्येव ..</div> | ||
| Line 288: | Line 288: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S02_V11" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S02_V11"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S02_V11" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S02_V11"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S02_V11_B01" data-verse="TTB_C01_S02_V11" data-block-id="TTB_C01_S02_V11_B01">....वासुदेवोऽन्तरस्ततः ॥ ९ ॥ | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S02_V11_B01" data-verse="TTB_C01_S02_V11" data-block-id="TTB_C01_S02_V11_B01">....वासुदेवोऽन्तरस्ततः ॥ ९ ॥ | ||
श्रद्धाख्यं श्रुतिधर्तृत्वाच्छ्रद्धायां तच्छिरः स्मृतम् । | श्रद्धाख्यं श्रुतिधर्तृत्वाच्छ्रद्धायां तच्छिरः स्मृतम् । | ||
ऋतं ज्ञानततेर्दाता चर्तस्थो दक्षिणः करः ॥ | ऋतं ज्ञानततेर्दाता चर्तस्थो दक्षिणः करः ॥ | ||
वामः सत्यस्थितः सत्यं सतां यस्मान्नियामकः । | वामः सत्यस्थितः सत्यं सतां यस्मान्नियामकः । | ||
योगाख्यं सर्वलोकस्य योगादत्रैव योगगम् ॥ | योगाख्यं सर्वलोकस्य योगादत्रैव योगगम् ॥ | ||
मध्यं पुच्छं महोनाम महनीयत्वतस्सदा ॥ ११ ॥</div> | मध्यं पुच्छं महोनाम महनीयत्वतस्सदा ॥ ११ ॥</div> | ||
| Line 301: | Line 301: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S02_V13" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S02_V13"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S02_V13" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S02_V13"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S02_V13_B01" data-verse="TTB_C01_S02_V13" data-block-id="TTB_C01_S02_V13_B01">तस्मिन्नानन्दरूपोऽसौ स्थितो नारायणस्सदा । | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S02_V13_B01" data-verse="TTB_C01_S02_V13" data-block-id="TTB_C01_S02_V13_B01">तस्मिन्नानन्दरूपोऽसौ स्थितो नारायणस्सदा । | ||
शिरः प्रिये स्थितं तस्य परेयं प्रियनामकम् । | शिरः प्रिये स्थितं तस्य परेयं प्रियनामकम् । | ||
मोदप्रमोदयोर्बाहू मोदनाच्च प्रमोदनात् ॥ | मोदप्रमोदयोर्बाहू मोदनाच्च प्रमोदनात् ॥ | ||
मोदप्रमोदनामानावानन्दस्त्वाततत्वतः । | मोदप्रमोदनामानावानन्दस्त्वाततत्वतः । | ||
मध्यमानन्दसंस्थं च ब्रह्म सृष्ट्या तु बृंहयेत् ॥ | मध्यमानन्दसंस्थं च ब्रह्म सृष्ट्या तु बृंहयेत् ॥ | ||
पुच्छं प्रधानवायौ च ब्रह्माख्ये संस्थितं सदा । | पुच्छं प्रधानवायौ च ब्रह्माख्ये संस्थितं सदा । | ||
अभेदोऽप्यविशेषोऽपि परमैश्वर्ययोगतः ॥ | अभेदोऽप्यविशेषोऽपि परमैश्वर्ययोगतः ॥ | ||
देहदेहिवदेवासौ पञ्चधाऽवस्थितो हरिः । | देहदेहिवदेवासौ पञ्चधाऽवस्थितो हरिः । | ||
बहिःस्थो देहवद्विष्णुरन्तस्थो देहिवत् स्मृतः ॥ | बहिःस्थो देहवद्विष्णुरन्तस्थो देहिवत् स्मृतः ॥ | ||
अन्तर्व्याप्तिविशेषेण न त्वशक्तत्वतो बहिः । | अन्तर्व्याप्तिविशेषेण न त्वशक्तत्वतो बहिः । | ||
सर्वेऽपि पुरुषाकाराः उत्तरात् पूर्वसम्भवाः ॥ | सर्वेऽपि पुरुषाकाराः उत्तरात् पूर्वसम्भवाः ॥ | ||
उत्तरैः पूरिताः पूर्वे निश्छिद्रत्वेन सर्वशः । | उत्तरैः पूरिताः पूर्वे निश्छिद्रत्वेन सर्वशः । | ||
अत्तृत्वं च प्रणेतृत्वं बोधो विविधवेत्तृता ॥ | अत्तृत्वं च प्रणेतृत्वं बोधो विविधवेत्तृता ॥ | ||
आनन्दश्च यतः पूर्णस्ततोऽन्नादिमयास्स्मृताः । | आनन्दश्च यतः पूर्णस्ततोऽन्नादिमयास्स्मृताः । | ||
अत्त्यादिदास्ते प्रत्येकं सर्वे सर्वगुणा अपि ॥ | अत्त्यादिदास्ते प्रत्येकं सर्वे सर्वगुणा अपि ॥ | ||
नामभेदस्ततस्तूक्तः सर्वनामवतामपि । | नामभेदस्ततस्तूक्तः सर्वनामवतामपि । | ||
पञ्चरूपं च तद् ब्रह्म जीवादन्यन्न विद्यते ॥ | पञ्चरूपं च तद् ब्रह्म जीवादन्यन्न विद्यते ॥ | ||
इति ये तु विजानन्ति तेऽसन्तस्तमआलयाः । | इति ये तु विजानन्ति तेऽसन्तस्तमआलयाः । | ||
जीवादन्यत् परं ब्रह्म पञ्चरूपं च ये विदुः ॥ | जीवादन्यत् परं ब्रह्म पञ्चरूपं च ये विदुः ॥ | ||
सन्तस्त इति विज्ञेया मोक्षयोग्या हि ते ध्रुवम् ॥ १२ ॥</div> | सन्तस्त इति विज्ञेया मोक्षयोग्या हि ते ध्रुवम् ॥ १२ ॥</div> | ||
| Line 326: | Line 326: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S02_V14" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S02_V14"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S02_V14" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S02_V14"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S02_V14_B01" data-verse="TTB_C01_S02_V14" data-block-id="TTB_C01_S02_V14_B01">इत्युक्ते ब्रह्मणा पूर्वं पप्रच्छवरुणो विभुम् । | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S02_V14_B01" data-verse="TTB_C01_S02_V14" data-block-id="TTB_C01_S02_V14_B01">इत्युक्ते ब्रह्मणा पूर्वं पप्रच्छवरुणो विभुम् । | ||
अविद्वानपि यः कश्चिद् ब्रह्माप्नोति कथञ्चन ॥ | अविद्वानपि यः कश्चिद् ब्रह्माप्नोति कथञ्चन ॥ | ||
विद्वानेवोत तत्रापि सर्वे वाऽथैव केचन । | विद्वानेवोत तत्रापि सर्वे वाऽथैव केचन । | ||
यदि सर्वेऽथ तत्रापि सर्वे सम्यक् समाप्नुयुः ॥ | यदि सर्वेऽथ तत्रापि सर्वे सम्यक् समाप्नुयुः ॥ | ||
केचिदेवोत सम्यक् तदसम्यगपरे जनाः । | केचिदेवोत सम्यक् तदसम्यगपरे जनाः । | ||
ज्ञानिनोऽपीति पृष्टः सन् ब्रह्मा प्राह चतुर्मुखः ॥ | ज्ञानिनोऽपीति पृष्टः सन् ब्रह्मा प्राह चतुर्मुखः ॥ | ||
अज्ञा न प्राप्नुयुर्ब्रह्म प्राप्नुयुर्ज्ञानिनोऽखिलाः । | अज्ञा न प्राप्नुयुर्ब्रह्म प्राप्नुयुर्ज्ञानिनोऽखिलाः । | ||
तत्रापि सम्यक् प्राप्तिस्तु विरिञ्चस्यैव सर्वदा ॥ | तत्रापि सम्यक् प्राप्तिस्तु विरिञ्चस्यैव सर्वदा ॥ | ||
अन्येषां तारतम्येन प्राप्तिः सुखविशेषतः । | अन्येषां तारतम्येन प्राप्तिः सुखविशेषतः । | ||
इत्यभिप्रायवान् ब्रह्मा ह्युकारेण समासतः ॥ | इत्यभिप्रायवान् ब्रह्मा ह्युकारेण समासतः ॥ | ||
उक्त्वा प्रश्नोत्तरं पश्चाद्विस्तरेण जगाद ह । | उक्त्वा प्रश्नोत्तरं पश्चाद्विस्तरेण जगाद ह । | ||
कश्चिदेवोत सम्यक् तदाप्नुयादिति वाक्यतः ॥ | कश्चिदेवोत सम्यक् तदाप्नुयादिति वाक्यतः ॥ | ||
अनन्तरं तथैवेति ब्रह्मोङ्कारमुवाच ह ॥ १३ ॥</div> | अनन्तरं तथैवेति ब्रह्मोङ्कारमुवाच ह ॥ १३ ॥</div> | ||
