Bhagavadgitabhashya: Difference between revisions

<p><span id="gr-C1" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="प्रथमोऽध्यायः"></span>

</p>

<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="प्रथमोऽध्यायः" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1179"><span id=".E0.A4.AA.E0.A5.8D.E0.A4.B0.E0.A4.A5.E0.A4.AE.E0.A5.8B.E0.A4.BD.E0.A4.A7.E0.A5.8D.E0.A4.AF.E0.A4.BE.E0.A4.AF.E0.A4.83"></span><span data-deva="प्रथमोऽध्यायः">प्रथमोऽध्यायः</span></h2></div>

<div class="introduction-line"><span class="gr-reference gr-ref-Narada-id"><span data-deva="‘ब्रह्माद्यैः प्रार्थितो विष्णुर्भारतं स चकार ह ।">‘ब्रह्माद्यैः प्रार्थितो विष्णुर्भारतं स चकार ह ।</span><br><span data-deva="यस्मिन् दशार्थाः सर्वत्र न ज्ञेयाः सर्वजन्तुभिः ॥’">यस्मिन् दशार्थाः सर्वत्र न ज्ञेयाः सर्वजन्तुभिः ॥’</span></span><span data-deva=" इति नारदीये ।"> इति नारदीये ।</span></div>

<div class="introduction-line"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id"><span data-deva="परोक्षार्थं तु सर्वत्र वेदादप्युत्तमं तु यत् ॥’">परोक्षार्थं तु सर्वत्र वेदादप्युत्तमं तु यत् ॥’</span></span><span data-deva=" इति स्कान्दे ।"> इति स्कान्दे ।</span></div>

<div class="introduction-line"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id"><span data-deva="‘यदि विद्याच्चतुर्वेदान् साङ्गोपनिषदान् द्विजः ।">‘यदि विद्याच्चतुर्वेदान् साङ्गोपनिषदान् द्विजः ।</span><br><span data-deva=" न चेत् पुराणं संविद्यान्नैव स स्याद् विचक्षणः ॥’(म.भा.१.१.२६८)’"> न चेत् पुराणं संविद्यान्नैव स स्याद् विचक्षणः ॥’(म.भा.१.१.२६८)’</span></span></div>

<div class="introduction-line"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id"><span data-deva="‘यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न कुत्रचित् ’( म.भा.आदि ५.५०)">‘यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न कुत्रचित् ’( म.भा.आदि ५.५०)</span></span><span data-deva=" , "> , </span><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id"><span data-deva="‘विराटोद्योगसारवान्’ ( म भा.१.८९)">‘विराटोद्योगसारवान्’ ( म भा.१.८९)</span></span><span data-deva=" इत्यादितद्वाक्यपर्यालोचनया, ऋषिसम्प्रदायात्, "> इत्यादितद्वाक्यपर्यालोचनया, ऋषिसम्प्रदायात्, </span><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘को ह्यन्यः पुण्डरीकाक्षान्महाभारतकृद् भवेत्’ ( वायुप्रोक्तवचनम्)">‘को ह्यन्यः पुण्डरीकाक्षान्महाभारतकृद् भवेत्’ ( वायुप्रोक्तवचनम्)</span></span><span data-deva=" इत्यादिपुराणग्रन्थान्तरगतवाक्यान्यथानुपपत्त्या, नारदाध्ययनादिलिङ्गैश्चावसीयते ।"> इत्यादिपुराणग्रन्थान्तरगतवाक्यान्यथानुपपत्त्या, नारदाध्ययनादिलिङ्गैश्चावसीयते ।</span></div>

<div class="introduction-line"><span class="gr-reference gr-ref-Mahakaurma-id"><span data-deva="‘भारतं सर्वशास्त्रेषु भारते गीतिका वरा ।">‘भारतं सर्वशास्त्रेषु भारते गीतिका वरा ।</span><br><span data-deva="विष्णोः सहस्रनामापि ज्ञेयं पाठ्यं च तद् द्वयम् ॥’">विष्णोः सहस्रनामापि ज्ञेयं पाठ्यं च तद् द्वयम् ॥’</span></span><span data-deva=" इति महाकौर्मे ।"> इति महाकौर्मे ।</span></div>

<div class="introduction-line"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id"><span data-deva="‘स हि धर्मः सुपर्याप्तो ब्रह्मणः पदवेदने।’(म.भा.१३.१६.१२.)">‘स हि धर्मः सुपर्याप्तो ब्रह्मणः पदवेदने।’(म.भा.१३.१६.१२.)</span></span><span data-deva=" इत्यादि च ।"> इत्यादि च ।</span></div>

<blockquote class="uvaaca" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1180" id="Bhagavadgitabhashya-1180"><p><span data-deva="धृतराष्ट्र उवाच">धृतराष्ट्र उवाच</span></p></blockquote>

<blockquote class="uvaaca" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1181" id="Bhagavadgitabhashya-1181"><p><span data-deva="सञ्जय उवाच">सञ्जय उवाच</span></p></blockquote>

<div class="verse-block" id="BGB_C01_V14" data-block-id="BGB_C01_V14" data-doc="BGB" data-chapter="BGB_C01" data-verse-type="shloka" style="position: relative;"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span data-deva="ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।">ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।</span></span><span class="shloka-line"><span data-deva="माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ॥१४ ॥">माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः  ॥१४ ॥</span></span></span></div>

<blockquote class="uvaaca" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1182" id="Bhagavadgitabhashya-1182"><p><span data-deva="अर्जुन उवाच">अर्जुन उवाच</span></p></blockquote>

<blockquote class="uvaaca" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1183" id="Bhagavadgitabhashya-1183"><p><span data-deva="सञ्जय उवाच">सञ्जय उवाच</span></p></blockquote>

<blockquote class="uvaaca" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1184" id="Bhagavadgitabhashya-1184"><p><span data-deva="सञ्जय उवाच">सञ्जय उवाच</span></p></blockquote>

<div class="gr-author-note" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1185" id="Bhagavadgitabhashya-1185"><span data-deva="॥ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे अर्जुनविषादयोगो नाम प्रथमोऽध्यायः ॥">॥ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे अर्जुनविषादयोगो नाम प्रथमोऽध्यायः ॥</span></div>

<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="द्वितीयोऽध्यायः" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1186"><span id=".E0.A4.A6.E0.A5.8D.E0.A4.B5.E0.A4.BF.E0.A4.A4.E0.A5.80.E0.A4.AF.E0.A5.8B.E0.A4.BD.E0.A4.A7.E0.A5.8D.E0.A4.AF.E0.A4.BE.E0.A4.AF.E0.A4.83"></span><span data-deva="द्वितीयोऽध्यायः">द्वितीयोऽध्यायः</span></h2></div>

<blockquote class="uvaaca" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1187" id="Bhagavadgitabhashya-1187"><p><span data-deva="सञ्जय उवाच">सञ्जय उवाच</span></p></blockquote>

<blockquote class="uvaaca" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1188" id="Bhagavadgitabhashya-1188"><p><span data-deva="श्री भगवानुवाच">श्री भगवानुवाच</span></p></blockquote>

<blockquote class="uvaaca" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1189" id="Bhagavadgitabhashya-1189"><p><span data-deva="अजुर्न उवाच">अजुर्न उवाच</span></p></blockquote>

<blockquote class="uvaaca" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1190" id="Bhagavadgitabhashya-1190"><p><span data-deva="सञ्जय उवाच">सञ्जय उवाच</span></p></blockquote>

<blockquote class="uvaaca" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1191" id="Bhagavadgitabhashya-1191"><p><span data-deva="श्रीभगवानुवाच">श्रीभगवानुवाच</span></p></blockquote>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V11_B01" data-verse="BGB_C02_V11" data-block-id="BGB_C02_V11_B01" style="position: relative;"><span class="gr-moola"><span data-deva="प्रज्ञावादान्">प्रज्ञावादान्</span></span><span data-deva=" स्वमनीषोत्थवचनानि । कथमशोच्याः? "> स्वमनीषोत्थवचनानि । कथमशोच्याः? </span><span class="gr-moola"><span data-deva="गतासून्">गतासून्</span></span><span data-deva="॥११ ॥">॥११ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V12_B01" data-verse="BGB_C02_V12" data-block-id="BGB_C02_V12_B01" style="position: relative;"><span data-deva="किमिति? ">किमिति? </span><span class="gr-moola"><span data-deva="न त्वेवाहम्">न त्वेवाहम्</span></span><span data-deva=" ॥ ईश्वरनित्यत्वस्याप्रस्तुतत्वाद् दृष्टान्तत्वेनाह –"> ॥ ईश्वरनित्यत्वस्याप्रस्तुतत्वाद् दृष्टान्तत्वेनाह –</span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="न त्वेति ॥">न त्वेति ॥</span></span><span data-deva=" यथाऽहं नित्यः सर्ववेदान्तेषु प्रसिद्धः; एवं त्वमेते जनाधिपाश्च नित्याः ॥ १२ ॥"> यथाऽहं नित्यः सर्ववेदान्तेषु प्रसिद्धः; एवं त्वमेते जनाधिपाश्च नित्याः  ॥ १२ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V13_B01" data-verse="BGB_C02_V13" data-block-id="BGB_C02_V13_B01" style="position: relative;"><span data-deva="देहिनो भाव एतद्भवति; तदेवासिद्धमिति चेद्, न- ">देहिनो भाव एतद्भवति; तदेवासिद्धमिति चेद्, न- </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="देहिनोऽस्मिन् ॥">देहिनोऽस्मिन् ॥</span></span><span data-deva=" यथा कौमारादिशरीरभेदेऽपि देही तदीक्षिता सिद्धः; एवं देहान्तरप्राप्तावपि, ईक्षितृत्वात् ।"> यथा कौमारादिशरीरभेदेऽपि देही तदीक्षिता सिद्धः; एवं देहान्तरप्राप्तावपि, ईक्षितृत्वात् ।</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V13_B02" data-verse="BGB_C02_V13" data-block-id="BGB_C02_V13_B02" style="position: relative;"><span data-deva="न हि जडस्य शरीरस्य कौमाराद्यनुभवः सम्भवति, मृतस्यादर्शनात् । मृतस्य वाय्वाद्यपगमाद् अनुभवाभावः, ‘अहं मनुष्यः’ इत्याद्यनुभवाच्चैतत् सिद्धमिति चेद्, न । सत्येवाविशेषे देहे सुप्त्यादौ ज्ञानादिविशेषादर्शनात् ।">न हि जडस्य शरीरस्य कौमाराद्यनुभवः सम्भवति, मृतस्यादर्शनात् । मृतस्य वाय्वाद्यपगमाद् अनुभवाभावः,  ‘अहं मनुष्यः’ इत्याद्यनुभवाच्चैतत् सिद्धमिति चेद्, न । सत्येवाविशेषे देहे सुप्त्यादौ ज्ञानादिविशेषादर्शनात् ।</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V13_B04" data-verse="BGB_C02_V13" data-block-id="BGB_C02_V13_B04" style="position: relative;"><span data-deva="श्रुतेश्च । प्रामाण्यं च प्रत्यक्षादिवत् । न च बौद्धादिवत् । अपौरुषेयत्वात्। न ह्यपौरुषेये पौरुषेयाज्ञानादयः कल्पयितुं शक्याः । विना च कस्यचिद् वाक्यस्यापौरुषेयत्वं सर्वसमयाभिमतधर्माद्यसिद्धिः । यश्च तौ नाङ्गीकुरुते नासौ समयी, अप्रयोजकत्वात् ।">श्रुतेश्च ।  प्रामाण्यं च प्रत्यक्षादिवत् । न च बौद्धादिवत् । अपौरुषेयत्वात्। न ह्यपौरुषेये पौरुषेयाज्ञानादयः कल्पयितुं शक्याः । विना च कस्यचिद् वाक्यस्यापौरुषेयत्वं सर्वसमयाभिमतधर्माद्यसिद्धिः । यश्च तौ नाङ्गीकुरुते नासौ समयी, अप्रयोजकत्वात् ।</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V13_B09" data-verse="BGB_C02_V13" data-block-id="BGB_C02_V13_B09" style="position: relative;"><span data-deva="न च येन केनचिद् अपौरुषेयम् इत्युक्तमआ उक्तवाक्यसमम् । अनादिकालपरिग्रहसिद्धत्वात् । अतः प्रामाण्यं श्रुतेः । अतः कुतर्कैः ">न च येन केनचिद् अपौरुषेयम् इत्युक्तमआ उक्तवाक्यसमम् । अनादिकालपरिग्रहसिद्धत्वात् । अतः प्रामाण्यं श्रुतेः । अतः कुतर्कैः </span><span class="gr-moola"><span data-deva="धीरस्तत्र न मुह्यति">धीरस्तत्र न मुह्यति</span></span><span data-deva=" ॥"> ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V13_B11" data-verse="BGB_C02_V13" data-block-id="BGB_C02_V13_B11" style="position: relative;"><span data-deva="नापि देहनाशमित्याह – ">नापि देहनाशमित्याह – </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="देहिन इति ॥">देहिन इति ॥</span></span><span data-deva=" यथा कौमारादिदेहहानेन जरादिप्राप्तावशोकः, एवं जीर्णादिदेहहानेन देहान्तरप्राप्तावपि ॥ १३ ॥"> यथा कौमारादिदेहहानेन जरादिप्राप्तावशोकः, एवं जीर्णादिदेहहानेन देहान्तरप्राप्तावपि ॥ १३ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V14_B01" data-verse="BGB_C02_V14" data-block-id="BGB_C02_V14_B01" style="position: relative;"><span data-deva="तथाऽपि तद्दर्शनाभावादिना शोक इति चेद्? नेत्याह – ">तथाऽपि तद्दर्शनाभावादिना शोक इति चेद्?  नेत्याह – </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="मात्रास्पर्शा इति ॥">मात्रास्पर्शा इति ॥</span></span><span data-deva=" मीयन्त इति मात्राः = विषयाः, तेषां स्पर्शाः = सम्बन्धाः । त एव "> मीयन्त इति मात्राः = विषयाः, तेषां स्पर्शाः = सम्बन्धाः । त एव </span><span class="gr-moola"><span data-deva="शीतोष्णसुखदुःखदाः">शीतोष्णसुखदुःखदाः</span></span><span data-deva="। देहे शीतोष्णादिसम्बन्धाद्धि शीतोष्णाद्यनुभव आत्मनः। ततश्च सुखदुःखे । नह्यात्मनः स्वतो दुःखादिः सम्भवति । कुतः? आगमापायित्वात् । यद्यात्मनः स्वतः स्युः सुप्तावपि स्युः । अतो ‘यतो मात्रास्पर्शा जाग्रदादावेव ते सन्ति; नान्यदा’ इति तदन्वयव्यतिरेकित्वात् तन्निमित्ता एव, नात्मनः स्वतः ।">।  देहे शीतोष्णादिसम्बन्धाद्धि शीतोष्णाद्यनुभव आत्मनः। ततश्च सुखदुःखे । नह्यात्मनः स्वतो दुःखादिः सम्भवति । कुतः? आगमापायित्वात् । यद्यात्मनः स्वतः स्युः सुप्तावपि स्युः ।  अतो ‘यतो मात्रास्पर्शा जाग्रदादावेव ते सन्ति; नान्यदा’ इति तदन्वयव्यतिरेकित्वात् तन्निमित्ता एव, नात्मनः स्वतः ।</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V14_B02" data-verse="BGB_C02_V14" data-block-id="BGB_C02_V14_B02" style="position: relative;"><span data-deva="आत्मनश्च तैर्विषयविषयिभावसम्बन्धाद् अन्यः सम्बन्धो नास्ति । न चाऽगमापायित्वेऽपि प्रवाहरूपेणापि नित्यत्वमस्ति । सुप्तिप्रलयादावभावाद् इत्याह – ">आत्मनश्च  तैर्विषयविषयिभावसम्बन्धाद् अन्यः सम्बन्धो नास्ति । न चाऽगमापायित्वेऽपि प्रवाहरूपेणापि नित्यत्वमस्ति । सुप्तिप्रलयादावभावाद् इत्याह – </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="अनित्या इति ॥">अनित्या इति ॥</span></span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V14_B03" data-verse="BGB_C02_V14" data-block-id="BGB_C02_V14_B03" style="position: relative;"><span data-deva="अत आत्मनो देहाद्यात्मभ्रम एव सुखदुःखकारणम् । अतस्तद्विमुक्तस्य बन्धुमरणादिदुःखं न संभवति । अतोऽभिमानं परित्यज्य ">अत आत्मनो देहाद्यात्मभ्रम एव सुखदुःखकारणम् । अतस्तद्विमुक्तस्य बन्धुमरणादिदुःखं न संभवति । अतोऽभिमानं परित्यज्य </span><span class="gr-moola"><span data-deva="तान्">तान्</span></span><span data-deva=" शीतोष्णादीन् "> शीतोष्णादीन् </span><span class="gr-moola"><span data-deva="तितिक्षस्व">तितिक्षस्व</span></span><span data-deva=" ॥ १४ ॥"> ॥ १४ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V15_B01" data-verse="BGB_C02_V15" data-block-id="BGB_C02_V15_B01" style="position: relative;"><span data-deva="अतः प्रयोजनमाह – ">अतः प्रयोजनमाह – </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="यं हीति ॥">यं हीति ॥</span></span>  <span class="gr-moola"><span data-deva="यम् एते">यम् एते</span></span><span data-deva=" मात्रास्पर्शा "> मात्रास्पर्शा </span><span class="gr-moola"><span data-deva="न व्यथयन्ति">न व्यथयन्ति</span></span><span data-deva="। पुरि शयमेव सन्तम् । शरीरसम्बन्धाभावे सर्वेषामपि व्यथाभावात् पुरुषम् इति विशेषणम् । कथं न व्यथयन्ति? समदुःखसुखत्वात् । तत् कथम्&nbsp;? धैर्येण ॥ १५ ॥">। पुरि शयमेव सन्तम् । शरीरसम्बन्धाभावे सर्वेषामपि व्यथाभावात् पुरुषम् इति विशेषणम् । कथं न व्यथयन्ति? समदुःखसुखत्वात् । तत् कथम्&nbsp;? धैर्येण ॥ १५ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V16_B02" data-verse="BGB_C02_V16" data-block-id="BGB_C02_V16_B02" style="position: relative;"><span data-deva="‘प्रकृतिः पुरुषश्चैव नित्यौ कालश्च सत्तम।’ इति वचनात् श्रीविष्णुपुराणे । पृथग् ">‘प्रकृतिः पुरुषश्चैव नित्यौ कालश्च सत्तम।’  इति वचनात्  श्रीविष्णुपुराणे । पृथग् </span><span class="gr-moola"><span data-deva="‘विद्यते’">‘विद्यते’</span></span><span data-deva=" इत्यादरार्थः ॥"> इत्यादरार्थः ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V16_B03" data-verse="BGB_C02_V16" data-block-id="BGB_C02_V16_B03" style="position: relative;"><span data-deva="असतः कारणत्वं च – ">असतः कारणत्वं च – </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘सदसद्रूपया चासौ गुणमय्याऽगुणो विभुः’ (भाग.१.२.३१)">‘सदसद्रूपया चासौ गुणमय्याऽगुणो विभुः’ (भाग.१.२.३१)</span></span></span><span data-deva=" इति भागवते । "> इति भागवते । </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id"><span data-deva="‘असतः सदजायत’ (ऋ.१०.७२.२)">‘असतः सदजायत’ (ऋ.१०.७२.२)</span></span></span><span data-deva=" इति च । अव्यक्तेश्च । सम्प्रदायतश्चैतत् सिद्धम् इत्याह – "> इति च । अव्यक्तेश्च । सम्प्रदायतश्चैतत् सिद्धम् इत्याह – </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="उभयोरपीति ॥">उभयोरपीति ॥</span></span> <span class="gr-moola"><span data-deva="अन्तो">अन्तो</span></span><span data-deva=" निर्णयः॥१६ ॥">  निर्णयः॥१६ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V17_B01" data-verse="BGB_C02_V17" data-block-id="BGB_C02_V17_B01" style="position: relative;"><span data-deva="किं बहुना&nbsp;! यद् देशतोऽनन्तं तन्नित्यमेव, वेदाद्यन्यदपीत्याह – ">किं बहुना&nbsp;! यद् देशतोऽनन्तं तन्नित्यमेव, वेदाद्यन्यदपीत्याह – </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="अविनाशीति ॥">अविनाशीति ॥</span></span><span data-deva=" नापि शापादिना विनाश इत्याह – "> नापि शापादिना विनाश इत्याह – </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="विनाशमिति ॥">विनाशमिति ॥</span></span><span data-deva=" अव्ययं च तद् ॥ १७ ॥"> अव्ययं च तद् ॥ १७ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V18_B01" data-verse="BGB_C02_V18" data-block-id="BGB_C02_V18_B01" style="position: relative;"><span data-deva="भवतु देहस्यापि कस्यचिन्नित्यत्वम् इति । नेत्याह – ">भवतु देहस्यापि कस्यचिन्नित्यत्वम् इति । नेत्याह – </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="अन्तवन्त इति ॥">अन्तवन्त इति ॥</span></span><span data-deva="अस्तु तर्हि दर्पणनाशात् प्रतिबिम्बनाशवत् आत्मनाशः&nbsp;? इत्यत आह – ">अस्तु तर्हि दर्पणनाशात् प्रतिबिम्बनाशवत् आत्मनाशः&nbsp;? इत्यत आह – </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="नित्यस्येति ॥">नित्यस्येति ॥</span></span>  <span class="gr-moola"><span data-deva="‘शरीरिणः’">‘शरीरिणः’</span></span><span data-deva=" इति ईश्वरव्यावृत्तये । न च नैमित्तिकनाश इत्याह – "> इति ईश्वरव्यावृत्तये । न च नैमित्तिकनाश इत्याह – </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="अनाशिन इति ॥">अनाशिन इति ॥</span></span><span data-deva=" कुतः&nbsp;? अप्रमेयेश्वरसरूपत्वात् । न ह्युपाधिबिम्बसन्निध्यनाशे प्रतिबिम्बनाशः, सति च प्रदर्शके । स्वयमेवात्र प्रदर्शकः, चित्त्वात् । नित्यश्चोपाधिः कश्चिदस्ति ॥"> कुतः&nbsp;? अप्रमेयेश्वरसरूपत्वात् । न ह्युपाधिबिम्बसन्निध्यनाशे प्रतिबिम्बनाशः, सति च प्रदर्शके । स्वयमेवात्र प्रदर्शकः, चित्त्वात् । नित्यश्चोपाधिः कश्चिदस्ति ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V18_B02" data-verse="BGB_C02_V18" data-block-id="BGB_C02_V18_B02" style="position: relative;"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavad-id"><span data-deva="‘प्रतिपत्तौ विमोक्षस्य नित्योपाध्या स्वरूपया । ">‘प्रतिपत्तौ विमोक्षस्य नित्योपाध्या स्वरूपया । </span><br><span data-deva="चिद्रूपया युतो जीवः केशवप्रतिबिम्बकः ॥’">चिद्रूपया युतो जीवः केशवप्रतिबिम्बकः ॥’</span></span></span><span data-deva=" इति भगवद्वचनात् ॥१८ ॥"> इति भगवद्वचनात् ॥१८ ॥</span></div>

<div class="verse-block" id="BGB_C02_V19" data-block-id="BGB_C02_V19" data-doc="BGB" data-chapter="BGB_C02" data-verse-type="shloka" style="position: relative;"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span data-deva="य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।">य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।</span></span><span class="shloka-line"><span data-deva="उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते॥१९ ॥">उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति  न हन्यते॥१९ ॥</span></span></span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V19_B01" data-verse="BGB_C02_V19" data-block-id="BGB_C02_V19_B01" style="position: relative;"><span data-deva="व्यवहारस्तु भ्रान्त इत्याह – ">व्यवहारस्तु भ्रान्त इत्याह – </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="य एनमिति ॥">य एनमिति ॥</span></span><span data-deva=" कुतः? उक्तहेतुभ्यो "> कुतः? उक्तहेतुभ्यो </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="नायं हन्ति, न हन्यते ।">नायं हन्ति, न हन्यते ।</span></span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V19_B02" data-verse="BGB_C02_V19" data-block-id="BGB_C02_V19_B02" style="position: relative;"><span data-deva="न हि प्रतिबिम्बस्य क्रिया । स हि बिम्बक्रिययैव क्रियावान् ।">न हि प्रतिबिम्बस्य क्रिया । स हि बिम्बक्रिययैव क्रियावान् ।</span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id"><span data-deva="‘ध्यायतीव’ (बृ.उ.६.३.७)">‘ध्यायतीव’ (बृ.उ.६.३.७)</span></span></span><span data-deva=" इति श्रुतेश्च ॥ १९ ॥"> इति श्रुतेश्च ॥ १९ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V20_B01" data-verse="BGB_C02_V20" data-block-id="BGB_C02_V20_B01" style="position: relative;"><span data-deva="अत्र मन्त्रवर्णोऽप्यस्तीत्याह – न जायत इति ॥ न चेश्वरज्ञानवत् भूत्वा भविता । तद्धि – ">अत्र मन्त्रवर्णोऽप्यस्तीत्याह – न जायत इति ॥ न चेश्वरज्ञानवत् भूत्वा भविता । तद्धि – </span><span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id"><span data-deva="‘तदैक्षत’ (छां.उ.६.२.३)">‘तदैक्षत’ (छां.उ.६.२.३)</span></span><span data-deva=" ।

"> ।

</span><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘देशतः कालतो योऽसाववस्थातः स्वतोऽन्यतः ।">‘देशतः कालतो योऽसाववस्थातः स्वतोऽन्यतः ।</span><br><span data-deva="अविलुप्तावबोधात्मा.........’॥ (भाग.३.७.५)">अविलुप्तावबोधात्मा.........’॥ (भाग.३.७.५)</span></span><span data-deva=" इत्यादिश्रुतिस्मृतिसिद्धम् ।"> इत्यादिश्रुतिस्मृतिसिद्धम् ।</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V20_B02" data-verse="BGB_C02_V20" data-block-id="BGB_C02_V20_B02" style="position: relative;"><span data-deva="कुतः? अजादिलक्षणेश्वरसरूपत्वात् । ">कुतः? अजादिलक्षणेश्वरसरूपत्वात् । </span><span class="gr-moola"><span data-deva="शाश्वतः">शाश्वतः</span></span><span data-deva=" सदैकरूपः । पुरं = देहम् अणतीति "> सदैकरूपः । पुरं = देहम् अणतीति </span><span class="gr-moola"><span data-deva="पुराणः">पुराणः</span></span><span data-deva="। तथाऽपि ">। तथाऽपि </span><span class="gr-moola"><span data-deva="न हन्यते हन्यमानेऽपि देहे">न हन्यते हन्यमानेऽपि देहे</span></span><span data-deva=" ॥२० ॥"> ॥२० ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V21_B01" data-verse="BGB_C02_V21" data-block-id="BGB_C02_V21_B01" style="position: relative;"><span data-deva="अतो य एवं वेद स कथं कं घातयति, हन्ति वा&nbsp;? ">अतो य एवं वेद स कथं कं घातयति, हन्ति वा&nbsp;? </span><span class="gr-moola"><span data-deva="अविनाशिनं">अविनाशिनं</span></span><span data-deva=" नैमित्तिकनाशरहितम् । ">  नैमित्तिकनाशरहितम् । </span><span class="gr-moola"><span data-deva="नित्यं">नित्यं</span></span><span data-deva=" स्वाभाविकनाशरहितम् । अथवा- "> स्वाभाविकनाशरहितम् । अथवा-  </span><span class="gr-moola"><span data-deva="अविनाशिनं">अविनाशिनं</span></span><span data-deva=" दोषयोगरहितम्, "> दोषयोगरहितम्, </span><span class="gr-moola"><span data-deva="नित्यं">नित्यं</span></span><span data-deva=" सदा भाविनम् इति सर्वत्र विवेकः । दोषयुक्तपुरुषादिषु नष्टशब्दप्रयोगात् ॥ २१ ॥"> सदा भाविनम् इति सर्वत्र विवेकः । दोषयुक्तपुरुषादिषु नष्टशब्दप्रयोगात् ॥ २१ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V22_B01" data-verse="BGB_C02_V22" data-block-id="BGB_C02_V22_B01" style="position: relative;"><span data-deva="देहात्मविवेकानुभवार्थं दृष्टान्तमाह – ">देहात्मविवेकानुभवार्थं दृष्टान्तमाह – </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="वासांसीति ॥ २२ ॥">वासांसीति ॥ २२ ॥</span></span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V23_B01" data-verse="BGB_C02_V23" data-block-id="BGB_C02_V23_B01" style="position: relative;"><span data-deva="स्वतः प्रायो निमित्तैश्चाविनाशिनोऽपि केनचिद् निमित्तविशेषेण स्यात् ककच्छेदवत्, इत्यतो विशेषनिमित्तानि निषेधति – ">स्वतः प्रायो निमित्तैश्चाविनाशिनोऽपि केनचिद् निमित्तविशेषेण स्यात् ककच्छेदवत्, इत्यतो विशेषनिमित्तानि निषेधति – </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="नैनमिति ॥२३ ॥">नैनमिति ॥२३ ॥</span></span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V24_B02" data-verse="BGB_C02_V24" data-block-id="BGB_C02_V24_B02" style="position: relative;"><span data-deva="तत्ता च - ">तत्ता च - </span><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id"><span data-deva="‘रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव’(ऋ.६.४७.१८)">‘रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव’(ऋ.६.४७.१८)</span></span><span data-deva=" , "> , </span><span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id"><span data-deva="‘आभास एव च’ ( ब्र.सू.२.३.५०)">‘आभास एव च’ ( ब्र.सू.२.३.५०)</span></span><span data-deva=" इत्यादिश्रुतिस्मृतिसिद्धा । न चांशत्वविरोधः । तस्यैवांशत्वात् । न चैकरूपैवांशता । प्रमाणं चोभयविधवचनमेव । न चांशस्य प्रतिबिम्बत्वं कल्प्यम्, गाध्यादिष्वपि अंशबाहुरूप्यदृष्टेः, इतरत्रादृष्टेः ।

स्थाणुत्वेऽपि "> इत्यादिश्रुतिस्मृतिसिद्धा । न चांशत्वविरोधः । तस्यैवांशत्वात् । न चैकरूपैवांशता । प्रमाणं चोभयविधवचनमेव । न चांशस्य प्रतिबिम्बत्वं कल्प्यम्, गाध्यादिष्वपि अंशबाहुरूप्यदृष्टेः, इतरत्रादृष्टेः ।