| Line 344: | Line 344: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S02_V15" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S02_V15"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S02_V15" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S02_V15"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S02_V15_B01" data-verse="TTB_C01_S02_V15" data-block-id="TTB_C01_S02_V15_B01">अज्ञो नैव तदाप्नोति ज्ञान्येवैतदवाप्नुते । | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S02_V15_B01" data-verse="TTB_C01_S02_V15" data-block-id="TTB_C01_S02_V15_B01">अज्ञो नैव तदाप्नोति ज्ञान्येवैतदवाप्नुते । | ||
इति ज्ञापयितुं विष्णोः स्वातन्त्र्यज्ञापनाय तु ॥ | इति ज्ञापयितुं विष्णोः स्वातन्त्र्यज्ञापनाय तु ॥ | ||
आह सृष्टिं प्रवेशं च माहात्म्यज्ञानतो यतः । | आह सृष्टिं प्रवेशं च माहात्म्यज्ञानतो यतः । | ||
प्रीतिं यान्ति महान्तस्तु तद्वशा एव चेश्वराः ॥ | प्रीतिं यान्ति महान्तस्तु तद्वशा एव चेश्वराः ॥ | ||
अग्न्यादयोऽपि किमुत तदन्ये मुक्तिदस्ततः । | अग्न्यादयोऽपि किमुत तदन्ये मुक्तिदस्ततः । | ||
स एवैकस्स विज्ञेयः पूर्णैश्वर्यादिरूपवान् ॥ | स एवैकस्स विज्ञेयः पूर्णैश्वर्यादिरूपवान् ॥ | ||
इति तस्य महैश्वर्यमुच्यते स त्वकामयत् । | इति तस्य महैश्वर्यमुच्यते स त्वकामयत् । | ||
सृष्ट्वा जगदिदं सर्वं नियामकतयाऽस्य तु ॥ | सृष्ट्वा जगदिदं सर्वं नियामकतयाऽस्य तु ॥ | ||
बहुरूपो भवानीति स्याज्जगच्चेत्यचिन्तयत् । | बहुरूपो भवानीति स्याज्जगच्चेत्यचिन्तयत् । | ||
स्यादित्यालोचनान्नान्यत् तपो विष्णोः कदाचन ॥ | स्यादित्यालोचनान्नान्यत् तपो विष्णोः कदाचन ॥ | ||
अवतारेष्वनुकृतिर्बाह्यवृत्या तपस्विनाम् । | अवतारेष्वनुकृतिर्बाह्यवृत्या तपस्विनाम् । | ||
सृष्टिर्नाम स्वरूपात्तु बहिर्निष्क्रमणं स्मृतम् ॥ | सृष्टिर्नाम स्वरूपात्तु बहिर्निष्क्रमणं स्मृतम् ॥ | ||
यद्यपीदं जगत्सर्वं स्वोदरस्थं महात्मनः । | यद्यपीदं जगत्सर्वं स्वोदरस्थं महात्मनः । | ||
तथाऽप्येष द्वितीयेन रूपेण बहिराक्षिपेत् ॥ | तथाऽप्येष द्वितीयेन रूपेण बहिराक्षिपेत् ॥ | ||
रूपान्तरेणाविशच्च जगत्सर्वं जनार्दनः । | रूपान्तरेणाविशच्च जगत्सर्वं जनार्दनः । | ||
त्यच्चानिरुक्तं विज्ञानं तथा निलयनं महान् ॥ | त्यच्चानिरुक्तं विज्ञानं तथा निलयनं महान् ॥ | ||
सत्यं प्राणस्तथा श्रीश्च सन्निरुक्तं तथाऽनृतम् । | सत्यं प्राणस्तथा श्रीश्च सन्निरुक्तं तथाऽनृतम् । | ||
अविज्ञानं चानिलयनं प्रकृतिप्राणयोः परम् ॥ | अविज्ञानं चानिलयनं प्रकृतिप्राणयोः परम् ॥ | ||
तद्गविष्णोस्तु सम्बन्धात् स्वतस्तन्नामको हरिः । | तद्गविष्णोस्तु सम्बन्धात् स्वतस्तन्नामको हरिः । | ||
ततो नियामकश्चेति त्यदानन्त्यादवाच्यतः ॥ | ततो नियामकश्चेति त्यदानन्त्यादवाच्यतः ॥ | ||
अनिरुक्तं निलयनं सर्वाधारत्वतो हरिः । | अनिरुक्तं निलयनं सर्वाधारत्वतो हरिः । | ||
विज्ञानं सर्वविज्ञानात् सत्यं साधुस्वरूपतः ॥ | विज्ञानं सर्वविज्ञानात् सत्यं साधुस्वरूपतः ॥ | ||
अवसादसुवाच्यत्वदौर्बल्याज्ञप्त्यसाधुताः । | अवसादसुवाच्यत्वदौर्बल्याज्ञप्त्यसाधुताः । | ||
प्रकृतिप्राणतोऽन्यत्र कुर्वंस्तन्नामको हरिः ॥ | प्रकृतिप्राणतोऽन्यत्र कुर्वंस्तन्नामको हरिः ॥ | ||
अतः साधुस्वरूपः सन् सत्यनामाऽनृतादिकम् । | अतः साधुस्वरूपः सन् सत्यनामाऽनृतादिकम् । | ||
नामानेन गतत्वादेर्यदिदं किञ्च भाषितम् ॥ | नामानेन गतत्वादेर्यदिदं किञ्च भाषितम् ॥ | ||
सन्निरुक्तादिशब्देन तत् सर्वं साधुतैव हि । | सन्निरुक्तादिशब्देन तत् सर्वं साधुतैव हि । | ||
अवसादनादिहेतुत्वं साधुतैव हि सर्वशः ॥ | अवसादनादिहेतुत्वं साधुतैव हि सर्वशः ॥ | ||
असाधुताऽवसादादिस्तत्कर्तृत्वं हि भाषितम् ॥ १४ ॥</div> | असाधुताऽवसादादिस्तत्कर्तृत्वं हि भाषितम् ॥ १४ ॥</div> | ||
| Line 378: | Line 378: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S02_V16" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S02_V16"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S02_V16" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S02_V16"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S02_V16_B01" data-verse="TTB_C01_S02_V16" data-block-id="TTB_C01_S02_V16_B01">अनासाद्यस्त्वसन्नामा पूर्वं नारायणाभिधः । | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S02_V16_B01" data-verse="TTB_C01_S02_V16" data-block-id="TTB_C01_S02_V16_B01">अनासाद्यस्त्वसन्नामा पूर्वं नारायणाभिधः । | ||
स आसाद्यश्च सन्नामा वासुदेवोऽभवत् प्रभुः ॥ | स आसाद्यश्च सन्नामा वासुदेवोऽभवत् प्रभुः ॥ | ||
स वासुदेवः स्वात्मानं चक्रे सङ्कर्षणादिकम् । | स वासुदेवः स्वात्मानं चक्रे सङ्कर्षणादिकम् । | ||
तस्मात् तत् सुकृतं नाम स आनन्दो रसस्ततः ॥ | तस्मात् तत् सुकृतं नाम स आनन्दो रसस्ततः ॥ | ||
आनन्दमेनं सम्प्राप्य मुक्तो मोदेन्न चान्यथा । | आनन्दमेनं सम्प्राप्य मुक्तो मोदेन्न चान्यथा । | ||
आदीप्तस्त्वेष भगवान् यद्यानन्दो भवेन्न च ॥ | आदीप्तस्त्वेष भगवान् यद्यानन्दो भवेन्न च ॥ | ||
सामान्यचेष्टा धर्म्याश्च कस्य स्युस्तमृते प्रभुम् । | सामान्यचेष्टा धर्म्याश्च कस्य स्युस्तमृते प्रभुम् । | ||
सुखं लब्ध्वा हि कुरुते लोकचेष्टां जनार्दनः ॥ | सुखं लब्ध्वा हि कुरुते लोकचेष्टां जनार्दनः ॥ | ||
अल्पात् सुखादल्पकर्मा पूर्णानन्दाद्धि सर्वकृत् । | अल्पात् सुखादल्पकर्मा पूर्णानन्दाद्धि सर्वकृत् । | ||
न ह्यार्ताः कर्म कुर्वन्ति मुग्धाश्चैव विशेषतः ॥ | न ह्यार्ताः कर्म कुर्वन्ति मुग्धाश्चैव विशेषतः ॥ | ||
तस्माद् यादृक् सुखं तादृक् कर्म पूर्णसुखत्वतः । | तस्माद् यादृक् सुखं तादृक् कर्म पूर्णसुखत्वतः । | ||
सर्वकृत्त्वात् परो विष्णुराह तस्मात् सनातनी ॥ | सर्वकृत्त्वात् परो विष्णुराह तस्मात् सनातनी ॥ | ||
सुखं लब्ध्वा करोतीति च्छन्दोगानां श्रुतिः परा । | सुखं लब्ध्वा करोतीति च्छन्दोगानां श्रुतिः परा । | ||
अलब्ध्वा तु सुखं नैव करोतीत्यपि सादरम् ॥ | अलब्ध्वा तु सुखं नैव करोतीत्यपि सादरम् ॥ | ||
तत् पूर्णानन्ददेवेन कारितः प्राणिति स्फुटम् । | तत् पूर्णानन्ददेवेन कारितः प्राणिति स्फुटम् । | ||
सर्वलोकः स एवैक आनन्दयति चाखिलम् ॥ १५ ॥</div> | सर्वलोकः स एवैक आनन्दयति चाखिलम् ॥ १५ ॥</div> | ||
| Line 399: | Line 399: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S02_V17" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S02_V17"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S02_V17" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S02_V17"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S02_V17_B01" data-verse="TTB_C01_S02_V17" data-block-id="TTB_C01_S02_V17_B01">तस्माददृश्ये जैवानां गुणानामप्यसङ्गतेः । | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S02_V17_B01" data-verse="TTB_C01_S02_V17" data-block-id="TTB_C01_S02_V17_B01">तस्माददृश्ये जैवानां गुणानामप्यसङ्गतेः । | ||
अनात्म्येऽथ गुणानन्त्यादनिरुक्ते निराश्रयात् ॥ | अनात्म्येऽथ गुणानन्त्यादनिरुक्ते निराश्रयात् ॥ | ||
अनिलयनेऽभयत्वेन यदा ज्ञानेन तिष्ठति । | अनिलयनेऽभयत्वेन यदा ज्ञानेन तिष्ठति । | ||
तदाऽभयं हरिं गच्छेन्नैवाज्ञानी कथञ्चन ॥ | तदाऽभयं हरिं गच्छेन्नैवाज्ञानी कथञ्चन ॥ | ||
यदैतस्मिन् परे विष्णावुदरं जीवगत्वतः । | यदैतस्मिन् परे विष्णावुदरं जीवगत्वतः । | ||
भेदं करोति तेनैव भयमस्य महद् भवेत् ॥ | भेदं करोति तेनैव भयमस्य महद् भवेत् ॥ | ||
अ इत्युक्तः परो विष्णुरेभ्य उच्च स एव तु । | अ इत्युक्तः परो विष्णुरेभ्य उच्च स एव तु । | ||
त उदा जीवसङ्घाः स्युरुदरं तद्गतान्तरम् ॥ | त उदा जीवसङ्घाः स्युरुदरं तद्गतान्तरम् ॥ | ||
तदेव ब्रह्म भयकृद् विदुषोऽविदुषस्तथा । | तदेव ब्रह्म भयकृद् विदुषोऽविदुषस्तथा । | ||
विदुषोऽल्पभयं कुर्याद् यावन्मुक्तिं व्रजत्यसौ ॥ | विदुषोऽल्पभयं कुर्याद् यावन्मुक्तिं व्रजत्यसौ ॥ | ||
अथाभयं भवेद् ब्रह्म तस्य मुक्तस्य सर्वदा । | अथाभयं भवेद् ब्रह्म तस्य मुक्तस्य सर्वदा । | ||
तस्माद् वाय्वादयो देवा विद्वांसोऽपि विशेषतः ॥ | तस्माद् वाय्वादयो देवा विद्वांसोऽपि विशेषतः ॥ | ||
भीताः स्वकर्म कुर्वन्ति विष्णोः प्रीत्यर्थमञ्जसा । | भीताः स्वकर्म कुर्वन्ति विष्णोः प्रीत्यर्थमञ्जसा । | ||
अमन्वानस्य नुर्विष्णुः कुर्यान्नित्यं महद्भयम् ॥ | अमन्वानस्य नुर्विष्णुः कुर्यान्नित्यं महद्भयम् ॥ | ||
तमआख्यमनुत्थानम् .... .... ॥ १६ ॥</div> | तमआख्यमनुत्थानम् .... .... ॥ १६ ॥</div> | ||
| Line 419: | Line 419: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S02_V18" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S02_V18"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S02_V18" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S02_V18"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S02_V18_B01" data-verse="TTB_C01_S02_V18" data-block-id="TTB_C01_S02_V18_B01">..... विदुषां नियमेन तु । | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S02_V18_B01" data-verse="TTB_C01_S02_V18" data-block-id="TTB_C01_S02_V18_B01">..... विदुषां नियमेन तु । | ||
स्यादेव मोक्षस्तत्रापि ह्यानन्दस्य विचित्रता ॥ | स्यादेव मोक्षस्तत्रापि ह्यानन्दस्य विचित्रता ॥ | ||
यस्तु साधुगुणैर्युक्तस्तस्यैवाप्यखिला मही । | यस्तु साधुगुणैर्युक्तस्तस्यैवाप्यखिला मही । | ||
त्रेतायुगे चक्रवर्ती यदा मुक्तस्तु संसृतेः ॥ | त्रेतायुगे चक्रवर्ती यदा मुक्तस्तु संसृतेः ॥ | ||
अधीतिफलपूर्णत्वादाध्यायक इतीरितः । | अधीतिफलपूर्णत्वादाध्यायक इतीरितः । | ||
स एव विष्णुना युक्तो गच्छतीति युवा स्मृतः ॥ | स एव विष्णुना युक्तो गच्छतीति युवा स्मृतः ॥ | ||
एकानन्दस्वरूपोऽसौ मानुषो मुक्त इष्यते । | एकानन्दस्वरूपोऽसौ मानुषो मुक्त इष्यते । | ||
तस्माच्छतगुणानन्दा गन्धर्वा मानुषात्मकाः ॥ | तस्माच्छतगुणानन्दा गन्धर्वा मानुषात्मकाः ॥ | ||
मुक्ताः श्रुतिफलं प्राप्तास्ततः कामाहतास्तथा ॥ १७ ॥</div> | मुक्ताः श्रुतिफलं प्राप्तास्ततः कामाहतास्तथा ॥ १७ ॥</div> | ||
| Line 449: | Line 449: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S02_V27" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S02_V27"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S02_V27" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S02_V27"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S02_V27_B01" data-verse="TTB_C01_S02_V27" data-block-id="TTB_C01_S02_V27_B01">तेभ्यः शतगुणानन्दा देवप्रेष्यास्तु मुख्यतः । | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S02_V27_B01" data-verse="TTB_C01_S02_V27" data-block-id="TTB_C01_S02_V27_B01">तेभ्यः शतगुणानन्दा देवप्रेष्यास्तु मुख्यतः । | ||
ये ते हि देवगन्धर्वा मुक्तेभ्यस्तेभ्य एव च ॥ | ये ते हि देवगन्धर्वा मुक्तेभ्यस्तेभ्य एव च ॥ | ||
शताधिका हि पितरस्तेभ्य आजानदेवताः । | शताधिका हि पितरस्तेभ्य आजानदेवताः । | ||
अनाख्याता देवतास्तु जाता देवकुले च याः ॥ | अनाख्याता देवतास्तु जाता देवकुले च याः ॥ | ||
आजानदेवतास्ता हि ताभ्योऽग्र्याः कर्मदेवताः । | आजानदेवतास्ता हि ताभ्योऽग्र्याः कर्मदेवताः । | ||
बल्याद्या अन्तराप्राप्तदेवताः कर्मदेवताः ॥ | बल्याद्या अन्तराप्राप्तदेवताः कर्मदेवताः ॥ | ||
ताभ्यश्च तात्त्विका देवाः सृष्ट्यादौ देवतां गताः । | ताभ्यश्च तात्त्विका देवाः सृष्ट्यादौ देवतां गताः । | ||
तेभ्यो दक्षश्चेन्द्रनामा स हीन्दुं रारयत् पुरा ॥ | तेभ्यो दक्षश्चेन्द्रनामा स हीन्दुं रारयत् पुरा ॥ | ||
तस्मात् बृहस्पतिर्नाम महेन्द्रत्वात् पुरन्दरः । | तस्मात् बृहस्पतिर्नाम महेन्द्रत्वात् पुरन्दरः । | ||
तस्मात् प्रजापतिर्मुक्तो रुद्रः प्रजननेशिता ॥ | तस्मात् प्रजापतिर्मुक्तो रुद्रः प्रजननेशिता ॥ | ||
तस्माद् ब्रह्मा शतगुणो मुक्त इत्येष निर्णयः । | तस्माद् ब्रह्मा शतगुणो मुक्त इत्येष निर्णयः । | ||
यथाऽऽनन्दे तथा ज्ञाने विष्णुभक्तौ बलाधिके ॥ | यथाऽऽनन्दे तथा ज्ञाने विष्णुभक्तौ बलाधिके ॥ | ||
सर्वैर्गुणैः शतगुणाः क्रमेणोक्तेन तेऽखिलाः । | सर्वैर्गुणैः शतगुणाः क्रमेणोक्तेन तेऽखिलाः । | ||
अथवा सहस्रगुणिता अनन्तगुणितास्तथा ॥ | अथवा सहस्रगुणिता अनन्तगुणितास्तथा ॥ | ||
परिमाणे शतगुणेऽप्यानन्दस्फुटतावशात् । | परिमाणे शतगुणेऽप्यानन्दस्फुटतावशात् । | ||
यथा दीपाच्छतगुणाऽप्यग्निज्वाला न दीपवत् ॥ | यथा दीपाच्छतगुणाऽप्यग्निज्वाला न दीपवत् ॥ | ||