स्थाणुत्वेऽपि </span><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id"><span data-deva="‘ऐक्षत’(छां.उ.६.२.३)">‘ऐक्षत’(छां.उ.६.२.३)</span></span><span data-deva=" इत्याद्यविरुद्धम् ईश्वरस्य । उभयविधवाक्याद् , अचिन्त्यशक्तेश्च । न च माययैकम् । "> इत्याद्यविरुद्धम् ईश्वरस्य । उभयविधवाक्याद् , अचिन्त्यशक्तेश्च । न च माययैकम् । </span><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘त्वयीश्वरे ब्रह्मणि नो विरुध्यते’ (भाग.१०.४.१९)">‘त्वयीश्वरे ब्रह्मणि नो विरुध्यते’ (भाग.१०.४.१९)</span></span><span data-deva=" , "> , </span><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id"><span data-deva="‘न योगित्वाद् ईश्वरत्वाद्’ (बृ.उ.भा.५.८.१२.उ. वाराहवचनम् )">‘न योगित्वाद् ईश्वरत्वाद्’ (बृ.उ.भा.५.८.१२.उ. वाराहवचनम् )</span></span><span data-deva=" , "> , </span><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘चित्रं न चैतत् त्वयि कार्यकारणे’ (भाग. ५.१८.५.)">‘चित्रं न चैतत् त्वयि कार्यकारणे’ (भाग. ५.१८.५.)</span></span><span data-deva=" इत्याद्यैश्वर्येणैव विरुद्धधर्माविरोधोक्तेः ।"> इत्याद्यैश्वर्येणैव विरुद्धधर्माविरोधोक्तेः ।</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V24_B03" data-verse="BGB_C02_V24" data-block-id="BGB_C02_V24_B03" style="position: relative;"><span data-deva="महातात्पर्याच्च । मोक्षो हि महापुरुषार्थः। ‘तत्रापि मोक्ष एवार्थः’ । ">महातात्पर्याच्च ।  मोक्षो हि महापुरुषार्थः। ‘तत्रापि मोक्ष एवार्थः’ । </span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id"><span data-deva="‘अन्तेषु रेमिरे धीरा न ते मध्येषु रेमिरे ।">‘अन्तेषु रेमिरे धीरा न ते मध्येषु रेमिरे ।</span><br><span data-deva="अन्तप्राप्तिं सुखं प्राहुर्दुःखमन्तरमन्तयोः ॥’(म.भा.१२.३१७.३४)">अन्तप्राप्तिं सुखं प्राहुर्दुःखमन्तरमन्तयोः ॥’(म.भा.१२.३१७.३४)</span></span></span> <br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanioshat-id"><span data-deva="‘पुण्यचितो लोकः क्षीयते’&quot;(छा.उ. ८.१.६)">‘पुण्यचितो लोकः क्षीयते’"(छा.उ. ८.१.६)</span></span></span><span data-deva=" इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः । स च विष्णुप्रसादादेव सिध्यति ।">  इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः ।  स च विष्णुप्रसादादेव सिध्यति ।</span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vishnupurana-id"><span data-deva="‘वासुदेवमनाराध्य को मोक्षं समवाप्नुयात्।’(विष्णु.१.४.१८)">‘वासुदेवमनाराध्य को मोक्षं समवाप्नुयात्।’(विष्णु.१.४.१८)</span></span></span><span data-deva=", ">, </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘तुष्टे तु तत्र किमलभ्यमनन्त ईशे’ (भाग.७.६.२५)">‘तुष्टे तु तत्र किमलभ्यमनन्त ईशे’  (भाग.७.६.२५)</span></span></span><span data-deva=",">,</span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘तत्प्रसादाद् अवाप्नोति परां सिद्धिं न संशयः।’">‘तत्प्रसादाद् अवाप्नोति परां सिद्धिं न संशयः।’</span></span></span><span data-deva=", ">, </span><br> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘येषां स एव भगवान् दययेद् अनन्तः सर्वात्मना श्रितपदो यदि निर्व्यलीकम् ।">‘येषां स एव भगवान् दययेद् अनन्तः सर्वात्मना श्रितपदो यदि निर्व्यलीकम् ।</span><br><span data-deva="ते वै विदन्त्यतितरन्ति च देवमायां नैषां ममाहमिति धीः श्वसृगालभक्ष्ये ॥’ (भाग.२. ७ .४२)">ते वै विदन्त्यतितरन्ति च देवमायां नैषां ममाहमिति धीः श्वसृगालभक्ष्ये ॥’ (भाग.२. ७ .४२)</span></span></span><span data-deva=",">,</span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘तस्मिन् प्रसन्ने किमिहास्त्यलभ्यं धर्मार्थकामैरलमल्पकास्ते’">‘तस्मिन् प्रसन्ने किमिहास्त्यलभ्यं धर्मार्थकामैरलमल्पकास्ते’</span><br><span data-deva="‘ऋते यदस्मिन् भव ईश जीवाः तापत्रयेणोपहता न शर्म ।">‘ऋते यदस्मिन् भव ईश जीवाः तापत्रयेणोपहता न शर्म ।</span><br><span data-deva="आत्मन् लभन्ते भगवन् तवाङ्घ्रिच्छायांशविद्यामत आश्रयेम॥’ (भाग.३.६.१८)">आत्मन् लभन्ते भगवन् तवाङ्घ्रिच्छायांशविद्यामत आश्रयेम॥’ (भाग.३.६.१८)</span></span></span><span data-deva=", ">, </span><br><span data-deva="‘ऋते भवत्प्रसादाद्धि कस्य मोक्षो भवेदिह ।’">‘ऋते भवत्प्रसादाद्धि कस्य मोक्षो भवेदिह ।’</span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id"><span data-deva="‘तमेवं विद्वान्.....’">‘तमेवं विद्वान्.....’</span></span></span><span data-deva=" इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः ।"> इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः ।</span><br><span data-deva=" स चोत्कर्षज्ञानादेव भवति । लोकप्रसिद्धेः । लोकसिद्धमविरुद्धम् अत्राप्यङ्गीकार्यम् ॥"> स चोत्कर्षज्ञानादेव भवति । लोकप्रसिद्धेः । लोकसिद्धमविरुद्धम् अत्राप्यङ्गीकार्यम् ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V24_B04" data-verse="BGB_C02_V24" data-block-id="BGB_C02_V24_B04" style="position: relative;"><span data-deva="‘अहल्याजारत्वाद्यपि दोषकृतोऽपि ते बहुतरो लेपो नासीद्’ इत्युत्कर्षमेव वक्ति । बहुनरकफलो ह्यसौ । ">‘अहल्याजारत्वाद्यपि दोषकृतोऽपि ते बहुतरो लेपो नासीद्’ इत्युत्कर्षमेव वक्ति । बहुनरकफलो ह्यसौ ।  </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘तस्य न लोम च न क्षीयते(मीयते)’(कौ.उ.३.२)">‘तस्य न लोम च न क्षीयते(मीयते)’(कौ.उ.३.२)</span></span></span><span data-deva=" इति श्रुत्यन्तराच्च । ‘यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम्’ (१५.१९) इति तदुक्तेश्च ।"> इति श्रुत्यन्तराच्च ।  ‘यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम्’ (१५.१९) इति तदुक्तेश्च ।</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V24_B05" data-verse="BGB_C02_V24" data-block-id="BGB_C02_V24_B05" style="position: relative;"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘सत्यं सत्यं पुनस्सत्यं शपथैश्चापि कोटिभिः । ">‘सत्यं सत्यं पुनस्सत्यं शपथैश्चापि कोटिभिः । </span><br><span data-deva=" विष्णुमाहात्म्यलेशस्य विभक्तस्य च कोटिधा ॥"> विष्णुमाहात्म्यलेशस्य विभक्तस्य च कोटिधा ॥</span></span></span> <br> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id"><span data-deva="पुनश्चानन्तधा तस्य पुनश्चापि ह्यनन्तधा ।">पुनश्चानन्तधा तस्य पुनश्चापि ह्यनन्तधा ।</span><br><span data-deva="नैकांशसममाहात्म्याः श्रीशेषब्रह्मशङ्कराः ॥’">नैकांशसममाहात्म्याः श्रीशेषब्रह्मशङ्कराः ॥’</span></span></span><span data-deva=" इति नारदीये । "> इति नारदीये । </span><br><span data-deva=" अन्योत्कर्ष ऐक्यं च -"> अन्योत्कर्ष ऐक्यं च -</span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vishnupurana-id"><span data-deva="‘तथैव सर्वशास्त्रेषु महाभारतमुत्तमम् ।">‘तथैव सर्वशास्त्रेषु महाभारतमुत्तमम् ।</span><br><span data-deva=" को ह्यन्यः पुण्डरीकाक्षान्महाभारतकृद् भवेत् ॥’(वि.पु.३.४.५)"> को ह्यन्यः पुण्डरीकाक्षान्महाभारतकृद् भवेत् ॥’(वि.पु.३.४.५)</span></span></span><span data-deva=" इत्यादिग्रन्थान्तरसिद्धोत्कर्षमहाभारतविरुद्धम् ।"> इत्यादिग्रन्थान्तरसिद्धोत्कर्षमहाभारतविरुद्धम् ।</span><br><span data-deva=" तत्र हि -"> तत्र हि -</span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id"><span data-deva="‘नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति ।">‘नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति ।</span><br><span data-deva=" एतेन सत्यवाक्येन सर्वार्थान् साधयाम्यहम् ॥’(म.भा.१.१.१८)"> एतेन सत्यवाक्येन सर्वार्थान् साधयाम्यहम् ॥’(म.भा.१.१.१८)</span></span></span><span data-deva=",">,</span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id"><span data-deva="‘यस्य प्रसादजो ब्रह्मा रुद्रश्च क्रोधसम्भवः ।’ (म.भा.१२.३४१.१२)">‘यस्य प्रसादजो ब्रह्मा रुद्रश्च क्रोधसम्भवः ।’ (म.भा.१२.३४१.१२)</span></span></span><span data-deva=",">,</span><br><span data-deva="‘न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः’ (११.४३) इत्यादिषु साधारणप्रश्नावसर एव महान्तम् उत्कर्षं विष्णोर्वक्ति । अन्यत्र यत्किञ्चिदुक्तावप्यसाधारण एवावसरे । तद्धि अग्न्यादेरपि वेदादावस्ति- ">‘न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः’ (११.४३)  इत्यादिषु साधारणप्रश्नावसर एव महान्तम् उत्कर्षं विष्णोर्वक्ति । अन्यत्र यत्किञ्चिदुक्तावप्यसाधारण एवावसरे । तद्धि अग्न्यादेरपि वेदादावस्ति- </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id"><span data-deva="‘त्वमग्न इन्द्रो वृषभः सतामसि त्वं विष्णुरुरुगायो नमस्यः’ (ऋ.२.१.३)">‘त्वमग्न इन्द्रो वृषभः सतामसि त्वं विष्णुरुरुगायो नमस्यः’ (ऋ.२.१.३)</span></span></span><span data-deva=", ">, </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id"><span data-deva="‘विश्वस्माद् इन्द्र उत्तरः’(ऋ.१०.८६.१)">‘विश्वस्माद् इन्द्र उत्तरः’(ऋ.१०.८६.१)</span></span></span><span data-deva=" इत्यादिषु ।"> इत्यादिषु ।</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V24_B06" data-verse="BGB_C02_V24" data-block-id="BGB_C02_V24_B06" style="position: relative;"><span data-deva="तद्ग्रन्थविरोधाच्च । तथा हि स्कान्दे शैवे -">तद्ग्रन्थविरोधाच्च । तथा हि स्कान्दे शैवे -</span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id"><span data-deva="‘यदन्तरं व्याघ्रहरीन्द्रयोर्वने यदन्तरं मेरुगिरीन्द्रविन्ध्ययोः ।">‘यदन्तरं व्याघ्रहरीन्द्रयोर्वने यदन्तरं मेरुगिरीन्द्रविन्ध्ययोः ।</span><br><span data-deva="यदन्तरं सूर्यसुरेड्यबिम्बयोस्तदन्तरं रुद्रमहेन्द्रयोरपि ॥">यदन्तरं सूर्यसुरेड्यबिम्बयोस्तदन्तरं रुद्रमहेन्द्रयोरपि ॥</span><br><span data-deva="यदन्तरं सिंहगजेन्द्रयोर्वने यदन्तरं सूर्यशशाङ्कयोर्दिवि ।">यदन्तरं सिंहगजेन्द्रयोर्वने यदन्तरं सूर्यशशाङ्कयोर्दिवि ।</span><br><span data-deva="यदन्तरं जाह्नविसूर्यकन्ययोः तदन्तरं ब्रह्मगिरीशयोरपि ॥">यदन्तरं जाह्नविसूर्यकन्ययोः तदन्तरं ब्रह्मगिरीशयोरपि ॥</span><br><span data-deva="यदन्तरं प्रलयजवारिविप्लुषोः यदन्तरं स्तम्बहिरण्यगर्भयोः ।">यदन्तरं प्रलयजवारिविप्लुषोः यदन्तरं स्तम्बहिरण्यगर्भयोः ।</span><br><span data-deva="स्फुलिङ्गसंवर्तकयोर्यदन्तरं तदन्तरं विष्णुहिरण्यगर्भयोः ॥">स्फुलिङ्गसंवर्तकयोर्यदन्तरं तदन्तरं विष्णुहिरण्यगर्भयोः ॥</span><br><span data-deva="अनन्तत्वान्महाविष्णोस्तदन्तरमनन्तकम् ।">अनन्तत्वान्महाविष्णोस्तदन्तरमनन्तकम् ।</span><br><span data-deva="माहात्म्यसूचनार्थाय ह्युदारणमीरितम् ॥">माहात्म्यसूचनार्थाय ह्युदारणमीरितम् ॥</span><br><span data-deva="तत्समो ह्यधिको वाऽपि नास्ति कश्चित् कदाचन ।">तत्समो ह्यधिको वाऽपि नास्ति कश्चित् कदाचन ।</span><br><span data-deva="एतेन सत्यवाक्येन तमेव प्रविशाम्यहम् ॥’">एतेन सत्यवाक्येन तमेव प्रविशाम्यहम् ॥’</span></span></span><span data-deva=" इत्याद्याह । "> इत्याद्याह । </span><br><span data-deva=" तत्रैव शिवं प्रति मार्कण्डेयवचनम् - "> तत्रैव शिवं प्रति मार्कण्डेयवचनम् - </span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id"><span data-deva="‘संसारार्णवनिर्मग्न इदानीं मुक्तिमेष्यसि।’">‘संसारार्णवनिर्मग्न इदानीं मुक्तिमेष्यसि।’</span></span></span><span data-deva=" इत्यादि ।"> इत्यादि ।</span><br><span data-deva="पाद्मे शैवे मार्कण्डेयकथाप्रबन्धे शिवान्निषिध्य विष्णोरेव मुक्तिमाह - ">पाद्मे शैवे मार्कण्डेयकथाप्रबन्धे शिवान्निषिध्य विष्णोरेव मुक्तिमाह - </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padmapurana-id"><span data-deva="‘अहं भोगप्रदो वत्स मोक्षदस्तु जनार्दनः’">‘अहं भोगप्रदो वत्स मोक्षदस्तु जनार्दनः’</span></span></span><span data-deva=" इत्यादि । समब्राह्मविरोधाच्च ।"> इत्यादि । समब्राह्मविरोधाच्च ।</span><br><span data-deva="वेदश्च इतिहासाद्यविरोधेन योज्यः । ‘यदि विद्याद्’ इति वचनात् । अनिर्णयाच्चेन्द्रादिशङ्कयाऽन्यथा । तत्रापीष्टसिद्धिः । नामवैशेष्यात् । अतो भगवदुत्कर्ष एव सर्वागमानां महातात्पर्यम् ।">वेदश्च इतिहासाद्यविरोधेन योज्यः । ‘यदि विद्याद्’ इति वचनात् ।  अनिर्णयाच्चेन्द्रादिशङ्कयाऽन्यथा । तत्रापीष्टसिद्धिः । नामवैशेष्यात् । अतो भगवदुत्कर्ष एव सर्वागमानां महातात्पर्यम् ।</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V24_B07" data-verse="BGB_C02_V24" data-block-id="BGB_C02_V24_B07" style="position: relative;"><span data-deva="तथाऽपि स्वतः प्रामाण्यात् सन्नेवोच्यते । अविरोधात् । न च प्रमाणसिद्ध(दृष्ट)स्यान्यत्रादृष्ट्याऽपह्नवो युक्तः । धर्मवैचित्र्याद् अर्थानाम् । स्वतः प्रामाण्यानङ्गीकारे मानोक्तावप्यदोषत्वं च साधयेद् इत्यतिप्रसङ्गः ।">तथाऽपि स्वतः प्रामाण्यात् सन्नेवोच्यते । अविरोधात् । न च प्रमाणसिद्ध(दृष्ट)स्यान्यत्रादृष्ट्याऽपह्नवो युक्तः । धर्मवैचित्र्याद् अर्थानाम् । स्वतः प्रामाण्यानङ्गीकारे मानोक्तावप्यदोषत्वं च साधयेद् इत्यतिप्रसङ्गः ।</span><br><span data-deva="अनन्यापेक्षया च तत्परत्वं सिद्धमागमानाम् । ">अनन्यापेक्षया च तत्परत्वं सिद्धमागमानाम् ।  </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘नारायणपरा वेदाः’ (भाग.२.५.१५)">‘नारायणपरा वेदाः’ (भाग.२.५.१५)</span></span></span><span data-deva=", ">,  </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id"><span data-deva="‘सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति’ (कठ.२.१५)">‘सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति’ (कठ.२.१५)</span></span></span><span data-deva=", ">, </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘वासुदेवपरा वेदाः’ (भाग.१.२.२९)">‘वासुदेवपरा वेदाः’ (भाग.१.२.२९)</span></span></span><span data-deva="इति । न चैतद् विरुद्धम् । ईश्वरनियमात् । अनादौ च तत् सिद्धं ">इति । न चैतद् विरुद्धम् । ईश्वरनियमात् । अनादौ च तत् सिद्धं  </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘द्रव्यं कर्म च कालश्च’ ( भाग.२.१०.१२)">‘द्रव्यं कर्म च कालश्च’ ( भाग.२.१०.१२)</span></span></span><span data-deva="इत्यादौ । प्रयोजकत्वं तु पूर्वोक्तन्यायेन । अतः सिद्धमेतत् ।">इत्यादौ । प्रयोजकत्वं तु पूर्वोक्तन्यायेन । अतः सिद्धमेतत् ।</span><br><span data-deva="तच्चानन्यापेक्षा अचिन्त्यशक्तित्व एव युक्तम् । अतो न मायामयमेकम् ।">तच्चानन्यापेक्षा अचिन्त्यशक्तित्व एव युक्तम् । अतो न मायामयमेकम् ।</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V24_B08" data-verse="BGB_C02_V24" data-block-id="BGB_C02_V24_B08" style="position: relative;"><span data-deva="अचलत्वं तु ">अचलत्वं तु </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id"><span data-deva="‘अप्रहर्षमनानन्दम्’(म.भा.१२.१९१.८)">‘अप्रहर्षमनानन्दम्’(म.भा.१२.१९१.८)</span></span></span><span data-deva=", ">,  </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id"><span data-deva="‘अदुःखमसुखम्’(म.भा.१२.२५६.२१)">‘अदुःखमसुखम्’(म.भा.१२.२५६.२१)</span></span></span><span data-deva=", ">,  </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id"><span data-deva="‘(न)अप्रज्ञम्’ (माण्डूक-२.१)">‘(न)अप्रज्ञम्’ (माण्डूक-२.१)</span></span></span><span data-deva=", ">, </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-taitiriyopanishat-id"><span data-deva="‘असद्वा’ (तै.उ.२.७)">‘असद्वा’ (तै.उ.२.७)</span></span></span><span data-deva=" इत्यादिवत् । क्रियादृष्टेः ।"> इत्यादिवत्  । क्रियादृष्टेः ।</span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘तपो मे हृदयं ब्रह्म तनुर्विद्या क्रियाऽऽकृतिः’ (भाग.६.४.४६)">‘तपो मे हृदयं ब्रह्म तनुर्विद्या क्रियाऽऽकृतिः’ (भाग.६.४.४६)</span></span></span><span data-deva=" इत्याद्युक्तेः । अतश्च न मायामयं सर्वम् । ऐश्वर्यादिवाचिभगशब्देनैव सम्बोधनाच्च "> इत्याद्युक्तेः । अतश्च न मायामयं सर्वम् । ऐश्वर्यादिवाचिभगशब्देनैव सम्बोधनाच्च </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-taitiriyopanishat-id"><span data-deva="‘तं त्वा भग’( तै. उ.१.४)">‘तं त्वा भग’( तै. उ.१.४)</span></span></span><span data-deva=" इत्यादौ । स्वरूपत्वान्न मायामयत्वं युक्तम् । ">  इत्यादौ । स्वरूपत्वान्न मायामयत्वं युक्तम् ।  </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘विज्ञानशक्तिरहमासम् अनन्तशक्तेः’ ( भाग.३.१०.२४)">‘विज्ञानशक्तिरहमासम् अनन्तशक्तेः’ ( भाग.३.१०.२४)</span></span></span><span data-deva=",   ">,  </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘मय्यनन्तगुणेऽनन्ते गुणतोऽनन्तविग्रहे’ (भाग.६.४.४८)">‘मय्यनन्तगुणेऽनन्ते गुणतोऽनन्तविग्रहे’ (भाग.६.४.४८)</span></span></span><span data-deva=", ">,  </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shwetashwataropanishat-id"><span data-deva="‘पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च’ ( श्वे.उ.६.८)">‘पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च’ ( श्वे.उ.६.८)</span></span></span><span data-deva=" इत्यादिवचनात् ॥२४ ॥"> इत्यादिवचनात् ॥२४ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V26_B01" data-verse="BGB_C02_V26" data-block-id="BGB_C02_V26_B01" style="position: relative;"><span data-deva="अस्त्वेवम् आत्मनो नित्यत्वम्; तथाऽपि देहसंयोगवियोगात्मक-जनिमृती स्त एव? इत्यत आह – ">अस्त्वेवम् आत्मनो नित्यत्वम्; तथाऽपि देहसंयोगवियोगात्मक-जनिमृती स्त एव? इत्यत आह – </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="अथ चेति ॥">अथ चेति ॥</span></span><span data-deva="२६ ॥">२६ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V27_B01" data-verse="BGB_C02_V27" data-block-id="BGB_C02_V27_B01" style="position: relative;"><span data-deva="कुतोऽशोकः&nbsp;? नियतत्वादित्याह – ">कुतोऽशोकः&nbsp;? नियतत्वादित्याह – </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="जातस्येति ॥">जातस्येति ॥</span></span><span data-deva="२७ ॥">२७ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V28_B01" data-verse="BGB_C02_V28" data-block-id="BGB_C02_V28_B01" style="position: relative;"><span data-deva="तदेव स्पष्टयति – ">तदेव स्पष्टयति – </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="अव्यक्तादीनीति ॥">अव्यक्तादीनीति ॥</span></span><span data-deva=" २८ ॥"> २८ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V29_B01" data-verse="BGB_C02_V30" data-block-id="BGB_C02_V29_B01" style="position: relative;"><span data-deva="‘देहयोगवियोगस्य नियतत्वाद्, आत्मनश्चेश्वरसरूपत्वात्, सर्वथाऽनाशाद् न शोकः कार्यः’ इत्युपसंहर्तुम् ऐश्वरं सामर्थ्यं पुनर्दर्शयति – ">‘देहयोगवियोगस्य नियतत्वाद्, आत्मनश्चेश्वरसरूपत्वात्, सर्वथाऽनाशाद् न शोकः कार्यः’ इत्युपसंहर्तुम् ऐश्वरं सामर्थ्यं पुनर्दर्शयति – </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="आश्चर्यवदिति ॥">आश्चर्यवदिति ॥</span></span><span data-deva=" दुर्लभत्वेनेत्यर्थः । तद्धि आश्चर्यं लोके । दुर्लभोऽपीश्वरसरूपत्वात् सूक्ष्मत्वाच्चाऽऽत्मनस्तद्द्रष्टा॥२९-३० ॥"> दुर्लभत्वेनेत्यर्थः । तद्धि आश्चर्यं लोके । दुर्लभोऽपीश्वरसरूपत्वात् सूक्ष्मत्वाच्चाऽऽत्मनस्तद्द्रष्टा॥२९-३० ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V39_B01" data-verse="BGB_C02_V40" data-block-id="BGB_C02_V39_B01" style="position: relative;"><span data-deva="साङ्ख्यम् ज्ञानम् । ">साङ्ख्यम् ज्ञानम् । </span><span class="gr-reference gr-ref-vyasasmruti-id"><span data-deva="‘शुद्धात्मतत्त्वविज्ञानं साङ्ख्यमित्यभिधीयते॥’">‘शुद्धात्मतत्त्वविज्ञानं साङ्ख्यमित्यभिधीयते॥’</span></span><span data-deva=" इति भगवद्वचनाद् व्यासस्मृतौ । योग उपायः ।

"> इति भगवद्वचनाद् व्यासस्मृतौ । योग उपायः ।

</span><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘दृष्टा योगाः प्रयुक्ताश्च पुंसां श्रेयःप्रसिद्धये’ (भाग.४.१८.३)">‘दृष्टा योगाः प्रयुक्ताश्च पुंसां श्रेयःप्रसिद्धये’ (भाग.४.१८.३)</span></span><span data-deva=" इति प्रयोगाद् भागवते । नेतरौ साङ्ख्ययोगौ उपादेयत्वेन विवक्षितौ कुत्रचित् सामस्त्येन, ‘कर्मयोग’ इत्यादिप्रयोगाच्च । निन्दितत्वाच्च इतरयोः मोक्षधर्मेषु भिन्नमतत्वमुक्त्वा पञ्चरात्रस्तुत्या । वेदानां त्वेकार्थत्वान्न विरोधः । पार्थक्यं तु साङ्ख्याद्यपेक्षया युक्तम् । तत्रैव चित्रशिखण्डिशास्त्रे पञ्चरात्रमूले वेदैक्योक्तेश्च । एवमेव सर्वत्र साङ्ख्ययोगशब्दार्थ उपादेयो वर्णनीयः । युक्तेश्च । ज्ञानं हि जैवमुक्तम् । उपायश्च वक्ष्यते । ‘बुध्यतेऽनया’ इति बुद्धिः । साङ्ख्यविषयो यया वाचा बुध्यते सा वाग् अभिहिता इत्यर्थः ॥ ३९-४० ॥"> इति प्रयोगाद् भागवते । नेतरौ साङ्ख्ययोगौ उपादेयत्वेन विवक्षितौ कुत्रचित् सामस्त्येन, ‘कर्मयोग’ इत्यादिप्रयोगाच्च । निन्दितत्वाच्च इतरयोः मोक्षधर्मेषु भिन्नमतत्वमुक्त्वा पञ्चरात्रस्तुत्या । वेदानां त्वेकार्थत्वान्न विरोधः । पार्थक्यं तु साङ्ख्याद्यपेक्षया युक्तम् । तत्रैव चित्रशिखण्डिशास्त्रे पञ्चरात्रमूले वेदैक्योक्तेश्च । एवमेव सर्वत्र साङ्ख्ययोगशब्दार्थ उपादेयो वर्णनीयः । युक्तेश्च । ज्ञानं हि जैवमुक्तम् । उपायश्च वक्ष्यते । ‘बुध्यतेऽनया’ इति बुद्धिः । साङ्ख्यविषयो यया वाचा बुध्यते सा वाग् अभिहिता इत्यर्थः ॥ ३९-४० ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V41_B01" data-verse="BGB_C02_V41" data-block-id="BGB_C02_V41_B01" style="position: relative;"><span data-deva="‘योग इमां बुद्धिं शृणु’ इत्युक्तम्; बह्व्यो हि बुद्धयो मतभेदात्; तत् कथम् एकत्र निष्ठां करोमि&nbsp;? इत्यत आह – ">‘योग इमां बुद्धिं शृणु’ इत्युक्तम्; बह्व्यो हि बुद्धयो मतभेदात्; तत् कथम् एकत्र निष्ठां करोमि&nbsp;? इत्यत आह – </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="व्यवसायात्मिकेति ॥">व्यवसायात्मिकेति ॥</span></span><span data-deva=" सम्यग् युक्तिनिर्णीतानां मतानाम् ऐक्यमेव इत्यर्थः ॥ ४१ ॥"> सम्यग् युक्तिनिर्णीतानां मतानाम् ऐक्यमेव इत्यर्थः ॥ ४१ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V44_B01" data-verse="BGB_C02_V44" data-block-id="BGB_C02_V44_B01" style="position: relative;"><span data-deva="स्युरवैदिकानि मतानि अव्यवसायात्मकानि; न तु वैदिकानि । तेऽपि हि केचित् कर्माणि स्वर्गादिफलान्येवाऽऽहुः इत्यत आह – यामिमामिति ॥ ‘यामाहुस्तया’ इत्यन्वयः । मोक्षफलम् अपेक्ष्य स्वर्गादिपुष्पयुक्तां वाचं प्रवदन्ति । वेदवादरताः कर्मादिवाचकवेदवादरताः; वेदैर्यन्मुखत उच्यते तत्रैव रताः । नान्यदस्तीति वादिनः । &gt;, ">स्युरवैदिकानि मतानि अव्यवसायात्मकानि; न तु वैदिकानि । तेऽपि हि केचित् कर्माणि स्वर्गादिफलान्येवाऽऽहुः इत्यत आह – यामिमामिति ॥ ‘यामाहुस्तया’ इत्यन्वयः । मोक्षफलम् अपेक्ष्य स्वर्गादिपुष्पयुक्तां वाचं प्रवदन्ति । वेदवादरताः कर्मादिवाचकवेदवादरताः; वेदैर्यन्मुखत उच्यते तत्रैव रताः । नान्यदस्तीति वादिनः । &gt;, </span><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘परोक्षविषया वेदाः’">‘परोक्षविषया वेदाः’</span></span><span data-deva=" , "> , </span><span class="gr-reference gr-ref-Aitreyopanishat-id"><span data-deva="‘परोक्षप्रिया इव हि देवाः’(ऐ.उ.३.१४)">‘परोक्षप्रिया इव हि देवाः’(ऐ.उ.३.१४)</span></span><span data-deva=" , "> , </span><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘मां विधत्तेऽभिधत्ते’(भाग.११.२१.४३)">‘मां विधत्तेऽभिधत्ते’(भाग.११.२१.४३)</span></span><span data-deva=" इत्यादिभिः पारोक्ष्येण हि प्रायो भगवन्तं वदन्ति । भोगैश्वर्यगतिं प्रति तत्प्राप्तिं प्रति । तत्प्राप्तिफला एव वेदा इति वदन्तीत्यर्थः । तेषां सम्यग् युक्तिनिर्णयात्मिका बुद्धिः समाधौ समाध्यर्थे न विधीयते । सम्यङ् निर्णीतार्थानां हीश्वरे मनःसमाधानं सम्यग् भवति । तद्धि मोक्षसाधनम् । उक्तं चैतदन्यत्र–

&gt;, "> इत्यादिभिः पारोक्ष्येण हि प्रायो भगवन्तं वदन्ति । भोगैश्वर्यगतिं प्रति तत्प्राप्तिं प्रति । तत्प्राप्तिफला एव वेदा इति वदन्तीत्यर्थः । तेषां सम्यग् युक्तिनिर्णयात्मिका बुद्धिः समाधौ समाध्यर्थे न विधीयते । सम्यङ् निर्णीतार्थानां हीश्वरे मनःसमाधानं सम्यग् भवति । तद्धि मोक्षसाधनम् । उक्तं चैतदन्यत्र–

&gt;, </span><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘न तस्य तत्त्वग्रहणाय साक्षाद् वरीयसीरपि वाचः समासन् । ">‘न तस्य तत्त्वग्रहणाय साक्षाद् वरीयसीरपि वाचः समासन् । </span><br><span data-deva=" स्वप्ने निरुक्त्या गृहमेधिसौख्यं न यस्य हेयानुमितं स्वयं स्यात् ॥’(भाग.५.११.३)"> स्वप्ने निरुक्त्या गृहमेधिसौख्यं न यस्य हेयानुमितं स्वयं स्यात् ॥’(भाग.५.११.३)</span></span><span data-deva=" इति ॥ ४२-४४ ॥"> इति ॥ ४२-४४ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V45_B01" data-verse="BGB_C02_V45" data-block-id="BGB_C02_V45_B01" style="position: relative;"><span data-deva="तां योगबुद्धिमाह - ">तां योगबुद्धिमाह - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="त्रैगुण्यविषया इत्यादिना">त्रैगुण्यविषया इत्यादिना</span></span><span data-deva=" इतरद् अपोद्य । वेदानां परोक्षार्थत्वात् त्रिगुणसम्बन्धि स्वर्गादि प्रतीतितोऽर्थ इव भाति (भवति) । "> इतरद् अपोद्य । वेदानां परोक्षार्थत्वात् त्रिगुणसम्बन्धि स्वर्गादि प्रतीतितोऽर्थ इव भाति (भवति) ।  </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘परोक्षवादी वेदोऽयम्’">‘परोक्षवादी वेदोऽयम्’</span></span></span><span data-deva=" इति ह्युक्तम् । अतः प्रातीतिकेऽर्थे भ्रान्तिं मा कुरु इत्यर्थः । "> इति ह्युक्तम् । अतः प्रातीतिकेऽर्थे भ्रान्तिं मा कुरु इत्यर्थः । </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘वादो विषयकत्वं (विषयकृत्त्वं) च मुखतो वचनं स्मृतम् ।’">‘वादो विषयकत्वं (विषयकृत्त्वं) च मुखतो वचनं स्मृतम् ।’</span></span></span><span data-deva=" इत्यभिधानम् । न तु वेदपक्षो निषिध्यते । "> इत्यभिधानम् । न तु वेदपक्षो निषिध्यते । </span><br> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-kalkipurana-id"><span data-deva="‘वेदे रामायणे चैव पुराणे भारते तथा ।">‘वेदे रामायणे चैव पुराणे भारते तथा ।</span><br><span data-deva=" आदावन्ते च मध्ये च विष्णुः सर्वत्र गीयते॥’(कल्कि.३५.३२),"> आदावन्ते च मध्ये च विष्णुः सर्वत्र गीयते॥’(कल्कि.३५.३२),</span></span></span> <br>  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id"><span data-deva="‘सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति.......।’(कठ.१.२.१५),">‘सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति.......।’(कठ.१.२.१५),</span></span></span> <br> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Manusmruti-id"><span data-deva="‘वेदोऽखिलो धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदाम् । ">‘वेदोऽखिलो धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदाम् । </span><br><span data-deva=" आचारश्चैव साधूनाम् आत्मनस्तुष्टिरेव च ॥’(मनु.२.६)"> आचारश्चैव साधूनाम् आत्मनस्तुष्टिरेव च ॥’(मनु.२.६)</span></span></span><span data-deva=",">,</span><br> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘वेदप्रणिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्ययः ।(भाग.६.१.४०)">‘वेदप्रणिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्ययः ।(भाग.६.१.४०)</span></span></span><span data-deva="’ इति वेदानां सर्वात्मना विष्णुपरत्वोक्तेः । तद्विहितस्य तद्विरुद्धस्य च धर्माधर्मत्वोक्तेः ॥ ४५ ॥">’ इति वेदानां सर्वात्मना विष्णुपरत्वोक्तेः । तद्विहितस्य तद्विरुद्धस्य च धर्माधर्मत्वोक्तेः ॥ ४५ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V46_B01" data-verse="BGB_C02_V46" data-block-id="BGB_C02_V46_B01" style="position: relative;"><span data-deva="तथाऽपि काम्यकर्मिणां फलं ज्ञानिनां न भवतीति साम्यमेव? इत्यत आह – ">तथाऽपि काम्यकर्मिणां फलं ज्ञानिनां न भवतीति साम्यमेव? इत्यत आह – </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="यावानर्थ इति ॥">यावानर्थ इति ॥</span></span><span data-deva=" यथा "> यथा </span><span class="gr-moola"><span data-deva="यावान् अर्थः">यावान् अर्थः</span></span><span data-deva=" प्रयोजनम् "> प्रयोजनम् </span><span class="gr-moola"><span data-deva="उदपाने">उदपाने</span></span><span data-deva=" कूपे भवति, ">  कूपे भवति, </span><span class="gr-moola"><span data-deva="तावान् सर्वतः सम्प्लुतोदके">तावान् सर्वतः सम्प्लुतोदके</span></span><span data-deva=" अन्तर्भवत्येव, एवं सर्वेषु वेदेषु यत् फलं तद् "> अन्तर्भवत्येव, एवं सर्वेषु वेदेषु यत् फलं तद् </span><span class="gr-moola"><span data-deva="विजानतो">विजानतो</span></span><span data-deva="ऽपि ज्ञानिनो ">ऽपि ज्ञानिनो </span><span class="gr-moola"><span data-deva="ब्राह्मणस्य">ब्राह्मणस्य</span></span><span data-deva=" फलेऽन्तर्भवति । ‘ब्रह्म अणति’ इति ब्राह्मणः =अपरोक्षज्ञानी । स हि ब्रह्म गच्छति । ‘विजानतः’ इति ज्ञानफलत्वं तस्य दर्शयति ॥ ४६ ॥"> फलेऽन्तर्भवति । ‘ब्रह्म अणति’ इति ब्राह्मणः =अपरोक्षज्ञानी । स हि ब्रह्म गच्छति । ‘विजानतः’ इति ज्ञानफलत्वं तस्य दर्शयति ॥ ४६ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V47_B01" data-verse="BGB_C02_V47" data-block-id="BGB_C02_V47_B01" style="position: relative;"><span data-deva="कामात्मनां निन्दा कृता कथमेषाम्&nbsp;? ">कामात्मनां निन्दा कृता कथमेषाम्&nbsp;? </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id"><span data-deva="‘स्वर्गकामो यजेत’">‘स्वर्गकामो यजेत’</span></span></span><span data-deva="इत्यादौ कामस्यापि विहितत्वाद् इत्यत आह - ">इत्यादौ कामस्यापि विहितत्वाद् इत्यत आह - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="कर्मण्येवेति ॥">कर्मण्येवेति ॥</span></span>  <span class="gr-moola"><span data-deva="‘ते’">‘ते’</span></span><span data-deva=" इत्युपलक्षणार्थम् । तव ज्ञानिनोऽपि न फलकामकर्तव्यता; किम्वन्येषाम्&nbsp;! न ‘त्वस्ति केषाञ्चिद्, न तेऽस्ति’ इति । स हि ज्ञानी नरांश इन्द्रश्च । मोहादिस्त्वभिभवादेः । यदि तेषां शुद्धसत्त्वानां न स्याज्ज्ञानम्, क्व अन्येषाम्&nbsp;? उपदेशादेश्च सिद्धं ज्ञानं तेषाम् । "> इत्युपलक्षणार्थम् । तव ज्ञानिनोऽपि न फलकामकर्तव्यता; किम्वन्येषाम्&nbsp;! न ‘त्वस्ति केषाञ्चिद्, न तेऽस्ति’ इति । स हि ज्ञानी नरांश इन्द्रश्च । मोहादिस्त्वभिभवादेः । यदि तेषां शुद्धसत्त्वानां न स्याज्ज्ञानम्, क्व अन्येषाम्&nbsp;? उपदेशादेश्च सिद्धं ज्ञानं तेषाम् । </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘....पार्थार्ष्टिषेण....।’(भाग.२.७.४५)">‘....पार्थार्ष्टिषेण....।’(भाग.२.७.४५)</span></span></span><span data-deva="इत्यादिज्ञानिगणनाच्च ।">इत्यादिज्ञानिगणनाच्च ।</span><br><span data-deva=" कामनिषेध एवात्र । फलानि ह्यस्वातन्त्र्येण भवन्ति । न हि कर्मफलानि कर्माभावे यत्नतोऽपि भवन्ति । भवन्ति च काम्यकर्मिणो विपर्ययप्रयत्नेऽपि अविरोधे ।"> कामनिषेध एवात्र । फलानि ह्यस्वातन्त्र्येण भवन्ति । न हि कर्मफलानि कर्माभावे यत्नतोऽपि भवन्ति । भवन्ति च काम्यकर्मिणो विपर्ययप्रयत्नेऽपि अविरोधे ।</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V47_B02" data-verse="BGB_C02_V47" data-block-id="BGB_C02_V47_B02" style="position: relative;"><span data-deva="अतः कर्माकरणे एव प्रत्यवायः, न तु ज्ञानादिनाऽकामनया वा फलाप्राप्तौ । अतः कर्मण्येवाधिकारः । अतस्तदेव कार्यम्; न तु कामेन ज्ञानादिनिषेधेन वा फलप्राप्तिः । कामवचनानां तु तात्पर्यं भगवतैवोक्तम्- ">अतः कर्माकरणे एव प्रत्यवायः, न तु ज्ञानादिनाऽकामनया वा फलाप्राप्तौ । अतः कर्मण्येवाधिकारः । अतस्तदेव कार्यम्; न तु कामेन ज्ञानादिनिषेधेन वा फलप्राप्तिः । कामवचनानां तु तात्पर्यं भगवतैवोक्तम्- </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘रोचनार्थं फलश्रुतिः’(भाग.११.३.४७)">‘रोचनार्थं फलश्रुतिः’(भाग.११.३.४७)</span></span></span><span data-deva=", ">, </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘यथा भैषज्यरोचनम्’(भाग.११.२१.२३)">‘यथा भैषज्यरोचनम्’(भाग.११.२१.२३)</span></span></span><span data-deva=" इत्यादौ भागवते ।"> इत्यादौ भागवते ।</span><br><span data-deva=" अत एव ‘कामी यजेत’ इत्यर्थः; न तु ‘कामी भूत्वा’ इत्यर्थः । "> अत एव ‘कामी यजेत’ इत्यर्थः; न तु ‘कामी भूत्वा’ इत्यर्थः । </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Manusmruti-id"><span data-deva="‘निष्कामं ज्ञानपूर्वं च’(मनु.१२.८९)">‘निष्कामं ज्ञानपूर्वं च’(मनु.१२.८९)</span></span></span><span data-deva=" इति वचनात्, वक्ष्यमाणेभ्यश्च । "> इति वचनात्, वक्ष्यमाणेभ्यश्च । </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id"><span data-deva="‘वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेत’">‘वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेत’</span></span></span><span data-deva=" इत्यादिभ्यश्च । अतो "> इत्यादिभ्यश्च । अतो </span><span class="gr-moola"><span data-deva="मा कर्मफलहेतुर्भूः">मा कर्मफलहेतुर्भूः</span></span><span data-deva=" । कर्मफलं तत्कृतौ हेतुर्यस्य स कर्मफलहेतुः, स मा भूः । तर्हि न करोमि? इत्यत आह– "> । कर्मफलं तत्कृतौ हेतुर्यस्य स कर्मफलहेतुः, स मा भूः । तर्हि न करोमि? इत्यत आह– </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="मा त इति ॥">मा त इति ॥</span></span><span data-deva=" कर्माकरणे च स्नेहो माऽस्त्वित्यर्थः । अन्य(था)फलाभावेऽपि मत्प्रसादाख्यफलभावात् । इच्छा च तस्य युक्ता "> कर्माकरणे च स्नेहो माऽस्त्वित्यर्थः । अन्य(था)फलाभावेऽपि मत्प्रसादाख्यफलभावात् । इच्छा च तस्य युक्ता </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘वृणीमहे ते परितोषणाय’(भाग.४.३०.४०)">‘वृणीमहे ते परितोषणाय’(भाग.४.३०.४०)</span></span></span><span data-deva=" इत्यादिमहदाचारात् । अनिन्दनात्, विशेषत इतरनिन्दनाच्च। सामान्यं विशेषो बाधत इति च प्रसिद्धम्– ‘सर्वान् आनय, नैकं मैत्रम्’ इत्यादौ । अतः - "> इत्यादिमहदाचारात् । अनिन्दनात्, विशेषत इतरनिन्दनाच्च। सामान्यं विशेषो बाधत इति च प्रसिद्धम्– ‘सर्वान् आनय, नैकं मैत्रम्’ इत्यादौ । अतः - </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘नैकात्मतां मे स्पृहयन्ति केचिद्.....’(भाग.३.२६.३४)">‘नैकात्मतां मे स्पृहयन्ति केचिद्.....’(भाग.३.२६.३४)</span></span></span><span data-deva=", ">, </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘भक्तिमन्विच्छन्तः’">‘भक्तिमन्विच्छन्तः’</span></span></span><span data-deva=", ">, </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Sutra-id"><span data-deva="‘ब्रह्मजिज्ञासा’(ब्र,सू.१.१.१)">‘ब्रह्मजिज्ञासा’(ब्र,सू.१.१.१)</span></span></span><span data-deva=", ">, </span><br> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyaka-id"><span data-deva="‘विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत.....’,(बृ.उ.६.४.२१)">‘विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत.....’,(बृ.उ.६.४.२१)</span></span></span><span data-deva=", ">,  </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘द्रष्टव्यः.....’">‘द्रष्टव्यः.....’</span></span></span><span data-deva=" इत्यादिवचनेभ्यः, स्वार्थसेवकं प्रति न तथा स्नेहः, ‘किं ददामि’ इत्युक्ते सेवादियाचकं प्रति बहुतरः स्नेह इति लौकिकन्यायाच्च भक्तिज्ञानादिप्रार्थना कार्येति सिद्धम् ॥४७ ॥"> इत्यादिवचनेभ्यः, स्वार्थसेवकं प्रति न तथा स्नेहः, ‘किं ददामि’ इत्युक्ते सेवादियाचकं प्रति बहुतरः स्नेह इति लौकिकन्यायाच्च भक्तिज्ञानादिप्रार्थना कार्येति सिद्धम् ॥४७ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V48_B01" data-verse="BGB_C02_V48" data-block-id="BGB_C02_V48_B01" style="position: relative;"><span data-deva="पूर्वश्लोकोक्तं स्पष्टयति – ">पूर्वश्लोकोक्तं स्पष्टयति – </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="योगस्थ इति ॥">योगस्थ इति ॥</span></span> <span class="gr-moola"><span data-deva="योगस्थः">योगस्थः</span></span><span data-deva=" उपायस्थः । "> उपायस्थः । </span><span class="gr-moola"><span data-deva="सङ्गं">सङ्गं</span></span><span data-deva=" फलस्नेहं "> फलस्नेहं </span><span class="gr-moola"><span data-deva="त्यक्त्वा">त्यक्त्वा</span></span><span data-deva=" । तत एव "> । तत एव </span><span class="gr-moola"><span data-deva="सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा">सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा</span></span><span data-deva=" । स एव च मयोक्तो "> । स एव च मयोक्तो </span><span class="gr-moola"><span data-deva="योगः">योगः</span></span><span data-deva=" ॥ ४८ ॥"> ॥ ४८ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V49_B01" data-verse="BGB_C02_V49" data-block-id="BGB_C02_V49_B01" style="position: relative;"><span data-deva="इतश्च योगाय युज्यस्व इत्याह – ">इतश्च योगाय युज्यस्व इत्याह – </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="दूरेणेति ॥">दूरेणेति ॥</span></span> <span class="gr-moola"><span data-deva="बुद्धियोगाद्">बुद्धियोगाद्</span></span><span data-deva=" ज्ञानलक्षणाद् उपायाद् । "> ज्ञानलक्षणाद् उपायाद् । </span><span class="gr-moola"><span data-deva="दूरेण">दूरेण</span></span><span data-deva=" अतीव । अतो "> अतीव । अतो </span><span class="gr-moola"><span data-deva="बुद्धौ शरणं">बुद्धौ शरणं</span></span><span data-deva=" ज्ञाने स्थितिम् । फलं कर्मकृतौ हेतुर्येषां ते "> ज्ञाने स्थितिम् । फलं कर्मकृतौ हेतुर्येषां ते </span><span class="gr-moola"><span data-deva="फलहेतवः">फलहेतवः</span></span><span data-deva=" ॥ ४९ ॥"> ॥ ४९ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V50_B01" data-verse="BGB_C02_V50" data-block-id="BGB_C02_V50_B01" style="position: relative;"><span data-deva="ज्ञानफलमाह – ">ज्ञानफलमाह – </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="बुद्धियुक्त इति ॥">बुद्धियुक्त इति ॥</span></span><span data-deva=" सुकृतमप्यप्रियं मानुष्यादिफलं जहाति, न बृहत्फलमपि उपासनादिनिमित्तम् । "> सुकृतमप्यप्रियं मानुष्यादिफलं जहाति, न बृहत्फलमपि उपासनादिनिमित्तम् । </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyaka-id"><span data-deva="‘न हास्य (न तस्य)कर्म क्षीयते’(बृ.१.४.१५)">‘न हास्य (न तस्य)कर्म क्षीयते’(बृ.१.४.१५)</span></span></span><span data-deva=" , "> ,  </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyaka-id"><span data-deva="‘अविदित्वाऽस्मिन् लोके जुहोति यजते तपस्तप्यते बहूनि वर्षसहस्राणि अन्तवदेवास्य तद् भवति’(बृ.३.८.१०)">‘अविदित्वाऽस्मिन् लोके जुहोति यजते तपस्तप्यते बहूनि वर्षसहस्राणि अन्तवदेवास्य तद् भवति’(बृ.३.८.१०)</span></span></span><span data-deva="इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः । अतः कर्मक्षयश्रुतिरज्ञानिविषया सर्वत्र । उभयक्षयश्रुतिरप्यनिष्टविषया । नहीष्टपुण्यक्षये किञ्चित् प्रयोजनम् । न चेष्टनाशो ज्ञानिनो युक्तः । इष्टाश्च केचिद्विषयाः - ">इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः । अतः कर्मक्षयश्रुतिरज्ञानिविषया सर्वत्र । उभयक्षयश्रुतिरप्यनिष्टविषया । नहीष्टपुण्यक्षये किञ्चित् प्रयोजनम् । न चेष्टनाशो ज्ञानिनो युक्तः । इष्टाश्च केचिद्विषयाः - </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id"><span data-deva="‘स यदि पितृलोककामो भवति सङ्कल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति’(छां.उ.८.२.१)">‘स यदि पितृलोककामो भवति सङ्कल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति’(छां.उ.८.२.१)</span></span></span><span data-deva=", ">, </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id"><span data-deva="‘प्रजापतेः सभां वेश्म प्रपद्ये यशोऽहं भवामि ब्राह्मणानाम्’(छां.उ.८.४.१)">‘प्रजापतेः सभां वेश्म प्रपद्ये यशोऽहं भवामि ब्राह्मणानाम्’(छां.उ.८.४.१)</span></span></span><span data-deva=",">,</span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id"><span data-deva="‘स्त्रीभिर्वा यानैर्वा’(छां.उ.८.१२.३)">‘स्त्रीभिर्वा यानैर्वा’(छां.उ.८.१२.३)</span></span></span><span data-deva=", ">, </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyaka-id"><span data-deva="‘अस्माद्ध्येवात्मनो यद्यत् कामयते तत्तत् सृजते’(बृह. १.४.१५)">‘अस्माद्ध्येवात्मनो यद्यत् कामयते तत्तत् सृजते’(बृह. १.४.१५)</span></span></span><span data-deva=", ">,  </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Taittariyopanishat-id"><span data-deva="‘कामान्नी कामरूप्यनुसञ्जरन्’(तै.उ. ३.१०.५)">‘कामान्नी कामरूप्यनुसञ्जरन्’(तै.उ. ३.१०.५)</span></span></span><span data-deva=",">,</span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id"><span data-deva="‘स एकधा भवति’(छां.उ.७.२६.२)">‘स एकधा भवति’(छां.उ.७.२६.२)</span></span></span><span data-deva=" इत्यादिश्रुतिभ्यः । बहुत्वेऽप्यात्मसुखस्य पुनरिष्टत्वात् कर्मसुखे न विरोधः । अनुभवशक्तिश्चेश्वरप्रसादात् । श्रुतेश्च । न च शरीरपातात् पूर्वमेतत् - "> इत्यादिश्रुतिभ्यः । बहुत्वेऽप्यात्मसुखस्य पुनरिष्टत्वात् कर्मसुखे न विरोधः । अनुभवशक्तिश्चेश्वरप्रसादात् । श्रुतेश्च । न च शरीरपातात् पूर्वमेतत् - </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id"><span data-deva="‘स तत्र पर्येति’(छां.८.१२.३)">‘स तत्र पर्येति’(छां.८.१२.३)</span></span></span><span data-deva=", ">, </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Taittariyopanishat-id"><span data-deva="‘एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य’(तै.उ. ३.१०.५)">‘एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य’(तै.उ. ३.१०.५)</span></span></span><span data-deva=" इत्याद्युत्तरत्र श्रवणात् ।"> इत्याद्युत्तरत्र श्रवणात् ।</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V50_B02" data-verse="BGB_C02_V50" data-block-id="BGB_C02_V50_B02" style="position: relative;"><span data-deva="न चैकीभूत एव ब्रह्मणा सः । ">न चैकीभूत एव ब्रह्मणा सः ।  </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id"><span data-deva="‘मग्नस्य हि परेऽज्ञाने (परे ज्ञाने) किं नु दुःखतरं भवेत्’(म.भा.१२.२९०.७९)">‘मग्नस्य हि परेऽज्ञाने (परे ज्ञाने) किं नु दुःखतरं भवेत्’(म.भा.१२.२९०.७९)</span></span></span><span data-deva=" इत्यादिनिन्दनाद् मोक्षधर्मे । परिहारे पृथग् भोगाभिधानाच्च । शुकादीनां पृथग्दृष्टेश्च । "> इत्यादिनिन्दनाद् मोक्षधर्मे । परिहारे पृथग् भोगाभिधानाच्च । शुकादीनां पृथग्दृष्टेश्च । </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id"><span data-deva="‘जगद्व्यापारवर्जम्’(ब्र.सू.४.४.१७)">‘जगद्व्यापारवर्जम्’(ब्र.सू.४.४.१७)</span></span></span><span data-deva="इत्यैश्वर्यमर्यादोक्तेश्च । ‘इदं ज्ञानमु(म)पाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः’(१४.२) इति च । उपाधिनाशे नाशाच्च प्रतिबिम्बस्य । न चैकीभूतस्य पृथग्ज्ञाने मानं पश्यामः । ‘आसं दुःखी, नाऽसम्’ इति ज्ञानविरोधाच्चेश्वरस्य । अनेन रूपेणेति च । भेदाभावात् ।">इत्यैश्वर्यमर्यादोक्तेश्च । ‘इदं ज्ञानमु(म)पाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः’(१४.२) इति च । उपाधिनाशे नाशाच्च प्रतिबिम्बस्य । न चैकीभूतस्य पृथग्ज्ञाने मानं पश्यामः । ‘आसं दुःखी, नाऽसम्’ इति ज्ञानविरोधाच्चेश्वरस्य । अनेन रूपेणेति च । भेदाभावात् ।</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V50_B04" data-verse="BGB_C02_V50" data-block-id="BGB_C02_V50_B04" style="position: relative;"><span data-deva="दृष्टाश्च ते भगवतो भिन्ना नारदेन । प्रतिशाखं च ">दृष्टाश्च ते भगवतो भिन्ना नारदेन । प्रतिशाखं च </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id"><span data-deva="‘स एकधा’(छा.उ.७.२६.८)">‘स एकधा’(छा.उ.७.२६.८)</span></span></span><span data-deva=" इत्यादिषु भेदेन प्रतीयन्ते । विरोधे तु युक्तिमतामेव बलवत्त्वम् । युक्तयश्चात्रोक्ताः - ‘मग्नस्य हि’ इत्यादयः। अतो जले जलैकीभाववत् एकीभावः । उक्तं च - "> इत्यादिषु भेदेन प्रतीयन्ते । विरोधे तु युक्तिमतामेव बलवत्त्वम् । युक्तयश्चात्रोक्ताः - ‘मग्नस्य हि’ इत्यादयः। अतो जले जलैकीभाववत् एकीभावः । उक्तं च -  </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id"><span data-deva="‘यथोदकं शुद्धे शुद्धम्’(कठ.उ.२.१.१५)">‘यथोदकं शुद्धे शुद्धम्’(कठ.उ.२.१.१५)</span></span></span><span data-deva=", ">, </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Atharvanopanishat-id"><span data-deva="‘यथा नद्यः’(आथ.उ.३.२.८)">‘यथा नद्यः’(आथ.उ.३.२.८)</span></span></span><span data-deva=" इत्यादौ । तत्राऽप्यन्योन्यात्मकत्वे वृद्ध्यसम्भवः । अस्ति चेषत् समुद्रेऽपि द्वारि । महत्त्वाद् अन्यत्रादृष्टिः ।"> इत्यादौ । तत्राऽप्यन्योन्यात्मकत्वे वृद्ध्यसम्भवः । अस्ति चेषत् समुद्रेऽपि द्वारि । महत्त्वाद् अन्यत्रादृष्टिः ।</span><br> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahakourma-id"><span data-deva="‘ता एवापो ददौ तस्य स ऋषिः शंसितव्रतः’">‘ता एवापो ददौ तस्य स ऋषिः शंसितव्रतः’</span></span></span><span data-deva=" इति महाकौर्मे समर्थानां भेदज्ञानाच्च ।"> इति महाकौर्मे समर्थानां भेदज्ञानाच्च ।</span><br> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narada-id"><span data-deva="‘नैव तत् प्राप्नुवन्त्येते ब्रह्मेशानादयः सुराः ।">‘नैव तत् प्राप्नुवन्त्येते ब्रह्मेशानादयः सुराः ।</span><br><span data-deva=" यत् ते पदं हि कैवल्यम्’"> यत् ते पदं हि कैवल्यम्’</span></span></span><span data-deva=" इति निषेधाच्च, नारदीये ।"> इति निषेधाच्च, नारदीये ।</span><br><span data-deva=" सविचारश्च निर्णयः कृतो मोक्षधर्मेषु । बलवांश्च सविचारो निर्णयो वाक्यमात्रात् । अतो "> सविचारश्च निर्णयः कृतो मोक्षधर्मेषु । बलवांश्च सविचारो निर्णयो वाक्यमात्रात् । अतो </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id"><span data-deva="‘यत्र नान्यत् पश्यति’(छां.७.२४.१)">‘यत्र नान्यत् पश्यति’(छां.७.२४.१)</span></span></span><span data-deva=" इत्याद्यपि तदधीनसत्तादिवाचि । अन्यथा कथम् ऐश्वर्यादि स्यात्? न च तन्मायामयम् इत्युक्तम् । अन्यथा कथं तत्रैव"> इत्याद्यपि तदधीनसत्तादिवाचि । अन्यथा कथम् ऐश्वर्यादि स्यात्? न च तन्मायामयम् इत्युक्तम् । अन्यथा कथं तत्रैव</span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id"><span data-deva="‘स एकधा’(छां.७.२६.२)">‘स एकधा’(छां.७.२६.२)</span></span></span><span data-deva="इत्यादि ब्रूयात् ।">इत्यादि ब्रूयात् ।</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V50_B05" data-verse="BGB_C02_V50" data-block-id="BGB_C02_V50_B05" style="position: relative;"><span data-deva="न च –">न च –</span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id"><span data-deva="‘न वै सशरीरस्य....’(छां.८.१२.१)">‘न वै सशरीरस्य....’(छां.८.१२.१)</span></span></span><span data-deva="इत्यादिविरोधः । वैलक्षण्यात् तच्छरीराणाम् । अभौतिकानि हि तानि नित्योपाधिविनिर्मितानीश्वरशक्त्या । तथाचोक्तम्– ">इत्यादिविरोधः । वैलक्षण्यात् तच्छरीराणाम् । अभौतिकानि हि तानि नित्योपाधिविनिर्मितानीश्वरशक्त्या । तथाचोक्तम्– </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id"><span data-deva="‘शरीरं जायते तेषां षोडश्या कलयैव तु’">‘शरीरं जायते तेषां षोडश्या कलयैव तु’</span></span></span><span data-deva=" इत्यादि नारायणाष्टाक्षरकल्पे । ">  इत्यादि नारायणाष्टाक्षरकल्पे । </span><br><span data-deva=" वदन्ति च लौकिकवैलक्षण्येऽभावशब्दम्- ‘अप्रहर्षमनानन्दम्’, ‘सुखदुःखबाह्यः’ इत्यादिषु । निरुक्त्यभावाच्च न तानि शरीराणि । तथा हि श्रुतिः - "> वदन्ति च लौकिकवैलक्षण्येऽभावशब्दम्- ‘अप्रहर्षमनानन्दम्’, ‘सुखदुःखबाह्यः’ इत्यादिषु । निरुक्त्यभावाच्च न तानि शरीराणि । तथा हि श्रुतिः - </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id"><span data-deva="‘अशारीतीँ.... तच्छरीरमभवद्’">‘अशारीतीँ.... तच्छरीरमभवद्’</span></span></span><span data-deva="इति । न हि तानि शीर्णानि भवन्ति । ‘सर्गेऽपि नोपजायन्ते’(१४.२) इत्यादिवचनात् । साम्यात् प्रयोगः । प्रयोगाच्च - ">इति । न हि तानि शीर्णानि भवन्ति । ‘सर्गेऽपि नोपजायन्ते’(१४.२) इत्यादिवचनात् । साम्यात् प्रयोगः । प्रयोगाच्च - </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id"><span data-deva="‘अनिन्द्रिया अनाहारा अनिष्पन्दाः सुगन्धिनः’(कुम्भ-म.भा.१२.३३६.२९)">‘अनिन्द्रिया अनाहारा अनिष्पन्दाः सुगन्धिनः’(कुम्भ-म.भा.१२.३३६.२९)</span></span></span><span data-deva=", ">, </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘देहेन्द्रियासुहीनानां वैकुण्ठपुरवासिनाम्’(भाग.७.१.३४)">‘देहेन्द्रियासुहीनानां वैकुण्ठपुरवासिनाम्’(भाग.७.१.३४)</span></span></span><span data-deva=" इत्यादि दृष्टदेहेष्वेव ।"> इत्यादि दृष्टदेहेष्वेव ।</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V50_B06" data-verse="BGB_C02_V50" data-block-id="BGB_C02_V50_B06" style="position: relative;"><span data-deva="न चैषाऽन्या गौणी मुक्तिः ।">न चैषाऽन्या गौणी मुक्तिः ।</span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Adityapurana-id"><span data-deva="‘बहुनाऽत्र किमुक्तेन यावच्छ्वेतं न गच्छति ।">‘बहुनाऽत्र किमुक्तेन यावच्छ्वेतं न गच्छति ।</span><br><span data-deva="योगी तावन्न मुक्तः स्याद् एष शास्त्रस्य निर्णयः ॥’">योगी तावन्न मुक्तः स्याद् एष शास्त्रस्य निर्णयः ॥’</span></span></span><span data-deva=" इत्यादित्यपुराणे तदन्यमुक्तिनिषेधात् ।"> इत्यादित्यपुराणे तदन्यमुक्तिनिषेधात् ।</span><br><span data-deva="ये त्वत्रैव भगवन्तं प्रविशन्ति तेऽपि पश्चात् तत्रैव यान्ति । योग्यत्वं चात्र विवक्षितम् । युधिष्ठिरप्रश्न इतरनिन्दनाच्च । सायुज्यं च ग्रहवत् । तदुक्तेश्च - ">ये त्वत्रैव भगवन्तं प्रविशन्ति तेऽपि पश्चात् तत्रैव यान्ति । योग्यत्वं चात्र विवक्षितम् । युधिष्ठिरप्रश्न इतरनिन्दनाच्च । सायुज्यं च ग्रहवत् । तदुक्तेश्च - </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id"><span data-deva="‘भुञ्जते पुरुषं प्राप्य यथा देवग्रहादयः ।">‘भुञ्जते पुरुषं प्राप्य यथा देवग्रहादयः ।</span><br><span data-deva=" तथा मुक्तावुत्तमायां बाह्यान् भोगांस्तु भुञ्जते ॥’"> तथा मुक्तावुत्तमायां बाह्यान् भोगांस्तु भुञ्जते ॥’</span></span></span><span data-deva=" इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे ।"> इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे ।</span><br><span data-deva=" अतोऽनिष्टस्यैव वियोगः ।"> अतोऽनिष्टस्यैव वियोगः ।</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V50_B07" data-verse="BGB_C02_V50" data-block-id="BGB_C02_V50_B07" style="position: relative;"><span data-deva="सोऽस्त्येव सर्वात्मना– ">सोऽस्त्येव सर्वात्मना–  </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘अदुःखम्’">‘अदुःखम्’</span></span></span><span data-deva=", ">,  </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘सर्वदुःखविवर्जिताः’">‘सर्वदुःखविवर्जिताः’</span></span></span><span data-deva=", ">, </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘अशोकमहिमम्’">‘अशोकमहिमम्’</span></span></span><span data-deva=",">,</span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id"><span data-deva="‘यत्र गत्वा न शोचति’(ब्राह्म.२३७.११)">‘यत्र गत्वा न शोचति’(ब्राह्म.२३७.११)</span></span></span><span data-deva=" इत्यादिभ्यः । विशेषवचनाभावाच्च । येषां त्वीषद् दृश्यते ते न सायुज्यं प्राप्ताः । सामीप्याद्येव तेषाम् । अतः प्रारब्धकर्मशेषभावात् तद् भुक्त्वा सायुज्यं गच्छन्ति । तच्चोक्तम्- "> इत्यादिभ्यः । विशेषवचनाभावाच्च । येषां त्वीषद् दृश्यते ते न सायुज्यं प्राप्ताः । सामीप्याद्येव तेषाम् । अतः प्रारब्धकर्मशेषभावात् तद् भुक्त्वा सायुज्यं गच्छन्ति । तच्चोक्तम्- </span><br> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘सङ्कर्षणादयः सर्वे स्वाधिकाराद् अनन्तरम् ।">‘सङ्कर्षणादयः सर्वे स्वाधिकाराद् अनन्तरम् ।</span><br><span data-deva="प्रविशन्ति परं देवं विष्णुं नास्त्यत्र संशयः ॥’">प्रविशन्ति परं देवं विष्णुं नास्त्यत्र संशयः ॥’</span></span></span><span data-deva=" इति व्यासयोगे । अतोऽनिष्टस्य सर्वात्मना वियोगः ।"> इति व्यासयोगे । अतोऽनिष्टस्य सर्वात्मना वियोगः ।</span><br> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘परब्रह्मत्वमिच्छामि परमात्मन् (परब्रह्मन्)जनार्दन’">‘परब्रह्मत्वमिच्छामि परमात्मन् (परब्रह्मन्)जनार्दन’</span></span></span><span data-deva="। इत्यादिना ब्रह्मादिभिरपि प्रार्थितत्वात् ।">। इत्यादिना ब्रह्मादिभिरपि प्रार्थितत्वात् ।</span><br> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘न मोक्षसदृशं किञ्चिद् अधिकं वा सुखं क्वचित् ।">‘न मोक्षसदृशं किञ्चिद् अधिकं वा सुखं क्वचित् ।</span><br><span data-deva=" ऋते वैष्णवमानन्दं वाङ्मनोगोचरं महत् ॥’"> ऋते वैष्णवमानन्दं वाङ्मनोगोचरं महत् ॥’</span></span></span> <br><span data-deva="इत्यादेश्च ब्रह्मादिपदादपि अधिकतमं सुखं च मोक्ष इति सिद्धम् । ">इत्यादेश्च ब्रह्मादिपदादपि अधिकतमं सुखं च मोक्ष इति सिद्धम् । </span><span class="gr-moola"><span data-deva="अतो योगाय युज्यस्व">अतो योगाय युज्यस्व</span></span><span data-deva=" । ज्ञानोपायाय । तद्धि कर्मकौशलम् ॥ ५० ॥"> । ज्ञानोपायाय । तद्धि कर्मकौशलम् ॥ ५० ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V51_B01" data-verse="BGB_C02_V51" data-block-id="BGB_C02_V51_B01" style="position: relative;"><span data-deva="तदुपायमाह -">तदुपायमाह -</span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="कर्मजमिति ॥">कर्मजमिति ॥</span></span> <span class="gr-moola"><span data-deva="कर्मजं फलं त्यक्त्वा">कर्मजं फलं त्यक्त्वा</span></span><span data-deva=", अकामनया ईश्वराय समर्प्य, बुद्धियुक्ताः सम्यग्ज्ञानिनो भूत्वा ">, अकामनया ईश्वराय समर्प्य, बुद्धियुक्ताः सम्यग्ज्ञानिनो भूत्वा </span><span class="gr-moola"><span data-deva="पदं गच्छन्ति">पदं गच्छन्ति</span></span><span data-deva=" । सयोगकर्म ज्ञानसाधनम्&nbsp;; तन्मोक्षसाधनमिति भावः ॥ ५१ ॥"> । सयोगकर्म ज्ञानसाधनम्&nbsp;; तन्मोक्षसाधनमिति भावः ॥ ५१ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V52_B01" data-verse="BGB_C02_V52" data-block-id="BGB_C02_V52_B01" style="position: relative;"><span data-deva="कियत्पर्यन्तम् अवश्यं कर्तव्यानि मुमुक्षुणैवं कर्माणीति&nbsp;? आह- यदेति ॥ निर्वेदं नितरां लाभम् । प्रयोगात् - ">कियत्पर्यन्तम् अवश्यं कर्तव्यानि मुमुक्षुणैवं कर्माणीति&nbsp;? आह- यदेति ॥ निर्वेदं नितरां लाभम् । प्रयोगात् - </span><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id"><span data-deva="‘तस्माद् ब्राह्मणः पाण्डित्यं निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेत् ।’(बृह.उ.३.५.१)">‘तस्माद् ब्राह्मणः पाण्डित्यं निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेत् ।’(बृह.उ.३.५.१)</span></span><span data-deva=" इत्यादि ।