स्फुटीभवेद् यथैवाग्निर्बहुलोऽपि न सूर्यवत् । | स्फुटीभवेद् यथैवाग्निर्बहुलोऽपि न सूर्यवत् । | ||
यथैव सूर्याद् द्विगुणश्चन्द्रो नैव स्फुटीभवेत् ॥ | यथैव सूर्याद् द्विगुणश्चन्द्रो नैव स्फुटीभवेत् ॥ | ||
उत्तरेषामुत्तरेषां गुणा एवमतिस्फुटाः । | उत्तरेषामुत्तरेषां गुणा एवमतिस्फुटाः । | ||
प्रतिबिम्बा यतः पूर्वे ब्रह्मान्तानां नरादयः ॥ | प्रतिबिम्बा यतः पूर्वे ब्रह्मान्तानां नरादयः ॥ | ||
अतोऽस्पष्टस्वरूपास्ते स्फुटरूपास्तथोत्तराः ॥ १८-२६ ॥</div> | अतोऽस्पष्टस्वरूपास्ते स्फुटरूपास्तथोत्तराः ॥ १८-२६ ॥</div> | ||
| Line 483: | Line 483: | ||
=== भुगुवल्ली === | === भुगुवल्ली === | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S03_V01" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S03_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S03_V01" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S03_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S03_V01_B01" data-verse="TTB_C01_S03_V01" data-block-id="TTB_C01_S03_V01_B01">यत्प्रसादात् स्वरूपाप्तिर्ब्रह्मादीनां समन्ततः । | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S03_V01_B01" data-verse="TTB_C01_S03_V01" data-block-id="TTB_C01_S03_V01_B01">यत्प्रसादात् स्वरूपाप्तिर्ब्रह्मादीनां समन्ततः । | ||
स विष्णुः सर्वजीवेषु नृषु देवेषु च स्थितः । | स विष्णुः सर्वजीवेषु नृषु देवेषु च स्थितः । | ||
एक एव महायोगी निर्विशेषोऽखिलैर्गुणैः ॥ | एक एव महायोगी निर्विशेषोऽखिलैर्गुणैः ॥ | ||
सर्वोत्तमः स पूर्णश्च तमेवं वेद यः पुमान् । | सर्वोत्तमः स पूर्णश्च तमेवं वेद यः पुमान् । | ||
जीवांश्च तारतम्यस्थान् स गच्छेत् पञ्चरूपिणम् ॥ | जीवांश्च तारतम्यस्थान् स गच्छेत् पञ्चरूपिणम् ॥ | ||
विष्णुं न पुण्यपापे च तस्यानिष्टे कदाचन । | विष्णुं न पुण्यपापे च तस्यानिष्टे कदाचन । | ||
प्रियाप्रियेषु तज्ज्ञानी ह्यास्तृणोति यतो नृषु ॥ | प्रियाप्रियेषु तज्ज्ञानी ह्यास्तृणोति यतो नृषु ॥ | ||
अगोचरं वाङ्मनसोरानन्त्यात् पुरुषोत्तमम् । | अगोचरं वाङ्मनसोरानन्त्यात् पुरुषोत्तमम् । | ||
ज्ञात्वा मुक्तस्य भीर्नैव कुतश्चन भविष्यति ॥ | ज्ञात्वा मुक्तस्य भीर्नैव कुतश्चन भविष्यति ॥ | ||
इत्यादि यजुःसंहितायाम् ।</div> | इत्यादि यजुःसंहितायाम् ।</div> | ||
| Line 500: | Line 500: | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S03_V01_B01" data-verse="TTB_C01_S03_V01" data-block-id="TTB_C01_S03_V01_B01">न च रमन्त्यहो असदुपासनयाऽऽत्महनः इति च भागवते ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S03_V01_B01" data-verse="TTB_C01_S03_V01" data-block-id="TTB_C01_S03_V01_B01">न च रमन्त्यहो असदुपासनयाऽऽत्महनः इति च भागवते ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S03_V01_B01" data-verse="TTB_C01_S03_V01" data-block-id="TTB_C01_S03_V01_B01">.नाविद्यमानं ब्रुवते वेदा ध्यातुं न वैदिकाः । | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S03_V01_B01" data-verse="TTB_C01_S03_V01" data-block-id="TTB_C01_S03_V01_B01">.नाविद्यमानं ब्रुवते वेदा ध्यातुं न वैदिकाः । | ||
अविद्यमानं ध्यायन्तो यान्ति सर्वेऽधरं तमः ॥ | अविद्यमानं ध्यायन्तो यान्ति सर्वेऽधरं तमः ॥ | ||
तस्मात् सत्यार्थतां ब्रूयात् वेदानामपि सर्वशः । | तस्मात् सत्यार्थतां ब्रूयात् वेदानामपि सर्वशः । | ||
य एवं वेद स ज्ञानी ज्ञानवान् नान्यथा भवेत् ॥ | य एवं वेद स ज्ञानी ज्ञानवान् नान्यथा भवेत् ॥ | ||
इति वेदार्थविवेके ।</div> | इति वेदार्थविवेके ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S03_V01_B01" data-verse="TTB_C01_S03_V01" data-block-id="TTB_C01_S03_V01_B01">. स यश्चायं पुरुषे यश्चासावादित्ये इत्यधिकरणत्वेन भेद एव जीवस्य परमादुक्तः । एतस्मिन्नदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रामति सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता एतमानन्दमयमात्मानमुसङ्क्रम्य । इमान् लोकान् कामान्नी कामरूप्यनुसञ्चरन् इत्यादिना मुक्तस्यापि भेद एवाभ्यस्यते । अथ सोऽभयं गतो भवति इति मुक्तिप्रस्तावात् । सैषानन्दस्य मीमांसा इति मुक्तानन्दो मीमांस्यते । श्रोत्रियस्य चाकामाहतस्येति सर्वत्र विशेषणाच्च । न ह्यमुक्तस्याकामहतत्वं मुख्यं भवति । न च मुख्या श्रोत्रियता ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S03_V01_B01" data-verse="TTB_C01_S03_V01" data-block-id="TTB_C01_S03_V01_B01">. स यश्चायं पुरुषे यश्चासावादित्ये इत्यधिकरणत्वेन भेद एव जीवस्य परमादुक्तः । एतस्मिन्नदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रामति सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता एतमानन्दमयमात्मानमुसङ्क्रम्य । इमान् लोकान् कामान्नी कामरूप्यनुसञ्चरन् इत्यादिना मुक्तस्यापि भेद एवाभ्यस्यते । अथ सोऽभयं गतो भवति इति मुक्तिप्रस्तावात् । सैषानन्दस्य मीमांसा इति मुक्तानन्दो मीमांस्यते । श्रोत्रियस्य चाकामाहतस्येति सर्वत्र विशेषणाच्च । न ह्यमुक्तस्याकामहतत्वं मुख्यं भवति । न च मुख्या श्रोत्रियता ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S03_V01_B01" data-verse="TTB_C01_S03_V01" data-block-id="TTB_C01_S03_V01_B01">यस्य श्रुतिफलं पूर्णं स श्रोत्रिय उदाहृतः । | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S03_V01_B01" data-verse="TTB_C01_S03_V01" data-block-id="TTB_C01_S03_V01_B01">यस्य श्रुतिफलं पूर्णं स श्रोत्रिय उदाहृतः । | ||
स हि मुक्तोऽकामहतः स हि कामैर्न हन्यते ॥ | स हि मुक्तोऽकामहतः स हि कामैर्न हन्यते ॥ | ||
यस्य कामास्तु सत्याः स्युस्सहि कामैर्न हन्यते । | यस्य कामास्तु सत्याः स्युस्सहि कामैर्न हन्यते । | ||
न ह्यकामः क्वचित् कश्चित् दृश्यते श्रूयतेऽपि च ॥ इति ब्रह्माण्डे ।</div> | न ह्यकामः क्वचित् कश्चित् दृश्यते श्रूयतेऽपि च ॥ इति ब्रह्माण्डे ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S03_V01_B01" data-verse="TTB_C01_S03_V01" data-block-id="TTB_C01_S03_V01_B01">.न च देवपदाकामस्य सकाशादिन्द्रपदाकामस्य शतगुणानन्दो दृश्यते सति च प्राजापत्यादिकामे । न च मानुषाः प्रायस्तदिच्छवः । चक्रवर्तिनस्तु युवशब्देनैव मुक्तत्वमुक्तम् । तस्मान्मुक्तविषयेयं मीमांसा । यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि स्थिताः इत्यत्राप्यन्तःकरणस्थानामेव कामानां विमोक्ष उक्तः । न तु स्वरूपभूतानाम् । यं यमन्तमभिकामो भवति सोऽस्य सङ्कल्पादेव भवति इति मुक्तानामपि स्वरूपभूतः कामः प्रतीयते ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S03_V01_B01" data-verse="TTB_C01_S03_V01" data-block-id="TTB_C01_S03_V01_B01">.न च देवपदाकामस्य सकाशादिन्द्रपदाकामस्य शतगुणानन्दो दृश्यते सति च प्राजापत्यादिकामे । न च मानुषाः प्रायस्तदिच्छवः । चक्रवर्तिनस्तु युवशब्देनैव मुक्तत्वमुक्तम् । तस्मान्मुक्तविषयेयं मीमांसा । यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि स्थिताः इत्यत्राप्यन्तःकरणस्थानामेव कामानां विमोक्ष उक्तः । न तु स्वरूपभूतानाम् । यं यमन्तमभिकामो भवति सोऽस्य सङ्कल्पादेव भवति इति मुक्तानामपि स्वरूपभूतः कामः प्रतीयते ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S03_V01_B01" data-verse="TTB_C01_S03_V01" data-block-id="TTB_C01_S03_V01_B01">कामाः सङ्कल्प आनन्दो मुक्तानां तारतम्यतः । | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S03_V01_B01" data-verse="TTB_C01_S03_V01" data-block-id="TTB_C01_S03_V01_B01">कामाः सङ्कल्प आनन्दो मुक्तानां तारतम्यतः । | ||
स्वरूपभूतास्ते सर्वे निर्दोषा गुणरूपकाः ॥ इति पाद्मे ।</div> | स्वरूपभूतास्ते सर्वे निर्दोषा गुणरूपकाः ॥ इति पाद्मे ।</div> | ||
| Line 522: | Line 522: | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S03_V01_B01" data-verse="TTB_C01_S03_V01" data-block-id="TTB_C01_S03_V01_B01">न च भेददर्शनमसुकरम् । स्वरूपत्वात् भेदस्य । सर्वव्यावृत्तं हि सर्वस्य स्वरूपं सर्वैरनुभूयते । अन्यथाऽहं वा दृष्टोऽन्यो वा दृष्ट इत्यपि संशयः स्यात् । न च पश्चात् भेदो ज्ञायत इत्यत्र किञ्चिन्मानम् । न हि दृष्टवस्तुनः पुरुषस्य तस्य वस्त्वन्तराद् भेदे संशयः क्वचिद् दृष्टः । न च सर्वतो व्यावृत्यनुभवे सर्वज्ञताऽपेक्षितेति दोषः । सामान्यतः सर्वस्य सर्वैरपि ज्ञातत्वात् । यावत्तु सर्वतो भेदो विशेषतो न ज्ञायते तावत् स्वरूपमेव विशेषतो न ज्ञातम् । न हि ज्ञाताद्वस्तुनोऽव्यावृत्तिः केनचित् शङ्क्यते । यदा तु संशीयते तदापि कुतश्चिद् व्यावृत्तमेव ज्ञायते । न हि सर्वमिदं भवति वा न वेति कस्यचित् संशयः । अतो व्यावृत्तिरेव स्वरूपम् । अस्य भेद इति विशेष्यत्वमस्य स्वरूपमितिवत् । यथाऽस्तीति वर्तमानः कालो वस्तुना सहैवानुभूयते एवमन्यस्मात् व्यावृत्तमित्यत्रान्यदपि सामान्यतः सहैवानुभूयते । न ह्यस्तीति वर्तमानकालापेक्षयानुभूयत इत्येतावता विद्यमानता नाम वस्तुनोऽन्या । सदित्यपि शत्रन्तत्वात् कालसम्बन्ध्येवाऽनुभूयते तिष्ठन्नितिवत् । एवमन्यस्मात् व्यावृत्तमित्यन्येन सह प्रतीयमानमपि न स्वरूपादन्यत् । अस्माद् व्यावृत्तिरन्यस्य स्वरूपमन्यस्माद् व्यावृत्तिरस्य स्वरूपमिति नैकस्वरूपता । ज्ञानानन्दादिवत् स्वरूपत्वेऽपि व्यवहारविशेषो भवति । न च स्वरूपत्वेन भेदस्याभावो भवति । ज्ञानान्दादिवदेव । अन्यप्रतियोगिकत्वाद् भेदस्य न स्वस्मादपि भवति ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S03_V01_B01" data-verse="TTB_C01_S03_V01" data-block-id="TTB_C01_S03_V01_B01">न च भेददर्शनमसुकरम् । स्वरूपत्वात् भेदस्य । सर्वव्यावृत्तं हि सर्वस्य स्वरूपं सर्वैरनुभूयते । अन्यथाऽहं वा दृष्टोऽन्यो वा दृष्ट इत्यपि संशयः स्यात् । न च पश्चात् भेदो ज्ञायत इत्यत्र किञ्चिन्मानम् । न हि दृष्टवस्तुनः पुरुषस्य तस्य वस्त्वन्तराद् भेदे संशयः क्वचिद् दृष्टः । न च सर्वतो व्यावृत्यनुभवे सर्वज्ञताऽपेक्षितेति दोषः । सामान्यतः सर्वस्य सर्वैरपि ज्ञातत्वात् । यावत्तु सर्वतो भेदो विशेषतो न ज्ञायते तावत् स्वरूपमेव विशेषतो न ज्ञातम् । न हि ज्ञाताद्वस्तुनोऽव्यावृत्तिः केनचित् शङ्क्यते । यदा तु संशीयते तदापि कुतश्चिद् व्यावृत्तमेव ज्ञायते । न हि सर्वमिदं भवति वा न वेति कस्यचित् संशयः । अतो व्यावृत्तिरेव स्वरूपम् । अस्य भेद इति विशेष्यत्वमस्य स्वरूपमितिवत् । यथाऽस्तीति वर्तमानः कालो वस्तुना सहैवानुभूयते एवमन्यस्मात् व्यावृत्तमित्यत्रान्यदपि सामान्यतः सहैवानुभूयते । न ह्यस्तीति वर्तमानकालापेक्षयानुभूयत इत्येतावता विद्यमानता नाम वस्तुनोऽन्या । सदित्यपि शत्रन्तत्वात् कालसम्बन्ध्येवाऽनुभूयते तिष्ठन्नितिवत् । एवमन्यस्मात् व्यावृत्तमित्यन्येन सह प्रतीयमानमपि न स्वरूपादन्यत् । अस्माद् व्यावृत्तिरन्यस्य स्वरूपमन्यस्माद् व्यावृत्तिरस्य स्वरूपमिति नैकस्वरूपता । ज्ञानानन्दादिवत् स्वरूपत्वेऽपि व्यवहारविशेषो भवति । न च स्वरूपत्वेन भेदस्याभावो भवति । ज्ञानान्दादिवदेव । अन्यप्रतियोगिकत्वाद् भेदस्य न स्वस्मादपि भवति ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S03_V01_B01" data-verse="TTB_C01_S03_V01" data-block-id="TTB_C01_S03_V01_B01">भेदस्तु सर्ववस्तूनां स्वरूपं नैजमव्ययम् । | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S03_V01_B01" data-verse="TTB_C01_S03_V01" data-block-id="TTB_C01_S03_V01_B01">भेदस्तु सर्ववस्तूनां स्वरूपं नैजमव्ययम् । | ||
नष्टानामपि वस्तूनां भेदो नैव विनश्यति ॥ | नष्टानामपि वस्तूनां भेदो नैव विनश्यति ॥ | ||
अवस्तुनोऽपि रूपं स्वं भेद एव न चान्यथा । | अवस्तुनोऽपि रूपं स्वं भेद एव न चान्यथा । | ||
विशेषरूपनाशेन भेदमात्रावसायिता ॥ | विशेषरूपनाशेन भेदमात्रावसायिता ॥ | ||
नाश इत्युच्यते सद्भिर्भेदो न हि विनश्यति । | नाश इत्युच्यते सद्भिर्भेदो न हि विनश्यति । | ||
इत्याहुः केचिदज्ञानात् तत्राहुः सूक्ष्मदर्शिनः ॥ | इत्याहुः केचिदज्ञानात् तत्राहुः सूक्ष्मदर्शिनः ॥ | ||
सत्यं भेदस्तु वस्तूनां स्वरूपं नात्र संशयः । | सत्यं भेदस्तु वस्तूनां स्वरूपं नात्र संशयः । | ||
तस्माद् वस्तुविनाशे तु तद्भेदो नास्ति कुत्रचित् ॥ | तस्माद् वस्तुविनाशे तु तद्भेदो नास्ति कुत्रचित् ॥ | ||
अविनष्टस्य तस्मात्तु भेदोऽस्त्येव स्वरूपतः । | अविनष्टस्य तस्मात्तु भेदोऽस्त्येव स्वरूपतः । | ||
एवम्भावादभावस्य न भेदो भावरूपवान् ॥ | एवम्भावादभावस्य न भेदो भावरूपवान् ॥ | ||
अभावाद् भावरूपस्य स्वरूपं भाव इष्यते । | अभावाद् भावरूपस्य स्वरूपं भाव इष्यते । | ||