"> इत्यादि ।

</span><p><span data-deva="न हि तत्र वैराग्यमुपपद्यते । तथा सति ‘पाण्डित्याद्’ इति स्यात् । न च ज्ञानिनां भगवन्महिमादिश्रवणे विरक्तिर्भवति ।

">न हि तत्र वैराग्यमुपपद्यते । तथा सति ‘पाण्डित्याद्’  इति स्यात् । न च ज्ञानिनां भगवन्महिमादिश्रवणे विरक्तिर्भवति ।

</span><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘आत्मारामा हि मुनयो निर्ग्राह्या अप्युरुक्रमे ।">‘आत्मारामा हि मुनयो निर्ग्राह्या अप्युरुक्रमे ।</span><br><span data-deva="कुर्वन्त्यहैतुकीं भक्तिम् इत्थम्भूतगुणो हरिः ॥’">कुर्वन्त्यहैतुकीं भक्तिम् इत्थम्भूतगुणो हरिः ॥’</span></span><span data-deva=" इति वचनात् ।

अनुष्ठानाच्च शुकादीनाम् । न च तेषां (फलं) सुखं नास्ति । तस्यैव महत्सुखत्वात् तेषाम्-

"> इति वचनात् ।

</span><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘या निर्वृतिस्तनुभृतां तव पादपद्मध्यानाद् भवज्जनकथाश्रवणेन वा स्यात् ।">‘या निर्वृतिस्तनुभृतां तव पादपद्मध्यानाद् भवज्जनकथाश्रवणेन वा स्यात् ।</span><br><span data-deva="सा ब्रह्मणि स्वमहिमन्यपि नाथ मा भूत् किम्वन्तकासिलुलितात् पततां विमानात् ॥’(भाग.४.९.१०)">सा ब्रह्मणि स्वमहिमन्यपि नाथ मा भूत् किम्वन्तकासिलुलितात् पततां विमानात् ॥’(भाग.४.९.१०)</span></span><span data-deva=" इत्यादिवचनात् ।

"> इत्यादिवचनात् ।

</span></p><span data-deva="

तेषामप्युपासनादिफलस्य साधितत्वात् ।">

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V52_B02" data-verse="BGB_C02_V52" data-block-id="BGB_C02_V52_B02" style="position: relative;"><span data-deva="तारतम्याधिगतेश्च । तथा हि- यदि तारतम्यं न स्यात्, ">तारतम्याधिगतेश्च । तथा हि- यदि तारतम्यं न स्यात्, </span><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘नाऽत्यन्तिकं विगणयन्त्यपि ते प्रसादम्’(भाग.३.१६.४८)">‘नाऽत्यन्तिकं विगणयन्त्यपि ते प्रसादम्’(भाग.३.१६.४८)</span></span><span data-deva=" , "> , </span><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘नैकात्मतां मे स्पृहयन्ति केचित्’(भाग.३.२६.३४)">‘नैकात्मतां मे स्पृहयन्ति केचित्’(भाग.३.२६.३४)</span></span><span data-deva=" , "> , </span><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘एकत्व(मित्युत)मप्युत । दीयमानं न गृह्णन्ति’(भाग.३.३०.१३)">‘एकत्व(मित्युत)मप्युत । दीयमानं न गृह्णन्ति’(भाग.३.३०.१३)</span></span><span data-deva=" इति मुक्तिमप्यनिच्छतामपि मोक्ष एव फलम्, तमिच्छतामपि स (एव) भवति सुप्रतीकादीनामिति कथम् अनिच्छतां स्तुतिरुपपन्ना स्यात्&nbsp;? वचनाच्च

"> इति मुक्तिमप्यनिच्छतामपि मोक्ष एव फलम्, तमिच्छतामपि स (एव) भवति सुप्रतीकादीनामिति कथम् अनिच्छतां स्तुतिरुपपन्ना स्यात्&nbsp;? वचनाच्च

</span><p><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘यथा भक्तिविशेषोऽत्र दृश्यते पुरुषोत्तमे ।">‘यथा भक्तिविशेषोऽत्र दृश्यते पुरुषोत्तमे ।</span><br><span data-deva="तथा मुक्तिविशेषोऽपि ज्ञानिनां लिङ्गभेदने ॥">तथा मुक्तिविशेषोऽपि ज्ञानिनां लिङ्गभेदने ॥</span><br><span data-deva="योगिनां भिन्नलिङ्गानाम् आविर्भूतस्वरूपिणाम् ।">योगिनां भिन्नलिङ्गानाम् आविर्भूतस्वरूपिणाम् ।</span><br><span data-deva="प्राप्तानां परमानन्दं तारतम्यं सदैव हि ॥’">प्राप्तानां परमानन्दं तारतम्यं सदैव हि ॥’</span></span><span data-deva=" इति (इत्याद्युक्तेः )।

"> इति (इत्याद्युक्तेः )।

</span><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘न त्वाम् अतिशयिष्यन्ति मुक्तावपि कथञ्चन ।">‘न त्वाम् अतिशयिष्यन्ति मुक्तावपि कथञ्चन ।</span><br><span data-deva="मद्भक्तियोगाज्ज्ञानाच्च सर्वान् अतिशयिष्यसि ॥’">मद्भक्तियोगाज्ज्ञानाच्च सर्वान् अतिशयिष्यसि ॥’</span></span><span data-deva=" इति च ।

साम्यवचनं तु प्राचुर्यविषयम्, दुःखाभावविषयं च । तच्चोक्तम्- "> इति च ।

साम्यवचनं तु प्राचुर्यविषयम्, दुःखाभावविषयं च । तच्चोक्तम्- </span><span class="gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id"><span data-deva="‘दुःखाभावः परानन्दो लिङ्गभेदः समा(मो) मताः(तः) ।">‘दुःखाभावः परानन्दो लिङ्गभेदः समा(मो) मताः(तः) ।</span><br><span data-deva="तथाऽपि परमानन्दो ज्ञानभेदात्तु भिद्यते ॥’">तथाऽपि परमानन्दो ज्ञानभेदात्तु भिद्यते ॥’</span></span><span data-deva=" इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे ।

"> इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे ।

</span></p><span data-deva="

अतो न वैराग्यं श्रुतादौ अत्र विवक्षितम् । न च सङ्कोचे मानं किञ्चिद् विद्यमान इतरत्र प्रयोगे । महद्भिः श्रवणीयस्य श्रुतस्य च वेदादेः फलं प्राप्स्यसीत्यर्थः ॥५२ ॥">

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V53_B01" data-verse="BGB_C02_V53" data-block-id="BGB_C02_V53_B01" style="position: relative;"><span data-deva="तदेव स्पष्टयति - ">तदेव स्पष्टयति - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="श्रुतिविप्रतिपन्नेति ॥">श्रुतिविप्रतिपन्नेति ॥</span></span><span data-deva=" पूर्वं श्रुतिभिः= वेदैर्विप्रतिपन्ना= विरुद्धा सती यदा वेदार्थानुकूलेन तत्त्वनिश्चयेन विपरीतवाग्भिरपि "> पूर्वं श्रुतिभिः= वेदैर्विप्रतिपन्ना= विरुद्धा सती यदा वेदार्थानुकूलेन तत्त्वनिश्चयेन विपरीतवाग्भिरपि </span><span class="gr-moola"><span data-deva="निश्चला">निश्चला</span></span><span data-deva=" भवति; ततश्च "> भवति; ततश्च </span><span class="gr-moola"><span data-deva="समाधावचला">समाधावचला</span></span><span data-deva=", ब्रह्मप्रत्यक्षदर्शनेन भेरीताडनादावपि परमानन्दमग्नत्वात्; ">, ब्रह्मप्रत्यक्षदर्शनेन भेरीताडनादावपि परमानन्दमग्नत्वात्; </span><span class="gr-moola"><span data-deva="तदा योगमवाप्स्यसि">तदा योगमवाप्स्यसि</span></span><span data-deva=" उपायसिद्धो भवसीत्यर्थः ॥ ५३ ॥"> उपायसिद्धो भवसीत्यर्थः ॥ ५३ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V54_B01" data-verse="BGB_C02_V54" data-block-id="BGB_C02_V54_B01" style="position: relative;"><span data-deva="स्थिता प्रज्ञा= ज्ञानं यस्य स स्थितप्रज्ञः । भाष्यतेऽनयेति भाषा , लक्षणमित्यर्थः । उक्तं लक्षणम् अनुवदति लक्षणान्तरं पृच्छामीति ज्ञापयितुम् - समाधिस्थस्येति ॥ कम्= ब्रह्माणम्, ईशम्= रुद्रं च वर्तयतीति केशवः । तथाहि निरुक्तिः कृता हरिवंशेषु रुद्रेण कैलासयात्रायाम् ।

">स्थिता प्रज्ञा= ज्ञानं यस्य स स्थितप्रज्ञः । भाष्यतेऽनयेति भाषा , लक्षणमित्यर्थः । उक्तं लक्षणम् अनुवदति लक्षणान्तरं पृच्छामीति ज्ञापयितुम् - समाधिस्थस्येति ॥ कम्= ब्रह्माणम्, ईशम्= रुद्रं च वर्तयतीति केशवः । तथाहि निरुक्तिः कृता हरिवंशेषु रुद्रेण कैलासयात्रायाम् ।

</span><p><span class="gr-reference gr-ref-Harivamsha-id"><span data-deva="‘हिरण्यगर्भः कः प्रोक्त ईशः शङ्कर एव च ।">‘हिरण्यगर्भः कः प्रोक्त ईशः शङ्कर एव च ।</span><br><span data-deva="सृष्ट्यादिना वर्तयति तौ यतः केशवो भवान् ॥’">सृष्ट्यादिना वर्तयति तौ यतः केशवो भवान् ॥’</span></span><span data-deva=" इति वचनान्तराच्च ।

किमासीत&nbsp;? किं प्रत्यासीत&nbsp;? न चार्जुनो न जानाति तल्लक्षणादिकम् -

"> इति वचनान्तराच्च ।

<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘जानन्ति पूर्वराजानो देवर्षयस्तथैव हि ।">‘जानन्ति पूर्वराजानो देवर्षयस्तथैव हि ।</span><br><span data-deva="तथाऽपि धर्मान् पृच्छन्ति वार्तायै गुह्यवित्तये ।">तथाऽपि धर्मान् पृच्छन्ति वार्तायै गुह्यवित्तये ।</span><br><span data-deva="न ते गुह्याः प्रतीयन्ते पुराणेष्वल्पबुद्धिनाम् ॥’">न ते गुह्याः प्रतीयन्ते पुराणेष्वल्पबुद्धिनाम् ॥’</span></span><span data-deva=" इति वचनात् ॥५४ ॥"> इति वचनात् ॥५४ ॥</span></div>

<blockquote class="uvaaca" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1192" id="Bhagavadgitabhashya-1192"><p><span data-deva="श्रीभगवानुवाच">श्रीभगवानुवाच</span></p></blockquote>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V55_B01" data-verse="BGB_C02_V55" data-block-id="BGB_C02_V55_B01" style="position: relative;"><span data-deva="गमनादिप्रवृत्तिर्नात्यभिसन्धिपूर्विका मत्तादिप्रवृत्तिवत् इति ‘या निशा’ इत्यादिना दर्शयिष्यन्, तल्लक्षणं प्रथमत आह - प्रजहातीति ॥ एवं परमानन्दतृप्तः किमर्थं प्रवृत्तिं करोति? इति प्रश्नाभिप्रायः । ‘प्रारब्धकर्मणा ईषत्तिरोहितब्रह्मणो वासनया प्रायोऽल्पाभिसन्धिप्रवृत्तयः सम्भवन्ति’ इत्याशयवान् परिहरति । प्रायः सर्वान् कामान् प्रजहाति । शुकादीनामपि ईषद्दर्शनात् । ">गमनादिप्रवृत्तिर्नात्यभिसन्धिपूर्विका मत्तादिप्रवृत्तिवत् इति ‘या निशा’ इत्यादिना दर्शयिष्यन्, तल्लक्षणं प्रथमत आह - प्रजहातीति ॥ एवं परमानन्दतृप्तः किमर्थं प्रवृत्तिं करोति? इति प्रश्नाभिप्रायः । ‘प्रारब्धकर्मणा ईषत्तिरोहितब्रह्मणो वासनया प्रायोऽल्पाभिसन्धिप्रवृत्तयः सम्भवन्ति’ इत्याशयवान् परिहरति । प्रायः सर्वान् कामान् प्रजहाति । शुकादीनामपि ईषद्दर्शनात् । </span><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘त्वत्पादभक्तिमिच्छन्ति ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः’">‘त्वत्पादभक्तिमिच्छन्ति ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः’</span></span><span data-deva=" इत्युक्तेः ताम् इच्छन्ति । यदा तु इन्द्रादीनाम् अग्रहो दृश्यते तदाऽभिभूतं तेषां ज्ञानम् । तच्चोक्तम्-

"> इत्युक्तेः ताम् इच्छन्ति । यदा तु इन्द्रादीनाम् अग्रहो दृश्यते तदाऽभिभूतं तेषां ज्ञानम् । तच्चोक्तम्-

</span><p><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘आधिकारिकपुंसां तु बृहत्कर्मत्वकारणात् । ">‘आधिकारिकपुंसां तु बृहत्कर्मत्वकारणात् । </span><br><span data-deva="उद्भवाभिभवौ ज्ञाने ततोऽन्येभ्यो विलक्षणाः ॥’">उद्भवाभिभवौ ज्ञाने ततोऽन्येभ्यो विलक्षणाः ॥’</span></span><span data-deva=" इति ।

"> इति ।

</span></p><span data-deva="

अत एव वैलक्षण्याद् अनधिकारिणाम् आग्रहादि चेद् अस्ति न ते ज्ञानिन इत्यवगन्तव्यम् ।">

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V55_B02" data-verse="BGB_C02_V55" data-block-id="BGB_C02_V55_B02" style="position: relative;"><span data-deva="न चात्र समाधिं कुर्वतो लक्षणमुच्यते । ‘यः सर्वत्रानभिस्नेहः’(२.५७) इति स्नेहनिषेधात् । न हि समाधिं कुर्वतस्तस्य शुभाशुभप्राप्तिरस्ति । असम्प्रज्ञातसमाधेः । सम्प्रज्ञाते त्वविरोधः । तथाऽपि न तत्रैवेति नियमः ।

">न चात्र समाधिं कुर्वतो लक्षणमुच्यते । ‘यः सर्वत्रानभिस्नेहः’(२.५७) इति स्नेहनिषेधात् । न हि समाधिं कुर्वतस्तस्य शुभाशुभप्राप्तिरस्ति । असम्प्रज्ञातसमाधेः । सम्प्रज्ञाते त्वविरोधः । तथाऽपि न तत्रैवेति नियमः ।

</span><p><span class="gr-reference gr-ref-Smruthi-id"><span data-deva="‘कामादयो न जायन्ते ह्यपि विक्षिप्तचेतसाम् ।">‘कामादयो न जायन्ते ह्यपि विक्षिप्तचेतसाम् ।</span><br><span data-deva=" ज्ञानिनां ज्ञाननिर्धूतमलानां देवसंश्रयात् ॥’">  ज्ञानिनां ज्ञाननिर्धूतमलानां देवसंश्रयात् ॥’</span></span><span data-deva=" इति स्मृतेः ।

मनोगता हि कामाः । अतस्तत्रैव तद्विरुद्धज्ञानोत्पत्तौ युक्तं हानं तेषामिति दर्शयति - मनोगतानिति ॥ विरोधश्चोच्यते - ‘रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते’ (भ.गी.२.५९) इति । न चैतददृष्ट्याऽपलपनीयम् । पुरुषवैशेष्यात् । आत्मना परमात्मना । परमात्मन्येव स्थितः सन् । आत्माख्ये तस्मिन् स्थितस्य तत्प्रसादादेव तुष्टिर्भवति ।

"> इति स्मृतेः ।

<span class="gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id"><span data-deva="‘विषयांस्तु परित्यज्य रामे स्थितिमतस्ततः ।">‘विषयांस्तु परित्यज्य रामे स्थितिमतस्ततः ।</span><br><span data-deva=" देवाद् भवति वै तुष्टिर्नान्यथा तु कदाचन ॥’"> देवाद् भवति वै तुष्टिर्नान्यथा तु कदाचन ॥’</span></span><span data-deva=" इत्युक्तं हि नारायणाष्टाक्षरकल्पे । अतो नाऽत्मा जीवः ॥५५ ॥"> इत्युक्तं हि नारायणाष्टाक्षरकल्पे । अतो नाऽत्मा जीवः ॥५५ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V56_B01" data-verse="BGB_C02_V56" data-block-id="BGB_C02_V56_B01" style="position: relative;"><span data-deva="तदेव स्पष्टयत्युत्तरैस्त्रिभिः श्लोकैः । एतान्येव ज्ञानोपायानि च । तच्चोक्तम् - ">तदेव स्पष्टयत्युत्तरैस्त्रिभिः श्लोकैः । एतान्येव ज्ञानोपायानि च । तच्चोक्तम् - </span><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘तद्वै जिज्ञासुभिः साध्यं ज्ञानिनां यत्तु लक्षणम् ।’">‘तद्वै जिज्ञासुभिः साध्यं ज्ञानिनां यत्तु लक्षणम् ।’</span></span><span data-deva=" इति । शोभनाध्यासो रागः । "> इति । शोभनाध्यासो रागः । </span><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘रसो रागस्तथा रक्तिः शोभनाध्यास उच्यते ।’">‘रसो रागस्तथा रक्तिः शोभनाध्यास उच्यते ।’</span></span><span data-deva=" इत्यभिधानम् ॥५६ ॥"> इत्यभिधानम् ॥५६ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V58_B01" data-verse="BGB_C02_V58" data-block-id="BGB_C02_V58_B01" style="position: relative;"><span data-deva="सर्वत्रानभिस्नेहत्वात् शुभाशुभं प्राप्य ">सर्वत्रानभिस्नेहत्वात् शुभाशुभं प्राप्य </span><span class="gr-moola"><span data-deva="नाभिनन्दति न द्वेष्टि">नाभिनन्दति न द्वेष्टि</span></span><span data-deva=" ॥५७, ५८॥"> ॥५७, ५८॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V59_B01" data-verse="BGB_C02_V59" data-block-id="BGB_C02_V59_B01" style="position: relative;"><span data-deva="न चैतल्लक्षणं ज्ञानम् अयत्नतोऽपि भवतीत्याहोत्तर(त्तरैः)श्लोकैः । निराहारत्वेन विषयभोगसामर्थ्याभाव एव भवति । इतरविषयाकाङ्क्षाभावो वा । रसाकाङ्क्षादिर्न निवर्तते । स त्वपरोक्षज्ञानादेव निवर्तत इत्याह - ">न चैतल्लक्षणं ज्ञानम् अयत्नतोऽपि भवतीत्याहोत्तर(त्तरैः)श्लोकैः । निराहारत्वेन विषयभोगसामर्थ्याभाव एव भवति । इतरविषयाकाङ्क्षाभावो वा । रसाकाङ्क्षादिर्न निवर्तते । स त्वपरोक्षज्ञानादेव निवर्तत इत्याह - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="विषया इति ॥">विषया इति ॥</span></span> <br>

  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘इन्द्रियाणि जयन्त्याशु निराहारा मनीषिणः ।">‘इन्द्रियाणि जयन्त्याशु निराहारा मनीषिणः ।</span><br><span data-deva="वर्जयित्वा तु रसनाम् असौ रस्ये च वर्धते’॥(भाग.११.८.१९)">वर्जयित्वा तु रसनाम् असौ रस्ये च वर्धते’॥(भाग.११.८.१९)</span></span></span><span data-deva=" इति वचनाद् भागवते । रसशब्दस्य रागवाचकत्वाच्च ॥५९ ॥"> इति वचनाद् भागवते । रसशब्दस्य रागवाचकत्वाच्च ॥५९ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V60_B01" data-verse="BGB_C02_V60" data-block-id="BGB_C02_V60_B01" style="position: relative;"><span data-deva="अपरोक्षज्ञानरहितज्ञानिनोऽपि साधारणयत्नवतोऽपि मनो हरन्ति इन्द्रियाणि । ">अपरोक्षज्ञानरहितज्ञानिनोऽपि साधारणयत्नवतोऽपि मनो हरन्ति इन्द्रियाणि । </span><span class="gr-moola"><span data-deva="पुरुषस्य">पुरुषस्य</span></span><span data-deva=" शरीराभिमानिनः । को दोषस्ततः&nbsp;? "> शरीराभिमानिनः । को दोषस्ततः&nbsp;? </span><span class="gr-moola"><span data-deva="प्रमाथीनि">प्रमाथीनि</span></span><span data-deva=" प्रमथनशीलानि पुरुषस्य ॥ ६० ॥"> प्रमथनशीलानि पुरुषस्य ॥ ६० ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V61_B01" data-verse="BGB_C02_V61" data-block-id="BGB_C02_V61_B01" style="position: relative;"><span data-deva="तर्ह्यशक्यान्येवेत्यत आह - ">तर्ह्यशक्यान्येवेत्यत आह - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="तानीति ॥">तानीति ॥</span></span><span data-deva=" बहुयत्नवतः शक्यानि । अतो यत्नं कुर्यादित्याशयः । "> बहुयत्नवतः शक्यानि । अतो यत्नं कुर्यादित्याशयः । </span><span class="gr-moola"><span data-deva="युक्तो">युक्तो</span></span><span data-deva=" मयि मनोयुक्तः । अहमेव परः= सर्वस्माद् उत्कृष्टो यस्य स "> मयि मनोयुक्तः । अहमेव परः= सर्वस्माद् उत्कृष्टो यस्य स </span><span class="gr-moola"><span data-deva="मत्परः">मत्परः</span></span><span data-deva=" । फलमाह - "> । फलमाह - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="वशे हीति ॥६१॥">वशे हीति ॥६१॥</span></span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V63_B01" data-verse="BGB_C02_V63" data-block-id="BGB_C02_V63_B01" style="position: relative;"><span data-deva="सम्मोहः अकार्येच्छा । तथाहि मोहशब्दार्थ उक्त उपगीतासु - ">सम्मोहः अकार्येच्छा । तथाहि मोहशब्दार्थ उक्त उपगीतासु - </span><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘मोहसंज्ञितम् । अधर्मलक्षणं चैव नियतं पापकर्मसु’">‘मोहसंज्ञितम् । अधर्मलक्षणं चैव नियतं पापकर्मसु’</span></span><span data-deva=" इति । तथा चान्यत्र - "> इति । तथा चान्यत्र - </span><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘सम्मोहोऽधर्मकामिता’">‘सम्मोहोऽधर्मकामिता’</span></span><span data-deva=" इति । स्मृतिविभ्रमः प्रतिषेधादिबुद्धि(स्मृति)नाशः । बुद्धिनाशः सर्वात्मना दोषबुद्धिनाशः । विनश्यति नरकाद्यनर्थं प्राप्नोति । तथा ह्युक्तम् -

"> इति । स्मृतिविभ्रमः प्रतिषेधादिबुद्धि(स्मृति)नाशः । बुद्धिनाशः सर्वात्मना दोषबुद्धिनाशः । विनश्यति नरकाद्यनर्थं प्राप्नोति । तथा ह्युक्तम् -

</span><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘अधर्मकामिनः शास्त्रे विस्मृतिर्जायते यदा ।">‘अधर्मकामिनः शास्त्रे विस्मृतिर्जायते यदा ।</span><br><span data-deva="दोषादृष्टेस्तत्कृतेश्च नरकं प्रतिपद्यते ॥’">दोषादृष्टेस्तत्कृतेश्च नरकं प्रतिपद्यते ॥’</span></span><span data-deva=" इति ॥ ६२, ६३ ॥"> इति ॥ ६२, ६३ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V64_B02" data-verse="BGB_C02_V64" data-block-id="BGB_C02_V64_B02" style="position: relative;"><span data-deva="विषयान् अनुभवन्नपि विधेय आत्मा= मनो यस्य सः, जितात्मेत्यर्थः । ">विषयान् अनुभवन्नपि विधेय आत्मा= मनो यस्य सः, जितात्मेत्यर्थः । </span><span class="gr-moola"><span data-deva="प्रसादं">प्रसादं</span></span><span data-deva=" मनःप्रसादम् ॥ ६४ ॥"> मनःप्रसादम् ॥ ६४ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V66_B01" data-verse="BGB_C02_V66" data-block-id="BGB_C02_V66_B01" style="position: relative;"><span data-deva="न हि प्रसादाभावे युक्तिः = चित्तनिरोधः । ">न हि प्रसादाभावे युक्तिः = चित्तनिरोधः । </span><span class="gr-moola"><span data-deva="अयुक्तस्य च बुद्धिः">अयुक्तस्य च बुद्धिः</span></span><span data-deva=" सम्यग्ज्ञानं "> सम्यग्ज्ञानं </span><span class="gr-moola"><span data-deva="नास्ति">नास्ति</span></span><span data-deva=" । तदेवोपपादयति - "> । तदेवोपपादयति - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="न चायुक्तस्येति ॥">न चायुक्तस्येति ॥</span></span> <span class="gr-moola"><span data-deva="शान्तिः">शान्तिः</span></span><span data-deva=" मुक्तिः । ‘शान्तिर्मोक्षोऽथ निर्वाणम्’ इत्यभिधानात् ॥ ६६ ॥"> मुक्तिः । ‘शान्तिर्मोक्षोऽथ निर्वाणम्’ इत्यभिधानात् ॥ ६६ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V67_B01" data-verse="BGB_C02_V67" data-block-id="BGB_C02_V67_B01" style="position: relative;"><span data-deva="कथम् अयुक्तस्य भावना न भवति&nbsp;? आह - ">कथम् अयुक्तस्य भावना न भवति&nbsp;? आह - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="इन्द्रियाणामिति ॥">इन्द्रियाणामिति ॥</span></span> <span class="gr-moola"><span data-deva="अनुविधीयते">अनुविधीयते</span></span><span data-deva=" क्रियते ननु&nbsp;; ईश्वरेण इन्द्रियाणाम् अनु&nbsp;! ‘बुद्धिर्ज्ञानम्’ इत्यादि वक्ष्यमाणत्वात् । "> क्रियते ननु&nbsp;; ईश्वरेण इन्द्रियाणाम् अनु&nbsp;! ‘बुद्धिर्ज्ञानम्’ इत्यादि वक्ष्यमाणत्वात् । </span><span class="gr-moola"><span data-deva="प्रज्ञां">प्रज्ञां</span></span><span data-deva=" प्रज्ञानम् । उत्पत्स्यदपि निवारयतीत्यर्थः । उत्पन्नस्याऽप्यभिभवो भवति ॥ ६७ ॥"> प्रज्ञानम् । उत्पत्स्यदपि निवारयतीत्यर्थः । उत्पन्नस्याऽप्यभिभवो भवति ॥ ६७ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V68_B01" data-verse="BGB_C02_V68" data-block-id="BGB_C02_V68_B01" style="position: relative;"><span data-deva="तस्मात् सर्वात्मना निगृहीतेन्द्रिय एव ज्ञानीति निगमयति - ">तस्मात् सर्वात्मना निगृहीतेन्द्रिय एव ज्ञानीति निगमयति - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="तस्मादिति ॥ ६८ ॥">तस्मादिति ॥ ६८ ॥</span></span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V69_B01" data-verse="BGB_C02_V69" data-block-id="BGB_C02_V69_B01" style="position: relative;"><span data-deva="उक्तलक्षणं पिण्डीकृत्याऽह - ">उक्तलक्षणं पिण्डीकृत्याऽह - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="या निशेति ॥">या निशेति ॥</span></span> <span class="gr-moola"><span data-deva="या सर्वभूतानां निशा">या सर्वभूतानां निशा</span></span><span data-deva=" परमेश्वरस्वरूपलक्षणा, यस्यां सुप्तानीव न किञ्चिज्जानन्ति, "> परमेश्वरस्वरूपलक्षणा, यस्यां सुप्तानीव न किञ्चिज्जानन्ति, </span><span class="gr-moola"><span data-deva="तस्याम्">तस्याम्</span></span><span data-deva=" इन्द्रियसंयमयुक्तो ज्ञानी "> इन्द्रियसंयमयुक्तो ज्ञानी </span><span class="gr-moola"><span data-deva="जागर्ति">जागर्ति</span></span><span data-deva=" । सम्यग्= आपरोक्ष्येण पश्यति परमात्मानमित्यर्थः । "> । सम्यग्= आपरोक्ष्येण पश्यति परमात्मानमित्यर्थः । </span><span class="gr-moola"><span data-deva="यस्यां">यस्यां</span></span><span data-deva=" विषयलक्षणायां "> विषयलक्षणायां </span><span class="gr-moola"><span data-deva="भूतानि जाग्रति">भूतानि जाग्रति</span></span><span data-deva=" तस्यां निशायामिव सुप्तः प्रायो न जानाति । मत्तादिवत् गमनादिप्रवृत्तिः । तदुक्तम् - "> तस्यां निशायामिव सुप्तः प्रायो न जानाति । मत्तादिवत् गमनादिप्रवृत्तिः । तदुक्तम् - </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘देहं तु तं न चरमम्’">‘देहं तु तं न चरमम्’</span></span></span><span data-deva=", ">, </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘देहोऽपि दैववशगः’(भाग.३.२९.३७)">‘देहोऽपि दैववशगः’(भाग.३.२९.३७)</span></span></span><span data-deva=" इति श्लोकाभ्याम् । मननयुक्तो मुनिः । ‘पश्यत’ इति अस्य साधनमाह ॥ ६९ ॥"> इति श्लोकाभ्याम् । मननयुक्तो मुनिः । ‘पश्यत’ इति अस्य साधनमाह ॥ ६९ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V70_B01" data-verse="BGB_C02_V70" data-block-id="BGB_C02_V70_B01" style="position: relative;"><span data-deva="तेन विषयानुभवप्रकारमाह - ">तेन विषयानुभवप्रकारमाह - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="आपूर्यमाणमिति ॥">आपूर्यमाणमिति ॥</span></span><span data-deva=" यो विषयैरापूर्यमाणोऽपि अचलप्रतिष्ठो भवति= नोत्सेकं प्राप्नोति, न च प्रयत्नं करोति, न चाभावे शुष्यति । न हि समुद्रः सरित्प्रवेश-अप्रवेशनिमित्तवृद्धि-शोषौ बहुतरौ प्राप्नोति, प्रयत्नं वा करोति, स मुक्तिम् "> यो विषयैरापूर्यमाणोऽपि अचलप्रतिष्ठो भवति= नोत्सेकं प्राप्नोति, न च प्रयत्नं करोति, न चाभावे शुष्यति ।  न हि समुद्रः सरित्प्रवेश-अप्रवेशनिमित्तवृद्धि-शोषौ बहुतरौ प्राप्नोति, प्रयत्नं वा करोति, स मुक्तिम् </span><span class="gr-moola"><span data-deva="आप्नोति">आप्नोति</span></span><span data-deva=" इत्यर्थः ॥ ७० ॥"> इत्यर्थः ॥ ७० ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V71_B01" data-verse="BGB_C02_V71" data-block-id="BGB_C02_V71_B01" style="position: relative;"><span data-deva="एतदेव प्रपञ्चयति - ">एतदेव प्रपञ्चयति - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="विहायेति ॥">विहायेति ॥</span></span> <span class="gr-moola"><span data-deva="कामान्">कामान्</span></span><span data-deva=" विषयान् निःस्पृहतया "> विषयान् निःस्पृहतया </span><span class="gr-moola"><span data-deva="विहाय">विहाय</span></span> <span class="gr-moola"><span data-deva="यश्चरति">यश्चरति</span></span><span data-deva=" भक्षयति । ‘भक्षयामि’इत्य(त्याद्य)हङ्कारममकारवर्जितश्च । स हि पुमान् । स एव च मुक्तिम् "> भक्षयति । ‘भक्षयामि’इत्य(त्याद्य)हङ्कारममकारवर्जितश्च । स हि पुमान् । स एव च मुक्तिम् </span><span class="gr-moola"><span data-deva="अधिगच्छति">अधिगच्छति</span></span><span data-deva=" इत्यर्थः ॥ ७१ ॥"> इत्यर्थः ॥ ७१ ॥</span></div>

<div class="gr-author-note" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1193" id="Bhagavadgitabhashya-1193"><span data-deva="॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे साङ्ख्ययोगो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे साङ्ख्ययोगो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V72_B01" data-verse="BGB_C02_V72" data-block-id="BGB_C02_V72_B01" style="position: relative;"><span data-deva="उपसंहरति - ">उपसंहरति - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="एषेति ॥">एषेति ॥</span></span> <span class="gr-moola"><span data-deva="ब्राह्मी स्थितिः">ब्राह्मी स्थितिः</span></span><span data-deva=" ब्रह्मविषया स्थितिः = लक्षणम् । "> ब्रह्मविषया स्थितिः = लक्षणम् । </span><span class="gr-moola"><span data-deva="अन्तकालेऽपि अस्यां स्थित्वा">अन्तकालेऽपि अस्यां स्थित्वा</span></span><span data-deva=" एव "> एव </span><span class="gr-moola"><span data-deva="ब्रह्म">ब्रह्म</span></span><span data-deva=" गच्छति । अन्यथा जन्मान्तरं प्राप्नोति । ‘यं यं वाऽपि’(भ.गी.८.६) इति वक्ष्यमाणत्वात् । ज्ञानिनामपि सति प्रारब्धकर्मणि शरीरान्तरं युक्तम् । "> गच्छति । अन्यथा जन्मान्तरं प्राप्नोति । ‘यं यं वाऽपि’(भ.गी.८.६) इति वक्ष्यमाणत्वात् । ज्ञानिनामपि सति प्रारब्धकर्मणि शरीरान्तरं युक्तम् । </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id"><span data-deva="‘भोगेन त्वितरे’(ब्र.सू.४.१.१९)">‘भोगेन त्वितरे’(ब्र.सू.४.१.१९)</span></span></span><span data-deva=" इति ह्युक्तम् । सन्ति हि बहुशरीरफलानि कर्माणि कानिचित् । "> इति ह्युक्तम् । सन्ति हि बहुशरीरफलानि कर्माणि कानिचित् । </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘सप्तजन्मनि विप्रः स्याद्’">‘सप्तजन्मनि विप्रः स्याद्’</span></span></span><span data-deva=" इत्यादेः । दृष्टेश्च ज्ञानिनामपि बहुशरीरप्राप्तेः । तथा ह्युक्तम् - "> इत्यादेः । दृष्टेश्च ज्ञानिनामपि बहुशरीरप्राप्तेः । तथा ह्युक्तम् - </span><br> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id"><span data-deva="‘स्थितप्रज्ञोऽपि यस्तूर्ध्वः प्राप्य रुद्रपदं ततः ।">‘स्थितप्रज्ञोऽपि यस्तूर्ध्वः प्राप्य रुद्रपदं ततः ।</span><br><span data-deva="साङ्कर्षणं ततो मुक्तिम् अगाद् विष्णुप्रसादतः‍॥’">साङ्कर्षणं ततो मुक्तिम् अगाद् विष्णुप्रसादतः‍॥’</span></span></span><span data-deva=" इति गारुडे । "> इति गारुडे । </span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id"><span data-deva="‘महादेव परे जन्मंस्तव मुक्तिर्निरूप्यते’।">‘महादेव परे जन्मंस्तव मुक्तिर्निरूप्यते’।</span></span></span><span data-deva=" इति नारदीये ।"> इति नारदीये ।</span><br><span data-deva="निश्चितफलं च ज्ञानम् - ">निश्चितफलं च ज्ञानम् - </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id"><span data-deva="‘तस्य तावदेव चिरम्’(छां.उ.६.१४.२)">‘तस्य तावदेव चिरम्’(छां.उ.६.१४.२)</span></span></span><span data-deva=", ">, </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id"><span data-deva="‘यदु(दि) च नार्चिषमेवाभिसम्भवति’(छां.उ.४.१५.५)">‘यदु(दि) च नार्चिषमेवाभिसम्भवति’(छां.उ.४.१५.५)</span></span></span><span data-deva=" इत्यादिश्रुतिभ्यः ।"> इत्यादिश्रुतिभ्यः ।</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V72_B02" data-verse="BGB_C02_V72" data-block-id="BGB_C02_V72_B02" style="position: relative;"><span data-deva="न च कायव्यूहापेक्षा । ">न च कायव्यूहापेक्षा । </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id"><span data-deva="‘तद्यथैषीकातूलम्’(छां.उ.५.२४.३)">‘तद्यथैषीकातूलम्’(छां.उ.५.२४.३)</span></span></span><span data-deva=", ">, </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id"><span data-deva="‘तद्यथा(तद्वक्ष्यामि यथा) पुष्करपलाशे’(छां.उ.४.१४.३)">‘तद्यथा(तद्वक्ष्यामि यथा) पुष्करपलाशे’(छां.उ.४.१४.३)</span></span></span><span data-deva=", ‘ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि’(४.३७) इत्यादिवचनेभ्यः । प्रारब्धे त्वविरोधः । प्रमाणाभावाच्च । न च तत् शास्त्रं प्रमाणम्-">, ‘ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि’(४.३७) इत्यादिवचनेभ्यः । प्रारब्धे त्वविरोधः । प्रमाणाभावाच्च । न च तत् शास्त्रं प्रमाणम्-</span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘अक्षपादकणादानां साङ्ख्ययोगजटाभृताम् । ">‘अक्षपादकणादानां साङ्ख्ययोगजटाभृताम् । </span><br><span data-deva="मतमालम्ब्य ये वेदं दूषयन्त्यल्पचेतसः ॥’">मतमालम्ब्य ये वेदं दूषयन्त्यल्पचेतसः ॥’</span></span></span><span data-deva=" इति निन्दनात् । "> इति निन्दनात् । </span><br><span data-deva="यत्र तु स्तुतिस्तत्र शिवभक्तानां स्तुतिपरत्वमेव&nbsp;; न सत्यत्वम् । न हि तेषामपि इतरग्रन्थविरुद्धार्थे प्रामाण्यम् । तथा ह्युक्तम्- ">यत्र तु स्तुतिस्तत्र शिवभक्तानां स्तुतिपरत्वमेव&nbsp;; न सत्यत्वम् । न हि तेषामपि इतरग्रन्थविरुद्धार्थे प्रामाण्यम् । तथा ह्युक्तम्- </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Varaha-id"><span data-deva="‘एष मोहं सृजाम्याशु यो जनान् मोहयिष्यति ।">‘एष मोहं सृजाम्याशु यो जनान् मोहयिष्यति ।</span><br><span data-deva=" त्वं च रुद्र महाबाहो मोहशास्त्राणि कारय ।">  त्वं च रुद्र महाबाहो मोहशास्त्राणि कारय ।</span><br><span data-deva=" अतथ्यानि वितथ्यानि दर्शयस्व महाभुज । "> अतथ्यानि वितथ्यानि दर्शयस्व महाभुज । </span><br><span data-deva=" प्रकाशं कुरु चात्मानम् अप्रकाशं च मां कुरु ॥’"> प्रकाशं कुरु चात्मानम् अप्रकाशं च मां कुरु ॥’</span></span></span><span data-deva=" इति वाराहे ।"> इति वाराहे ।</span><br> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id"><span data-deva="‘कुत्सितानि च मिश्राणि रुद्रो विष्णुप्रचोदितः ।">‘कुत्सितानि च मिश्राणि रुद्रो विष्णुप्रचोदितः ।</span><br><span data-deva=" चकार शास्त्राणि विभुर्ऋषयस्तत्प्रचोदिताः । "> चकार शास्त्राणि विभुर्ऋषयस्तत्प्रचोदिताः । </span><br><span data-deva=" दधीच्याद्याः पुराणानि तच्छास्त्रसमयेन तु ।">  दधीच्याद्याः पुराणानि तच्छास्त्रसमयेन तु ।</span><br><span data-deva=" चक्रुर्वेदैस्तु ब्राह्माणि वैष्णवान् विष्णुवेदतः ।"> चक्रुर्वेदैस्तु ब्राह्माणि वैष्णवान् विष्णुवेदतः ।</span><br><span data-deva=" पञ्चरात्रं भारतं च मूलरामायणं तथा ।"> पञ्चरात्रं भारतं च मूलरामायणं तथा ।</span><br><span data-deva=" तथा पुराणं भागवतं विष्णुवेद इतीरितः ।"> तथा पुराणं भागवतं विष्णुवेद इतीरितः ।</span><br><span data-deva=" अतः शैवपुराणानि योग्यान्यन्याविरोधतः॥‌’"> अतः शैवपुराणानि योग्यान्यन्याविरोधतः॥‌’</span></span></span><span data-deva=" इति च नारदीये ।"> इति च नारदीये ।</span><br><span data-deva="अतो ज्ञानिनां भवत्येव मुक्तिः । भीष्मादीनां तु तस्मिन् क्षणे मुक्त्यभावः । ‘स्मरंस्त्यजति’ इति वर्तमानापदेशो हि कृतः ।तच्चोक्तम्-">अतो ज्ञानिनां भवत्येव मुक्तिः । भीष्मादीनां तु तस्मिन् क्षणे मुक्त्यभावः । ‘स्मरंस्त्यजति’ इति वर्तमानापदेशो हि कृतः ।तच्चोक्तम्-</span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id"><span data-deva="‘ज्ञानिनां कर्मयुक्तानां कायत्यागक्षणो यदा ।">‘ज्ञानिनां कर्मयुक्तानां कायत्यागक्षणो यदा ।</span><br><span data-deva="विष्णुमाया तदा तेषां मनो बाह्यं करोति हि ॥’">विष्णुमाया तदा तेषां मनो बाह्यं करोति हि ॥’</span></span></span><span data-deva="इति गारुडे ।">इति गारुडे ।</span><br><span data-deva="नचान्येषां तदा स्मृतिर्भवति -">नचान्येषां तदा स्मृतिर्भवति -</span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id"><span data-deva="‘बहुजन्मविपाकेन भक्तिज्ञानेन ये हरिम् ।">‘बहुजन्मविपाकेन भक्तिज्ञानेन ये हरिम् ।</span><br><span data-deva="भजन्ति तत्स्मृतिं त्वन्ते देवो याति न चान्यथा ॥’">भजन्ति तत्स्मृतिं त्वन्ते देवो याति न चान्यथा ॥’</span></span></span><span data-deva="इत्युक्तेर्ब्रह्मवैवर्ते ।">इत्युक्तेर्ब्रह्मवैवर्ते ।</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V72_B03" data-verse="BGB_C02_V72" data-block-id="BGB_C02_V72_B03" style="position: relative;"><span class="gr-moola"><span data-deva="निर्बाणम्">निर्बाणम्</span></span><span data-deva=" अशरीरम् । "> अशरीरम् । </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘कायो बाणं शरीरं च’">‘कायो बाणं शरीरं च’</span></span></span><span data-deva=" इत्यभिधानात् । "> इत्यभिधानात् । </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘एतद्बाणमवष्टभ्य’">‘एतद्बाणमवष्टभ्य’</span></span></span><span data-deva="इति प्रयोगाच्च । निर्बाणशब्दप्रतिपादनम्- ‘अनिन्द्रियाः’ इत्यादिवत् । कथम् अन्यथा सर्वपुराणादिप्रसिद्धाकृतिर्भगवत उपपद्येत&nbsp;? न चान्यद् भगवत उत्तमं ब्रह्म - ">इति प्रयोगाच्च । निर्बाणशब्दप्रतिपादनम्- ‘अनिन्द्रियाः’ इत्यादिवत् । कथम् अन्यथा सर्वपुराणादिप्रसिद्धाकृतिर्भगवत उपपद्येत&nbsp;? न चान्यद् भगवत उत्तमं ब्रह्म - </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘ब्रह्मेति परमात्मेति भगवानिति शब्द्यते’(भाग.१.२.११)">‘ब्रह्मेति परमात्मेति भगवानिति शब्द्यते’(भाग.१.२.११)</span></span></span><span data-deva=" इति भागवते । "> इति भागवते । </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘भगवन्तं परं ब्रह्म’(भाग.३.२५.१०)">‘भगवन्तं परं ब्रह्म’(भाग.३.२५.१०)</span></span></span><span data-deva=", ">, </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘परं ब्रह्म जनार्दनः’">‘परं ब्रह्म जनार्दनः’</span></span></span><span data-deva=", ">,  </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id"><span data-deva="‘परमं यो महद् ब्रह्म’(म.भा.१३..९)">‘परमं यो महद् ब्रह्म’(म.भा.१३..९)</span></span></span><span data-deva=", ‘यस्मात् क्षरमतीतोऽहम् अक्षरादपि चोत्तमः’(१५.१८), ">, ‘यस्मात् क्षरमतीतोऽहम् अक्षरादपि चोत्तमः’(१५.१८), </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Manusmruti-id"><span data-deva="‘योऽसावतीन्द्रियग्राह्यः’(म.स्मृ.१.१)">‘योऽसावतीन्द्रियग्राह्यः’(म.स्मृ.१.१)</span></span></span><span data-deva=", ">, </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id"><span data-deva="‘नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति’(गरुड.३,१.१८)">‘नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति’(गरुड.३,१.१८)</span></span></span><span data-deva=", ‘न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यः’(११.४३) इत्यादिभ्यः । न च तस्य ब्रह्मणोऽशरीरत्वाद् एतत् कल्प्यम् । तस्यापि शरीरश्रवणात्- ">, ‘न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यः’(११.४३) इत्यादिभ्यः । न च तस्य ब्रह्मणोऽशरीरत्वाद् एतत् कल्प्यम् । तस्यापि शरीरश्रवणात्- </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Atharvanopanishat-id"><span data-deva="‘आनन्दरूपममृतम्’(आथ.४.१०,मु.उ.२.२.८)">‘आनन्दरूपममृतम्’(आथ.४.१०,मु.उ.२.२.८)</span></span></span><span data-deva=", ">, </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id"><span data-deva="‘सुवर्णज्योतीः’(भृगुवल्लि.१५,तै.उ.३.१०.६)">‘सुवर्णज्योतीः’(भृगुवल्लि.१५,तै.उ.३.१०.६)</span></span></span><span data-deva=", ">, </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id"><span data-deva="‘दहरोऽस्मिन्नन्तर आकाशः’(छां.उ.८.१.२)">‘दहरोऽस्मिन्नन्तर आकाशः’(छां.उ.८.१.२)</span></span></span><span data-deva=" इत्यादिषु । यदि रूपं न स्यात्, ‘आनन्दम्’ इत्येव स्यात्&nbsp;; न तु ‘आनन्दरूपम्’ इति । कथं च सुवर्णरूपत्वं स्याद् अरूपस्य&nbsp;? कथं च दहरत्वम्? दहरस्थश्च- "> इत्यादिषु । यदि रूपं न स्यात्, ‘आनन्दम्’ इत्येव स्यात्&nbsp;; न तु ‘आनन्दरूपम्’ इति । कथं च सुवर्णरूपत्वं स्याद् अरूपस्य&nbsp;? कथं च दहरत्वम्? दहरस्थश्च-  </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘केचित् स्वदेहे’">‘केचित् स्वदेहे’</span></span></span><span data-deva=" इत्यादौ रूपवान् उच्यते । "> इत्यादौ रूपवान् उच्यते ।  </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id"><span data-deva="‘सहस्रशीर्षा पुरुषः’(ऋ.सं,मं.१०.सू.९०.मं.१)">‘सहस्रशीर्षा पुरुषः’(ऋ.सं,मं.१०.सू.९०.मं.१)</span></span></span><span data-deva=", ">, </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Atharvanopanishat-id"><span data-deva="‘रुग्मवर्णं कर्तारम्’(मु.उ.३.१.३)">‘रुग्मवर्णं कर्तारम्’(मु.उ.३.१.३)</span></span></span><span data-deva=", ">,  </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shwetashwatropanishat-id"><span data-deva="‘आदित्यवर्णं तमसः परस्तात्’(श्वे.उ.३.८)">‘आदित्यवर्णं तमसः परस्तात्’(श्वे.उ.३.८)</span></span></span><span data-deva=", ">, </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shwetashwatropanishat-id"><span data-deva="‘सर्वतः पाणिपादं तत्’(श्वे.उ.३.१६)">‘सर्वतः पाणिपादं तत्’(श्वे.उ.३.१६)</span></span></span><span data-deva=", ">, </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shwetashwatropanishat-id"><span data-deva="‘विश्वतश्चक्षुरुत’(श्वे.उ.३.३)">‘विश्वतश्चक्षुरुत’(श्वे.उ.३.३)</span></span></span><span data-deva="इत्यादिवचनाद्, विश्वरूपाध्यायादेश्च रूपवान् अवसीयते।">इत्यादिवचनाद्, विश्वरूपाध्यायादेश्च रूपवान् अवसीयते।</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V72_B04" data-verse="BGB_C02_V72" data-block-id="BGB_C02_V72_B04" style="position: relative;"><span data-deva="अतिपरिपूर्णतम-ज्ञान-ऐश्वर्य-वीर्य-आनन्द-श्री-शक्त्यादिमांश्च भगवान् । ">अतिपरिपूर्णतम-ज्ञान-ऐश्वर्य-वीर्य-आनन्द-श्री-शक्त्यादिमांश्च भगवान् । </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shwetashwatropanishat-id"><span data-deva="‘पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च।’(श्वे.उ.६.८)">‘पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च।’(श्वे.उ.६.८)</span></span></span><span data-deva=", ">, </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Atharvanopanishat-id"><span data-deva="‘यः सर्वज्ञः...’(आथ.१.९,मु.उ.१.१.९)">‘यः सर्वज्ञः...’(आथ.१.९,मु.उ.१.१.९)</span></span></span><span data-deva=", ">, </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id"><span data-deva="‘आनन्दं ब्रह्मणः’(तै.उ.ब्रह्मवल्लि.९)">‘आनन्दं ब्रह्मणः’(तै.उ.ब्रह्मवल्लि.९)</span></span></span><span data-deva=", ">, </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadarnyakopanishat-id"><span data-deva="‘एतस्यैवाऽनन्दस्य अन्यानि भूतानि मात्राम् उपजीवन्ति’ (बृह. ४,३.३२)">‘एतस्यैवाऽनन्दस्य अन्यानि भूतानि मात्राम् उपजीवन्ति’ (बृह. ४,३.३२)</span></span></span><span data-deva=", ">, </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘अनादिमध्यान्तम् अनन्तवीर्यम्’">‘अनादिमध्यान्तम् अनन्तवीर्यम्’</span></span></span><span data-deva=", ">, </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘सहस्रलक्षामितकान्तिकान्तम्’">‘सहस्रलक्षामितकान्तिकान्तम्’</span></span></span><span data-deva=", ">, </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘मय्यनन्तगुणेऽनन्ते गुणतोऽनन्तविग्रहे’(भाग.६.५,४८)">‘मय्यनन्तगुणेऽनन्ते गुणतोऽनन्तविग्रहे’(भाग.६.५,४८)</span></span></span><span data-deva=", ">, </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘विज्ञानशक्तिरहमासम् अनन्तशक्तेः’(भाग.०३.१०.२४)">‘विज्ञानशक्तिरहमासम् अनन्तशक्तेः’(भाग.०३.१०.२४)</span></span></span><span data-deva=",">,</span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id"><span data-deva="‘तुर्यं (तु) तत् सर्वदृक् सदा’(माण्डूक्य.उ.२.४)">‘तुर्यं (तु) तत् सर्वदृक् सदा’(माण्डूक्य.उ.२.४)</span></span></span><span data-deva=", ">,  </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘आत्मानम् अन्यं च स वेद विद्वान्’(भाग.११.११.७)">‘आत्मानम् अन्यं च स वेद विद्वान्’(भाग.११.११.७)</span></span></span><span data-deva=", ">, </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘अन्यतमो मुकुन्दात् को नाम लोके भगवत्पदार्थः’(भाग.१.१८.२१)">‘अन्यतमो मुकुन्दात् को नाम लोके भगवत्पदार्थः’(भाग.१.१८.२१)</span></span></span><span data-deva=", ">, </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhannaradiya-id"><span data-deva="‘ऐश्वर्यस्य समग्रस्य’(बृहन्नारदीय.१,४६.१७)">‘ऐश्वर्यस्य समग्रस्य’(बृहन्नारदीय.१,४६.१७)</span></span></span><span data-deva="।">।</span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘अतीव परिपूर्णं ते सुखं ज्ञानं च सौभगम् ।">‘अतीव परिपूर्णं ते सुखं ज्ञानं च सौभगम् ।</span><br><span data-deva="यच्चात्ययुक्तं स्मर्तुं वा शक्तः कर्तुमतः परः ॥’">यच्चात्ययुक्तं स्मर्तुं वा शक्तः कर्तुमतः परः ॥’</span></span></span><span data-deva="इत्यादिभ्यः ।">इत्यादिभ्यः ।</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V72_B05" data-verse="BGB_C02_V72" data-block-id="BGB_C02_V72_B05" style="position: relative;"><span data-deva="तानि च सर्वाण्यन्योन्यस्वरूपाणि -">तानि च सर्वाण्यन्योन्यस्वरूपाणि -</span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id"><span data-deva="‘विज्ञानमानन्दं ब्रह्म’(बृह. ३,९.३५)">‘विज्ञानमानन्दं ब्रह्म’(बृह. ३,९.३५)</span></span></span><span data-deva=",">,</span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id"><span data-deva="‘आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्’(तै.उ.३.६.१,भृगुवल्लि.२)">‘आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्’(तै.उ.३.६.१,भृगुवल्लि.२)</span></span></span><span data-deva=", ">, </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id"><span data-deva="‘सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म’(तै.उ.२.१,ब्रह्मवल्लि.२)">‘सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म’(तै.उ.२.१,ब्रह्मवल्लि.२)</span></span></span><span data-deva=", ">, </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Atharvanopanishat-id"><span data-deva="‘यस्य ज्ञानमयं तपः’(आथ.१.९)">‘यस्य ज्ञानमयं तपः’(आथ.१.९)</span></span></span><span data-deva=", ">, </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id"><span data-deva="‘समा भग प्रविश स्वाहा’(तै.उ.१.४.२,शिक्षावल्लि.११)">‘समा भग प्रविश स्वाहा’(तै.उ.१.४.२,शिक्षावल्लि.११)</span></span></span><span data-deva=" ।"> ।</span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Sruti-id"><span data-deva="‘न तस्य प्राकृता मूर्तिर्मांसमेदोऽस्थिसम्भवा ।">‘न तस्य प्राकृता मूर्तिर्मांसमेदोऽस्थिसम्भवा ।</span><br><span data-deva="न योगित्वादीश्वरत्वात् सत्यरूपाच्युतो विभुः ॥’,">न योगित्वादीश्वरत्वात् सत्यरूपाच्युतो विभुः ॥’,</span><br><span data-deva=" ‘सद्देहः सुखगन्धश्च ज्ञानभाः सत्पराक्रमः ।"> ‘सद्देहः सुखगन्धश्च ज्ञानभाः सत्पराक्रमः ।</span><br><span data-deva="ज्ञानज्ञानः सुखसुखः स विष्णुः परमोऽक्षरः ॥’">ज्ञानज्ञानः सुखसुखः स विष्णुः परमोऽक्षरः ॥’</span></span></span><span data-deva="इति पैङ्गिखिलेषु ।">इति पैङ्गिखिलेषु ।</span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarta-id"><span data-deva="‘देहोऽयं मे सदानन्दो नायं प्रकृतिनिर्मितः ।">‘देहोऽयं मे सदानन्दो नायं प्रकृतिनिर्मितः ।</span><br><span data-deva="परिपूर्णश्च सर्वत्र तेन नारायणोऽस्म्यहम्॥’">परिपूर्णश्च सर्वत्र तेन नारायणोऽस्म्यहम्॥’</span></span></span><span data-deva=" इत्यादि ब्रह्मवैवर्ते ।">  इत्यादि ब्रह्मवैवर्ते ।</span><br><span data-deva="तदेव लीलया चासौ परिच्छिन्नादिरूपेण दर्शयति मायया । ">तदेव लीलया चासौ परिच्छिन्नादिरूपेण दर्शयति मायया । </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id"><span data-deva="‘न च गर्भेऽवसद् देव्या न चापि वसुदेवतः ।">‘न च गर्भेऽवसद् देव्या न चापि वसुदेवतः ।</span><br><span data-deva="न चापि राघवाज्जातो न चापि जमदग्नितः ।">न चापि राघवाज्जातो न चापि जमदग्नितः ।</span><br><span data-deva="नित्यानन्दोऽव्ययोऽप्येवं क्रीडतेऽमोघदर्शनः ॥’">नित्यानन्दोऽव्ययोऽप्येवं क्रीडतेऽमोघदर्शनः ॥’</span></span></span><span data-deva=" इति पाद्मे ।"> इति पाद्मे ।</span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘न वै स आत्माऽऽत्मवताम् अधीश्वरो भुङ्क्ते हि दुःखं भगवान् वासुदेवः’ ।">‘न वै स आत्माऽऽत्मवताम् अधीश्वरो भुङ्क्ते हि दुःखं भगवान् वासुदेवः’ ।</span><br><span data-deva="‘सर्गादेरीशिताऽजः परमसुखनिधिर्बोधरूपोऽप्यबोधम् ।">‘सर्गादेरीशिताऽजः परमसुखनिधिर्बोधरूपोऽप्यबोधम् ।</span><br><span data-deva=" लोकानां दर्शयन् यो मुनिसुतहृतात्मप्रियार्थे जगाम॥’"> लोकानां दर्शयन् यो मुनिसुतहृतात्मप्रियार्थे जगाम॥’</span></span></span> <br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘स ब्रह्मवन्द्यचरणो जनमोहनाय (नरवत् प्रलापी) स्त्रीसङ्गिनाम् इति रतिं प्रथयंश्चचार।’">‘स ब्रह्मवन्द्यचरणो जनमोहनाय (नरवत् प्रलापी) स्त्रीसङ्गिनाम् इति रतिं प्रथयंश्चचार।’</span></span></span> <br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id"><span data-deva="‘पूर्तेरचिन्त्यवीर्यो यो यश्च दाशरथिः स्वयम् ।">‘पूर्तेरचिन्त्यवीर्यो यो यश्च दाशरथिः स्वयम् ।</span><br><span data-deva="रुद्रवाक्यम् ऋतं कर्तुम् अजितो जितवत् स्थितः ॥">रुद्रवाक्यम् ऋतं कर्तुम् अजितो जितवत् स्थितः ॥</span><br><span data-deva="योऽजितो विजितो भक्त्या गाङ्गेयं न जघान ह ।">योऽजितो विजितो भक्त्या गाङ्गेयं न जघान ह ।</span><br><span data-deva="न चाम्बा ग्राहयामास करुणः कोऽपरस्ततः ॥’">न चाम्बा ग्राहयामास करुणः कोऽपरस्ततः ॥’</span></span></span><span data-deva=" इत्यादिभ्यश्च स्कान्दे ।"> इत्यादिभ्यश्च स्कान्दे ।</span><br><span data-deva="न तत्र संसारसमानधर्मा निरूप्याः ।">न तत्र संसारसमानधर्मा निरूप्याः ।</span><br><span data-deva="यत्र च परावरभेदोऽवगम्यते तत्र अज्ञबुद्धिम् अपेक्ष्य अवरत्वं विश्वरूपमपेक्ष्यान्यत्र ।">यत्र च परावरभेदोऽवगम्यते तत्र अज्ञबुद्धिम् अपेक्ष्य अवरत्वं विश्वरूपमपेक्ष्यान्यत्र ।</span><br><span data-deva="तच्चोक्तम् - ">तच्चोक्तम् - </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id"><span data-deva="‘परिपूर्णानि रूपाणि समान्यखिलरूपतः ।">‘परिपूर्णानि रूपाणि समान्यखिलरूपतः ।</span><br><span data-deva="तथाऽप्यपेक्ष्य मन्दानां दृष्टिं त्वाम् ऋषयोऽपि हि ।">तथाऽप्यपेक्ष्य मन्दानां दृष्टिं त्वाम् ऋषयोऽपि हि ।</span><br><span data-deva="परावरं वदन्त्येव ह्यभक्तानां विमोहनम् (ने) ॥’">परावरं वदन्त्येव ह्यभक्तानां विमोहनम् (ने) ॥’</span></span></span><span data-deva=" इति गारुडे ।"> इति गारुडे ।</span><br><span data-deva="न चात्र किञ्चिदुपचारादिति(चरितादि) वाच्यम् । अचिन्त्यशक्तेः, पदार्थवैचित्र्याच्चेत्युक्तम् ।">न चात्र किञ्चिदुपचारादिति(चरितादि) वाच्यम् । अचिन्त्यशक्तेः, पदार्थवैचित्र्याच्चेत्युक्तम् ।</span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id"><span data-deva="‘कृष्णरामादिरूपाणि परिपूर्णानि सर्वदा ।">‘कृष्णरामादिरूपाणि परिपूर्णानि सर्वदा ।</span><br><span data-deva="न चाणुमात्रं भिन्नानि तथाऽप्यस्मान् विमोहसि ॥’">न चाणुमात्रं भिन्नानि तथाऽप्यस्मान् विमोहसि ॥’</span></span></span><span data-deva=" इत्यादेश्च नारदीये ।"> इत्यादेश्च नारदीये ।</span><br><span data-deva="तस्मात् सर्वदा सर्वरूपेषु अपरिगणितानन्तगुणगणं नित्यनिरस्ताशेषदोषं च नारायणाख्यं परं ब्रह्म अपरोक्षज्ञानी ">तस्मात् सर्वदा सर्वरूपेषु अपरिगणितानन्तगुणगणं नित्यनिरस्ताशेषदोषं च नारायणाख्यं परं ब्रह्म अपरोक्षज्ञानी </span><span class="gr-moola"><span data-deva="ऋच्छति">ऋच्छति</span></span><span data-deva=" इति सिद्धम् ॥७२ ॥"> इति सिद्धम् ॥७२ ॥</span></div>

<div class="gr-author-note" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1194" id="Bhagavadgitabhashya-1194"><span data-deva="॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीताभाष्ये द्वितीयोऽध्यायः ॥">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीताभाष्ये द्वितीयोऽध्यायः ॥</span></div>

<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="तृतीयोऽध्यायः" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1195"><span id=".E0.A4.A4.E0.A5.83.E0.A4.A4.E0.A5.80.E0.A4.AF.E0.A5.8B.E0.A4.BD.E0.A4.A7.E0.A5.8D.E0.A4.AF.E0.A4.BE.E0.A4.AF.E0.A4.83"></span><span data-deva="तृतीयोऽध्यायः">तृतीयोऽध्यायः</span></h2></div>

<blockquote class="uvaaca" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1196" id="Bhagavadgitabhashya-1196"><p><span data-deva="अर्जुन उवाच">अर्जुन उवाच</span></p></blockquote>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C03_V04_B01" data-verse="BGB_C03_V04" data-block-id="BGB_C03_V04_B01" style="position: relative;"><span data-deva="इतश्च नियोक्ष्यामीत्याह-">इतश्च नियोक्ष्यामीत्याह-</span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="न कर्मणामिति ॥ कर्मणां">न कर्मणामिति ॥ कर्मणां</span></span><span data-deva=" युद्धादीनाम् अनारम्भेण"> युद्धादीनाम् अनारम्भेण</span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="नैष्कर्म्यं">नैष्कर्म्यं</span></span><span data-deva=" निष्कर्मतया काम्यकर्मपरित्यागेन प्राप्यत इति मोक्षं, "> निष्कर्मतया काम्यकर्मपरित्यागेन प्राप्यत इति मोक्षं, </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="नाश्नुते">नाश्नुते</span></span><span data-deva=" । ज्ञानमेव तत्साधनं, न तु कर्माकरणमित्यर्थः । कुतः&nbsp;? पुरुषत्वात् । सर्वदा स्थूलेन सूक्ष्मेण वा पुरेण युक्तो ननु जीवः&nbsp;! यदि कर्माकरणेन मुक्तिः स्यात् स्थावराणां च ।"> । ज्ञानमेव तत्साधनं, न तु कर्माकरणमित्यर्थः । कुतः&nbsp;? पुरुषत्वात् । सर्वदा स्थूलेन सूक्ष्मेण वा पुरेण युक्तो ननु जीवः&nbsp;! यदि कर्माकरणेन मुक्तिः स्यात् स्थावराणां च ।</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C03_V04_B02" data-verse="BGB_C03_V04" data-block-id="BGB_C03_V04_B02" style="position: relative;"><span data-deva="न चाकरणे कर्माभावान्मुक्तिर्भवति । प्रतिजन्म कृतानाम् अनन्तानां कर्मणां भावात् । न च सर्वाणि कर्माणि भुक्तानि । एकस्मिन् शरीरे बहूनि हि कर्माणि करोति । तानि चैकैकानि बहुजन्मफलानि कानिचित् । तत्र चैकैकानि कर्माणि भुञ्जन् प्राप्नोत्येव शेषेण मानुष्यम् । ततश्च बहुशरीरफलानि कर्माणी-त्यसमाप्तिः । तच्चोक्तम्-">न चाकरणे कर्माभावान्मुक्तिर्भवति । प्रतिजन्म कृतानाम् अनन्तानां कर्मणां भावात् । न च सर्वाणि कर्माणि भुक्तानि । एकस्मिन् शरीरे बहूनि हि कर्माणि करोति । तानि चैकैकानि बहुजन्मफलानि कानिचित् । तत्र चैकैकानि कर्माणि भुञ्जन् प्राप्नोत्येव शेषेण मानुष्यम् । ततश्च बहुशरीरफलानि कर्माणी-त्यसमाप्तिः । तच्चोक्तम्-</span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id"><span data-deva="‘जीवंश्चतुर्दशादूर्ध्वं पुरुषो नियमेन तु ।">‘जीवंश्चतुर्दशादूर्ध्वं पुरुषो नियमेन तु ।</span><br><span data-deva="स्त्री वाऽप्यनूनदशकं देहं मानुषमार्जते ॥">स्त्री वाऽप्यनूनदशकं देहं मानुषमार्जते ॥</span><br><span data-deva="चतुर्दशोर्ध्वजीवीनि संसारश्चादिवर्जितः।">चतुर्दशोर्ध्वजीवीनि संसारश्चादिवर्जितः।</span><br><span data-deva="अतोऽवित्त्वा परं देवं मोक्षाशा का महामुने ॥’">अतोऽवित्त्वा परं देवं मोक्षाशा का महामुने ॥’</span></span></span><span data-deva=" इति ब्राह्मे ।">  इति ब्राह्मे ।</span><br><span data-deva="यदि सादिः स्यात् संसारः पूर्वकर्माभावाद् अतत्प्राप्तिः। अबन्धकत्वं त्वकामेनैव भवति । तच्च वक्ष्यते ‘अनिष्टमिष्टम्’ (१८.१२) इति ।">यदि सादिः स्यात् संसारः पूर्वकर्माभावाद् अतत्प्राप्तिः। अबन्धकत्वं त्वकामेनैव भवति । तच्च वक्ष्यते ‘अनिष्टमिष्टम्’ (१८.१२) इति ।</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C03_V04_B03" data-verse="BGB_C03_V04" data-block-id="BGB_C03_V04_B03" style="position: relative;"><span data-deva="ननु निष्कामकर्मणः फलाभावान्मोक्षः स्मृतः -">ननु निष्कामकर्मणः फलाभावान्मोक्षः स्मृतः -</span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Manave-id"><span data-deva="‘निष्कामं ज्ञानपूर्वं तु निवृत्तमिति चोच्यते ।">‘निष्कामं ज्ञानपूर्वं तु निवृत्तमिति चोच्यते ।</span><br><span data-deva="निवृत्तं सेवमानस्तु ब्रह्माभ्येति सनातनम् ॥’ इति मानवे ।">निवृत्तं सेवमानस्तु ब्रह्माभ्येति सनातनम् ॥’ इति मानवे ।</span></span></span><br><span data-deva="अतस्तत्साम्याद् अकरणेऽपि भवति इत्यत आह-">अतस्तत्साम्याद् अकरणेऽपि भवति इत्यत आह-</span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="न चेति ॥">न चेति ॥</span></span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="सन्न्यासः">सन्न्यासः</span></span><span data-deva=" काम्यकर्मपरित्यागः । ‘काम्यानां कर्मणां न्यासम्’ (१८.२) इति वक्ष्यमाणत्वात् । अकामकर्मणाम् अन्तःकरणशुध्या ज्ञानान्मोक्षो भवति । तच्चोक्तम्- "> काम्यकर्मपरित्यागः । ‘काम्यानां कर्मणां न्यासम्’ (१८.२) इति वक्ष्यमाणत्वात् । अकामकर्मणाम् अन्तःकरणशुध्या ज्ञानान्मोक्षो भवति । तच्चोक्तम्- </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘कर्मभिश्शुद्धसत्त्वस्य वैराग्यं जायते हृदि ।’">‘कर्मभिश्शुद्धसत्त्वस्य वैराग्यं जायते हृदि ।’</span></span></span><span data-deva=" इति भागवते । विरक्तानामेव च ज्ञानमित्युक्तम् । -"> इति भागवते । विरक्तानामेव च ज्ञानमित्युक्तम् । -</span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘न तस्य तत्वग्रहणाय साक्षाद् वरीयसीरपि वाचस्समासन् ।">‘न तस्य तत्वग्रहणाय साक्षाद् वरीयसीरपि वाचस्समासन् ।</span><br><span data-deva="स्वप्ने निरुक्त्या गृहमेध(धि)सौख्यं न यस्य हेयानुमितं स्वयं स्यात् ॥’ (भाग. ५-११-३)">स्वप्ने निरुक्त्या गृहमेध(धि)सौख्यं न यस्य हेयानुमितं स्वयं स्यात् ॥’ (भाग. ५-११-३)</span></span></span><span data-deva=" इति ।"> इति ।</span><br><span data-deva=" न तु फलाभावात् । कर्माभावात् । अतो न कर्मत्याग एव मोक्षसाधनम् ।"> न तु फलाभावात् । कर्माभावात् । अतो न कर्मत्याग एव मोक्षसाधनम् ।</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C03_V04_B04" data-verse="BGB_C03_V04" data-block-id="BGB_C03_V04_B04" style="position: relative;"><span data-deva="यत्याश्रमस्तु प्रायत्यार्थो भगवत्तोषार्थश्च । अप्रयतत्वमेव हि प्रायो गृहस्थादीनाम् , इतरकर्मोद्योगात् । अप्रयतानां च न ज्ञानम् । तथाहि श्रुतिः -">यत्याश्रमस्तु प्रायत्यार्थो भगवत्तोषार्थश्च । अप्रयतत्वमेव हि प्रायो गृहस्थादीनाम् , इतरकर्मोद्योगात् । अप्रयतानां च न ज्ञानम् । तथाहि श्रुतिः -</span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id"><span data-deva="‘नाशान्तो नासमाहितः’(कठ.1.3.10)">‘नाशान्तो नासमाहितः’(कठ.1.3.10)</span></span></span><span data-deva="इति । महांश्च यत्याश्रमे तोषो भगवतः । तथा ह्याह - ">इति । महांश्च यत्याश्रमे तोषो भगवतः । तथा ह्याह - </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id"><span data-deva="‘यत्याश्रमं तुरीयं तु दीक्षां मम सुतोषणीम्’">‘यत्याश्रमं तुरीयं तु दीक्षां मम सुतोषणीम्’</span></span></span><span data-deva=" इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे । आधिकारिकास्तु तत्स्था एव प्रायत्ये समर्थाः । स एव च महान् भगवत्तोषः । तच्चोक्तम् -"> इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे । आधिकारिकास्तु तत्स्था एव प्रायत्ये समर्थाः । स एव च महान् भगवत्तोषः । तच्चोक्तम् -</span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id"><span data-deva="‘देवादीनामादिराज्ञां महोद्योगेऽपि नो मनः ।">‘देवादीनामादिराज्ञां महोद्योगेऽपि नो मनः ।</span><br><span data-deva="विष्णोश्चलति तद्भोगोऽप्यतीव हरितोष(णम्)णः॥’">विष्णोश्चलति तद्भोगोऽप्यतीव हरितोष(णम्)णः॥’</span></span></span><span data-deva=" इति पाद्मे ॥४ ॥"> इति पाद्मे ॥४ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C03_V07_B01" data-verse="BGB_C03_V07" data-block-id="BGB_C03_V07_B01" style="position: relative;"><span data-deva="तथाऽपि शक्तितस्त्यागः कार्य इत्याह- कर्मेन्द्रियाणीति ॥