नष्टभेदोऽप्यभावात्मा विद्यते च विनाशतः ॥ | नष्टभेदोऽप्यभावात्मा विद्यते च विनाशतः ॥ | ||
स्वरूपत्वात्तु भेदस्य भेदे शङ्का न कस्यचित् । | स्वरूपत्वात्तु भेदस्य भेदे शङ्का न कस्यचित् । | ||
सर्वं सामान्यतो यस्मात् सर्वैरप्यनुभूयते ॥ | सर्वं सामान्यतो यस्मात् सर्वैरप्यनुभूयते ॥ | ||
तस्माद् व्यावृत्तता सर्वैः सर्वस्मादनुभूयते । | तस्माद् व्यावृत्तता सर्वैः सर्वस्मादनुभूयते । | ||
प्रतियोगिता त्वभावस्याप्यस्त्यभावतया स्फुटम् ॥ | प्रतियोगिता त्वभावस्याप्यस्त्यभावतया स्फुटम् ॥ | ||
न ह्यभावोऽप्यधर्मा स्यान्न तु स्याद् भावधर्मयुक् । | न ह्यभावोऽप्यधर्मा स्यान्न तु स्याद् भावधर्मयुक् । | ||
अभावस्यास्तिता नाम स्यादेवाभावरूपिणी ॥ | अभावस्यास्तिता नाम स्यादेवाभावरूपिणी ॥ | ||
अभावतापि सैव स्यान्न तु स्याद् भावरूपिणी । | अभावतापि सैव स्यान्न तु स्याद् भावरूपिणी । | ||
अतः स सर्वव्यावृत्तस्वरूपो भगवान् परः ॥ | अतः स सर्वव्यावृत्तस्वरूपो भगवान् परः ॥ | ||
येन ज्ञातः स तु ज्ञानी मुच्यते नात्र संशयः ॥ | येन ज्ञातः स तु ज्ञानी मुच्यते नात्र संशयः ॥ | ||
इति तत्त्वनिर्णये ॥</div> | इति तत्त्वनिर्णये ॥</div> | ||
| Line 563: | Line 563: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S03_V09" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S03_V09"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S03_V09" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S03_V09"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S03_V09_B01" data-verse="TTB_C01_S03_V09" data-block-id="TTB_C01_S03_V09_B01">चक्षुः स चष्टे यद् विष्णुः श्रोत्रं श्रोतृत्वतो विभुः । | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S03_V09_B01" data-verse="TTB_C01_S03_V09" data-block-id="TTB_C01_S03_V09_B01">चक्षुः स चष्टे यद् विष्णुः श्रोत्रं श्रोतृत्वतो विभुः । | ||
वाक् च वक्तृत्वतो नित्यं मनो मन्तृत्वतस्तथा ॥ | वाक् च वक्तृत्वतो नित्यं मनो मन्तृत्वतस्तथा ॥ | ||
तपो ज्ञानस्वरूपत्वाद् विज्ञानं तु विवेचनात् । | तपो ज्ञानस्वरूपत्वाद् विज्ञानं तु विवेचनात् । | ||
ज्ञानानुसन्धानरूपतपसा तं जनार्दनम् ॥ | ज्ञानानुसन्धानरूपतपसा तं जनार्दनम् ॥ | ||
क्रमाद् भृगुर्व्यजानात् तमन्नादिबहुरूपिणम् । | क्रमाद् भृगुर्व्यजानात् तमन्नादिबहुरूपिणम् । | ||
एवं विजानंस्तं विष्णुं तस्मिंस्तु प्रतितिष्ठति ॥ | एवं विजानंस्तं विष्णुं तस्मिंस्तु प्रतितिष्ठति ॥ | ||
मुक्तो भूत्वाऽन्नवांश्च स्यादन्नादश्च सदैव तु । | मुक्तो भूत्वाऽन्नवांश्च स्यादन्नादश्च सदैव तु । | ||
अन्ननामा तु भगवान् विद्वांस्तमुपजीवति ॥ | अन्ननामा तु भगवान् विद्वांस्तमुपजीवति ॥ | ||
तद्वांश्च तेन गुप्तत्वात् .... ॥ १८ ॥</div> | तद्वांश्च तेन गुप्तत्वात् .... ॥ १८ ॥</div> | ||
| Line 581: | Line 581: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S03_V12" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S03_V12"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S03_V12" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S03_V12"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S03_V12_B01" data-verse="TTB_C01_S03_V12" data-block-id="TTB_C01_S03_V12_B01">..... विद्यार्थे वसतीच्छया । | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S03_V12_B01" data-verse="TTB_C01_S03_V12" data-block-id="TTB_C01_S03_V12_B01">..... विद्यार्थे वसतीच्छया । | ||
आगतं नेति न ब्रूयात् तदेतद् विदुषो व्रतम् ॥ | आगतं नेति न ब्रूयात् तदेतद् विदुषो व्रतम् ॥ | ||
स विष्णुः पृथिवीनामा पृथुत्वात् प्राणनामकः । | स विष्णुः पृथिवीनामा पृथुत्वात् प्राणनामकः । | ||
प्रकृष्टानन्दबलत आकाशः सर्ववेत्तृतः ॥ | प्रकृष्टानन्दबलत आकाशः सर्ववेत्तृतः ॥ | ||
शराख्यदेहिनश्चैव शरीरं प्रेरणात् स्मृतः । | शराख्यदेहिनश्चैव शरीरं प्रेरणात् स्मृतः । | ||
एतैश्चतुभिर्भगवान् रूपैश्च चतुरात्मभिः ॥ | एतैश्चतुभिर्भगवान् रूपैश्च चतुरात्मभिः ॥ | ||
भोग्यभोक्तृस्वरूपेण तिष्ठति क्रीडया स्वयम् । | भोग्यभोक्तृस्वरूपेण तिष्ठति क्रीडया स्वयम् । | ||
न च भोग्यत्वमात्रेण हीनत्वं तस्य कुत्रचित् ॥ | न च भोग्यत्वमात्रेण हीनत्वं तस्य कुत्रचित् ॥ | ||
न हि भार्योपभोग्यस्तु भर्ता हीनत्वमाप्नुयात् । | न हि भार्योपभोग्यस्तु भर्ता हीनत्वमाप्नुयात् । | ||
एवं स भगवान् विष्णुरविशेषोऽखिलेष्वपि ॥ | एवं स भगवान् विष्णुरविशेषोऽखिलेष्वपि ॥ | ||
रूपेषु क्रीडते नित्यं भोक्ता भोग्य इतीच्छया । | रूपेषु क्रीडते नित्यं भोक्ता भोग्य इतीच्छया । | ||
अन्नाख्यं तं नैव निन्द्यात् बहु मन्येत तं सदा ॥ | अन्नाख्यं तं नैव निन्द्यात् बहु मन्येत तं सदा ॥ | ||
इति व्रतद्वयं ह्येतद् भाव्यं यदि सुखे स्पृहा । | इति व्रतद्वयं ह्येतद् भाव्यं यदि सुखे स्पृहा । | ||
येन केनापि विधिना बह्वित्येव जनार्दनम् ॥ | येन केनापि विधिना बह्वित्येव जनार्दनम् ॥ | ||
मत्वैव प्राप्नुयान्नित्यं मनोवाक्कायवृत्तिभिः । | मत्वैव प्राप्नुयान्नित्यं मनोवाक्कायवृत्तिभिः । | ||
य एवं समुपासीत तस्यान्नाख्यो हरिः स्वयम् ॥ | य एवं समुपासीत तस्यान्नाख्यो हरिः स्वयम् ॥ | ||
सिद्ध इत्येव हि प्राहुर्विद्वांसः परिनिष्ठिताः । | सिद्ध इत्येव हि प्राहुर्विद्वांसः परिनिष्ठिताः । | ||
यस्य तद् ब्रह्म संसिद्धं पूर्वं तेनाप्यतेऽग्रतः ॥ | यस्य तद् ब्रह्म संसिद्धं पूर्वं तेनाप्यतेऽग्रतः ॥ | ||
मध्ये वयसि चेत् सिद्धं मुक्तो मध्यं प्रपश्यति । | मध्ये वयसि चेत् सिद्धं मुक्तो मध्यं प्रपश्यति । | ||
वार्धके चेद् विजानाति मुक्तः पादौ प्रपश्यति ॥ | वार्धके चेद् विजानाति मुक्तः पादौ प्रपश्यति ॥ | ||
तेजोमण्डलमेवान्यत् अङ्गं विष्णोः प्रपश्यति । | तेजोमण्डलमेवान्यत् अङ्गं विष्णोः प्रपश्यति । | ||
पूर्वे वयसि बोद्धव्यमामुखात् सर्वदृष्टये ॥ ११ ॥</div> | पूर्वे वयसि बोद्धव्यमामुखात् सर्वदृष्टये ॥ ११ ॥</div> | ||