मन एव प्रयोजकमिति दर्शयितुमन्वयव्यतिरेकावाह- मनसा स्मरन् मनसा नियम्येति ॥ कर्मयोगं स्ववर्णाश्रमोचितम्, न तु गृहस्थकर्मैवेति नियमः । सन्न्यासादिविधानात्, सामान्यवचनाच्च ॥ ६-७ ॥">तथाऽपि शक्तितस्त्यागः कार्य इत्याह- कर्मेन्द्रियाणीति ॥

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C03_V09_B01" data-verse="BGB_C03_V09" data-block-id="BGB_C03_V09_B01" style="position: relative;"><span data-deva="‘कर्मणा बध्यते जन्तुः’ इति कर्म बन्धकं स्मृतम्&nbsp;? इत्यत आह- यज्ञार्थादिति ॥ कर्म बन्धनं यस्य लोकस्य स कर्मबन्धनः । यज्ञो विष्णुः । यज्ञार्थं सङ्गरहितं कर्म न बन्धकमित्यर्थः । ‘मुक्तसङ्गः’ इति विशेषणात् । ">‘कर्मणा बध्यते जन्तुः’ इति कर्म बन्धकं स्मृतम्&nbsp;? इत्यत आह- यज्ञार्थादिति ॥ कर्म बन्धनं यस्य लोकस्य स कर्मबन्धनः । यज्ञो विष्णुः । यज्ञार्थं सङ्गरहितं कर्म न बन्धकमित्यर्थः । ‘मुक्तसङ्गः’ इति विशेषणात् । </span><span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id"><span data-deva="‘कामान् यः कामयते’ (मुं. ४. १-२)">‘कामान् यः कामयते’ (मुं. ४. १-२)</span></span><span data-deva=" इति श्रुतेश्च । ‘अनिष्टमिष्टम्’ (१८.१२) इति वक्ष्यमाणत्वाच्च । ‘एतान्यपि तु कर्माणि’ (१८.६) इति च । "> इति श्रुतेश्च । ‘अनिष्टमिष्टम्’ (१८.१२) इति वक्ष्यमाणत्वाच्च । ‘एतान्यपि तु कर्माणि’ (१८.६) इति च । </span><span class="gr-reference gr-ref-Brihadaranyakopanishat-id"><span data-deva="‘तस्मान्नेष्टि-याजुकः स्यात्’ (बृ.१.५.२)">‘तस्मान्नेष्टि-याजुकः स्यात्’ (बृ.१.५.२)</span></span><span data-deva=" इति च । विशेषवचनत्वे समेऽपि विशेषणं परिशिष्यते ॥ ९ ॥"> इति च । विशेषवचनत्वे समेऽपि विशेषणं परिशिष्यते ॥ ९ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C03_V14_B02" data-verse="BGB_C03_V14" data-block-id="BGB_C03_V14_B02" style="position: relative;"><span data-deva="मेघचक्राभिमानी च पर्जन्यः । तच्च यज्ञाद् भवति ।

">मेघचक्राभिमानी च पर्जन्यः । तच्च यज्ञाद् भवति ।

</span><p><span class="gr-reference gr-ref-Manusmriti-id"><span data-deva="‘अग्नौ प्रास्ताऽऽहुतिः सम्यग् आदित्यमुपतिष्ठति । ">‘अग्नौ प्रास्ताऽऽहुतिः सम्यग् आदित्यमुपतिष्ठति । </span><br><span data-deva=" आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः ॥’ (म.स्मृ. ३.७६)इति स्मृतेः(तेश्च) ।"> आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः ॥’ (म.स्मृ. ३.७६)इति स्मृतेः(तेश्च) ।</span></span>

</p><span data-deva="

उभयवचनाद् आदित्यात् समुद्राच्चाविरोधः । अतश्च यज्ञात् पर्जन्योद्भवः सम्भवति । यज्ञो देवतामुद्दिश्य द्रव्यपरित्यागः, कर्म इतरक्रिया ॥ १४ ॥">

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C03_V15_B04" data-verse="BGB_C03_V15" data-block-id="BGB_C03_V15_B04" style="position: relative;"><span data-deva="तानि चाक्षराणि नित्यानि । ">तानि चाक्षराणि नित्यानि । </span><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id"><span data-deva="‘वाचा विरूप नित्यया’(ऋ. ८.६४.६)">‘वाचा विरूप नित्यया’(ऋ. ८.६४.६)</span></span><span data-deva=" , ‘अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयम्भुवा’, "> , ‘अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयम्भुवा’, </span><span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutrani-id"><span data-deva="‘अत एव च नित्यत्वम्’ (ब्र.सू. १-३-२९)">‘अत एव च नित्यत्वम्’ (ब्र.सू. १-३-२९)</span></span><span data-deva=" इत्यादिश्रुतिस्मृति-भगवद्वचनेभ्यः । दोषाश्चोक्ताः सकर्तृकत्वे ।"> इत्यादिश्रुतिस्मृति-भगवद्वचनेभ्यः । दोषाश्चोक्ताः सकर्तृकत्वे ।</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C03_V15_B05" data-verse="BGB_C03_V15" data-block-id="BGB_C03_V15_B05" style="position: relative;"><span data-deva="न चाबुद्धिपूर्वमुत्पन्नानि । तत्प्रमाणाभावात् । निःश्वसित-शब्दस्त्वक्लेशाभिप्रायः, नाबुद्धिपूर्वाभिप्रायः । ">न चाबुद्धिपूर्वमुत्पन्नानि । तत्प्रमाणाभावात् । निःश्वसित-शब्दस्त्वक्लेशाभिप्रायः, नाबुद्धिपूर्वाभिप्रायः । </span><span class="gr-reference gr-ref-Taittariyopanishat-id"><span data-deva="‘सोऽकामयत’ (तै. २.११)">‘सोऽकामयत’ (तै. २.११)</span></span><span data-deva=" इत्यादेश्च । "> इत्यादेश्च । </span><span class="gr-reference gr-ref-Brihdaranyakopanishat-id"><span data-deva="‘इष्टं हुतम्’ (बृ. ६.१.२)">‘इष्टं हुतम्’ (बृ. ६.१.२)</span></span><span data-deva=" इत्यादिरूपप्रपञ्चेन सहाभिधानाच्च । महातात्पर्यविरोधाच्च । तच्चोक्तं पुरस्तात् (गी.भा. २.२४)। न ह्यस्वातन्त्र्येणोत्पत्तिकर्तुः प्राधान्यम् । अस्वातन्त्र्यं च तदमतिपूर्वकत्वेन भवति । यथा रोगादीनां पुरुषस्य तज्जत्वेऽपि उत्पत्तिवचनान्यभिव्यक्त्यर्थानि , अभिमानिदेवताविषयाणि च । ‘नित्या’ इत्युक्त्वा ‘उत्सृष्टा’ इति वचनात् । अभिव्यञ्जके कर्तृवचनं चास्ति । ‘कृत्स्नं शतपथं चक्रे’ (मोक्षधर्मे) इति । कथमादित्यस्था वेदाः तेनैव क्रियन्ते&nbsp;? वचनमात्राच्च निर्णयात्मक-शारीरकोक्तं बलवत् ।"> इत्यादिरूपप्रपञ्चेन सहाभिधानाच्च । महातात्पर्यविरोधाच्च । तच्चोक्तं पुरस्तात् (गी.भा. २.२४)। न ह्यस्वातन्त्र्येणोत्पत्तिकर्तुः प्राधान्यम् । अस्वातन्त्र्यं च तदमतिपूर्वकत्वेन भवति । यथा रोगादीनां पुरुषस्य तज्जत्वेऽपि उत्पत्तिवचनान्यभिव्यक्त्यर्थानि , अभिमानिदेवताविषयाणि च । ‘नित्या’ इत्युक्त्वा ‘उत्सृष्टा’ इति वचनात् । अभिव्यञ्जके कर्तृवचनं चास्ति । ‘कृत्स्नं शतपथं चक्रे’ (मोक्षधर्मे) इति । कथमादित्यस्था वेदाः तेनैव क्रियन्ते&nbsp;? वचनमात्राच्च निर्णयात्मक-शारीरकोक्तं बलवत् ।</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C03_V15_B06" data-verse="BGB_C03_V15" data-block-id="BGB_C03_V15_B06" style="position: relative;"><span data-deva="शास्त्रं योनिः प्रमाणमस्येति तु शास्त्रयोनित्वम् । ‘जन्माद्यस्य यतः’ इत्युक्ते प्रमाणं हि तत्रापेक्षितं, न तु तस्य जातत्वं वेदकारणत्वं वा । न हि वेदकारणत्वं जगत्कारणत्वे हेतुः । न हि विचित्रजगत्सृष्टेर्वेदसृष्टिरशक्या सृज्यत्वे । न च सर्वज्ञत्वे । यदि वेदस्रष्टा सर्वज्ञः किमिति न जगत्स्रष्टा&nbsp;? तस्माद् वेदप्रमाणकत्वमेवात्र विवक्षितम् । अतो नित्यान्यक्षराणि ।

यत एवं परम्परया यज्ञाभिव्यङ्ग्यं ब्रह्म तस्मात् तद् नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥ १५ ॥">शास्त्रं योनिः प्रमाणमस्येति तु शास्त्रयोनित्वम् । ‘जन्माद्यस्य यतः’ इत्युक्ते प्रमाणं हि तत्रापेक्षितं, न तु तस्य जातत्वं वेदकारणत्वं वा । न हि वेदकारणत्वं जगत्कारणत्वे हेतुः । न हि विचित्रजगत्सृष्टेर्वेदसृष्टिरशक्या सृज्यत्वे । न च सर्वज्ञत्वे । यदि वेदस्रष्टा सर्वज्ञः किमिति न जगत्स्रष्टा&nbsp;? तस्माद् वेदप्रमाणकत्वमेवात्र विवक्षितम् । अतो नित्यान्यक्षराणि ।

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C03_V17_B03" data-verse="BGB_C03_V17" data-block-id="BGB C03 V17 B03" style="position: relative;"><span data-deva="‘आत्मरतिरेव’ इत्यवधारणाद् असम्प्रज्ञातसमाधिस्थस्यैव कार्यं न विद्यते ।

">‘आत्मरतिरेव’ इत्यवधारणाद् असम्प्रज्ञातसमाधिस्थस्यैव कार्यं न विद्यते ।

</span><p><span class="gr-reference gr-ref-Pancharatra-id"><span data-deva="‘स्थितप्रज्ञस्यापि कार्यो देहादिर्दृश्यते यदा ।स्वधर्मो मम तुष्ट्यर्थः सा हि सर्वैरपेक्षिता ॥’">‘स्थितप्रज्ञस्यापि कार्यो देहादिर्दृश्यते यदा ।स्वधर्मो मम तुष्ट्यर्थः सा हि सर्वैरपेक्षिता ॥’</span></span><span data-deva=" इति वचनाच्च पञ्चरात्रे ।

"> इति वचनाच्च पञ्चरात्रे ।

</span></p><span data-deva="

अन्यदाऽन्यरतिरपीषत् सर्वस्य भवति । न च तत्रालम्बुद्धिमात्रमुक्तम् । ‘आत्मतृप्तः’ इति पृथगभिधानात् । कर्तृशब्दः कालावच्छेदेऽपि चायं प्रसिद्धो ‘यो भुङ्क्ते स तु न ब्रूयात्’ इत्यादौ ।">

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C03_V17_B04" data-verse="BGB_C03_V17" data-block-id="BGB C03 V17 B04" style="position: relative;"><span data-deva="अतोऽसम्प्रज्ञातसमाधावेवैतत् । ‘मानवः’ इति ज्ञानिन एवासम्प्रज्ञातसमाधिर्भवतीति दर्शयति ‘मनु अवबोधने’ इति धातोः ।

">अतोऽसम्प्रज्ञातसमाधावेवैतत् । ‘मानवः’ इति ज्ञानिन एवासम्प्रज्ञातसमाधिर्भवतीति दर्शयति ‘मनु अवबोधने’ इति धातोः ।

</span><p><span data-deva="परमात्मरतिश्चात्र विवक्षिता ।

">परमात्मरतिश्चात्र विवक्षिता ।

</span></p><span data-deva="

‘विष्णावेव रतिर्यस्य क्रिया तस्यैव नास्ति हि ।’इति वचनात् ॥ १७ ॥">

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C03_V20_B01" data-verse="BGB_C03_V20" data-block-id="BGB_C03_V20_B01" style="position: relative;"><span data-deva="आचारोऽप्यस्तीत्याह-">आचारोऽप्यस्तीत्याह-</span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="कर्मणैवेति ॥">कर्मणैवेति ॥</span></span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="कर्मणा">कर्मणा</span></span><span data-deva=" सह कर्म कुवन्त एवेत्यर्थः । कर्म कृत्वैव ततो ज्ञानं प्राप्य वा ।"> सह कर्म कुवन्त एवेत्यर्थः । कर्म कृत्वैव  ततो ज्ञानं प्राप्य वा ।</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C03_V20_B02" data-verse="BGB_C03_V20" data-block-id="BGB_C03_V20_B02" style="position: relative;"><span data-deva="न तु ज्ञानं विना । प्रसिद्धं हि तेषां ज्ञानित्वं भारतादिषु । ">न तु ज्ञानं विना । प्रसिद्धं हि तेषां ज्ञानित्वं भारतादिषु । </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Taittariya-Aranyaka-id"><span data-deva="‘तमेवं विद्वान्’ (तै.आ. ३.१२)">‘तमेवं विद्वान्’ (तै.आ. ३.१२)</span></span></span><span data-deva=" इत्यादिश्रुतिभ्यश्च । अत्रापि कर्मणां ज्ञानसाधनत्वोक्तेश्च ‘बुद्धियुक्ताः’ (२.५१) इति ।"> इत्यादिश्रुतिभ्यश्च । अत्रापि कर्मणां ज्ञानसाधनत्वोक्तेश्च ‘बुद्धियुक्ताः’ (२.५१) इति ।</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C03_V20_B03" data-verse="BGB_C03_V20" data-block-id="BGB_C03_V20_B03" style="position: relative;"><span data-deva="गत्यन्तरं च ">गत्यन्तरं च </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Taittariya-Aranyaka-id"><span data-deva="‘नान्यः पन्थाः’ (तै.आ.३.१२)">‘नान्यः पन्थाः’ (तै.आ.३.१२)</span></span></span><span data-deva=" इत्यस्य नास्ति । इतरेषां ज्ञानद्वाराऽप्यविरोधः । यत्र च तीर्थाद्येव मुक्तिसाधनमुच्यते-"> इत्यस्य नास्ति । इतरेषां ज्ञानद्वाराऽप्यविरोधः । यत्र च तीर्थाद्येव मुक्तिसाधनमुच्यते-</span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramanashloka-id"><span data-deva="‘ब्रह्मज्ञानेन वा मुक्तिः प्रयागमरणेन वा ।">‘ब्रह्मज्ञानेन वा मुक्तिः प्रयागमरणेन वा ।</span><br><span data-deva=" अथवा स्नानमात्रेण गोमत्यां कृष्णसन्निधौ ॥’"> अथवा स्नानमात्रेण गोमत्यां कृष्णसन्निधौ ॥’</span></span></span><br><span data-deva=" इत्यादौ, तत्र पापादिमुक्तिः, स्तुतिपरता च ।"> इत्यादौ, तत्र पापादिमुक्तिः, स्तुतिपरता च ।</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C03_V20_B04" data-verse="BGB_C03_V20" data-block-id="BGB_C03_V20_B04" style="position: relative;"><span data-deva="तत्रापि हि कुत्रचिद् ब्रह्मज्ञानसाधनत्वमेवोच्यतेऽन्यथा मुक्तिं निषिध्य">तत्रापि हि कुत्रचिद् ब्रह्मज्ञानसाधनत्वमेवोच्यतेऽन्यथा मुक्तिं निषिध्य</span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramanashloka-id"><span data-deva="- ‘ब्रह्मज्ञानं विना मुक्तिर्न कथञ्चिदपीष्यते ।">- ‘ब्रह्मज्ञानं विना मुक्तिर्न कथञ्चिदपीष्यते ।</span><br><span data-deva=" प्रयागादेस्तु या मुक्तिर्ज्ञानोपायत्वमेव हि ॥’"> प्रयागादेस्तु या मुक्तिर्ज्ञानोपायत्वमेव हि ॥’</span></span></span><span data-deva=" इत्यादौ ।"> इत्यादौ ।</span><br><span data-deva=" न च तीर्थस्तुतिवाक्यानि तत्प्रस्तावेऽप्युक्तं ज्ञाननियमं घ्नन्ति । यथा कञ्चिद् दक्षं भृत्यं प्रति उक्तानि ‘अयमेव हि राजा किं राज्ञा’ इत्यादीनि । यथाऽऽह भगवान् -"> न च तीर्थस्तुतिवाक्यानि तत्प्रस्तावेऽप्युक्तं ज्ञाननियमं घ्नन्ति । यथा कञ्चिद् दक्षं भृत्यं प्रति उक्तानि ‘अयमेव हि राजा किं राज्ञा’ इत्यादीनि । यथाऽऽह भगवान् -</span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id"><span data-deva="‘यानि तीर्थादिवाक्यानि कर्मादिविषयाणि च ।">‘यानि तीर्थादिवाक्यानि कर्मादिविषयाणि च ।</span><br><span data-deva="

            स्तावकान्येव तानि स्युरज्ञानां मोहकानि वा ।">

             स्तावकान्येव तानि स्युरज्ञानां मोहकानि वा ।</span><br><span data-deva="भवेन्मोक्षस्तु मद्दृष्टेर्नान्यतस्तु कथञ्चन ॥’">भवेन्मोक्षस्तु मद्दृष्टेर्नान्यतस्तु कथञ्चन ॥’</span></span></span><span data-deva=" इति नारदीये ।"> इति नारदीये ।</span><br><span data-deva="अतोऽपरोक्षज्ञानादेव मोक्षः । कर्म तु तत्साधनमेव ॥ २० ॥">अतोऽपरोक्षज्ञानादेव मोक्षः । कर्म तु तत्साधनमेव ॥ २० ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C03_V29_B01" data-verse="BGB_C03_V29" data-block-id="BGB_C03_V29_B01" style="position: relative;"><span data-deva="प्रकृतेर्गुणेषु इन्द्रियादिषु सम्मूढाः । इन्द्रियाद्यभिमानाद्धि विषयादिसङ्गः । गुणकर्मसु विषयेषु कर्मसु च । ">प्रकृतेर्गुणेषु इन्द्रियादिषु सम्मूढाः । इन्द्रियाद्यभिमानाद्धि विषयादिसङ्गः । गुणकर्मसु विषयेषु कर्मसु च । </span><span class="gr-reference gr-ref-Pramanashloka-id"><span data-deva="‘शब्दाद्या इन्द्रियाद्याश्च सत्त्वाद्याश्च शुभानि च । अप्रधानानि च गुणा निगद्यन्ते निरुक्तिगैः ॥’">‘शब्दाद्या इन्द्रियाद्याश्च सत्त्वाद्याश्च शुभानि च । अप्रधानानि च गुणा निगद्यन्ते निरुक्तिगैः ॥’</span></span><span data-deva="

इत्यभिधानात् । सत्त्वाद्यङ्गीकारे- ‘गुणा गुणेषु’ इत्ययुक्तं स्यात् ॥ २९ ॥">

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C03_V32_B01" data-verse="BGB_C03_V32" data-block-id="BGB_C03_V32_B01" style="position: relative;"><span data-deva="फलमाह- ये म इति ॥ ये त्वेवं निवृत्तकमिणस्तेऽपि मुच्यन्ते ज्ञानद्वारा । किमु अपरोक्षज्ञानिनः&nbsp;? न तु साधनान्तरमुच्यते । ">फलमाह- ये म इति ॥ ये त्वेवं निवृत्तकमिणस्तेऽपि मुच्यन्ते ज्ञानद्वारा । किमु अपरोक्षज्ञानिनः&nbsp;? न तु साधनान्तरमुच्यते । </span><span class="gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id"><span data-deva="‘निवृत्तादीनि कर्माणि ह्यपरोक्षेशदृष्टये । अपरोक्षेशदृष्टिस्तु मुक्तौ किञ्चिन्न मार्गते । सर्वं तदन्तराधाय मुक्तये साधनं भवेत् । न किञ्चिदन्तराधाय निर्वाणायापरोक्षदृक् ॥’">‘निवृत्तादीनि कर्माणि ह्यपरोक्षेशदृष्टये । अपरोक्षेशदृष्टिस्तु मुक्तौ किञ्चिन्न मार्गते । सर्वं तदन्तराधाय मुक्तये साधनं भवेत् ।  न किञ्चिदन्तराधाय निर्वाणायापरोक्षदृक् ॥’</span></span>

<p><span data-deva="इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे ।

">इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे ।

</span></p><span data-deva="

अत एव समुच्चयनियमोऽपि निराकृतः ॥ ३१-३२ ॥">

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C03_V34_B01" data-verse="BGB_C03_V34" data-block-id="BGB_C03_V34_B01" style="position: relative;"><span data-deva="तथाऽपि शक्तितो निग्रहः कार्यः । निग्रहात् सद्यः प्रयोजना-भावेऽपि भवत्येवातिप्रयत्नत इत्याशयवानाह- इन्द्रियस्येति ॥

तथा ह्युक्तम् - ">तथाऽपि शक्तितो निग्रहः कार्यः । निग्रहात् सद्यः प्रयोजना-भावेऽपि भवत्येवातिप्रयत्नत इत्याशयवानाह- इन्द्रियस्येति ॥

<blockquote class="uvaaca" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1197" id="Bhagavadgitabhashya-1197"><p><span data-deva="अर्जुन उवाच">अर्जुन उवाच</span></p></blockquote>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C03_V36_B01" data-verse="BGB_C03_V36" data-block-id="BGB_C03_V36_B01" style="position: relative;"><span data-deva="बहवः कर्मकारणाः सन्ति, क्रोधादयः कामश्च । तत्र को बलवान्&nbsp;? इति पृच्छति-">बहवः कर्मकारणाः सन्ति, क्रोधादयः कामश्च । तत्र को बलवान्&nbsp;? इति पृच्छति-</span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="अथेति ॥">अथेति ॥</span></span><span data-deva=" अथेत्यर्थान्तरं ‘तयोर्न वशमागच्छेत्’ इति प्रश्नप्रापकम् ॥ ३६ ॥"> अथेत्यर्थान्तरं ‘तयोर्न वशमागच्छेत्’ इति प्रश्नप्रापकम् ॥ ३६ ॥</span></div>

<blockquote class="uvaaca" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1198" id="Bhagavadgitabhashya-1198"><p><span data-deva="श्रीभगवानुवाच">श्रीभगवानुवाच</span></p></blockquote>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C03_V37_B01" data-verse="BGB_C03_V37" data-block-id="BGB_C03_V37_B01" style="position: relative;"><span data-deva="यस्तु बलवान् प्रवर्तकः स एष कामः । क्रोधो ऽप्येष एव तज्जन्यत्वात् । ‘कामात् क्रोधोऽभिजायते’ (२.६२) इति ह्युक्तम् । यत्रापि गुरुनिन्दादिनिमित्तः क्रोधस्तत्रापि भक्तिनिमित्त-अनिन्दा-कामनिमित्त एव । ये त्वन्यथा वदन्ति ते शङ्करान्न सूक्ष्मं जानन्ति । उक्तं च ‘ऋते कामं न कोपाद्या जायन्ते हि कथञ्चन’ इति । महाशनः । महद्धि कामभोग्यम् । महाब्रह्महत्यादिकारणत्वान् महापाप्मा । सर्वपुरुषार्थविरोधित्वाद् वैरी ॥ ३७ ॥">यस्तु बलवान् प्रवर्तकः स एष कामः । क्रोधो ऽप्येष एव  तज्जन्यत्वात् । ‘कामात् क्रोधोऽभिजायते’ (२.६२) इति ह्युक्तम् । यत्रापि गुरुनिन्दादिनिमित्तः क्रोधस्तत्रापि भक्तिनिमित्त-अनिन्दा-कामनिमित्त एव । ये त्वन्यथा वदन्ति ते शङ्करान्न सूक्ष्मं जानन्ति । उक्तं च ‘ऋते कामं न कोपाद्या जायन्ते हि कथञ्चन’ इति । महाशनः । महद्धि कामभोग्यम् । महाब्रह्महत्यादिकारणत्वान् महापाप्मा । सर्वपुरुषार्थविरोधित्वाद् वैरी ॥ ३७ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C03_V39_B01" data-verse="BGB_C03_V39" data-block-id="BGB_C03_V39_B01" style="position: relative;"><span data-deva="शास्त्रतो जातमपि ज्ञानं परमात्माऽपरोक्ष्याय न प्रकाशते&nbsp;; कामेनावृतं ज्ञानिनोऽपि, किमु अल्पज्ञानिनः&nbsp;! कामरूपेण कामाख्येन नित्यवैरिणा । दुष्पूरेण दुःखेन हि कामः पूर्यते । न हीन्द्रादिपदं सुखेन लभ्यते । यद्यपीन्द्रादिपदं प्राप्तम्, पुनर्ब्रह्मादिपदमिच्छतीत्यलम्बुद्धिर्नास्तीती अनलः । उक्तं च- ">शास्त्रतो जातमपि ज्ञानं परमात्माऽपरोक्ष्याय न प्रकाशते&nbsp;; कामेनावृतं ज्ञानिनोऽपि, किमु अल्पज्ञानिनः&nbsp;! कामरूपेण कामाख्येन नित्यवैरिणा । दुष्पूरेण दुःखेन हि कामः पूर्यते । न हीन्द्रादिपदं सुखेन लभ्यते । यद्यपीन्द्रादिपदं प्राप्तम्, पुनर्ब्रह्मादिपदमिच्छतीत्यलम्बुद्धिर्नास्तीती अनलः । उक्तं च- </span><span class="gr-reference gr-ref-Pramanashloka-id"><span data-deva="‘ज्ञानस्य ब्रह्मणश्चाग्नेर्धूमो बुद्धेर्मलं तथा । आदर्शस्याथ जीवस्य गर्भोल्बोपि हि कामकः ॥’ इति ॥३९ ॥">‘ज्ञानस्य ब्रह्मणश्चाग्नेर्धूमो बुद्धेर्मलं तथा । आदर्शस्याथ जीवस्य गर्भोल्बोपि हि कामकः ॥’ इति ॥३९ ॥</span></span></div>

<div class="gr-author-note" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1199" id="Bhagavadgitabhashya-1199"><span data-deva="॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे कर्मयोगो नाम तृतीयोध्यायः ॥">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे कर्मयोगो नाम तृतीयोध्यायः ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C03_V43_B01" data-verse="BGB_C03_V43" data-block-id="BGB_C03_V43_B01" style="position: relative;"><span data-deva="शत्रुहनन आयुधरूपं ज्ञानं वक्तुं ज्ञेयमाह-">शत्रुहनन आयुधरूपं ज्ञानं वक्तुं ज्ञेयमाह-</span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="इन्द्रियाणीति ॥">इन्द्रियाणीति ॥</span></span><span data-deva=" ‘असङ्गज्ञानासिमादाय तराति पारम्’ इति ह्युक्तम् । शरीराद्"> ‘असङ्गज्ञानासिमादाय तराति पारम्’ इति ह्युक्तम् । शरीराद्</span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="इन्द्रियाणि पराणि">इन्द्रियाणि पराणि</span></span><span data-deva=" उत्कृष्टानि । न केवलं बुद्धेः परः । श्रुत्युक्त-प्रकारेणाव्यक्तादपि । "> उत्कृष्टानि । न केवलं बुद्धेः परः । श्रुत्युक्त-प्रकारेणाव्यक्तादपि । </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id"><span data-deva="‘अव्यक्तात् पुरुषः परः’">‘अव्यक्तात् पुरुषः परः’</span></span></span><span data-deva=" इति हि श्रुतिः । न च तत्रतत्रोक्तैकदेशज्ञानमात्रेण भवति मुक्तिः । सार्वत्रिक-गुणोपसंहारो हि भगवता गुणोपसंहारपादेऽभिहितः । "> इति हि श्रुतिः । न च तत्रतत्रोक्तैकदेशज्ञानमात्रेण भवति मुक्तिः । सार्वत्रिक-गुणोपसंहारो हि भगवता गुणोपसंहारपादेऽभिहितः ।  </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutrani-id"><span data-deva="‘आनन्दादयः प्रधानस्य’ (ब्र.सू. ३-३-१२)">‘आनन्दादयः प्रधानस्य’ (ब्र.सू. ३-३-१२)</span></span></span><span data-deva=" इत्यादिना । तथा चान्यत्र- "> इत्यादिना । तथा चान्यत्र- </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id"><span data-deva="‘अपौरुषेयवेदेषु विष्णुवेदेषु चैव हि ।">‘अपौरुषेयवेदेषु विष्णुवेदेषु चैव हि ।</span><br><span data-deva="सर्वत्र ये गुणाः प्रोक्ताः सम्प्रदायागताश्च ये ॥">सर्वत्र ये गुणाः प्रोक्ताः सम्प्रदायागताश्च ये ॥</span><br><span data-deva="सर्वैस्तैः सह विज्ञाय ये पश्यन्ति परं हरिम् ।">सर्वैस्तैः सह विज्ञाय ये पश्यन्ति परं हरिम् ।</span><br><span data-deva="तेषामेव भवेन्मुक्तिर्नान्यथा तु कथञ्चन ॥’">तेषामेव भवेन्मुक्तिर्नान्यथा तु कथञ्चन ॥’</span></span></span><span data-deva=" इति गारुडे ।"> इति गारुडे ।</span><br><span data-deva="तस्मादव्यक्तादपि परत्वेन ज्ञेयः । न चात्र जीव उच्यते । ‘रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते’(२.५९) इत्युक्तत्वात् । ‘अविहाय परं मत्तो जयः कामस्य वै कुतः’ इति च । अतः परमात्मज्ञानमेवात्र विवक्षितम् ।">तस्मादव्यक्तादपि परत्वेन ज्ञेयः । न चात्र जीव उच्यते । ‘रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते’(२.५९) इत्युक्तत्वात् । ‘अविहाय परं मत्तो जयः कामस्य वै कुतः’ इति च । अतः परमात्मज्ञानमेवात्र विवक्षितम् ।</span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="आत्मानं">आत्मानं</span></span><span data-deva=" मनः ।"> मनः ।</span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="आत्मना">आत्मना</span></span><span data-deva=" बुध्या ॥ ४२-४३ ॥"> बुध्या ॥ ४२-४३ ॥</span></div>

<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="चतुर्थोऽध्यायः" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1200"><span id=".E0.A4.9A.E0.A4.A4.E0.A5.81.E0.A4.B0.E0.A5.8D.E0.A4.A5.E0.A5.8B.E0.A4.BD.E0.A4.A7.E0.A5.8D.E0.A4.AF.E0.A4.BE.E0.A4.AF.E0.A4.83"></span><span data-deva="चतुर्थोऽध्यायः">चतुर्थोऽध्यायः</span></h2></div>

<blockquote class="uvaaca" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1201" id="Bhagavadgitabhashya-1201"><p><span data-deva="श्रीभगवानुवाच">श्रीभगवानुवाच</span></p></blockquote>

<blockquote class="uvaaca" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1202" id="Bhagavadgitabhashya-1202"><p><span data-deva="अर्जुन उवाच">अर्जुन उवाच</span></p></blockquote>

<blockquote class="uvaaca" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1203" id="Bhagavadgitabhashya-1203"><p><span data-deva="श्रीभगवानुवाच">श्रीभगवानुवाच</span></p></blockquote>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C04_V07_B01" data-verse="BGB_C04_V07" data-block-id="BGB_C04_V07_B01" style="position: relative;"><span data-deva="न तर्ह्यनादिर्भवान्&nbsp;? इत्यत आह -">न तर्ह्यनादिर्भवान्&nbsp;? इत्यत आह -</span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="अजोऽपीति ॥">अजोऽपीति ॥</span></span><span data-deva=" अव्यय आत्मा= देहोऽपीति "> अव्यय आत्मा= देहोऽपीति </span><span class="gr-moola"><span data-deva="अव्ययात्मा">अव्ययात्मा</span></span><span data-deva=" । ‘अनन्तं विश्वतो मुखम्’(११.११) इति हि रूपविशेषणमुत्तरत्र । "> । ‘अनन्तं विश्वतो मुखम्’(११.११) इति हि रूपविशेषणमुत्तरत्र । </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘एतन्नानावताराणां निधानं बीजमव्ययम्’ (भाग.१.३.५)">‘एतन्नानावताराणां निधानं बीजमव्ययम्’ (भाग.१.३.५)</span></span></span><span data-deva=" इति च । "> इति च । </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘जगृहे.....’(भाग.१.३.१)">‘जगृहे.....’(भाग.१.३.१)</span></span></span><span data-deva=" इति तु व्यक्तिः । युक्तयस्तूक्ताः । आत्मानादित्वं तु सर्वसमम् ।"> इति तु व्यक्तिः । युक्तयस्तूक्ताः । आत्मानादित्वं तु सर्वसमम् ।</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C04_V07_B02" data-verse="BGB_C04_V07" data-block-id="BGB_C04_V07_B02" style="position: relative;"><span data-deva="कथमनादिनित्यस्य जनिः? ">कथमनादिनित्यस्य जनिः? </span><span class="gr-moola"><span data-deva="प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय">प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय</span></span><span data-deva=" । प्रकृत्या जातेषु वसुदेवादिषु । तथैव (तयैव) तेषां जात इव प्रतीयत इत्यर्थः । न तु स्वतन्त्रामधिष्ठायेत्याह -"> । प्रकृत्या जातेषु वसुदेवादिषु । तथैव (तयैव) तेषां जात इव प्रतीयत इत्यर्थः । न तु स्वतन्त्रामधिष्ठायेत्याह -</span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="स्वामिति ॥">स्वामिति ॥</span></span>  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘द्रव्यं कर्म च...’ (भाग.२.५.१४)">‘द्रव्यं कर्म च...’ (भाग.२.५.१४)</span></span></span><span data-deva=" इति ह्युक्तम् । सा हि तत्रोक्ता । ततः सर्वसृष्टेः । ">  इति ह्युक्तम् । सा हि तत्रोक्ता । ततः सर्वसृष्टेः । </span><span class="gr-moola"><span data-deva="आत्ममायया">आत्ममायया</span></span><span data-deva=" आत्मज्ञानेन । प्रकृतेः पृथगभिधानात् । "> आत्मज्ञानेन । प्रकृतेः पृथगभिधानात् । </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘केतुः केतश्चितिश्चित्तं मतिः क्रतुर्मनीषा माया’">‘केतुः केतश्चितिश्चित्तं मतिः क्रतुर्मनीषा माया’</span></span></span><span data-deva=" इति ह्यभिधानम् । सृष्टिकारणया तेषां शरीरादि सृष्ट्वा विमोहिकयाऽजात एव जात इव प्रतीयते वा । उक्तं च– "> इति ह्यभिधानम् । सृष्टिकारणया तेषां शरीरादि सृष्ट्वा विमोहिकयाऽजात एव जात इव प्रतीयते वा । उक्तं च– </span><br><span data-deva="‘महदादेस्तु माता या श्रीर्भूमिरिति कल्पिता ।">‘महदादेस्तु माता या श्रीर्भूमिरिति कल्पिता ।</span><br><span data-deva=" विमोहिका च दुर्गाख्या ताभिर्विष्णुरजोऽपि हि ।"> विमोहिका च दुर्गाख्या ताभिर्विष्णुरजोऽपि हि ।</span><br><span data-deva="जातवत् प्रथते ह्यात्मचिद्बलान्मूढचेतसाम् ॥’ इति ।">जातवत् प्रथते ह्यात्मचिद्बलान्मूढचेतसाम् ॥’ इति ।</span><br> <span class="gr-moola"><span data-deva="ईश्वरः">ईश्वरः</span></span><span data-deva=" ईशेभ्योऽपि वरः । तच्चोक्तम्-"> ईशेभ्योऽपि वरः । तच्चोक्तम्-</span><br> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id"><span data-deva="‘ईशेभ्यो ब्रह्मरुद्रश्रीशेषादिभ्यो यतो भवान् ।">‘ईशेभ्यो ब्रह्मरुद्रश्रीशेषादिभ्यो यतो भवान् ।</span><br><span data-deva="वरोऽत ईश्वराख्या ते मुख्या नान्यस्य कस्यचित् ॥’">वरोऽत ईश्वराख्या ते मुख्या नान्यस्य कस्यचित् ॥’</span></span></span><span data-deva=" इति ब्रह्मवैवर्ते ।"> इति ब्रह्मवैवर्ते ।</span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘समर्थ ईश इत्युक्तस्तद्वरत्वात्त्वमीश्वरः’ इति च">‘समर्थ ईश इत्युक्तस्तद्वरत्वात्त्वमीश्वरः’ इति च</span></span></span><span data-deva="॥ ६,७ ॥">॥ ६,७ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C04_V08_B01" data-verse="BGB_C04_V08" data-block-id="BGB_C04_V08_B01" style="position: relative;"><span data-deva="न जन्मनैव परित्राणादिकं कार्यमिति नियमः । तथाऽपि लीलया स्वभावेन च यथेष्टचारी । तथाह्युक्तम्– ">न जन्मनैव परित्राणादिकं कार्यमिति नियमः । तथाऽपि लीलया स्वभावेन च यथेष्टचारी । तथाह्युक्तम्– </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-------------------id"><span data-deva="‘देवस्यैष स्वभावोऽयम्’।">‘देवस्यैष स्वभावोऽयम्’।</span></span></span> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutrani-id"><span data-deva="‘लोकवत् तु लीलाकैवल्यम्’ ।">‘लोकवत् तु लीलाकैवल्यम्’ ।</span></span></span> <br>  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-------------id"><span data-deva="‘क्रीडतो बालकस्येव चेष्टां तस्य निशामय’ ।(विष्णुपुराण.१.२.१८)">‘क्रीडतो बालकस्येव चेष्टां तस्य निशामय’ ।(विष्णुपुराण.१.२.१८)</span></span></span> <br>        <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-------id"><span data-deva="‘.....अरिभयादिव स्वयं पुराद् व्यवात्सीद् यदनन्तवीर्यः’ (भाग.३.२.१६)।">‘.....अरिभयादिव स्वयं पुराद् व्यवात्सीद् यदनन्तवीर्यः’ (भाग.३.२.१६)।</span></span></span> <br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref--------id"><span data-deva="‘पूर्णोऽयमस्यात्र न किञ्चिदाप्यं तथाऽपि सर्वाः कुरुते प्रवृत्तीः ।">‘पूर्णोऽयमस्यात्र न किञ्चिदाप्यं तथाऽपि सर्वाः कुरुते प्रवृत्तीः ।</span><br><span data-deva="अतो विरुद्धेषुमिमं वदन्ति परावरज्ञा मुनयः प्रशान्ताः ॥’">अतो विरुद्धेषुमिमं वदन्ति परावरज्ञा मुनयः प्रशान्ताः ॥’</span></span></span><span data-deva=" इत्याद्यृग्वेदखिलेषु॥ ८ ॥">  इत्याद्यृग्वेदखिलेषु॥ ८ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C04_V09_B01" data-verse="BGB_C04_V09" data-block-id="BGB_C04_V09_B01" style="position: relative;"><span data-deva="पृथङ् मुक्त्युक्तिः सर्वज्ञाननियमदर्शनार्थम्&nbsp;; न तु तावन्मात्रेण मुक्तिरित्युक्तम् ।">पृथङ् मुक्त्युक्तिः सर्वज्ञाननियमदर्शनार्थम्&nbsp;; न तु तावन्मात्रेण मुक्तिरित्युक्तम् ।</span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref----------id"><span data-deva="‘वेदाद्युक्तं तु सर्वं यो ज्ञात्वोपास्ते सदा हि माम् ।">‘वेदाद्युक्तं तु सर्वं यो ज्ञात्वोपास्ते सदा हि माम् ।</span><br><span data-deva="तस्यैव दर्शनपथं यामि नान्यस्य कस्यचित् ॥’">तस्यैव दर्शनपथं यामि नान्यस्य कस्यचित् ॥’</span></span></span><span data-deva=" इत्युक्तेश्च महाकौर्मे ।"> इत्युक्तेश्च महाकौर्मे ।</span><br><span data-deva="

          अत्रोक्तस्यैतज्ज्ञात्वैव जन्म नैतीति गतिः । इतरवाक्यानां नान्या गतिः । ‘नान्यस्य कस्यचित्’ इति विशेषणात् । ‘तत्त्वतः’ इति विशेषणाच्च सर्वज्ञानमापतति । यत्रैवं भवति यत्र तत्त्वत इति विशेषणे न विरोधः । उक्तं च–">

           अत्रोक्तस्यैतज्ज्ञात्वैव जन्म नैतीति गतिः । इतरवाक्यानां नान्या गतिः । ‘नान्यस्य कस्यचित्’ इति विशेषणात् । ‘तत्त्वतः’ इति विशेषणाच्च सर्वज्ञानमापतति । यत्रैवं भवति यत्र तत्त्वत इति विशेषणे न विरोधः । उक्तं च–</span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id"><span data-deva="‘एकं च तत्त्वतो ज्ञातुं विना सर्वज्ञतां नरः ।">‘एकं च तत्त्वतो ज्ञातुं विना सर्वज्ञतां नरः ।</span><br><span data-deva="न समर्थो महेन्द्रोऽपि तस्मात् सर्वत्र जिज्ञसेत्’">न समर्थो महेन्द्रोऽपि तस्मात् सर्वत्र जिज्ञसेत्’</span></span></span><span data-deva=" ॥ इति स्कान्दे ॥९ ॥"> ॥ इति स्कान्दे ॥९ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C04_V10_B01" data-verse="BGB_C04_V10" data-block-id="BGB_C04_V10_B01" style="position: relative;"><span data-deva="सन्ति च तथा मुक्ता इत्याह–">सन्ति च तथा मुक्ता इत्याह–</span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="वीतरागेति ॥">वीतरागेति ॥</span></span> <span class="gr-moola"><span data-deva="मन्मयाः">मन्मयाः</span></span><span data-deva=" मत्प्रचुराः । सर्वत्र मां विना न किञ्चित् पश्यन्तीत्यर्थः ॥ १० ॥"> मत्प्रचुराः । सर्वत्र मां विना न किञ्चित् पश्यन्तीत्यर्थः ॥ १० ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C04_V11_B01" data-verse="BGB_C04_V11" data-block-id="BGB_C04_V11_B01" style="position: relative;"><span data-deva="न च मद्भजनमात्रेण मुक्तिर्भवत्यन्यदेवतादिरूपेण । तथाऽपि सर्वेषामानुरूप्येण फलं ददामीत्याह -">न च मद्भजनमात्रेण मुक्तिर्भवत्यन्यदेवतादिरूपेण । तथाऽपि सर्वेषामानुरूप्येण फलं ददामीत्याह -</span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="ये यथेति ॥">ये यथेति ॥</span></span> <span class="gr-moola"><span data-deva="भजामि">भजामि</span></span><span data-deva=" सेवयामि फलदानेन; न तु गुणभावेन । कथमयं विशेषः? इत्यत आह -"> सेवयामि फलदानेन; न तु गुणभावेन । कथमयं विशेषः? इत्यत आह -</span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="मम वर्त्मेति ॥">मम वर्त्मेति ॥</span></span><span data-deva=" अन्यदेवता यजन्तोऽपि "> अन्यदेवता यजन्तोऽपि </span><span class="gr-moola"><span data-deva="मम वर्त्मैवानुवर्तन्ते">मम वर्त्मैवानुवर्तन्ते</span></span><span data-deva=" । सर्वकर्मकर्तृत्वाद् भोक्तृत्वाच्च मम ।"> । सर्वकर्मकर्तृत्वाद् भोक्तृत्वाच्च मम ।</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C04_V11_B02" data-verse="BGB_C04_V11" data-block-id="BGB_C04_V11_B02" style="position: relative;"><span data-deva="‘योऽप्यन्यदेवताभक्ताः’(९.२३) इति हि वक्ष्यति । ">‘योऽप्यन्यदेवताभक्ताः’(९.२३) इति हि वक्ष्यति । </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref--------id"><span data-deva="‘यो देवानां नामधा एक एव’(ऋ.सं.८ अ.३ अ.१७ व,६ अनु)">‘यो देवानां नामधा एक एव’(ऋ.सं.८ अ.३ अ.१७ व,६ अनु)</span></span></span><span data-deva=" इति हि श्रुतिः । स भगवानेव च तत्राभिधीयते । "> इति हि श्रुतिः । स भगवानेव च तत्राभिधीयते । </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref--------id"><span data-deva="‘अजस्य नाभावध्येकमर्पितम्’(ऋ.सं.८ अ.३ अ.१७ व)">‘अजस्य नाभावध्येकमर्पितम्’(ऋ.सं.८ अ.३ अ.१७ व)</span></span></span><span data-deva=" इत्यादि तल्लिङ्गात् ॥ ११ ॥"> इत्यादि तल्लिङ्गात् ॥ ११ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C04_V12_B01" data-verse="BGB_C04_V12" data-block-id="BGB_C04_V12_B01" style="position: relative;"><span data-deva="कुतो मम वर्त्मानुवर्तन्ते&nbsp;? ">कुतो मम वर्त्मानुवर्तन्ते&nbsp;? </span><span class="gr-moola"><span data-deva="क्षिप्रं हि ॥">क्षिप्रं हि ॥</span></span><span data-deva=" अत एव हि फलप्राप्तिः । "> अत एव हि फलप्राप्तिः । </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-----------id"><span data-deva="‘तस्मात्ते धनसनयः’(छा.१.३.९)">‘तस्मात्ते धनसनयः’(छा.१.३.९)</span></span></span><span data-deva=" इति हि श्रुतिः ॥ १२ ॥"> इति हि श्रुतिः ॥ १२ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C04_V13_B01" data-verse="BGB_C04_V13" data-block-id="BGB_C04_V13_B01" style="position: relative;"><span data-deva="अहमेव हि कर्तेत्याह -">अहमेव हि कर्तेत्याह -</span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="चातुर्वर्ण्यमिति ॥">चातुर्वर्ण्यमिति ॥</span></span><span data-deva=" चतुर्वर्णसमुदायः । सात्त्विको हि ब्राह्मणः । सात्त्विकराजसः क्षत्रियः । राजसतामसो वैश्यः । तामसः शूद्रः इति गुणविभागः । कर्मविभागस्तु ‘शमो दमः’(१८.४२) इत्यादिना वक्ष्यते । क्रियाया वैलक्षण्यात् कर्ताऽप्यकर्ता । तथाहि श्रुतिः– "> चतुर्वर्णसमुदायः । सात्त्विको हि ब्राह्मणः । सात्त्विकराजसः क्षत्रियः । राजसतामसो वैश्यः । तामसः शूद्रः इति गुणविभागः । कर्मविभागस्तु ‘शमो दमः’(१८.४२) इत्यादिना वक्ष्यते । क्रियाया वैलक्षण्यात् कर्ताऽप्यकर्ता । तथाहि श्रुतिः– </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref--------id"><span data-deva="‘विश्वकर्मा विमनाः...’(ऋ.सं.८ अ.३ अ.१५ व,८२ सू)">‘विश्वकर्मा विमनाः...’(ऋ.सं.८ अ.३ अ.१५ व,८२ सू)</span></span></span><span data-deva=" इत्यादि । "> इत्यादि । </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘.....तनुर्विद्या क्रियाऽऽकृतिः।’(भाग.६.४.४६)">‘.....तनुर्विद्या क्रियाऽऽकृतिः।’(भाग.६.४.४६)</span></span></span><span data-deva=" इत्यादि च । साधितं चैतत् पुरस्तात् ॥ १३ ॥"> इत्यादि च । साधितं चैतत् पुरस्तात् ॥ १३ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C04_V14_B01" data-verse="BGB_C04_V14" data-block-id="BGB_C04_V14_B01" style="position: relative;"><span data-deva="अत एव न मां कर्माणि लिम्पन्ति । इतश्च न लिम्पन्तीत्याह - ">अत एव न मां कर्माणि लिम्पन्ति । इतश्च न लिम्पन्तीत्याह - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="न मे कर्मफले स्पृहा ॥">न मे कर्मफले स्पृहा ॥</span></span><span data-deva=" इच्छामात्रं त्वस्ति; न तु तत्राभिनिवेशः । तच्चोक्तम्– ">  इच्छामात्रं त्वस्ति; न तु तत्राभिनिवेशः । तच्चोक्तम्– </span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘आकाङ्क्षन्नपि देवोऽसौ नेच्छते लोकवत् परः ।">‘आकाङ्क्षन्नपि देवोऽसौ नेच्छते लोकवत् परः ।</span><br><span data-deva="नह्याग्रहस्तस्य विष्णोर्ज्ञानं कामो हि तस्य तु ॥’">नह्याग्रहस्तस्य विष्णोर्ज्ञानं कामो हि तस्य तु ॥’</span></span></span><span data-deva=" इति ।"> इति ।</span><br><span data-deva=" न च केचिन्मुक्ता भवन्तीति क्रमेण सर्वमुक्तिः । तथाहि श्रुतिः- "> न च केचिन्मुक्ता भवन्तीति क्रमेण सर्वमुक्तिः । तथाहि श्रुतिः- </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id"><span data-deva="‘ज्ञात्वा तमेवं मनसा हृदा च भूयो न मृत्युमुपयाति विद्वान्’">‘ज्ञात्वा तमेवं मनसा हृदा च भूयो न मृत्युमुपयाति विद्वान्’</span></span></span><span data-deva=" इति, "> इति,  </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id"><span data-deva="‘कथं वा इति, अनन्ता वा इत्यनन्तवत् इति होवाच’">‘कथं वा इति, अनन्ता वा इत्यनन्तवत् इति होवाच’</span></span></span><span data-deva=" इति ॥ १४ ॥"> इति ॥ १४ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C04_V15_B01" data-verse="BGB_C04_V15" data-block-id="BGB_C04_V15_B01" style="position: relative;"><span data-deva="एवं ज्ञात्वा कर्मकरण आचारोऽप्यस्तीत्याह -">एवं ज्ञात्वा कर्मकरण आचारोऽप्यस्तीत्याह -</span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="एवमिति ॥">एवमिति ॥</span></span> <span class="gr-moola"><span data-deva="पूर्वतरं कर्म">पूर्वतरं कर्म</span></span><span data-deva=" पूर्वभावीत्यर्थः ॥ १५ ॥"> पूर्वभावीत्यर्थः ॥ १५ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C04_V17_B01" data-verse="BGB_C04_V17" data-block-id="BGB_C04_V17_B01" style="position: relative;"><span data-deva="न केवलं तज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसे, ज्ञात्वैवेत्याशयवानाह -">न केवलं तज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसे, ज्ञात्वैवेत्याशयवानाह -</span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="कर्मण इति ॥">कर्मण इति ॥</span></span><span data-deva=" तच्चोक्तम्– "> तच्चोक्तम्– </span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘अज्ञात्वा भगवान् कस्य कर्माकर्मविकर्मकम् ।">‘अज्ञात्वा भगवान् कस्य कर्माकर्मविकर्मकम् ।</span><br><span data-deva=" दर्शनं याति हि मुने कुतो मुक्तिश्च तद् विना ॥’"> दर्शनं याति हि मुने कुतो मुक्तिश्च तद् विना ॥’</span></span></span><span data-deva=" इति ।"> इति ।</span><br> <span class="gr-moola"><span data-deva="अकर्म">अकर्म</span></span><span data-deva=" कर्माकरणम् । कर्माकर्मान्यद् "> कर्माकरणम् । कर्माकर्मान्यद् </span><span class="gr-moola"><span data-deva="विकर्म">विकर्म</span></span><span data-deva=" । निषिद्धम् । बन्धकत्वात् । ततो विविच्य कर्मादि बोद्धव्यमित्यादि । न च शापादिना । कवयोऽप्यत्र मोहिताः । अशक्यं चैतज्ज्ञातुमित्याह -"> ।  निषिद्धम् । बन्धकत्वात् । ततो विविच्य कर्मादि बोद्धव्यमित्यादि । न च शापादिना । कवयोऽप्यत्र मोहिताः । अशक्यं चैतज्ज्ञातुमित्याह -</span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="गहनेति ॥">गहनेति ॥</span></span><span data-deva=" १७ ॥"> १७ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C04_V18_B01" data-verse="BGB_C04_V18" data-block-id="BGB_C04_V18_B01" style="position: relative;"><span data-deva="कर्मादिस्वरूपमाह -">कर्मादिस्वरूपमाह -</span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="कर्मणीति ॥">कर्मणीति ॥</span></span>  <span class="gr-moola"><span data-deva="कर्मणि">कर्मणि</span></span><span data-deva=" क्रियमाणे सति "> क्रियमाणे सति </span><span class="gr-moola"><span data-deva="अकर्म यः पश्येत्">अकर्म यः पश्येत्</span></span><span data-deva=" - विष्णोरेव कर्म, नाहं चित्प्रतिबिम्बः किञ्चित् करोमि इति । "> - विष्णोरेव कर्म, नाहं चित्प्रतिबिम्बः किञ्चित् करोमि इति । </span><span class="gr-moola"><span data-deva="अकर्मणि">अकर्मणि</span></span><span data-deva=" सुप्त्यादावकरणावस्थायां परमेश्वरस्य यः कर्म पश्यति- ‘अयमेव परमेश्वरः सर्वदा सर्वसृष्ट्यादि करोति’ इति । "> सुप्त्यादावकरणावस्थायां परमेश्वरस्य यः कर्म पश्यति- ‘अयमेव परमेश्वरः सर्वदा सर्वसृष्ट्यादि करोति’ इति । </span><span class="gr-moola"><span data-deva="स बुद्धिमान्">स बुद्धिमान्</span></span><span data-deva=" ज्ञानी । स एव च "> ज्ञानी । स एव च </span><span class="gr-moola"><span data-deva="युक्तो">युक्तो</span></span><span data-deva=" योगयुक्तः । सर्वाकरणात् स एव च कृत्स्नकर्मकृत् कृत्स्नफलत्वात् ॥ १८ ॥"> योगयुक्तः । सर्वाकरणात् स एव च कृत्स्नकर्मकृत् कृत्स्नफलत्वात् ॥ १८ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C04_V19_B01" data-verse="BGB_C04_V19" data-block-id="BGB_C04_V19_B01" style="position: relative;"><span data-deva="एतदेव प्रपञ्चयति - ">एतदेव प्रपञ्चयति - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="यस्य">यस्य</span></span><span data-deva=" इत्यादिना श्लोकपञ्चकेन । उक्तप्रकारेण "> इत्यादिना श्लोकपञ्चकेन । उक्तप्रकारेण </span><span class="gr-moola"><span data-deva="ज्ञानाग्निदग्धकर्माणम्">ज्ञानाग्निदग्धकर्माणम्</span></span><span data-deva="॥ १९ ॥">॥ १९ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C04_V20_B01" data-verse="BGB_C04_V20" data-block-id="BGB_C04_V20_B01" style="position: relative;"><span data-deva="न च कामसङ्कल्पाभावेनालम् । ">न च कामसङ्कल्पाभावेनालम् । </span><span class="gr-moola"><span data-deva="आसङ्गं">आसङ्गं</span></span><span data-deva=" स्नेहं च "> स्नेहं च </span><span class="gr-moola"><span data-deva="त्यक्त्वा">त्यक्त्वा</span></span><span data-deva="। ज्ञानस्वरूपमाह पुनः - ">। ज्ञानस्वरूपमाह पुनः - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="नित्यतृप्त इति ॥">नित्यतृप्त इति ॥</span></span><span data-deva=" नित्यतृप्तनिराश्रयेश्वरसरूपोऽस्मीति तथाविधः ॥ २० ॥"> नित्यतृप्तनिराश्रयेश्वरसरूपोऽस्मीति तथाविधः ॥ २० ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C04_V21_B01" data-verse="BGB_C04_V21" data-block-id="BGB_C04_V21_B01" style="position: relative;"><span data-deva="कामादित्यागोपायमाह -">कामादित्यागोपायमाह -</span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="निराशीरिति ॥">निराशीरिति ॥</span></span> <span class="gr-moola"><span data-deva="यतचित्तात्मा">यतचित्तात्मा</span></span><span data-deva=" भूत्वा "> भूत्वा </span><span class="gr-moola"><span data-deva="निराशीः">निराशीः</span></span><span data-deva=" इत्यर्थः । "> इत्यर्थः । </span><span class="gr-moola"><span data-deva="आत्मा">आत्मा</span></span><span data-deva=" मनः । "> मनः । </span><span class="gr-moola"><span data-deva="परिग्रहत्यागः">परिग्रहत्यागः</span></span><span data-deva=" अनभिमानम् । ‘नैव किञ्चित् करोति’(४.२०) इत्यस्याभिप्रायमाह - "> अनभिमानम् । ‘नैव किञ्चित् करोति’(४.२०) इत्यस्याभिप्रायमाह - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="नाऽप्नोति किल्बिषमिति ॥">नाऽप्नोति किल्बिषमिति ॥</span></span><span data-deva=" २१॥"> २१॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C04_V22_B01" data-verse="BGB_C04_V22" data-block-id="BGB_C04_V22_B01" style="position: relative;"><span data-deva="यतचित्तात्मनो लक्षणमाह -">यतचित्तात्मनो लक्षणमाह -</span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="यदृच्छालाभेति ॥">यदृच्छालाभेति ॥</span></span><span data-deva=" कथं द्वन्द्वातीतत्वमित्यत आह -"> कथं द्वन्द्वातीतत्वमित्यत आह -</span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="समः सिद्धाविति ॥">समः सिद्धाविति ॥</span></span><span data-deva=" २२ ॥"> २२ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C04_V23_B01" data-verse="BGB_C04_V23" data-block-id="BGB_C04_V23_B01" style="position: relative;"><span data-deva="उपसंहरति- ">उपसंहरति- </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="गतसङ्गस्येति ॥">गतसङ्गस्येति ॥</span></span> <span class="gr-moola"><span data-deva="गतसङ्गस्य">गतसङ्गस्य</span></span><span data-deva=" फलस्नेहरहितस्य । "> फलस्नेहरहितस्य । </span><span class="gr-moola"><span data-deva="मुक्तस्य">मुक्तस्य</span></span><span data-deva=" शरीराद्यनभिमानिनः । "> शरीराद्यनभिमानिनः । </span><span class="gr-moola"><span data-deva="ज्ञानावस्थितचेतसः">ज्ञानावस्थितचेतसः</span></span><span data-deva=" परमेश्वरज्ञानिनः ॥ २३ ॥"> परमेश्वरज्ञानिनः ॥ २३ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C04_V24_B01" data-verse="BGB_C04_V24" data-block-id="BGB_C04_V24_B01" style="position: relative;"><span data-deva="ज्ञानावस्थितचेतस्त्वं स्पष्टयति -">ज्ञानावस्थितचेतस्त्वं स्पष्टयति -</span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="ब्रह्मार्पणमिति ॥">ब्रह्मार्पणमिति ॥</span></span><span data-deva=" सर्वमेतद् ब्रह्मेत्युच्यते । तदधीनसत्ताप्रतीतित्वात् । न तु तत्स्वरूपत्वात् । उक्तं हि- ">  सर्वमेतद् ब्रह्मेत्युच्यते । तदधीनसत्ताप्रतीतित्वात् । न तु तत्स्वरूपत्वात् । उक्तं हि- </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id"><span data-deva="‘त्वदधीनं यतः सर्वमतः सर्वो भवानिति ।">‘त्वदधीनं यतः सर्वमतः सर्वो भवानिति ।</span><br><span data-deva="वदन्ति मुनयः सर्वे न तु सर्वस्वरूपतः ॥’">वदन्ति मुनयः सर्वे न तु सर्वस्वरूपतः ॥’</span></span></span><span data-deva=" इति पाद्मे ।"> इति पाद्मे ।</span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-------id"><span data-deva="‘सर्वं तत्प्रज्ञानेत्रम्’ (ऐत.२.५.३)">‘सर्वं तत्प्रज्ञानेत्रम्’ (ऐत.२.५.३)</span></span></span><span data-deva=" इति च । "> इति च । </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-------id"><span data-deva="‘एतं ह्येव बह्वृचाः..’(ऐत.२.७.३.७)">‘एतं ह्येव बह्वृचाः..’(ऐत.२.७.३.७)</span></span></span><span data-deva=" इत्यादि च । "> इत्यादि च । </span><span class="gr-moola"><span data-deva="समाधिना">समाधिना</span></span><span data-deva=" सह ब्रह्मैव "> सह ब्रह्मैव </span><span class="gr-moola"><span data-deva="कर्म">कर्म</span></span><span data-deva=" ॥२४ ॥"> ॥२४ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C04_V26_B01" data-verse="BGB_C04_V26" data-block-id="BGB_C04_V26_B01" style="position: relative;"><span data-deva="यज्ञभेदानाह -">यज्ञभेदानाह -</span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="दैवमित्यादिना ॥">दैवमित्यादिना ॥</span></span>  <span class="gr-moola"><span data-deva="दैवं">दैवं</span></span><span data-deva=" भगवन्तम् । स एव तेषां यज्ञः । भगवदुपासनं यज्ञमिति क्रियाविशेषणम् । नान्यत् तेषामस्ति यतीनां केषाञ्चित् । "> भगवन्तम् । स एव तेषां यज्ञः । भगवदुपासनं यज्ञमिति क्रियाविशेषणम् । नान्यत् तेषामस्ति यतीनां केषाञ्चित् । </span><span class="gr-moola"><span data-deva="यज्ञं">यज्ञं</span></span><span data-deva=" भगवन्तम् । "> भगवन्तम् । </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref--------id"><span data-deva="‘यज्ञेन यज्ञम्.....’(ऋ.८अ.४अ.१९व. ९०सू.१६मं)">‘यज्ञेन यज्ञम्.....’(ऋ.८अ.४अ.१९व. ९०सू.१६मं)</span></span></span><span data-deva=" , "> , </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘यज्ञो विष्णुर्देवता..’">‘यज्ञो विष्णुर्देवता..’</span></span></span><span data-deva=" इत्यादिश्रुतिभ्यः । यज्ञेन प्रसिद्धेनैव । यज्ञं प्रति यज्ञेन जुह्वतीति सर्वत्र समम्- ">  इत्यादिश्रुतिभ्यः । यज्ञेन प्रसिद्धेनैव । यज्ञं प्रति यज्ञेन जुह्वतीति सर्वत्र समम्- </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref--------id"><span data-deva="‘तं यज्ञम्....’(ऋ.८अ.४अ.१८व.)">‘तं यज्ञम्....’(ऋ.८अ.४अ.१८व.)</span></span></span><span data-deva=" इत्यादौ । उक्तं च- "> इत्यादौ । उक्तं च- </span><br> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘विष्णुं रुद्रेण पशुना ब्रह्मा ज्येष्ठेन सूनुना । ">‘विष्णुं रुद्रेण पशुना ब्रह्मा ज्येष्ठेन सूनुना । </span><br><span data-deva=" अयजन्मानसे यज्ञे पितरं प्रपितामहः ॥’"> अयजन्मानसे यज्ञे पितरं प्रपितामहः ॥’</span></span></span><span data-deva=" इति ॥ २५,२६ ॥"> इति ॥ २५,२६ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C04_V31_B01" data-verse="BGB_C04_V31" data-block-id="BGB_C04_V31_B01" style="position: relative;"><span data-deva="नियताहारत्वेनैव प्राणशोषात् प्राणान् प्राणेषु जुह्वति । ">नियताहारत्वेनैव प्राणशोषात् प्राणान् प्राणेषु जुह्वति । </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-------------id"><span data-deva="‘यच्छेद् वाङ्मनसी प्राज्ञः’(काठ.१.७.१३)">‘यच्छेद् वाङ्मनसी प्राज्ञः’(काठ.१.७.१३)</span></span></span><span data-deva=" इत्यादिश्रुत्युक्तप्रकारेण वा । अन्यदपि ग्रन्थान्तरे सिद्धम्- "> इत्यादिश्रुत्युक्तप्रकारेण वा । अन्यदपि ग्रन्थान्तरे सिद्धम्- </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘यदस्याल्पाशनं तेन प्राणाः प्राणेषु वै हुताः’">‘यदस्याल्पाशनं तेन प्राणाः प्राणेषु वै हुताः’</span></span></span><span data-deva=" इति ॥ ३०, ३१ ॥"> इति ॥ ३०, ३१ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C04_V32_B01" data-verse="BGB_C04_V32" data-block-id="BGB_C04_V32_B01" style="position: relative;"><span class="gr-moola"><span data-deva="ब्रह्मणः">ब्रह्मणः</span></span><span data-deva=" परमात्मनो "> परमात्मनो </span><span class="gr-moola"><span data-deva="मुखे">मुखे</span></span><span data-deva=" । ‘अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च’(९.२४) इति हि वक्ष्यति । मानसवाचिककायिककर्मजा एव हि ते सर्वे । "> । ‘अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च’(९.२४) इति हि वक्ष्यति । मानसवाचिककायिककर्मजा एव हि ते सर्वे । </span><span class="gr-moola"><span data-deva="एवं ज्ञात्वा">एवं ज्ञात्वा</span></span><span data-deva=" तानि कर्माणि कृत्वा "> तानि कर्माणि कृत्वा </span><span class="gr-moola"><span data-deva="विमोक्ष्यसे">विमोक्ष्यसे</span></span><span data-deva=" । युद्धं परित्यज्य यद् मोक्षार्थं करिष्यसि तदपि कर्म । अतो विहितं न त्याज्यमिति भावः ॥ ३२ ॥"> । युद्धं परित्यज्य यद् मोक्षार्थं करिष्यसि तदपि कर्म । अतो विहितं न त्याज्यमिति भावः ॥ ३२ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C04_V33_B01" data-verse="BGB_C04_V33" data-block-id="BGB_C04_V33_B01" style="position: relative;"><span class="gr-moola"><span data-deva="अखिलम्">अखिलम्</span></span><span data-deva=" उपासनाद्यङ्गयुक्तम् । ज्ञानफलमेवेत्यर्थः ॥ ३३ ॥"> उपासनाद्यङ्गयुक्तम् । ज्ञानफलमेवेत्यर्थः ॥ ३३ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C04_V35_B01" data-verse="BGB_C04_V35" data-block-id="BGB_C04_V35_B01" style="position: relative;"><span data-deva="येन ज्ञानेन मय्यात्मभूते सर्वभूतानि ">येन ज्ञानेन मय्यात्मभूते सर्वभूतानि </span><span class="gr-moola"><span data-deva="अथो">अथो</span></span><span data-deva=" तस्मादेव मोहनाशात् पश्यसि॥ ३५ ॥"> तस्मादेव मोहनाशात् पश्यसि॥  ३५ ॥</span></div>

<div class="gr-author-note" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1204" id="Bhagavadgitabhashya-1204"><span data-deva="॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीताभाष्ये चतुर्थोऽध्यायः ॥">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीताभाष्ये चतुर्थोऽध्यायः ॥</span></div>

<div class="gr-author-note" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1205" id="Bhagavadgitabhashya-1205"><span data-deva="॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे ज्ञानयोगो नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे ज्ञानयोगो नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥</span></div>

<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="पञ्चमोऽध्यायः" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1206"><span id=".E0.A4.AA.E0.A4.9E.E0.A5.8D.E0.A4.9A.E0.A4.AE.E0.A5.8B.E0.A4.BD.E0.A4.A7.E0.A5.8D.E0.A4.AF.E0.A4.BE.E0.A4.AF.E0.A4.83"></span><span data-deva="पञ्चमोऽध्यायः">पञ्चमोऽध्यायः</span></h2></div>

<div class="introduction-line"><span data-deva="तृतीयाध्यायोक्तमेव कर्मयोगं प्रपञ्चयत्यनेनाध्यायेन -‘यदृच्छालाभसन्तुष्टः’(४.२२) इत्यादि संन्यासम् , ‘कुरु कर्मैव’(४.१५) इत्यादि कर्मयोगं च।">तृतीयाध्यायोक्तमेव कर्मयोगं प्रपञ्चयत्यनेनाध्यायेन -‘यदृच्छालाभसन्तुष्टः’(४.२२) इत्यादि संन्यासम् , ‘कुरु कर्मैव’(४.१५)  इत्यादि कर्मयोगं च।</span></div>

<blockquote class="uvaaca" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1207" id="Bhagavadgitabhashya-1207"><p><span data-deva="अर्जुन उवाच">अर्जुन उवाच</span></p></blockquote>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C05_V01_B01" data-verse="BGB_C05_V01" data-block-id="BGB_C05_V01_B01" style="position: relative;"><span data-deva="नियमनादिना सकललोककर्षणात् कृष्णः ।तच्चोक्तम्- ">नियमनादिना सकललोककर्षणात् कृष्णः ।तच्चोक्तम्- </span><br>

             <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref----------id"><span data-deva="‘यतः कर्षसि देवेश नियम्य सकलं जगत् ।">‘यतः कर्षसि देवेश नियम्य सकलं जगत् ।</span><br><span data-deva="अतो वदन्ति मुनयः कृष्णं त्वां ब्रह्मवादिनः ॥’ इति महाकौर्मे ।">अतो वदन्ति मुनयः कृष्णं त्वां ब्रह्मवादिनः ॥’ इति महाकौर्मे ।</span></span></span> <br><span data-deva="संन्यासशब्दार्थं भगवानेव वक्ष्यति । अयं प्रश्नाभिप्रायः(शयः) - ‘यदि संन्यासः ">संन्यासशब्दार्थं भगवानेव वक्ष्यति । अयं प्रश्नाभिप्रायः(शयः) - ‘यदि संन्यासः </span><span class="gr-moola"><span data-deva="श्रेयः">श्रेयः</span></span><span data-deva=" अधिकः स्यात्, तर्हि संन्यासस्येेषद्(स्यैतद्)विरोधि युद्धम्’ इति ॥१ ॥"> अधिकः स्यात्, तर्हि संन्यासस्येेषद्(स्यैतद्)विरोधि युद्धम्’ इति ॥१ ॥</span></div>

<blockquote class="uvaaca" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1208" id="Bhagavadgitabhashya-1208"><p><span data-deva="श्री भगवानुवाच">श्री भगवानुवाच</span></p></blockquote>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C05_V02_B01" data-verse="BGB_C05_V02" data-block-id="BGB_C05_V02_B01" style="position: relative;"><span data-deva="नायं संन्यासो यत्याश्रमः । ">नायं संन्यासो यत्याश्रमः । </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘द्वन्द्वत्यागात्तु संन्यासान्मत्पूजैव गरीयसी ॥’">‘द्वन्द्वत्यागात्तु संन्यासान्मत्पूजैव गरीयसी ॥’</span></span></span><span data-deva=" इति वचनात् ।"> इति वचनात् ।</span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahanarayanopanishat-id"><span data-deva="‘तानि वा एतान्यवराणि तपांसि न्यास एवात्यरेचयत्’(म.ना.उ.१६.१२)">‘तानि वा एतान्यवराणि तपांसि न्यास एवात्यरेचयत्’(म.ना.उ.१६.१२)</span></span></span><span data-deva=" । इति च ।"> । इति च ।</span><br>

<pre>        <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradapurana-id"><span data-deva="‘संन्यासस्तु तुरीयो यो निष्क्रियाख्यः सधर्मकः ।">‘संन्यासस्तु तुरीयो यो निष्क्रियाख्यः सधर्मकः ।</span><br><span data-deva="न तस्मादुत्तमो धर्मो लोके कश्चन विद्यते ॥">न तस्मादुत्तमो धर्मो लोके कश्चन विद्यते ॥</span><br><span data-deva="तद्भक्तोऽपि हि यद् गच्छेत् तद्गृहस्थो न धार्मिकः ।">तद्भक्तोऽपि हि यद् गच्छेत् तद्गृहस्थो न धार्मिकः ।</span><br><span data-deva="मद्भक्तिश्च विरक्तिस्तदधिकारो निगद्यते ।">मद्भक्तिश्च विरक्तिस्तदधिकारो निगद्यते ।</span><br><span data-deva="यदाऽधिकारो भवति ब्रह्मचार्यपि प्रव्रजेत् ॥’">यदाऽधिकारो भवति ब्रह्मचार्यपि प्रव्रजेत् ॥’</span></span></span><span data-deva=" इति नारदीये ।