| Line 608: | Line 608: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S03_V13" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S03_V13"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S03_V13" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S03_V13"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S03_V13_B01" data-verse="TTB_C01_S03_V13" data-block-id="TTB_C01_S03_V13_B01">क्षेमकृत्वात् क्षेमनामा वाचिस्थः स परो हरिः । | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S03_V13_B01" data-verse="TTB_C01_S03_V13" data-block-id="TTB_C01_S03_V13_B01">क्षेमकृत्वात् क्षेमनामा वाचिस्थः स परो हरिः । | ||
योगनामा तथा प्राणे सर्वकामनियोजनात् ॥ | योगनामा तथा प्राणे सर्वकामनियोजनात् ॥ | ||
क्षेमनामा क्षेमकृत्त्वादपानेऽपि हरिः स्वयम् । | क्षेमनामा क्षेमकृत्त्वादपानेऽपि हरिः स्वयम् । | ||
कर्मनामा हस्तगतः कर्मकृत्त्वाज्जनार्दनः ॥ | कर्मनामा हस्तगतः कर्मकृत्त्वाज्जनार्दनः ॥ | ||
गतिदत्वात् गतिर्नाम पादस्थः पुरुषोत्तमः । | गतिदत्वात् गतिर्नाम पादस्थः पुरुषोत्तमः । | ||
विसर्गकृद् विमुक्त्याख्यः पायुस्थः परमो विभुः ॥ | विसर्गकृद् विमुक्त्याख्यः पायुस्थः परमो विभुः ॥ | ||
अध्यात्मस्थ इति प्रोक्तोऽथाधिदैवगतं शृणु । | अध्यात्मस्थ इति प्रोक्तोऽथाधिदैवगतं शृणु । | ||
पर्जन्ये तृप्तिनामासौ तृप्तिदत्वाज्जनार्दनः ॥ | पर्जन्ये तृप्तिनामासौ तृप्तिदत्वाज्जनार्दनः ॥ | ||
वायौ तु बलनामा च बलदत्वात् सदैव हि । | वायौ तु बलनामा च बलदत्वात् सदैव हि । | ||
यशःप्रदत्वात् दक्षे तु यशः पश्वभिमानिनि ॥ | यशःप्रदत्वात् दक्षे तु यशः पश्वभिमानिनि ॥ | ||
नक्षत्रेषु ज्योतिराख्यो ज्योतिर्दातृत्वतो हरिः । | नक्षत्रेषु ज्योतिराख्यो ज्योतिर्दातृत्वतो हरिः । | ||
उपस्थमानिनि शिवे प्रजात्यानन्दसन्ततेः ॥ | उपस्थमानिनि शिवे प्रजात्यानन्दसन्ततेः ॥ | ||
दातृत्वात् तत्तदाख्योऽसौ सन्ततिस्त्वमृतं स्मृतम् । | दातृत्वात् तत्तदाख्योऽसौ सन्ततिस्त्वमृतं स्मृतम् । | ||
सर्वः सर्वप्रदत्वात् तु प्रकृतौ पुरुषोत्तमः ॥ १२ ॥</div> | सर्वः सर्वप्रदत्वात् तु प्रकृतौ पुरुषोत्तमः ॥ १२ ॥</div> | ||
| Line 627: | Line 627: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S03_V14" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S03_V14"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S03_V14" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S03_V14"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S03_V14_B01" data-verse="TTB_C01_S03_V14" data-block-id="TTB_C01_S03_V14_B01">स प्रतिष्ठा स्थापकत्वात् मनो मान्यत्वतो हरिः । | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S03_V14_B01" data-verse="TTB_C01_S03_V14" data-block-id="TTB_C01_S03_V14_B01">स प्रतिष्ठा स्थापकत्वात् मनो मान्यत्वतो हरिः । | ||
नमो नम्यत्वतो नित्यं महश्चापि महत्त्वतः ॥ | नमो नम्यत्वतो नित्यं महश्चापि महत्त्वतः ॥ | ||
विरिञ्चमारकश्चासौ ब्रह्म पूर्णगुणत्वतः ॥ १३ ॥</div> | विरिञ्चमारकश्चासौ ब्रह्म पूर्णगुणत्वतः ॥ १३ ॥</div> | ||
| Line 645: | Line 645: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S03_V16" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S03_V16"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-TTB_C01_S03_V16" data-block-id="bhashya-TTB_C01_S03_V16"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S03_V16_B01" data-verse="TTB_C01_S03_V16" data-block-id="TTB_C01_S03_V16_B01">वेदैनं तत्त्वतो ब्रह्मा स एनं पञ्चरूपिणम् ॥ | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S03_V16_B01" data-verse="TTB_C01_S03_V16" data-block-id="TTB_C01_S03_V16_B01">वेदैनं तत्त्वतो ब्रह्मा स एनं पञ्चरूपिणम् ॥ | ||
प्राप्य गायति मुक्तः सन्नन्ननामाऽस्मि भोग्यतः । | प्राप्य गायति मुक्तः सन्नन्ननामाऽस्मि भोग्यतः । | ||
यथेष्टमन्नभोक्ता च कीर्तिकर्ता हरेस्तथा ॥ | यथेष्टमन्नभोक्ता च कीर्तिकर्ता हरेस्तथा ॥ | ||
ऋतरूपस्य विष्णोस्तु पुत्रः प्रथमजो ह्यहम् । | ऋतरूपस्य विष्णोस्तु पुत्रः प्रथमजो ह्यहम् । | ||
देवेभ्यः पूर्वजश्चाहं मुक्तानामाश्रयः सदा ॥ | देवेभ्यः पूर्वजश्चाहं मुक्तानामाश्रयः सदा ॥ | ||
यो ददाति च मां सम्यग् विष्णुतत्त्वप्रकाशकः । | यो ददाति च मां सम्यग् विष्णुतत्त्वप्रकाशकः । | ||
स इत्थमेव मां याति विष्णोरन्नमहं सदा ॥ | स इत्थमेव मां याति विष्णोरन्नमहं सदा ॥ | ||
ममान्नं सर्वजीवास्तु भोग्या मम यतः सदा । | ममान्नं सर्वजीवास्तु भोग्या मम यतः सदा । | ||
सर्वमभ्यभवं चाहं गुणैः सर्वैश्च नित्यकैः ॥ | सर्वमभ्यभवं चाहं गुणैः सर्वैश्च नित्यकैः ॥ | ||
सुवर्णो भगवान् विष्णुर्ज्योतिः स मम (रे)रोचकः । | सुवर्णो भगवान् विष्णुर्ज्योतिः स मम (रे)रोचकः । | ||
योऽहमेवंविदभवं तस्य मे माधवः पतिः ॥ | योऽहमेवंविदभवं तस्य मे माधवः पतिः ॥ | ||
इति ब्रह्मा गायमानो मुक्तश्चरति सर्वदा ॥ | इति ब्रह्मा गायमानो मुक्तश्चरति सर्वदा ॥ | ||
इति यजुःसंहितायाम् ॥</div> | इति यजुःसंहितायाम् ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S03_V16_B01" data-verse="TTB_C01_S03_V16" data-block-id="TTB_C01_S03_V16_B01">अन्नं भगवन्तं न परिचक्षीत । न निराकुर्यात् । तद्गुणांस्तत्कर्माणि वा कुत्रापि बहु कुर्वीत । बहुगुणत्वेन प्रतिपादयेत् भगवन्तम् । यया कया च विधया बह्वन्नं प्राप्नुयात् । अतिप्रयत्नेनापि विहितप्रकारेण बहुतरां भगवद्विद्यां प्राप्नुयात् ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S03_V16_B01" data-verse="TTB_C01_S03_V16" data-block-id="TTB_C01_S03_V16_B01">अन्नं भगवन्तं न परिचक्षीत । न निराकुर्यात् । तद्गुणांस्तत्कर्माणि वा कुत्रापि बहु कुर्वीत । बहुगुणत्वेन प्रतिपादयेत् भगवन्तम् । यया कया च विधया बह्वन्नं प्राप्नुयात् । अतिप्रयत्नेनापि विहितप्रकारेण बहुतरां भगवद्विद्यां प्राप्नुयात् ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S03_V16_B01" data-verse="TTB_C01_S03_V16" data-block-id="TTB_C01_S03_V16_B01">प्रजापतिः प्रथमजा ऋतस्यात्मनाऽऽत्मानमभिसम्बभूव । | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S03_V16_B01" data-verse="TTB_C01_S03_V16" data-block-id="TTB_C01_S03_V16_B01">प्रजापतिः प्रथमजा ऋतस्यात्मनाऽऽत्मानमभिसम्बभूव । | ||