         "> इति नारदीये ।

         </span><br><span data-deva="‘ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेत्’ ।  ">‘ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेत्’ ।  </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘यदहरेव विरजेत्’(जा.उ.४.१)">‘यदहरेव विरजेत्’(जा.उ.४.१)</span></span></span><span data-deva=" इति च ।"> इति च ।</span><br>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C05_V03_B01" data-verse="BGB_C05_V03" data-block-id="BGB_C05_V03_B01" style="position: relative;"><span data-deva="संन्यासशब्दार्थमाह - ">संन्यासशब्दार्थमाह - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="ज्ञेय इति ॥">ज्ञेय इति ॥</span></span><span data-deva=" संन्यासस्य निःश्रेयसकरत्वं ज्ञापयितुं तच्छब्दार्थं स्मारयति - "> संन्यासस्य निःश्रेयसकरत्वं ज्ञापयितुं तच्छब्दार्थं स्मारयति - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="ज्ञेय इति ॥">ज्ञेय इति ॥</span></span><span data-deva=" ३ ॥">  ३ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C05_V04_B01" data-verse="BGB_C05_V04" data-block-id="BGB_C05_V04_B01" style="position: relative;"><span data-deva="संन्यासो हि ज्ञानान्तरङ्गत्वेनोक्तः- ">संन्यासो हि ज्ञानान्तरङ्गत्वेनोक्तः- </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘न तस्य तत्त्वग्रहणाय’(भाग.५.११.३)">‘न तस्य तत्त्वग्रहणाय’(भाग.५.११.३)</span></span></span><span data-deva=" इत्यादौ । अतः कथं सोऽवमः? इत्यत आह - "> इत्यादौ । अतः कथं सोऽवमः? इत्यत आह - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="साङ्ख्ययोगाविति ॥">साङ्ख्ययोगाविति ॥</span></span><span data-deva=" उभयोरप्यन्तरङ्गत्वेनाविरोधः । "> उभयोरप्यन्तरङ्गत्वेनाविरोधः ।  </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘अग्निमुग्धो हवै धूमतान्तः स्वं लोकं न प्रतिजानाति’(तै.)">‘अग्निमुग्धो हवै धूमतान्तः स्वं लोकं न प्रतिजानाति’(तै.)</span></span></span><span data-deva=", ">,  </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘मा वः पदव्यः पितरस्मदाश्रिता या यज्ञशालासनधूमवर्त्मनाम्’(भाग.४.४.२१)">‘मा वः पदव्यः पितरस्मदाश्रिता या यज्ञशालासनधूमवर्त्मनाम्’(भाग.४.४.२१)</span></span></span><span data-deva=" इत्यादि काम्यकर्मविषयमिति भावः । ये त्वन्यथा वदन्ति ते बालाः ॥ ४ ॥"> इत्यादि काम्यकर्मविषयमिति भावः । ये त्वन्यथा वदन्ति ते बालाः ॥ ४ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C05_V05_B01" data-verse="BGB_C05_V05" data-block-id="BGB_C05_V05_B01" style="position: relative;"><span data-deva="‘एकमपि’(५.४) इत्यस्याभिप्रायमाह - ">‘एकमपि’(५.४) इत्यस्याभिप्रायमाह - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="यत् साङ्ख्यैरिति ॥">यत् साङ्ख्यैरिति ॥</span></span><span data-deva=" योगिभिरपि ज्ञानद्वारा ज्ञानफलं प्राप्यत इत्यर्थः ॥ ५ ॥"> योगिभिरपि ज्ञानद्वारा ज्ञानफलं प्राप्यत इत्यर्थः ॥ ५ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C05_V06_B01" data-verse="BGB_C05_V06" data-block-id="BGB_C05_V06_B01" style="position: relative;"><span data-deva="इतश्च संन्यासाद् योगो वर इत्याह - संन्यासस्त्विति ॥ योगाभावे मोक्षादिफलं न भवति । अतः कामजयादिदुःखमेव तस्य । मोक्षाद्येव हि फलम् । अन्यत् फलम् अल्पत्वाद् अफलमेवेत्याशयः । तच्चोक्तम्- ">इतश्च संन्यासाद् योगो वर इत्याह - संन्यासस्त्विति ॥ योगाभावे मोक्षादिफलं न भवति । अतः कामजयादिदुःखमेव तस्य । मोक्षाद्येव हि फलम् । अन्यत् फलम् अल्पत्वाद् अफलमेवेत्याशयः । तच्चोक्तम्- </span><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id"><span data-deva="‘विना मोक्षफलं यत्तु न तत्फलमुदीर्यते’ ।">‘विना मोक्षफलं यत्तु न तत्फलमुदीर्यते’ ।</span></span><span data-deva=" इति पाद्मे । यत्तु महत्फलयोग्यं तस्याल्पं फलमेव न भवति । यथा पद्मरागस्य तण्डुलमुष्टिः । महाफलश्च योगयुक्तश्चेत् संन्यास इत्याह - योगयुक्त इति ॥ मुनिः संन्यासी । तथाचोक्तम्- "> इति पाद्मे । यत्तु महत्फलयोग्यं तस्याल्पं फलमेव न भवति । यथा पद्मरागस्य तण्डुलमुष्टिः । महाफलश्च योगयुक्तश्चेत् संन्यास इत्याह - योगयुक्त इति ॥ मुनिः संन्यासी । तथाचोक्तम्- </span><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘स हि लोके मुनिर्नाम यः कामक्रोधवर्जितः।’">‘स हि लोके मुनिर्नाम यः कामक्रोधवर्जितः।’</span></span><span data-deva=" इति ॥ ६ ॥"> इति ॥ ६ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C05_V07_B01" data-verse="BGB_C05_V07" data-block-id="BGB_C05_V07_B01" style="position: relative;"><span data-deva="एतदेव प्रपञ्चयति - ">एतदेव प्रपञ्चयति - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="योगयुक्त इति ॥">योगयुक्त इति ॥</span></span><span data-deva=" सर्वभूतात्मभूतः परमेश्वरः । "> सर्वभूतात्मभूतः परमेश्वरः । </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref---------id"><span data-deva="‘यच्चाऽप्नोति’(म.भा)">‘यच्चाऽप्नोति’(म.भा)</span></span></span><span data-deva=" इत्यादेः । स आत्मभूतः स्वसमीपं प्रति आदानादिकर्ता यस्य सः "> इत्यादेः । स आत्मभूतः स्वसमीपं प्रति आदानादिकर्ता यस्य सः </span><span class="gr-moola"><span data-deva="सर्वभूतात्मभूतात्मा">सर्वभूतात्मभूतात्मा</span></span><span data-deva=" ॥ ७ ॥"> ॥ ७ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C05_V10_B01" data-verse="BGB_C05_V10" data-block-id="BGB_C05_V10_B01" style="position: relative;"><span data-deva="संन्यासयोगयुक्त एव च कर्मणा न लिप्यत इत्याह- ">संन्यासयोगयुक्त एव च कर्मणा न लिप्यत इत्याह- </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="ब्रह्मणीति ॥">ब्रह्मणीति ॥</span></span><span data-deva=" साधननियमोपचारत्वनिवृत्त्यर्थं पुनःपुनः फलकथनम् ॥ १० ॥"> साधननियमोपचारत्वनिवृत्त्यर्थं पुनःपुनः फलकथनम् ॥ १० ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C05_V11_B01" data-verse="BGB_C05_V11" data-block-id="BGB_C05_V11_B01" style="position: relative;"><span data-deva="एवं चाऽचार इत्याह - ">एवं चाऽचार इत्याह - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="कायेनेति ॥">कायेनेति ॥</span></span><span data-deva=" ११ ॥"> ११ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C05_V12_B01" data-verse="BGB_C05_V12" data-block-id="BGB_C05_V12_B01" style="position: relative;"><span data-deva="पुनर्युक्त्यादिनियमनार्थं युक्तायुक्तफलमाह - ">पुनर्युक्त्यादिनियमनार्थं युक्तायुक्तफलमाह - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="युक्त इति ॥">युक्त इति ॥</span></span> <span class="gr-moola"><span data-deva="युक्तो">युक्तो</span></span><span data-deva=" योगयुक्तः॥ १२ ॥"> योगयुक्तः॥ १२ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C05_V13_B01" data-verse="BGB_C05_V13" data-block-id="BGB_C05_V13_B01" style="position: relative;"><span data-deva="पुनः संन्यासशब्दार्थं स्पष्टयति - ">पुनः संन्यासशब्दार्थं स्पष्टयति - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="सर्वकर्माणीति ॥">सर्वकर्माणीति ॥</span></span><span data-deva=" ‘मनसा’ इति विशेषणाद् अभिमानत्यागः ॥ १३ ॥"> ‘मनसा’ इति विशेषणाद् अभिमानत्यागः ॥ १३ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C05_V15_B01" data-verse="BGB_C05_V15" data-block-id="BGB_C05_V15_B01" style="position: relative;"><span data-deva="न च करोति वस्तुत इत्याह - ">न च करोति वस्तुत इत्याह - </span><span class="gr-moola"><span data-deva="न कर्तृत्वमिति ॥">न कर्तृत्वमिति ॥</span></span><span data-deva=" प्रभुर्हि जीवो जडमपेक्ष्य ॥ १४, १५ ॥"> प्रभुर्हि जीवो जडमपेक्ष्य ॥ १४, १५ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C05_V16_B01" data-verse="BGB_C05_V16" data-block-id="BGB_C05_V16_B01" style="position: relative;"><span data-deva="ज्ञानमेवाज्ञाननाशकमित्याह - ">ज्ञानमेवाज्ञाननाशकमित्याह - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="ज्ञानेनेति ॥">ज्ञानेनेति ॥</span></span><span data-deva=" प्रथमज्ञानं परोक्षम् ॥ १६ ॥"> प्रथमज्ञानं परोक्षम् ॥ १६ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C05_V17_B01" data-verse="BGB_C05_V17" data-block-id="BGB_C05_V17_B01" style="position: relative;"><span data-deva="अपरोक्षज्ञानाव्यवहितसाधनमाह - ">अपरोक्षज्ञानाव्यवहितसाधनमाह - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="तद्बुद्धय इति ॥">तद्बुद्धय इति ॥</span></span><span data-deva=" १७ ॥"> १७ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C05_V18_B01" data-verse="BGB_C05_V18" data-block-id="BGB_C05_V18_B01" style="position: relative;"><span data-deva="परमेश्वरस्वरूपाणां सर्वत्र साम्यदर्शनं चापरोक्षज्ञानसाधनमित्याशयवानाह - ">परमेश्वरस्वरूपाणां सर्वत्र साम्यदर्शनं चापरोक्षज्ञानसाधनमित्याशयवानाह - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="विद्येति ॥">विद्येति ॥</span></span><span data-deva=" १८ ॥"> १८ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C05_V20_B01" data-verse="BGB_C05_V19" data-block-id="BGB_C05_V20_B01" style="position: relative;"><span data-deva="तदेव स्तौति - ">तदेव स्तौति - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="इहैवेति ॥">इहैवेति ॥</span></span><span data-deva=" १९ ॥"> १९ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C05_V21_B01" data-verse="BGB_C05_V21" data-block-id="BGB_C05_V21_B01" style="position: relative;"><span data-deva="पुनर्योगस्याऽधिक्यं स्पष्टयति - ">पुनर्योगस्याऽधिक्यं स्पष्टयति - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="बाह्यस्पर्शेष्विति ॥">बाह्यस्पर्शेष्विति ॥</span></span><span data-deva=" कामरहित आत्मनि यत् सुखं विन्दति स एव "> कामरहित आत्मनि यत् सुखं विन्दति स एव </span><span class="gr-moola"><span data-deva="ब्रह्मयोगयुक्तात्मा">ब्रह्मयोगयुक्तात्मा</span></span><span data-deva=" चेत् तदेव "> चेत् तदेव </span><span class="gr-moola"><span data-deva="अक्षयं सुखं विन्दति">अक्षयं सुखं विन्दति</span></span><span data-deva="। ब्रह्मविषयो योगो= ब्रह्मयोगः । ध्यानादियुक्तस्यैव आत्मसुखमक्षयम् । अन्यथा नेत्यर्थः ॥ २१ ॥">। ब्रह्मविषयो योगो= ब्रह्मयोगः । ध्यानादियुक्तस्यैव आत्मसुखमक्षयम् । अन्यथा नेत्यर्थः ॥ २१ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C05_V22_B01" data-verse="BGB_C05_V22" data-block-id="BGB_C05_V22_B01" style="position: relative;"><span data-deva="संन्यासार्थं कामभोगं निन्दयति - ">संन्यासार्थं कामभोगं निन्दयति - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="ये हीति ॥">ये हीति ॥</span></span><span data-deva=" २२ ॥"> २२ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C05_V23_B01" data-verse="BGB_C05_V23" data-block-id="BGB_C05_V23_B01" style="position: relative;"><span data-deva="तत्परित्यागं प्रशंसयति - ">तत्परित्यागं प्रशंसयति - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="शक्नोतीति">शक्नोतीति</span></span><span data-deva=" ॥ "> ॥ </span><span class="gr-moola"><span data-deva="कामक्रोधोद्भवं वेगं सोढुं शक्नोति, शरीरविमोक्षणात् प्राक्,">कामक्रोधोद्भवं वेगं सोढुं शक्नोति, शरीरविमोक्षणात् प्राक्,</span></span><span data-deva=" यथा मनुष्यशरीरे सोढुं सुकरं तथा नान्यत्रेति भावः । ब्रह्मलोकादिस्तु जितकामानामेव भवति ॥ २३ ॥"> यथा मनुष्यशरीरे सोढुं सुकरं तथा नान्यत्रेति भावः । ब्रह्मलोकादिस्तु जितकामानामेव भवति ॥ २३ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C05_V24_B02" data-verse="BGB_C05_V24" data-block-id="BGB_C05_V24_B02" style="position: relative;"><span class="gr-moola"><span data-deva="आरामः">आरामः</span></span><span data-deva=" परदर्शनादिनिमित्तं सुखम् । अत्र तु परमात्मदर्शनादिनिमित्तं तत् । सुखं तूपद्रवक्षये व्यक्तम् । अत्र तु कामादिक्षये व्यक्तमात्मनः सुखम् । स्वयञ्ज्योतिष्ट्वाद् भगवतः। तद्व्यक्तेरन्तर्ज्योतिः । सर्वेषामन्तर्ज्योतिष्ट्वेऽपि व्यक्तेर्विशेषः । असम्प्रज्ञातसमाधीनां बाह्यादर्शनात् । दर्शनेऽप्यकिञ्चित्करादेवशब्दः । उक्तं चैतत्- ">  परदर्शनादिनिमित्तं सुखम् । अत्र तु परमात्मदर्शनादिनिमित्तं तत् । सुखं तूपद्रवक्षये व्यक्तम् । अत्र तु कामादिक्षये व्यक्तमात्मनः सुखम् । स्वयञ्ज्योतिष्ट्वाद् भगवतः। तद्व्यक्तेरन्तर्ज्योतिः । सर्वेषामन्तर्ज्योतिष्ट्वेऽपि व्यक्तेर्विशेषः । असम्प्रज्ञातसमाधीनां बाह्यादर्शनात् । दर्शनेऽप्यकिञ्चित्करादेवशब्दः । उक्तं चैतत्- </span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id"><span data-deva="‘दर्शनस्पर्शसम्भाषाद् यत् सुखं जायते नृणाम् ।">‘दर्शनस्पर्शसम्भाषाद् यत् सुखं जायते नृणाम् ।</span><br><span data-deva="आरामः स तु विज्ञेयः सुखं कामक्षयोदितम् ॥’">आरामः स तु विज्ञेयः सुखं कामक्षयोदितम् ॥’</span></span></span><span data-deva="इति नारदीये ।">इति नारदीये ।</span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘स्वज्योतिष्ट्वान्महाविष्णोरन्तर्ज्योतिस्तु तत्स्थितः’">‘स्वज्योतिष्ट्वान्महाविष्णोरन्तर्ज्योतिस्तु तत्स्थितः’</span></span></span><span data-deva=" । इति च ।"> । इति च ।</span><br><span data-deva="अन्तःसुखत्वादेः कारणमाह - ">अन्तःसुखत्वादेः कारणमाह - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="ब्रह्मणि भूत इति ॥">ब्रह्मणि भूत इति ॥</span></span><span data-deva=" २४ ॥"> २४ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C05_V25_B01" data-verse="BGB_C05_V25" data-block-id="BGB_C05_V25_B01" style="position: relative;"><span data-deva="पापक्षयाच्चैतद् भवतीत्याह - ">पापक्षयाच्चैतद् भवतीत्याह - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="लभन्त इति ॥">लभन्त इति ॥</span></span> <span class="gr-moola"><span data-deva="क्षीणकल्मषा">क्षीणकल्मषा</span></span><span data-deva=" भूत्वा "> भूत्वा </span><span class="gr-moola"><span data-deva="छिन्नद्वैधाऽऽयतात्मानः">छिन्नद्वैधाऽऽयतात्मानः</span></span><span data-deva=" । द्वेधा भावो = द्वैधम् । संशयो विपर्ययो वा तच्चोक्तम्-"> । द्वेधा भावो = द्वैधम् । संशयो विपर्ययो वा तच्चोक्तम्-</span><br> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘विपर्ययः संशयो वा यद् द्वैधं त्वकृतात्मनाम् ।">‘विपर्ययः संशयो वा यद् द्वैधं त्वकृतात्मनाम् ।</span><br><span data-deva=" ज्ञानासिना तु तच्छित्त्वा मुक्तसङ्गः परं व्रजेत् ॥’"> ज्ञानासिना तु तच्छित्त्वा मुक्तसङ्गः परं व्रजेत् ॥’</span></span></span><span data-deva="इति च। ">इति च। </span><br><span data-deva="छिन्नद्वैधास्त एवायतात्मानः = दीर्घमनसः सर्वज्ञा इत्यर्थः । तत एव छिन्नद्वैधाः । तच्चोक्तम्- ">छिन्नद्वैधास्त एवायतात्मानः = दीर्घमनसः सर्वज्ञा इत्यर्थः । तत एव छिन्नद्वैधाः । तच्चोक्तम्- </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘क्षीणपापा माहाज्ञाना (महद् ज्ञात्वा) जायन्ते गतसंशयाः’ ।">‘क्षीणपापा माहाज्ञाना (महद् ज्ञात्वा) जायन्ते गतसंशयाः’ ।</span></span></span><span data-deva=" इति । छिन्नद्वैधाः, यतात्मान इति वा ॥२५ ॥"> इति । छिन्नद्वैधाः, यतात्मान इति वा ॥२५ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C05_V26_B01" data-verse="BGB_C05_V26" data-block-id="BGB_C05_V26_B01" style="position: relative;"><span data-deva="सुलभं च तेषां ब्रह्मेत्याह - ">सुलभं च तेषां ब्रह्मेत्याह - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="कामक्रोधेति ॥">कामक्रोधेति ॥</span></span> <span class="gr-moola"><span data-deva="अभितः">अभितः</span></span><span data-deva=" सर्वतः ॥ २६ ॥"> सर्वतः ॥ २६ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C05_V28_B01" data-verse="BGB_C05_V28" data-block-id="BGB_C05_V28_B01" style="position: relative;"><span data-deva="ध्यानप्रकारमाह - ">ध्यानप्रकारमाह - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="स्पर्शानित्यादिना ॥">स्पर्शानित्यादिना ॥</span></span><span data-deva=" बाह्यान् स्पर्शान् बहिः कृत्वा = श्रोत्रादीनि योगेन नियम्येत्यर्थः । चक्षुः भ्रुवोरन्तरे कृत्वा = भ्रुवोर्मध्यमवलोकयन् इत्यर्थः । उक्तं च -"> बाह्यान् स्पर्शान् बहिः कृत्वा = श्रोत्रादीनि योगेन नियम्येत्यर्थः । चक्षुः भ्रुवोरन्तरे कृत्वा = भ्रुवोर्मध्यमवलोकयन् इत्यर्थः । उक्तं च -</span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘नासाग्रे वा भ्रुवोर्मध्ये DfyanI (ज्ञानी) चक्षुर्निधापयेत्’">‘नासाग्रे वा भ्रुवोर्मध्ये DfyanI (ज्ञानी) चक्षुर्निधापयेत्’</span></span></span><span data-deva="। इति । ">। इति । </span><span class="gr-moola"><span data-deva="प्राणापानौ समौ कृत्वा">प्राणापानौ समौ कृत्वा</span></span><span data-deva=" कुम्भके स्थित्वेत्यर्थः ॥ २७, २८ ॥"> कुम्भके स्थित्वेत्यर्थः ॥ २७, २८ ॥</span></div>

<div class="gr-author-note" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1209" id="Bhagavadgitabhashya-1209"><span data-deva="॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे कर्मसन्न्यासयोगो नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे कर्मसन्न्यासयोगो नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C05_V29_B01" data-verse="BGB_C05_V29" data-block-id="BGB_C05_V29_B01" style="position: relative;"><span data-deva="ध्येयमाह - ">ध्येयमाह - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="भोक्तारमिति ॥">भोक्तारमिति ॥</span></span><span data-deva=" २९ ॥"> २९ ॥</span></div>

<div class="gr-author-note" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1210" id="Bhagavadgitabhashya-1210"><span data-deva="॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीताभाष्ये पञ्चमोऽध्यायः ॥">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीताभाष्ये पञ्चमोऽध्यायः ॥</span></div>

<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="षष्ठोऽध्यायः" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1211"><span id=".E0.A4.B7.E0.A4.B7.E0.A5.8D.E0.A4.A0.E0.A5.8B.E0.A4.BD.E0.A4.A7.E0.A5.8D.E0.A4.AF.E0.A4.BE.E0.A4.AF.E0.A4.83"></span><span data-deva="षष्ठोऽध्यायः">षष्ठोऽध्यायः</span></h2></div>

<blockquote class="uvaaca" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1212" id="Bhagavadgitabhashya-1212"><p><span data-deva="श्री भगवानुवाच">श्री भगवानुवाच</span></p></blockquote>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C06_V01_B01" data-verse="BGB_C06_V01" data-block-id="BGB_C06_V01_B01" style="position: relative;"><span data-deva="विवक्षितं संन्यासमाह योगेन सह - ">विवक्षितं संन्यासमाह योगेन सह - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="अनाश्रित इति ॥">अनाश्रित इति ॥</span></span><span data-deva=" चतुर्थाश्रमिणोऽप्यग्निः क्रिया चोक्ता ‘दैवमेव’(४.२५) इत्यादौ । "> चतुर्थाश्रमिणोऽप्यग्निः क्रिया चोक्ता ‘दैवमेव’(४.२५) इत्यादौ । </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘अग्निर्ब्रह्म च तत्पूजा क्रिया न्यासाश्रमे स्मृता’">‘अग्निर्ब्रह्म च तत्पूजा क्रिया न्यासाश्रमे स्मृता’</span></span></span><span data-deva=" । इति च । तस्माद् "> । इति च । तस्माद्  </span><span class="gr-moola"><span data-deva="निरग्निरक्रियः संन्यासी योगी च न">निरग्निरक्रियः संन्यासी योगी च न</span></span><span data-deva=" भवत्येव ॥१ ॥">  भवत्येव ॥१ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C06_V02_B01" data-verse="BGB_C06_V02" data-block-id="BGB_C06_V02_B01" style="position: relative;"><span data-deva="संन्यासोऽपि योगान्तर्भूत इत्याह - ">संन्यासोऽपि योगान्तर्भूत इत्याह - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="यं संन्यासमिति ॥">यं संन्यासमिति ॥</span></span><span data-deva=" कामसङ्कल्पाद्यपरित्यागे कथमुपायवान् स्यादित्याशयः ॥ २ ॥">  कामसङ्कल्पाद्यपरित्यागे कथमुपायवान् स्यादित्याशयः ॥ २ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C06_V03_B01" data-verse="BGB_C06_V03" data-block-id="BGB_C06_V03_B01" style="position: relative;"><span data-deva="कियत्कालं कर्म कर्तव्यम्&nbsp;? इत्यत आह - ">कियत्कालं कर्म कर्तव्यम्&nbsp;? इत्यत आह - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="आरुरुक्षोर्मुनेरिति ॥">आरुरुक्षोर्मुनेरिति ॥</span></span>  <span class="gr-moola"><span data-deva="योगमारुरुक्षोः">योगमारुरुक्षोः</span></span><span data-deva=" उपायसम्पूर्तिमिच्छोः । ">  उपायसम्पूर्तिमिच्छोः ।  </span><span class="gr-moola"><span data-deva="योगारूढस्य">योगारूढस्य</span></span><span data-deva=" सम्पूर्णोपायस्य । अपरोक्षज्ञानिन इत्यर्थः । ">  सम्पूर्णोपायस्य । अपरोक्षज्ञानिन इत्यर्थः ।  </span><span class="gr-moola"><span data-deva="कारणं">कारणं</span></span><span data-deva=" परमसुखकारणम् । अपरोक्षज्ञानिनोऽपि समाध्यादिफलमुक्तम् । तस्य सर्वोपशमेन समाधिरेव कारणं प्राधान्येनेत्यर्थः । तथाऽपि यदा भोक्तव्योपरमः तदैव सम्यगसम्प्रज्ञातसमाधिर्जायते । अन्यदा तु भगवच्चरितादौ स्थितिः । तच्चोक्तम्-">  परमसुखकारणम् । अपरोक्षज्ञानिनोऽपि समाध्यादिफलमुक्तम् । तस्य सर्वोपशमेन समाधिरेव कारणं प्राधान्येनेत्यर्थः । तथाऽपि यदा भोक्तव्योपरमः तदैव सम्यगसम्प्रज्ञातसमाधिर्जायते । अन्यदा तु भगवच्चरितादौ स्थितिः । तच्चोक्तम्-</span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘ये त्वां पश्यन्ति भगवंस्त एव सुखिनः परम् ।">‘ये त्वां पश्यन्ति भगवंस्त एव सुखिनः परम् ।</span><br><span data-deva=" तेषामेव तु(च) सम्यक् च(तु) समाधिर्जायते नृणाम् ।"> तेषामेव तु(च) सम्यक् च(तु) समाधिर्जायते नृणाम् ।</span><br><span data-deva=" भोक्तव्यकर्मण्यक्षीणे जपेन कथयाऽपि वा ।"> भोक्तव्यकर्मण्यक्षीणे जपेन कथयाऽपि वा ।</span><br><span data-deva=" वर्तयन्ति महात्मानसः त्वद्भक्ताः तत्परायणाः ॥’"> वर्तयन्ति महात्मानसः त्वद्भक्ताः तत्परायणाः ॥’</span></span></span><span data-deva=" इति ॥३ ॥"> इति ॥३ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C06_V04_B01" data-verse="BGB_C06_V04" data-block-id="BGB_C06_V04_B01" style="position: relative;"><span data-deva="योगारूढस्य लक्षणमाह - ">योगारूढस्य लक्षणमाह - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="यदेति ॥">यदेति ॥</span></span><span data-deva=" सम्यगननुषङ्गः तस्यैव भवति । उक्तं च -">  सम्यगननुषङ्गः तस्यैव भवति । उक्तं च -</span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘स्वतो दोषलयो दृष्ट्या त्वितरेषां प्रयत्नतः’">‘स्वतो दोषलयो दृष्ट्या त्वितरेषां प्रयत्नतः’</span></span></span><span data-deva=" । इति ॥ ४ ॥"> । इति ॥ ४ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C06_V05_B01" data-verse="BGB_C06_V05" data-block-id="BGB_C06_V05_B01" style="position: relative;"><span data-deva="स च योगारोहः प्रयत्नेन कर्तव्य इत्याह - ">स च योगारोहः प्रयत्नेन कर्तव्य इत्याह - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="उद्धरेदित्यादिना ॥ ५ ॥">उद्धरेदित्यादिना ॥ ५ ॥</span></span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C06_V06_B01" data-verse="BGB_C06_V06" data-block-id="BGB_C06_V06_B01" style="position: relative;"><span data-deva="कस्य बन्धुरात्मा इत्यत आह- ">कस्य बन्धुरात्मा इत्यत आह- </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="बन्धुरात्मेति ॥">बन्धुरात्मेति ॥</span></span>  <span class="gr-moola"><span data-deva="आत्मा">आत्मा</span></span><span data-deva=" मनः । ">  मनः ।  </span><span class="gr-moola"><span data-deva="आत्मनः">आत्मनः</span></span><span data-deva=" जीवस्य । ">  जीवस्य ।  </span><span class="gr-moola"><span data-deva="आत्मना">आत्मना</span></span><span data-deva=" मनसा । ">  मनसा ।  </span><span class="gr-moola"><span data-deva="आत्मानं">आत्मानं</span></span><span data-deva=" जीवम् । ">  जीवम् ।  </span><span class="gr-moola"><span data-deva="आत्मैव">आत्मैव</span></span><span data-deva=" मनः । ">  मनः ।  </span><span class="gr-moola"><span data-deva="आत्मना">आत्मना</span></span><span data-deva=" बुद्ध्या, जीवेनैव वा । स हि बुद्ध्या विजयति । उक्तं च- ">  बुद्ध्या, जीवेनैव वा । स हि बुद्ध्या विजयति । उक्तं च- </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘मनः परं कारणमामनन्ति’(भाग.११.२३.४३)">‘मनः परं कारणमामनन्ति’(भाग.११.२३.४३)</span></span></span><span data-deva=", ">, </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vishnupurana-id"><span data-deva="‘मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः।’(वि.पु.६.७.२८)">‘मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः।’(वि.पु.६.७.२८)</span></span></span> <br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘उद्धरेन्मनसा जीवं न जीवमवसादयेत् ।">‘उद्धरेन्मनसा जीवं न जीवमवसादयेत् ।</span><br><span data-deva="जीवस्य बन्धुः शत्रुश्च मन एव न संशयः ॥’">जीवस्य बन्धुः शत्रुश्च मन एव न संशयः ॥’</span></span></span> <br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarta-id"><span data-deva="‘जीवेन बुध्या हि यदा मनो जितं तदा बन्धुः शत्रुरन्यत्र चास्य ।">‘जीवेन बुध्या हि यदा मनो जितं तदा बन्धुः शत्रुरन्यत्र चास्य ।</span><br><span data-deva="ततो जयेद् बुद्धिबलो नरस्तद् देवे च भक्त्या मधुकैटभारौ ॥’">ततो जयेद् बुद्धिबलो नरस्तद् देवे च भक्त्या मधुकैटभारौ ॥’</span></span></span><span data-deva=" इत्यादि ब्रह्मवैवर्ते ।">  इत्यादि ब्रह्मवैवर्ते ।</span><br> <span class="gr-moola"><span data-deva="अनात्मनः">अनात्मनः</span></span><span data-deva=" अजितात्मनः पुरुषस्य, अजितमनस्कस्य । सदपि मनोऽनुपकारि इत्यनात्मा । सन्नपि भृत्यो यस्य न भृत्यपदे वर्तते स ह्यभृत्यः । तस्यात्मा= मन एव शत्रुवत् शत्रुत्वे वर्तते ॥ ६ ॥">  अजितात्मनः पुरुषस्य, अजितमनस्कस्य । सदपि मनोऽनुपकारि इत्यनात्मा । सन्नपि भृत्यो यस्य न भृत्यपदे वर्तते स ह्यभृत्यः । तस्यात्मा= मन एव शत्रुवत् शत्रुत्वे वर्तते ॥ ६ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C06_V08_B01" data-verse="BGB_C06_V08" data-block-id="BGB_C06_V08_B01" style="position: relative;"><span data-deva="जितात्मनः फलमाह - ">जितात्मनः फलमाह - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="जितात्मन इति ॥">जितात्मन इति ॥</span></span><span data-deva=" जितात्मा हि प्रशान्तो भवति । न तस्य मनः प्रायो विषयेषु गच्छति । तदा च परमात्मा सम्यग् हृदि ">  जितात्मा हि प्रशान्तो भवति । न तस्य मनः प्रायो विषयेषु गच्छति । तदा च परमात्मा सम्यग् हृदि  </span><span class="gr-moola"><span data-deva="आहितः">आहितः</span></span><span data-deva=" सन्निहितो भवति, अपरोक्षज्ञानी स भवतीत्यर्थः । अपरोक्षज्ञानिनो लक्षणं स्पष्टयति - ">  सन्निहितो भवति, अपरोक्षज्ञानी स भवतीत्यर्थः । अपरोक्षज्ञानिनो लक्षणं स्पष्टयति - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="शीतोष्णेत्यादिना ॥">शीतोष्णेत्यादिना ॥</span></span><span data-deva=" शीतोष्णादिषु कूटस्थः । ‘ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा’, ‘विजितेन्द्रियः’ इति कूटस्थत्वे हेतुः । ">  शीतोष्णादिषु कूटस्थः । ‘ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा’, ‘विजितेन्द्रियः’ इति कूटस्थत्वे हेतुः ।  </span><span class="gr-moola"><span data-deva="विज्ञानं">विज्ञानं</span></span><span data-deva=" विशेषज्ञानम् । अपरोक्षज्ञानं वा । तच्चोक्तम्- ">  विशेषज्ञानम् । अपरोक्षज्ञानं वा । तच्चोक्तम्- </span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘सामान्यैर्ये त्वविज्ञेया विशेषा मम गोचराः ।">‘सामान्यैर्ये त्वविज्ञेया विशेषा मम गोचराः ।</span><br><span data-deva="देवादीनां तु तज्ज्ञानं विज्ञानमिति कीर्तितम् ॥’ ‘श्रवणान्मननाच्चैव यज्ज्ञानमुपजायते । ">देवादीनां तु तज्ज्ञानं विज्ञानमिति कीर्तितम् ॥’ ‘श्रवणान्मननाच्चैव यज्ज्ञानमुपजायते । </span><br><span data-deva=" तज्ज्ञानं, दर्शनं विष्णोर्विज्ञानं शम्भुरब्रवीत् । "> तज्ज्ञानं, दर्शनं विष्णोर्विज्ञानं शम्भुरब्रवीत् । </span><br><span data-deva=" विज्ञानं ज्ञानमङ्गादेर्विशिष्टं दर्शनं तथा ॥’"> विज्ञानं ज्ञानमङ्गादेर्विशिष्टं दर्शनं तथा ॥’</span></span></span><span data-deva=" इत्यादि । "> इत्यादि ।  </span><span class="gr-moola"><span data-deva="कूटस्थः">कूटस्थः</span></span><span data-deva=" निर्विकारः । कूटवत् स्थित इति व्युत्पत्तेः । कूटम् = आकाशः ।">  निर्विकारः । कूटवत् स्थित इति व्युत्पत्तेः । कूटम् = आकाशः ।</span><br> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘कूटं खं विदलं व्योम सन्धिराकाश उच्यते’">‘कूटं खं विदलं व्योम सन्धिराकाश उच्यते’</span></span></span><span data-deva=" । इत्यभिधानात् । "> । इत्यभिधानात् । </span><br>  <span class="gr-moola"><span data-deva="योगी">योगी</span></span><span data-deva=" योगं कुर्वन् । ">  योगं कुर्वन् ।  </span><span class="gr-moola"><span data-deva="युक्तः">युक्तः</span></span><span data-deva=" योगसम्पूर्णः । एवम्भूतो योगानुष्ठाता योगसम्पूर्ण उच्यत इत्यर्थः ॥ ७-८ ॥">  योगसम्पूर्णः । एवम्भूतो योगानुष्ठाता योगसम्पूर्ण उच्यत इत्यर्थः ॥ ७-८ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C06_V09_B01" data-verse="BGB_C06_V09" data-block-id="BGB_C06_V09_B01" style="position: relative;"><span data-deva="स एव च सर्वस्माद् विशिष्यते, साधुपापादिषु समबुद्धिः । जीवचितः परमात्मनः सर्वस्य तन्निमित्तकत्वस्य च सर्वत्रैकरूप्येण । चिद्रूपा एव हि जीवाः । विशेषस्त्वन्तःकरणकृतः । सर्वेषां च साधुत्वादिकं सर्वमीश्वरकृतमेव, स्वतो न किञ्चिदपि । उक्तं चैतत् सर्वम्- ">स एव च सर्वस्माद् विशिष्यते, साधुपापादिषु समबुद्धिः । जीवचितः परमात्मनः सर्वस्य तन्निमित्तकत्वस्य च सर्वत्रैकरूप्येण । चिद्रूपा एव हि जीवाः । विशेषस्त्वन्तःकरणकृतः । सर्वेषां च साधुत्वादिकं सर्वमीश्वरकृतमेव, स्वतो न किञ्चिदपि । उक्तं चैतत् सर्वम्- </span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id"><span data-deva="‘स्वतः सर्वेऽपि चिद्रूपाः सर्वदोषविवर्जिताः ।">‘स्वतः सर्वेऽपि चिद्रूपाः सर्वदोषविवर्जिताः ।</span><br><span data-deva="जीवास्तेषां तु ये दोषास्त उपाधिकृता मताः ॥">जीवास्तेषां तु ये दोषास्त उपाधिकृता मताः ॥</span><br><span data-deva=" सर्वं चेश्वरतस्तेषां न किञ्चित् स्वत एव तु ।"> सर्वं चेश्वरतस्तेषां न किञ्चित् स्वत एव तु ।</span><br><span data-deva=" समा एव ह्यतः सर्वे वैषम्यं भ्रान्तिसम्भवम् ॥"> समा एव ह्यतः सर्वे वैषम्यं भ्रान्तिसम्भवम् ॥</span><br><span data-deva=" एवं समा नृजीवास्तु विशेषो देवतादिषु । "> एवं समा नृजीवास्तु विशेषो देवतादिषु । </span><br><span data-deva=" स्वाभाविकस्तु नियमादत एव सनातनः (नियमाद्धरेरेव सदा(ना)तनः) ॥"> स्वाभाविकस्तु नियमादत एव सनातनः (नियमाद्धरेरेव सदा(ना)तनः) ॥</span><br><span data-deva="असुरादेस्तथा दोषा नित्याः स्वाभाविका अपि ।">असुरादेस्तथा दोषा नित्याः स्वाभाविका अपि ।</span><br><span data-deva=" गुणदोषौ मनुष्याणां (मानुषाणां) नित्यौ स्वाभाविकौ मतौ । "> गुणदोषौ मनुष्याणां (मानुषाणां) नित्यौ स्वाभाविकौ मतौ । </span><br><span data-deva="गुणैकमात्ररूपास्तु देवा एव सदा मताः ॥’">गुणैकमात्ररूपास्तु देवा एव सदा मताः ॥’</span></span></span><span data-deva=" इति ब्राह्मे ।"> इति ब्राह्मे ।</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C06_V09_B02" data-verse="BGB_C06_V09" data-block-id="BGB_C06_V09_B02" style="position: relative;"><span data-deva="न तु साधुपापादीनां पूजासाम्यम् । तत्र दोषस्मृतेः । ">न तु साधुपापादीनां पूजासाम्यम् । तत्र दोषस्मृतेः । </span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id"><span data-deva="‘समानां विषमा पूजा विषमाणां समा तथा ।">‘समानां विषमा पूजा विषमाणां समा तथा ।</span><br><span data-deva=" क्रियते येन देवोऽपि स पदाद् भ्रश्यते पुमान् ॥’ इति ब्राह्मे (पाद्मे) ।"> क्रियते येन देवोऽपि स पदाद् भ्रश्यते पुमान् ॥’ इति ब्राह्मे (पाद्मे) ।</span></span></span> <br><span data-deva="‘वित्तं बन्धुर्वयः कर्म विद्या चैव तु पञ्चमी ।">‘वित्तं बन्धुर्वयः कर्म विद्या चैव तु पञ्चमी ।</span><br><span data-deva="एतानि मान्यस्थानानि गरीयो (यद्यदुत्तरम्) ह्युत्तरोत्तरम् ॥(म.स्मृ.२.१३६) इति मानवे(वामने) ।">एतानि मान्यस्थानानि गरीयो (यद्यदुत्तरम्) ह्युत्तरोत्तरम् ॥(म.स्मृ.२.१३६) इति मानवे(वामने) ।</span><br> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-BrahmaVaivarta-id"><span data-deva="‘गुणानुसारिणीं पूजां समां दृष्टिं च यो नरः ।">‘गुणानुसारिणीं पूजां समां दृष्टिं च यो नरः ।</span><br><span data-deva=" सर्वभूतेषु कुरुते तस्य विष्णुः प्रसीदति ।"> सर्वभूतेषु कुरुते तस्य विष्णुः प्रसीदति ।</span><br><span data-deva="वैषम्यमुत्तमत्वं तु ददाति नरसञ्चयात् । ">वैषम्यमुत्तमत्वं तु ददाति नरसञ्चयात् । </span><br><span data-deva="पूजा या विषमा दृष्टिः समा साम्यं विदुःखजम् ॥’ इति ब्रह्मवैवर्ते ।">पूजा या विषमा दृष्टिः समा साम्यं विदुःखजम् ॥’ इति ब्रह्मवैवर्ते ।</span></span></span> <br><span data-deva=" सुहृदादिषु शास्त्रोक्तपूजादिकृतिः अन्यूनाधिका या साऽपि समा। तदप्याह-"> सुहृदादिषु शास्त्रोक्तपूजादिकृतिः अन्यूनाधिका या साऽपि समा। तदप्याह-</span><br> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id"><span data-deva="‘यथा सुहृत्सु कर्तव्यं पितृशत्रुसुतेषु च ।">‘यथा सुहृत्सु कर्तव्यं पितृशत्रुसुतेषु च ।</span><br><span data-deva="तथा करोति पूजादि समबुद्धिः स उच्यते ॥’ इति गारुडे">तथा करोति पूजादि समबुद्धिः स उच्यते ॥’ इति गारुडे</span></span></span><span data-deva="।">।</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C06_V09_B03" data-verse="BGB_C06_V09" data-block-id="BGB_C06_V09_B03" style="position: relative;"><span data-deva="प्रत्युपकारनिरपेक्षयोपकारकृत् ">प्रत्युपकारनिरपेक्षयोपकारकृत्  </span><span class="gr-moola"><span data-deva="सुहृत्">सुहृत्</span></span><span data-deva=" । क्लेशस्थानं निरूप्य यो रक्षां करोति स ">  । क्लेशस्थानं निरूप्य यो रक्षां करोति  स  </span><span class="gr-moola"><span data-deva="मित्रम्">मित्रम्</span></span><span data-deva=" । अरिः वधादिकर्ता(कृत्) । कर्तव्ये उपकारे अपकारे च य उदास्ते स ">  । अरिः वधादिकर्ता(कृत्) । कर्तव्ये उपकारे अपकारे च य उदास्ते स  </span><span class="gr-moola"><span data-deva="उदासीनः">उदासीनः</span></span><span data-deva=" । कर्तव्यमुभयमपि यः करोति स ">  । कर्तव्यमुभयमपि यः करोति स  </span><span class="gr-moola"><span data-deva="मध्यमः(स्थः)">मध्यमः(स्थः)</span></span><span data-deva=" । अवासितकृत्(अवाञ्चितकृत्) ">  । अवासितकृत्(अवाञ्चितकृत्)  </span><span class="gr-moola"><span data-deva="द्वेष्यः">द्वेष्यः</span></span><span data-deva=" । आह चैतत्- ">  । आह चैतत्- </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘द्वेष्योऽवासितकृत्(अवाञ्चितकृत्) कार्यमात्रकारी तु मध्यमः ।">‘द्वेष्योऽवासितकृत्(अवाञ्चितकृत्) कार्यमात्रकारी तु मध्यमः ।</span><br><span data-deva="प्रियकृत् प्रियो निरूप्यापि क्लेशं यः परिरक्षति ।">प्रियकृत् प्रियो निरूप्यापि क्लेशं यः परिरक्षति ।</span><br><span data-deva="स मित्रमुपकारं तु अनपेक्ष्योपकारकृत् ।">स मित्रमुपकारं तु अनपेक्ष्योपकारकृत् ।</span><br><span data-deva="यस्ततः स सुहृत् प्रोक्तः शत्रुश्चापि वधादिति(कृत्) ॥’">यस्ततः स सुहृत् प्रोक्तः शत्रुश्चापि वधादिति(कृत्) ॥’</span></span></span><span data-deva=" इति ॥९ ॥"> इति ॥९ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C06_V11_B01" data-verse="BGB_C06_V11" data-block-id="BGB_C06_V11_B01" style="position: relative;"><span data-deva="समाधियोगप्रकारमाह - ">समाधियोगप्रकारमाह - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="योगी युञ्जीत इत्यादिना ॥">योगी युञ्जीत इत्यादिना ॥</span></span>  <span class="gr-moola"><span data-deva="युञ्जीत">युञ्जीत</span></span><span data-deva=" समाधियोगयुक्तं कुर्यात् । ">  समाधियोगयुक्तं कुर्यात् ।  </span><span class="gr-moola"><span data-deva="आत्मानं">आत्मानं</span></span><span data-deva=" मनः ॥ १०-११ ॥">  मनः ॥ १०-११ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C06_V14_B01" data-verse="BGB_C06_V14" data-block-id="BGB_C06_V14_B01" style="position: relative;"><span class="gr-moola"><span data-deva="योगं">योगं</span></span><span data-deva=" समाधियोगं ">  समाधियोगं  </span><span class="gr-moola"><span data-deva="युञ्ज्यात् ॥">युञ्ज्यात् ॥</span></span><span data-deva=" १२-१४ ॥">  १२-१४ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C06_V15_B01" data-verse="BGB_C06_V15" data-block-id="BGB_C06_V15_B01" style="position: relative;"><span class="gr-moola"><span data-deva="निर्वाणपरमां">निर्वाणपरमां</span></span><span data-deva=" शरीरत्यागोत्तरकालीनाम् ॥ १५ ॥">  शरीरत्यागोत्तरकालीनाम् ॥ १५ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C06_V16_B01" data-verse="BGB_C06_V16" data-block-id="BGB_C06_V16_B01" style="position: relative;"><span data-deva="अनशनादिनिषेधोऽशक्तस्य । उक्तं हि- ">अनशनादिनिषेधोऽशक्तस्य । उक्तं हि- </span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narada-id"><span data-deva="‘निद्राशनभयश्वासचेष्टातन्द्रा(न्द्र्या)दिवर्जनम् ।">‘निद्राशनभयश्वासचेष्टातन्द्रा(न्द्र्या)दिवर्जनम् ।</span><br><span data-deva="कृत्वाऽऽनिमीलिताक्षस्तु शक्तो ध्यायन् (प्रसिध्यति) प्रसीदति॥’ इति नारदीये">कृत्वाऽऽनिमीलिताक्षस्तु शक्तो ध्यायन् (प्रसिध्यति) प्रसीदति॥’ इति नारदीये</span></span></span><span data-deva=" ॥ १६ ॥"> ॥ १६ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C06_V17_B01" data-verse="BGB_C06_V17" data-block-id="BGB_C06_V17_B01" style="position: relative;"><span class="gr-moola"><span data-deva="युक्ताहारविहारस्य">युक्ताहारविहारस्य</span></span><span data-deva=" सोपायाहारादेः । यावता श्रमाद्यभावो भवति तावदाहारादेः इत्यर्थः ॥ १७ ॥">  सोपायाहारादेः । यावता श्रमाद्यभावो भवति तावदाहारादेः इत्यर्थः ॥ १७ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C06_V18_B01" data-verse="BGB_C06_V18" data-block-id="BGB_C06_V18_B01" style="position: relative;"><span class="gr-moola"><span data-deva="आत्मनि">आत्मनि</span></span><span data-deva=" भगवति ॥ १८ ॥">  भगवति ॥ १८ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C06_V19_B01" data-verse="BGB_C06_V19" data-block-id="BGB_C06_V19_B01" style="position: relative;"><span class="gr-moola"><span data-deva="आत्मनो योगं">आत्मनो योगं</span></span><span data-deva=" भगवद्विषयं योगम् ॥ १९ ॥">  भगवद्विषयं योगम् ॥ १९ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C06_V20_B01" data-verse="BGB_C06_V20" data-block-id="BGB_C06_V20_B01" style="position: relative;"><span class="gr-moola"><span data-deva="आत्मना">आत्मना</span></span><span data-deva=" मनसा । ">  मनसा ।  </span><span class="gr-moola"><span data-deva="आत्मनि">आत्मनि</span></span><span data-deva=" देहे । ">  देहे ।  </span><span class="gr-moola"><span data-deva="आत्मानं">आत्मानं</span></span><span data-deva=" भगवन्तं पश्यन् ॥२०॥">  भगवन्तं पश्यन् ॥२०॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C06_V21_B01" data-verse="BGB_C06_V21" data-block-id="BGB_C06_V21_B01" style="position: relative;"><span class="gr-moola"><span data-deva="तत्त्वतो">तत्त्वतो</span></span><span data-deva=" भगवद्रूपात् ॥ २१ ॥">  भगवद्रूपात् ॥ २१ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C06_V23_B01" data-verse="BGB_C06_V23" data-block-id="BGB_C06_V23_B01" style="position: relative;"><span data-deva="दुःखसंयोगो येन वियुज्यते स ">दुःखसंयोगो येन वियुज्यते स  </span><span class="gr-moola"><span data-deva="दुःखसंयोगवियोगः">दुःखसंयोगवियोगः</span></span><span data-deva=" । न केवलमुत्पन्नं दुःखं नाशयति, उत्पत्तिमेव निवारयतीति दर्शयति संयोगशब्देन । ">  । न केवलमुत्पन्नं दुःखं नाशयति, उत्पत्तिमेव निवारयतीति दर्शयति संयोगशब्देन ।  </span><span class="gr-moola"><span data-deva="निश्चयेन योक्तव्यः">निश्चयेन योक्तव्यः</span></span><span data-deva=" योक्तव्य एव (तद्) बुभूषुणेत्यर्थः ॥ २३ ॥">  योक्तव्य एव (तद्) बुभूषुणेत्यर्थः ॥ २३ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C06_V24_B01" data-verse="BGB_C06_V24" data-block-id="BGB_C06_V24_B01" style="position: relative;"><span class="gr-moola"><span data-deva="सर्वान्">सर्वान्</span></span><span data-deva=" सर्वविषयान् । अशेषतः, एकविषयोऽपि कामः स्वल्पः कादाचित्कोऽपि न कर्तव्य इत्यर्थः । मनसैव नियन्तुं शक्यते न अन्येन इति ‘एव’शब्दः ॥ २४ ॥">  सर्वविषयान् । अशेषतः, एकविषयोऽपि कामः स्वल्पः कादाचित्कोऽपि न कर्तव्य इत्यर्थः । मनसैव नियन्तुं शक्यते न अन्येन इति ‘एव’शब्दः ॥ २४ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C06_V25_B01" data-verse="BGB_C06_V25" data-block-id="BGB_C06_V25_B01" style="position: relative;"><span data-deva="बुद्धेः (क)कारणत्वं मनोनिग्रहे आत्मरमणे च ॥ २५ ॥">बुद्धेः  (क)कारणत्वं मनोनिग्रहे आत्मरमणे च ॥ २५ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C06_V26_B01" data-verse="BGB_C06_V26" data-block-id="BGB_C06_V26_B01" style="position: relative;"><span class="gr-moola"><span data-deva="यतो यतः">यतो यतः</span></span><span data-deva=" यत्र यत्र ।">  यत्र यत्र ।</span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘यतो यतो धावति’(भाग.१०.१.४२)">‘यतो यतो धावति’(भाग.१०.१.४२)</span></span></span><span data-deva=" इत्यादिप्रयोगात् । "> इत्यादिप्रयोगात् ।  </span><span class="gr-moola"><span data-deva="आत्मन्येव वशं नयेत्">आत्मन्येव वशं नयेत्</span></span><span data-deva=" आत्मविषय एव वशीकुर्यादित्यर्थः ॥ २६ ॥">  आत्मविषय एव वशीकुर्यादित्यर्थः ॥ २६ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C06_V28_B01" data-verse="BGB_C06_V28" data-block-id="BGB_C06_V28_B01" style="position: relative;"><span data-deva="पूर्वश्लोकोक्तं प्रपञ्चयति - ">पूर्वश्लोकोक्तं प्रपञ्चयति - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="एवं युञ्जन्निति ॥">एवं युञ्जन्निति ॥</span></span><span data-deva=" २८ ॥">  २८ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C06_V29_B01" data-verse="BGB_C06_V29" data-block-id="BGB_C06_V29_B01" style="position: relative;"><span data-deva="ध्येयमाह - ">ध्येयमाह - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="सर्वभूतस्थमिति ॥">सर्वभूतस्थमिति ॥</span></span>  <span class="gr-moola"><span data-deva="सर्वभूतस्थमात्मानं">सर्वभूतस्थमात्मानं</span></span><span data-deva=" परमेश्वरम् । ">  परमेश्वरम् ।  </span><span class="gr-moola"><span data-deva="सर्वभूतानि चाऽत्मनि">सर्वभूतानि चाऽत्मनि</span></span><span data-deva=" परमेश्वरे । तं च परमेश्वरं ब्रह्म तृणादौ ऐश्वर्यादिना साम्येन पश्यति । तच्चोक्तम्-">  परमेश्वरे । तं च परमेश्वरं ब्रह्म तृणादौ ऐश्वर्यादिना साम्येन पश्यति । तच्चोक्तम्-</span><br> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘आत्मानं सर्वभूतेषु भगवन्तमवस्थितम् ।">‘आत्मानं सर्वभूतेषु भगवन्तमवस्थितम् ।</span><br><span data-deva="अपश्यत् सर्वभूतानि भगवत्यपि चाऽत्मनि ॥’(भाग.३.२५.४७)">अपश्यत् सर्वभूतानि भगवत्यपि चाऽत्मनि ॥’(भाग.३.२५.४७)</span></span></span><span data-deva=" इति ।"> इति ।</span><br><span data-deva="‘समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्।’(१३.२८) इति च ॥२९ ॥">‘समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्।’(१३.२८) इति च ॥२९ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C06_V30_B01" data-verse="BGB_C06_V30" data-block-id="BGB_C06_V30_B01" style="position: relative;"><span data-deva="फलमाह - ">फलमाह - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="यो मामिति॥">यो मामिति॥</span></span>  <span class="gr-prateeka"><span data-deva="तस्याहं न प्रणश्यामीति॥">तस्याहं न प्रणश्यामीति॥</span></span><span data-deva=" सर्वदा योगक्षेमवहः स्यामित्यर्थः । ">  सर्वदा योगक्षेमवहः स्यामित्यर्थः ।  </span><span class="gr-moola"><span data-deva="स च मे न प्रणश्यति">स च मे न प्रणश्यति</span></span><span data-deva=" सर्वदा मद्भक्तो भवति । सत्यपि स्वामिनि अरक्षति अनाथः, एवं भृत्येऽप्यभजति अभृत्य इति हि प्रसिद्धिः । उक्तं च-">  सर्वदा मद्भक्तो भवति । सत्यपि स्वामिनि अरक्षति अनाथः, एवं भृत्येऽप्यभजति अभृत्य इति हि प्रसिद्धिः । उक्तं च-</span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id"><span data-deva="‘सर्वदा सर्वभूतेषु समं मां यः प्रपश्यति ।">‘सर्वदा सर्वभूतेषु समं मां यः प्रपश्यति ।</span><br><span data-deva="अचला तस्य भक्तिस्स्याद् योगक्षेमवहोप्यहम्’">अचला तस्य भक्तिस्स्याद् योगक्षेमवहोप्यहम्’</span></span></span><span data-deva=" । इति गारुडे ॥३० ॥"> । इति गारुडे ॥३० ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C06_V31_B01" data-verse="BGB_C06_V31" data-block-id="BGB_C06_V31_B01" style="position: relative;"><span data-deva="एतदेव स्पष्टयति - ">एतदेव स्पष्टयति - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="सर्वभूतस्थितमिति ॥">सर्वभूतस्थितमिति ॥</span></span>    <span class="gr-moola"><span data-deva="एकत्वमास्थितः">एकत्वमास्थितः</span></span><span data-deva=" सर्वत्रैक एवेश्वर इति स्थितः । सर्वप्रकारेण वर्तमानोऽपि मय्येव वर्तते । एवमपरोक्षं पश्यतो ज्ञानफलं नियतमित्यर्थः । तथाऽपि प्रायो नाधर्मं करोति । कुर्वतस्तु महच्चेद् दुःखसूचकं भवतीत्युक्तं पुरस्तात्(गी.भा.३.१८) । आह च- ">  सर्वत्रैक एवेश्वर इति स्थितः । सर्वप्रकारेण वर्तमानोऽपि मय्येव वर्तते । एवमपरोक्षं पश्यतो ज्ञानफलं नियतमित्यर्थः । तथाऽपि प्रायो नाधर्मं करोति । कुर्वतस्तु महच्चेद् दुःखसूचकं भवतीत्युक्तं पुरस्तात्(गी.भा.३.१८) । आह च- </span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘कदाचिदपि नाधर्मे बुद्धिर्विष्णुदृशां भवेत् ।">‘कदाचिदपि नाधर्मे बुद्धिर्विष्णुदृशां भवेत् ।</span><br><span data-deva="प्रमादात्तु कृतं पापं स्वल्पं भस्मीभविष्यति ।">प्रमादात्तु कृतं पापं  स्वल्पं भस्मीभविष्यति ।</span><br><span data-deva="आदिराजैः तथा देवैर्ऋषिभिः क्रियते कियत् ।">आदिराजैः तथा देवैर्ऋषिभिः क्रियते कियत् ।</span><br><span data-deva="बाहुल्यात् कर्मणस्तेषां दुःखसूचकमेव तत् ॥’">बाहुल्यात् कर्मणस्तेषां दुःखसूचकमेव तत् ॥’</span></span></span><span data-deva=" इति ॥३१ ॥"> इति ॥३१ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C06_V32_B01" data-verse="BGB_C06_V32" data-block-id="BGB_C06_V32_B01" style="position: relative;"><span data-deva="साम्यं प्रकारान्तरेण व्याचष्टे - ">साम्यं प्रकारान्तरेण व्याचष्टे - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="आत्मौपम्येनेति ॥">आत्मौपम्येनेति ॥</span></span><span data-deva=" ३२ ॥">  ३२ ॥</span></div>