प्रजापते न त्वदेतान्यन्यो विश्वा जातानि परि ता बभूव इत्यादिना विरिञ्चस्यैवैतद् गानम् । अन्यो न परि बभूवेति निषेधात् ।</div> | प्रजापते न त्वदेतान्यन्यो विश्वा जातानि परि ता बभूव इत्यादिना विरिञ्चस्यैवैतद् गानम् । अन्यो न परि बभूवेति निषेधात् ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S03_V16_B01" data-verse="TTB_C01_S03_V16" data-block-id="TTB_C01_S03_V16_B01">विद्युद्वन्मानुषा विद्युः सूर्यमण्डलवत् सुराः । | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S03_V16_B01" data-verse="TTB_C01_S03_V16" data-block-id="TTB_C01_S03_V16_B01">विद्युद्वन्मानुषा विद्युः सूर्यमण्डलवत् सुराः । | ||
प्रतिबिम्बवच्च गिरिशो ब्रह्मैनं पश्यति स्फुटम् ॥ | प्रतिबिम्बवच्च गिरिशो ब्रह्मैनं पश्यति स्फुटम् ॥ | ||
ब्रह्मा हि स्थिरचिद्रूपो बहुलात्मा विशेषतः । | ब्रह्मा हि स्थिरचिद्रूपो बहुलात्मा विशेषतः । | ||
अन्ये क्रमादबहुलास्तथा चञ्चलचेतसः ॥ | अन्ये क्रमादबहुलास्तथा चञ्चलचेतसः ॥ | ||
तस्मात् सम्यङ् न पश्यन्ति हरिं ब्रह्मा तु पश्यति ॥ | तस्मात् सम्यङ् न पश्यन्ति हरिं ब्रह्मा तु पश्यति ॥ | ||
इति हरिवंशवचनाच्च ब्रह्मैवैनं सम्यग् वेद ।</div> | इति हरिवंशवचनाच्च ब्रह्मैवैनं सम्यग् वेद ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S03_V16_B01" data-verse="TTB_C01_S03_V16" data-block-id="TTB_C01_S03_V16_B01">यस्योच्चोथ समो वा कश्चिन्नैवास्त्यनन्तसच्छक्तेः । | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S03_V16_B01" data-verse="TTB_C01_S03_V16" data-block-id="TTB_C01_S03_V16_B01">यस्योच्चोथ समो वा कश्चिन्नैवास्त्यनन्तसच्छक्तेः । | ||
तं वन्दे परमेशं प्रेयांसं प्रेयसश्च मे विष्णुम् ॥</div> | तं वन्दे परमेशं प्रेयांसं प्रेयसश्च मे विष्णुम् ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S03_V16_B01" data-verse="TTB_C01_S03_V16" data-block-id="TTB_C01_S03_V16_B01">यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं बट् तद्दर्शतमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् । | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S03_V16_B01" data-verse="TTB_C01_S03_V16" data-block-id="TTB_C01_S03_V16_B01">यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं बट् तद्दर्शतमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् । | ||
वायो रामवचोनयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं वपुः मध्वो यत्तु तृतीयकं कृतमिदं भाष्यं हि तेन प्रभौ ॥</div> | वायो रामवचोनयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं वपुः मध्वो यत्तु तृतीयकं कृतमिदं भाष्यं हि तेन प्रभौ ॥</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S03_V16_B01" data-verse="TTB_C01_S03_V16" data-block-id="TTB_C01_S03_V16_B01">हनुशब्दो ज्ञानवाची हनूमान् मतिशब्दितः । | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S03_V16_B01" data-verse="TTB_C01_S03_V16" data-block-id="TTB_C01_S03_V16_B01">हनुशब्दो ज्ञानवाची हनूमान् मतिशब्दितः । | ||
रामस्य स्वृतरूपस्य वाचस्तेनानयन्त हि ॥ | रामस्य स्वृतरूपस्य वाचस्तेनानयन्त हि ॥ | ||
भृतमो भीम इत्युक्तो वाचो मा मातरः स्मृताः । | भृतमो भीम इत्युक्तो वाचो मा मातरः स्मृताः । | ||
ऋगाद्याः इतिहासश्च पुराणं पञ्चरात्रकम् ॥ | ऋगाद्याः इतिहासश्च पुराणं पञ्चरात्रकम् ॥ | ||
प्रोक्ताः सप्त शिवास्तत्र शयो भीमस्ततः स्मृतः । | प्रोक्ताः सप्त शिवास्तत्र शयो भीमस्ततः स्मृतः । | ||
मध्वित्यानन्द उद्दिष्टो वेति तीर्थमुदाहृतम् ॥ | मध्वित्यानन्द उद्दिष्टो वेति तीर्थमुदाहृतम् ॥ | ||
मध्व आनन्दतीर्थः स्यात् तृतीया मारुती तनुः । | मध्व आनन्दतीर्थः स्यात् तृतीया मारुती तनुः । | ||
इति सूक्तगतं रूपत्रयमेतन्महात्मनः । | इति सूक्तगतं रूपत्रयमेतन्महात्मनः । | ||
यो वेद वेदवित् स स्यात् तत्त्ववित् तत्प्रसादतः ॥ इति च ।</div> | यो वेद वेदवित् स स्यात् तत्त्ववित् तत्प्रसादतः ॥ इति च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S03_V16_B01" data-verse="TTB_C01_S03_V16" data-block-id="TTB_C01_S03_V16_B01">साधको रामवाक्यानां तत्समीपगतः सदा । | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S03_V16_B01" data-verse="TTB_C01_S03_V16" data-block-id="TTB_C01_S03_V16_B01">साधको रामवाक्यानां तत्समीपगतः सदा । | ||
हनूमान् प्रथमो ज्ञेयो भीमस्तु बहुभुक् पितोः ॥ | हनूमान् प्रथमो ज्ञेयो भीमस्तु बहुभुक् पितोः ॥ | ||
पृतनाक्षयकारी च द्वितीयस्तु तृतीयकः । | पृतनाक्षयकारी च द्वितीयस्तु तृतीयकः । | ||
पूर्णप्रज्ञस्तथाऽऽनन्दतीर्थनामा प्रकीर्तितः ॥ | पूर्णप्रज्ञस्तथाऽऽनन्दतीर्थनामा प्रकीर्तितः ॥ | ||
दशेति पूर्णमुद्दिष्टं सर्वं पूर्णमिहोच्यते । | दशेति पूर्णमुद्दिष्टं सर्वं पूर्णमिहोच्यते । | ||
प्रज्ञा प्रमतिरुद्दिष्टा पूर्णप्रज्ञस्ततः स्मृतः ॥ | प्रज्ञा प्रमतिरुद्दिष्टा पूर्णप्रज्ञस्ततः स्मृतः ॥ | ||
आ समन्तात् पतित्वे तु गूढं कलियुगे हरिम् । | आ समन्तात् पतित्वे तु गूढं कलियुगे हरिम् । | ||
असत्यमप्रतिष्ठं च जगदेतदनीश्वरम् ॥ | असत्यमप्रतिष्ठं च जगदेतदनीश्वरम् ॥ | ||
वदद्भिर्गूहितं सन्तं तृतीयोऽसुर्मथायति । | वदद्भिर्गूहितं सन्तं तृतीयोऽसुर्मथायति । | ||
येन विष्णोस्तु वर्पाख्यान् गुणानज्ञासिषुः परान् ॥ | येन विष्णोस्तु वर्पाख्यान् गुणानज्ञासिषुः परान् ॥ | ||
ईशानासः सूरयश्च निगूढान् निर्गुणोक्तिभिः । | ईशानासः सूरयश्च निगूढान् निर्गुणोक्तिभिः । | ||
त्रेतायां द्वापरे चैव कलौ चैते क्रमात् त्रयः ॥ | त्रेतायां द्वापरे चैव कलौ चैते क्रमात् त्रयः ॥ | ||
एतेषां परमो विष्णुर्नेता सर्वेश्वरेश्वरः । | एतेषां परमो विष्णुर्नेता सर्वेश्वरेश्वरः । | ||
स्वयम्भुब्रह्मसञ्ज्ञोऽसौ परस्मै ब्रह्मणे नमः ॥ इति च ।</div> | स्वयम्भुब्रह्मसञ्ज्ञोऽसौ परस्मै ब्रह्मणे नमः ॥ इति च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S03_V16_B01" data-verse="TTB_C01_S03_V16" data-block-id="TTB_C01_S03_V16_B01">पूर्णागण्यगुणोदारधाम्ने नित्याय वेधसे । | <div class="bhashyam-block" id="TTB_C01_S03_V16_B01" data-verse="TTB_C01_S03_V16" data-block-id="TTB_C01_S03_V16_B01">पूर्णागण्यगुणोदारधाम्ने नित्याय वेधसे । | ||
अमन्दानन्दसान्द्राय प्रेयसे विष्णवे नमः ॥</div> | अमन्दानन्दसान्द्राय प्रेयसे विष्णवे नमः ॥</div> | ||