<blockquote class="uvaaca" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1213" id="Bhagavadgitabhashya-1213"><p><span data-deva="अर्जुन उवाच">अर्जुन उवाच</span></p></blockquote>

<blockquote class="uvaaca" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1214" id="Bhagavadgitabhashya-1214"><p><span data-deva="श्रीभगवानुवाच">श्रीभगवानुवाच</span></p></blockquote>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C06_V35_B01" data-verse="BGB_C06_V35" data-block-id="BGB_C06_V35_B01" style="position: relative;"><span class="gr-moola"><span data-deva="एतस्य">एतस्य</span></span><span data-deva=" योगस्य स्थिरां स्थितिं न पश्यामि । मनसः चञ्चलत्वात् । उक्तं च -">  योगस्य स्थिरां स्थितिं न पश्यामि । मनसः चञ्चलत्वात् । उक्तं च -</span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id"><span data-deva="‘मनसश्चञ्चलत्वाद्धि स्थितिर्योगस्य वै स्थिरा ।">‘मनसश्चञ्चलत्वाद्धि स्थितिर्योगस्य वै स्थिरा ।</span><br><span data-deva=" विनाऽभ्यासं न शक्या स्याद् वैराग्याद्वा न संशयः ॥’"> विनाऽभ्यासं न शक्या स्याद् वैराग्याद्वा न संशयः ॥’</span></span></span><span data-deva=" इति व्यासयोगे ॥ ३३, ३५ ॥"> इति व्यासयोगे ॥ ३३, ३५ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C06_V36_B01" data-verse="BGB_C06_V36" data-block-id="BGB_C06_V36_B01" style="position: relative;"><span data-deva="न च कदाचित् स्वयमेव मनो नियम्यते ।">न च कदाचित् स्वयमेव मनो नियम्यते ।</span><br> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id"><span data-deva="‘शुभेच्छारहितानां च द्वेषिणां च रमापतौ ।">‘शुभेच्छारहितानां च द्वेषिणां च रमापतौ ।</span><br><span data-deva="नास्तिकानां च वै पुंसां सदा मुक्तिर्न जायते ॥’">नास्तिकानां च वै पुंसां सदा मुक्तिर्न जायते ॥’</span></span></span><span data-deva=" इति निषेधाद् ब्राह्मे॥३६ ॥"> इति निषेधाद् ब्राह्मे॥३६ ॥</span></div>

<blockquote class="uvaaca" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1215" id="Bhagavadgitabhashya-1215"><p><span data-deva="अर्जुन उवाच">अर्जुन उवाच</span></p></blockquote>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C06_V37_B01" data-verse="BGB_C06_V37" data-block-id="BGB_C06_V37_B01" style="position: relative;"><span class="gr-moola"><span data-deva="अयतिः">अयतिः</span></span><span data-deva=" अप्रयत्नः ॥ ३७ ॥">  अप्रयत्नः ॥ ३७ ॥</span></div>

<blockquote class="uvaaca" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1216" id="Bhagavadgitabhashya-1216"><p><span data-deva="श्रीभगवानुवाच">श्रीभगवानुवाच</span></p></blockquote>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C06_V44_B01" data-verse="BGB_C06_V44" data-block-id="BGB_C06_V44_B01" style="position: relative;"><span data-deva="योगस्य जिज्ञासुरपि, ज्ञातव्यो मया योग इति यस्यातीवेच्छा सोऽपि । ">योगस्य जिज्ञासुरपि, ज्ञातव्यो मया योग इति यस्यातीवेच्छा सोऽपि ।  </span><span class="gr-moola"><span data-deva="शब्दब्रह्मातिवर्तते">शब्दब्रह्मातिवर्तते</span></span><span data-deva=" परं ब्रह्म प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ ४४ ॥">  परं ब्रह्म प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ ४४ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C06_V45_B01" data-verse="BGB_C06_V45" data-block-id="BGB_C06_V45_B01" style="position: relative;"><span data-deva="नैकजन्मनीत्याह - ">नैकजन्मनीत्याह - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="प्रयत्नादिति ॥">प्रयत्नादिति ॥</span></span><span data-deva=" जिज्ञासुर्ज्ञात्वा प्रयत्नं करोति । एवमनेकजन्मभिः संसिद्धोऽपरोक्षज्ञानी भूत्वा परां गतिं याति । आह च- ">  जिज्ञासुर्ज्ञात्वा प्रयत्नं करोति । एवमनेकजन्मभिः संसिद्धोऽपरोक्षज्ञानी भूत्वा परां गतिं याति । आह च- </span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id"><span data-deva="‘अतीव श्रद्धया युक्तो जिज्ञासुर्विष्णुतत्परः ।">‘अतीव श्रद्धया युक्तो जिज्ञासुर्विष्णुतत्परः ।</span><br><span data-deva="ज्ञात्वा ध्यात्वा तथा दृष्ट्वा जन्मभिर्बहुभिः पुमान् ।">ज्ञात्वा ध्यात्वा तथा दृष्ट्वा जन्मभिर्बहुभिः पुमान् ।</span><br><span data-deva="विशेन्नारायणं देवं नान्यथा तु कथञ्चन॥’">विशेन्नारायणं देवं नान्यथा तु कथञ्चन॥’</span></span></span><span data-deva=" इति नारदीये ॥४५ ॥"> इति नारदीये ॥४५ ॥</span></div>

<div class="gr-author-note" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1217" id="Bhagavadgitabhashya-1217"><span data-deva="॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे समाधियोगप्रपञ्चनं नाम षष्ठोऽध्यायः ॥">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे समाधियोगप्रपञ्चनं नाम षष्ठोऽध्यायः ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C06_V47_B01" data-verse="BGB_C06_V47" data-block-id="BGB_C06_V47_B01" style="position: relative;"><span class="gr-moola"><span data-deva="ज्ञानिभ्यः">ज्ञानिभ्यः</span></span><span data-deva=" योगज्ञानिभ्यः । ">  योगज्ञानिभ्यः ।  </span><span class="gr-moola"><span data-deva="तपस्विभ्यः">तपस्विभ्यः</span></span><span data-deva=" कृच्छ्रादिचारिभ्यः ।उक्तं च-">  कृच्छ्रादिचारिभ्यः ।उक्तं च-</span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id"><br><span data-deva=" ‘कृच्छ्रादेरपि यज्ञादेर्ध्यानयोगो विशिष्यते ।"> ‘कृच्छ्रादेरपि यज्ञादेर्ध्यानयोगो विशिष्यते ।</span><br><span data-deva="तत्रापि शेषश्रीब्रह्मशिवादिध्यानतो हरेः ।">तत्रापि शेषश्रीब्रह्मशिवादिध्यानतो हरेः ।</span><br><span data-deva="ध्यानं कोटिगुणं प्रोक्तमधिकं वा मुमुक्षुणाम् ॥’">ध्यानं कोटिगुणं प्रोक्तमधिकं वा मुमुक्षुणाम् ॥’</span></span></span><span data-deva=" इति गारुडे ।"> इति गारुडे ।</span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narada-id"><span data-deva="‘अज्ञात्वा ध्यायिनो ध्यानात् ज्ञानमेव विशिष्यते ।">‘अज्ञात्वा ध्यायिनो ध्यानात् ज्ञानमेव विशिष्यते ।</span><br><span data-deva="ज्ञात्वा ध्यानं ज्ञानमात्राद् ध्यानादपि तु दर्शनम् ।">ज्ञात्वा ध्यानं ज्ञानमात्राद् ध्यानादपि तु दर्शनम् ।</span><br><span data-deva="दर्शनाच्चैव भक्तेश्च न किञ्चित् साधनाधिकम् ॥’">दर्शनाच्चैव भक्तेश्च न किञ्चित् साधनाधिकम् ॥’</span></span></span><span data-deva=" इति नारदीये ॥ ४६, ४७ ॥"> इति नारदीये ॥ ४६, ४७ ॥</span></div>

<div class="gr-author-note" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1218" id="Bhagavadgitabhashya-1218"><span data-deva="॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीताभाष्ये षष्ठोऽध्यायः ॥">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीताभाष्ये षष्ठोऽध्यायः ॥</span></div>

<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="सप्तमोऽध्यायः" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1219"><span id=".E0.A4.B8.E0.A4.AA.E0.A5.8D.E0.A4.A4.E0.A4.AE.E0.A5.8B.E0.A4.BD.E0.A4.A7.E0.A5.8D.E0.A4.AF.E0.A4.BE.E0.A4.AF.E0.A4.83"></span><span data-deva="सप्तमोऽध्यायः">सप्तमोऽध्यायः</span></h2></div>

<blockquote class="uvaaca" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1220" id="Bhagavadgitabhashya-1220"><p><span data-deva="श्रीभगवानुवाच">श्रीभगवानुवाच</span></p></blockquote>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C07_V05_B01" data-verse="BGB_C07_V05" data-block-id="BGB_C07_V05_B01" style="position: relative;"><span class="gr-moola"><span data-deva="अपरा">अपरा</span></span><span data-deva=" अनुत्तमा। वक्ष्यमाणामपेक्ष्य । जीवभूता श्रीः । जीवानां प्राणधारिणी । चिद्रूपभूता सर्वदा सती । "> अनुत्तमा। वक्ष्यमाणामपेक्ष्य । जीवभूता श्रीः । जीवानां प्राणधारिणी । चिद्रूपभूता सर्वदा सती ।  </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id"><span data-deva="‘एतन्महद्भूतम्’">‘एतन्महद्भूतम्’</span></span></span><span data-deva=" इति श्रुतेः । जगाद च- "> इति श्रुतेः । जगाद च- </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id"><span data-deva="‘प्रकृती द्वे तु देवस्य जडा चैवाजडा तथा ।">‘प्रकृती द्वे तु देवस्य जडा चैवाजडा तथा ।</span><br><span data-deva=" अव्यक्ताख्या जडा सा च सृष्ट्या भिन्नाऽष्टधा पुनः ।"> अव्यक्ताख्या जडा सा च सृष्ट्या भिन्नाऽष्टधा पुनः ।</span><br><span data-deva="महान् बुद्धिर्मनश्चैव पञ्चभूतानि चेति हि ।">महान् बुद्धिर्मनश्चैव पञ्चभूतानि चेति हि ।</span><br><span data-deva="अव(प)रा सा जडा श्रीश्च परेयं धार्यते तया ।">अव(प)रा सा जडा श्रीश्च परेयं धार्यते तया ।</span><br><span data-deva="चिद्रूपा सा त्वनन्ता च अनादिनिधना परा ।">चिद्रूपा सा त्वनन्ता च अनादिनिधना परा ।</span><br><span data-deva="यत्समं तु प्रियं किञ्चिन्नास्ति विष्णोर्महात्मनः ।">यत्समं तु प्रियं किञ्चिन्नास्ति विष्णोर्महात्मनः ।</span><br><span data-deva="नारायणस्य महिषी माता सा ब्रह्मणोऽपि हि ।">नारायणस्य महिषी माता सा ब्रह्मणोऽपि हि ।</span><br><span data-deva="ता(आ)भ्यामिदं जगत् सर्वं हरिः सृजति भूतरा ॥’ इति">ता(आ)भ्यामिदं जगत् सर्वं हरिः सृजति भूतरा ॥’ इति</span></span></span><span data-deva="नारदीये ॥५॥">नारदीये ॥५॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C07_V06_B01" data-verse="BGB_C07_V06" data-block-id="BGB_C07_V06_B01" style="position: relative;"><span data-deva="न केवलं ते जगत् प्रकृती मद्वशे इत्येतावन्मदैश्वर्यमित्याह -">न केवलं ते जगत् प्रकृती मद्वशे इत्येतावन्मदैश्वर्यमित्याह -</span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="अहमिति ॥">अहमिति ॥</span></span><span data-deva=" प्रभवादेः सत्ताप्रतीत्यादिकारणत्वात्, तद्भोक्तृत्वाच्च प्रभव इत्यादि । तथा च श्रुतिः-"> प्रभवादेः सत्ताप्रतीत्यादिकारणत्वात्, तद्भोक्तृत्वाच्च प्रभव इत्यादि । तथा च श्रुतिः-</span><br> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogya-id"><span data-deva="‘सर्वमकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यात्तोऽवाक्यनादरः’(छा.३.२.९)">‘सर्वमकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यात्तोऽवाक्यनादरः’(छा.३.२.९)</span></span></span><span data-deva=" इति । आह च - "> इति । आह च - </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id"><span data-deva="‘स्रष्टा पाता च संहर्ता नियन्ता च प्रकाशिता ।">‘स्रष्टा पाता च संहर्ता नियन्ता च प्रकाशिता ।</span><br><span data-deva="यतः सर्वस्य तेनाहं सर्वोऽसीत्यृषिभिः स्तुतः ।">यतः सर्वस्य तेनाहं सर्वोऽसीत्यृषिभिः स्तुतः ।</span><br><span data-deva="सुखरूपस्य भोक्तृत्वान्न तु सर्वस्वरूपतः ।">सुखरूपस्य भोक्तृत्वान्न तु सर्वस्वरूपतः ।</span><br><span data-deva="आगमिष्यत् सुखं चापि तस्यास्त्येव सदाऽपि तु ।">आगमिष्यत् सुखं चापि तस्यास्त्येव सदाऽपि तु ।</span><br><span data-deva="तथाऽप्यचिन्त्यशक्तित्वाज्जातं सुखमि(म)तीव च’">तथाऽप्यचिन्त्यशक्तित्वाज्जातं सुखमि(म)तीव च’</span></span></span><span data-deva=" ॥ इति नारदीये ॥६॥"> ॥ इति नारदीये ॥६॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C07_V11_B01" data-verse="BGB_C07_V11" data-block-id="BGB_C07_V11_B01" style="position: relative;"><span data-deva="इदं ज्ञानम्। ‘रसोऽहम्’ इति (इत्यादि)विज्ञानम् । अबादयोऽपि तत एव । तथाऽपि रसादिस्वभावानां साराणां (रसानां) च स्वभावत्वे सारत्वे च विशेषतोऽपि स एव नियामकः । न त्वबादिनियमानुबद्धो रसादिः तत्सारत्वादिश्चेति दर्शयति ‘अप्सु रसः’ इत्यादिविशेषशब्दैः । भोगश्च विशेषतो रसादेरिति, उपासनार्थं च । उक्तं गीताकल्पे- ">इदं ज्ञानम्। ‘रसोऽहम्’ इति (इत्यादि)विज्ञानम् । अबादयोऽपि तत एव । तथाऽपि रसादिस्वभावानां साराणां (रसानां)  च स्वभावत्वे सारत्वे च विशेषतोऽपि स एव नियामकः । न त्वबादिनियमानुबद्धो रसादिः तत्सारत्वादिश्चेति दर्शयति ‘अप्सु रसः’ इत्यादिविशेषशब्दैः । भोगश्च विशेषतो रसादेरिति, उपासनार्थं च । उक्तं गीताकल्पे- </span><br> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Geetakalpa-id"><span data-deva="‘रसादीनां रसादित्वे स्वभावत्वे तथैव च ।">‘रसादीनां रसादित्वे स्वभावत्वे तथैव च ।</span><br><span data-deva="सारत्वे सर्वधर्मेषु विशेषेणापि कारणम् ।">सारत्वे सर्वधर्मेषु विशेषेणापि कारणम् ।</span><br><span data-deva="सारभोक्ता च सर्वत्र यतोऽतो जगदीश्वरः ।">सारभोक्ता च सर्वत्र यतोऽतो जगदीश्वरः ।</span><br><span data-deva="रसादिमानिनां देहे स सर्वत्र व्यवस्थितः ।">रसादिमानिनां देहे स सर्वत्र व्यवस्थितः ।</span><br><span data-deva="अबादयः पार्षदा एव ध्येयः स ज्ञानिनां हरिः ।">अबादयः पार्षदा एव ध्येयः स ज्ञानिनां हरिः ।</span><br><span data-deva="रसादिसम्पत्त्या अन्येषां वासुदेवो जगत्पतिः ॥’">रसादिसम्पत्त्या अन्येषां वासुदेवो जगत्पतिः ॥’</span></span></span><span data-deva=" इति ।"> इति ।</span><br> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘स्वभावो जीव एव च’(भाग.१.१०.१२),">‘स्वभावो जीव एव च’(भाग.१.१०.१२),</span></span></span> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘सर्वस्वभावो नियतस्तेनैव किमुतापरम्(किमतः परम्)।’">‘सर्वस्वभावो नियतस्तेनैव किमुतापरम्(किमतः परम्)।’</span></span></span><span data-deva=", ‘न तदस्ति विना यत् स्यान्मया भूतं चराचरम्’(१०.३९) । इति च ।">, ‘न तदस्ति विना यत् स्यान्मया भूतं चराचरम्’(१०.३९) । इति च ।</span><br><span data-deva="‘धर्माविरुद्धः’, ‘कामरागविवर्जितम्’ इत्याद्युपासनार्थम् । उक्तं च गीताकल्पे- ">‘धर्माविरुद्धः’, ‘कामरागविवर्जितम्’ इत्याद्युपासनार्थम् । उक्तं च गीताकल्पे-  </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Geetakalpa-id"><span data-deva="‘धर्माविरुद्धकामेऽसावुपास्यः काममिच्छता ।">‘धर्माविरुद्धकामेऽसावुपास्यः काममिच्छता ।</span><br><span data-deva="विहीने कामरागादेर्बले च बलमिच्छता ।">विहीने कामरागादेर्बले च बलमिच्छता ।</span><br><span data-deva="ध्यातस्तत्र त्वनिच्छद्भिर्ज्ञानमेव ददाति सः ॥’">ध्यातस्तत्र त्वनिच्छद्भिर्ज्ञानमेव ददाति सः ॥’</span></span></span><span data-deva=" इत्यादि ।"> इत्यादि ।</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C07_V11_B02" data-verse="BGB_C07_V11" data-block-id="BGB_C07_V11_B02" style="position: relative;"><span data-deva="‘पुण्यो गन्धः’ इति भोगापेक्षया च । तथाहि श्रुतिः - ">‘पुण्यो गन्धः’ इति भोगापेक्षया च । तथाहि श्रुतिः - </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyka-id"><span data-deva="‘पुण्यमेवामुं गच्छति न ह वै देवान् पापं गच्छति’(बृ.३.६.२७)">‘पुण्यमेवामुं गच्छति न ह वै देवान् पापं गच्छति’(बृ.३.६.२७)</span></span></span><span data-deva=", ">, </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Katha-id"><span data-deva="‘ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके’(कठ.१.७.१)">‘ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके’(कठ.१.७.१)</span></span></span><span data-deva=" इत्यादिका । ऋतं च पुण्यम्- "> इत्यादिका । ऋतं च पुण्यम्- </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘ऋतं सत्यं तथा धर्मः सुकृतं चाभिधीयते’">‘ऋतं सत्यं तथा धर्मः सुकृतं चाभिधीयते’</span></span></span><span data-deva="इत्यभिधानात् । ">इत्यभिधानात् । </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘ऋतं तु मानसो धर्मः सत्यं स्यात् सम्प्रयोगगः’">‘ऋतं तु मानसो धर्मः सत्यं स्यात् सम्प्रयोगगः’</span></span></span><span data-deva=" इति च । न च "> इति च । न च </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Atharvana-id"><span data-deva="‘अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति’(आथ.३.१.१)">‘अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति’(आथ.३.१.१)</span></span></span><span data-deva=", ">, </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘अन्यो निरन्नोऽपि बलेन भूयान्’(भाग.११.११.६)">‘अन्यो निरन्नोऽपि बलेन भूयान्’(भाग.११.११.६)</span></span></span><span data-deva=" इत्यादिविरोधः । स्थूलानशनोक्तेः । आह च सूक्ष्माशनम्- "> इत्यादिविरोधः । स्थूलानशनोक्तेः । आह च सूक्ष्माशनम्- </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyaka-id"><span data-deva="‘प्रविविक्ताऽहारतर इवैष भवत्यस्माच्छारीरादात्मनः’(बृ.६.२.३)">‘प्रविविक्ताऽहारतर इवैष भवत्यस्माच्छारीरादात्मनः’(बृ.६.२.३)</span></span></span><span data-deva=" इति । न चात्र जीव उच्यते । "> इति । न चात्र जीव उच्यते । </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘शारीरादात्मनः’">‘शारीरादात्मनः’</span></span></span><span data-deva="इति भेदाभिधानात् । स्वप्नादिश्च शारीर एव - ">इति भेदाभिधानात् । स्वप्नादिश्च शारीर एव - </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id"><span data-deva="‘शारीरस्तु त्रिधा भिन्नो जाग्रदादिष्ववस्थितेः’">‘शारीरस्तु त्रिधा भिन्नो जाग्रदादिष्ववस्थितेः’</span></span></span><span data-deva=" इति वचनाद् गारुडे । ‘अस्मात्’ इतीश्वरव्यावृत्त्यर्थम्-"> इति वचनाद् गारुडे । ‘अस्मात्’ इतीश्वरव्यावृत्त्यर्थम्-</span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narada-id"><span data-deva="‘शारीरौ तावुभौ ज्ञेयौ जीवश्चेश्वरसंज्ञितः ।">‘शारीरौ तावुभौ ज्ञेयौ जीवश्चेश्वरसंज्ञितः ।</span><br><span data-deva="अनादिबन्धनस्त्वेको नित्यमुक्तस्तथाऽपरः ॥’">अनादिबन्धनस्त्वेको नित्यमुक्तस्तथाऽपरः ॥’</span></span></span><span data-deva=" इति वचनान्नारदीये ।"> इति वचनान्नारदीये ।</span><br><span data-deva="भेदश्रुतेश्च । सति गत्यन्तरे पुरुषभेद एव कल्प्यः, न त्ववस्थाभेदः । आह च -">भेदश्रुतेश्च । सति गत्यन्तरे पुरुषभेद एव कल्प्यः, न त्ववस्थाभेदः । आह च -</span><br> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Geetakalpa-id"><span data-deva="‘प्रविविक्तभुग् यतो ह्यस्माच्छारीरात् पुरुषोत्तमः ।">‘प्रविविक्तभुग् यतो ह्यस्माच्छारीरात् पुरुषोत्तमः ।</span><br><span data-deva="अतोऽभोक्ता च भोक्ता च स्थूलाभोगात् स एव तु ॥’">अतोऽभोक्ता च भोक्ता च स्थूलाभोगात् स एव तु ॥’</span></span></span><span data-deva="इति गीताकल्पे ॥ ८-१० ॥">इति गीताकल्पे ॥ ८-१० ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C07_V13_B01" data-verse="BGB_C07_V13" data-block-id="BGB_C07_V13_B01" style="position: relative;"><span data-deva="तर्हि कथमेवं न ज्ञायसे&nbsp;? इत्यत आह -">तर्हि कथमेवं न ज्ञायसे&nbsp;? इत्यत आह -</span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="त्रिभिरिति ॥">त्रिभिरिति ॥</span></span><span data-deva=" तादात्म्यार्थे मयट् । तच्चोक्तम्- "> तादात्म्यार्थे मयट् । तच्चोक्तम्- </span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘तादात्म्यार्थे विकारार्थे प्राचुर्यार्थे मयट् त्रिधा’।">‘तादात्म्यार्थे विकारार्थे प्राचुर्यार्थे मयट् त्रिधा’।</span></span></span><span data-deva=" इति ।"> इति ।</span><br><span data-deva=" नहि गुणकार्यभूता माया । ‘गुणमयी’ इति च वक्ष्यति । सिद्धं च कार्यस्यापि तादात्म्यम्- "> नहि गुणकार्यभूता माया । ‘गुणमयी’ इति च वक्ष्यति । सिद्धं च कार्यस्यापि तादात्म्यम्- </span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id"><span data-deva="‘तादात्म्यं कार्यधर्मादेः संयोगो भिन्नवस्तुनोः’ ।">‘तादात्म्यं कार्यधर्मादेः संयोगो भिन्नवस्तुनोः’ ।</span></span></span><span data-deva=" इति व्यासयोगे ।

            "> इति व्यासयोगे ।

             </span><span class="gr-moola"><span data-deva="भावैः">भावैः</span></span><span data-deva=" पदार्थैः । सर्वे भावा दृश्यमाना गुणमया एत इति दर्शयति- "> पदार्थैः । सर्वे भावा दृश्यमाना गुणमया एत इति दर्शयति- </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="एभिरिति |">एभिरिति |</span></span><span data-deva=" ज्ञानिव्यावृत्त्यर्थम् ‘इदम्’ इति । गुणमयदेहादिकं दृष्ट्वा ईश्वरदेहोऽपि तादृश इति मायामोहित इत्यर्थः । जगाद च व्यासयोगे- "> ज्ञानिव्यावृत्त्यर्थम् ‘इदम्’ इति । गुणमयदेहादिकं दृष्ट्वा ईश्वरदेहोऽपि तादृश इति मायामोहित इत्यर्थः । जगाद च व्यासयोगे-  </span><br> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id"><span data-deva="‘गौणान् ब्रह्मादिदेहादीन् दृष्ट्वा विष्णोरपीदृशः । ">‘गौणान् ब्रह्मादिदेहादीन् दृष्ट्वा विष्णोरपीदृशः । </span><br><span data-deva="देहादिरिति मन्वानो मोहितोऽज्ञो जनो भृशम् ॥’ इति ।">देहादिरिति मन्वानो मोहितोऽज्ञो जनो भृशम् ॥’ इति ।</span></span></span> <br><span class="gr-moola"><span data-deva="एभ्यः">एभ्यः</span></span><span data-deva=" गुणमयेभ्यः । ‘गुणेभ्यः परम्’(१४.१९) इति वक्ष्यमाणत्वात् । "> गुणमयेभ्यः । ‘गुणेभ्यः परम्’(१४.१९) इति वक्ष्यमाणत्वात् ।  </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shvetashvataropanishat-id"><span data-deva="‘केवलो निर्गुणश्च’(श्वे.६.११)">‘केवलो निर्गुणश्च’(श्वे.६.११)</span></span></span><span data-deva=" इत्यादिश्रुतिभ्यश्च । "> इत्यादिश्रुतिभ्यश्च । </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id"><span data-deva="‘त्रैगुण्यवर्जितम्’(म.भा.म.श्लोक)">‘त्रैगुण्यवर्जितम्’(म.भा.म.श्लोक)</span></span></span><span data-deva=" इति चोक्तम् ॥१३ ॥"> इति चोक्तम् ॥१३ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C07_V14_B01" data-verse="BGB_C07_V14" data-block-id="BGB_C07_V14_B01" style="position: relative;"><span data-deva="कथमनादिकाले मोहानत्ययो बहूनाम्? इत्यत आह- ">कथमनादिकाले मोहानत्ययो बहूनाम्? इत्यत आह- </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="दैवीति ॥">दैवीति ॥</span></span><span data-deva=" अयमाशयः - माया हि "> अयमाशयः - माया हि  </span><span class="gr-moola"><span data-deva="एषा">एषा</span></span><span data-deva=" मोहिका । सा च सृष्ट्यादिक्रीडादि- मद्देवसम्बन्धित्वाद् अतिशक्तेर्दुरत्यया । तथाहि देवशब्दार्थं पठन्ति- ‘दिवु=क्रीडा-विजिगीषा-व्यवहार-द्युति-स्तुति-मद-मोद-स्वप्न-कान्ति-गतिषु’ इति । कथं दैवी&nbsp;? मदीयत्वात् । अहं हि देव इति । अब्रवीच्च- "> मोहिका । सा च सृष्ट्यादिक्रीडादि- मद्देवसम्बन्धित्वाद् अतिशक्तेर्दुरत्यया । तथाहि देवशब्दार्थं पठन्ति- ‘दिवु=क्रीडा-विजिगीषा-व्यवहार-द्युति-स्तुति-मद-मोद-स्वप्न-कान्ति-गतिषु’ इति । कथं दैवी&nbsp;? मदीयत्वात् । अहं हि देव इति । अब्रवीच्च- </span><br> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id"><span data-deva="‘श्रीर्भूर्दुर्गेति या भिन्ना महामाया तु वैष्णवी ।">‘श्रीर्भूर्दुर्गेति या भिन्ना महामाया तु वैष्णवी ।</span><br><span data-deva=" तच्छक्त्यनन्तांशहीनाऽथापि तस्याश्रयात् प्रभोः ।"> तच्छक्त्यनन्तांशहीनाऽथापि तस्याश्रयात् प्रभोः ।</span><br><span data-deva="अनन्तब्रह्मरुद्रादेर्नास्याः शक्तिकलाऽपि हि ।">अनन्तब्रह्मरुद्रादेर्नास्याः शक्तिकलाऽपि हि ।</span><br><span data-deva="तेषां दुरत्ययाऽप्येषा विना विष्णुप्रसादतः ॥’">तेषां दुरत्ययाऽप्येषा विना विष्णुप्रसादतः ॥’</span></span></span><span data-deva=" इति व्यासयोगे । "> इति व्यासयोगे । </span><br><span data-deva="तर्हि न कथञ्चिदत्येतुं शक्यते? इत्यत आह- ">तर्हि न कथञ्चिदत्येतुं शक्यते? इत्यत आह- </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="मामेवेति ॥">मामेवेति ॥</span></span><span data-deva=" अन्यत् सर्वं परित्यज्य "> अन्यत् सर्वं परित्यज्य </span><span class="gr-moola"><span data-deva="मामेव ये प्रपद्यन्ते">मामेव ये प्रपद्यन्ते</span></span><span data-deva=", गुर्वादिवन्दनं च मय्येव समर्पयन्ति । स एव च तत्र स्थित्वा गुर्वादिर्भवतीत्यादि पश्यन्ति । आह च नारदीये-">, गुर्वादिवन्दनं च मय्येव समर्पयन्ति । स एव च तत्र स्थित्वा गुर्वादिर्भवतीत्यादि पश्यन्ति । आह च नारदीये-</span><br> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narada-id"><span data-deva="‘मत्सम्पत्त्या तु गुर्वादीन् भजन्ते मध्यमा नराः ।">‘मत्सम्पत्त्या तु गुर्वादीन् भजन्ते मध्यमा नराः ।</span><br><span data-deva=" मदुपाधितया तांश्च सर्वभूतानि चोत्तमाः ॥’"> मदुपाधितया तांश्च सर्वभूतानि चोत्तमाः ॥’</span></span></span><span data-deva="इति । ">इति । </span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘आचार्यचैत्यवपुषा स्वग(तं)तिं व्यनङ्क्षि’(भाग.११.२९.६)">‘आचार्यचैत्यवपुषा स्वग(तं)तिं व्यनङ्क्षि’(भाग.११.२९.६)</span></span></span><span data-deva="। इति च ॥१४ ॥">। इति च ॥१४ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C07_V16_B01" data-verse="BGB_C07_V16" data-block-id="BGB_C07_V16_B01" style="position: relative;"><span data-deva="तर्हि किमिति सर्वेऽपि नात्यायन्? इत्यत आह - न मामिति ॥ दुष्कृतित्वात् मूढाः । अत एव नराधमाः । अपहृतज्ञानत्वाच्च मूढाः । अत एव आसुरं भावमाश्रिताः । स च वक्ष्यते- ‘प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च’(१६.७) इत्यादिना । अपहारः= अभिभवः । उक्तं चैतद् व्यासयोगे-

">तर्हि किमिति सर्वेऽपि नात्यायन्? इत्यत आह - न मामिति ॥ दुष्कृतित्वात् मूढाः । अत एव नराधमाः । अपहृतज्ञानत्वाच्च मूढाः । अत एव आसुरं भावमाश्रिताः । स च वक्ष्यते- ‘प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च’(१६.७) इत्यादिना । अपहारः= अभिभवः । उक्तं चैतद् व्यासयोगे-

</span><p><span class="gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id"><span data-deva="‘ज्ञानं स्वभावो जीवानां मायया ह्यभिभूयते’।">‘ज्ञानं स्वभावो जीवानां मायया ह्यभिभूयते’।</span></span><span data-deva=" इति ।

"> इति ।

</span></p><span data-deva="

असुषु रता असुराः । तच्चोक्तं नारदीये- ">

असुषु रता असुराः । तच्चोक्तं नारदीये- </span><span class="gr-reference gr-ref-Narada-id"><span data-deva="‘ज्ञानप्रधाना देवास्तु असुरास्तु रता असौ’ ।">‘ज्ञानप्रधाना देवास्तु असुरास्तु रता असौ’ ।</span></span><span data-deva=" । इति ॥ १५, १६ ॥"> । इति ॥ १५, १६ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C07_V18_B01" data-verse="BGB_C07_V18" data-block-id="BGB_C07_V18_B01" style="position: relative;"><span data-deva="एकस्मिन्नेव भक्तिरित्येकभक्तिः । तच्चोक्तं गारुडे- ">एकस्मिन्नेव भक्तिरित्येकभक्तिः । तच्चोक्तं गारुडे- </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id"><span data-deva="‘मय्येव भक्तिर्नान्यत्र एकभक्तिः स उच्यते।’">‘मय्येव भक्तिर्नान्यत्र एकभक्तिः स उच्यते।’</span></span></span><span data-deva=" इति ॥ १७, १८ ॥"> इति ॥ १७, १८ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C07_V19_B01" data-verse="BGB_C07_V19" data-block-id="BGB_C07_V19_B01" style="position: relative;"><span data-deva="बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान् भवति । तच्चोक्तं ब्राह्मे- ">बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान् भवति । तच्चोक्तं ब्राह्मे- </span><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id"><span data-deva="‘जन्मभिर्बहुभिः ज्ञात्वा ततो मां प्रतिपद्यते’।">‘जन्मभिर्बहुभिः ज्ञात्वा ततो मां प्रतिपद्यते’।</span></span><span data-deva=" इति ॥ १९ ॥"> इति ॥ १९ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C07_V20_B01" data-verse="BGB_C07_V20" data-block-id="BGB_C07_V20_B01" style="position: relative;"><span class="gr-moola"><span data-deva="प्रकृत्या">प्रकृत्या</span></span><span data-deva=" स्वभावेन,- "> स्वभावेन,- </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘स्वभावः प्रकृतिश्चैव संस्कारो वासनेति च’।">‘स्वभावः प्रकृतिश्चैव संस्कारो वासनेति च’।</span></span></span><span data-deva=" इत्यभिधानात् ॥ २० ॥"> इत्यभिधानात् ॥ २० ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C07_V23_B01" data-verse="BGB_C07_V23" data-block-id="BGB_C07_V23_B01" style="position: relative;"><span data-deva="यां यां ब्रह्मादिरूपां तनुम् । उक्तं च नारदीये- ">यां यां ब्रह्मादिरूपां तनुम् । उक्तं च नारदीये- </span><span class="gr-reference gr-ref-Narada-id"><span data-deva="‘अन्तो ब्रह्मादिभक्तानां मद्भक्तानामनन्तता’।">‘अन्तो ब्रह्मादिभक्तानां मद्भक्तानामनन्तता’।</span></span><span data-deva=" इति । "> इति । </span><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id"><span data-deva="‘मुक्तश्च कां गतिं गच्छेन्मोक्षश्चैव किमात्मकः’।(म.भा.शां.प.३४२.३)">‘मुक्तश्च कां गतिं गच्छेन्मोक्षश्चैव किमात्मकः’।(म.भा.शां.प.३४२.३)</span></span><span data-deva=" इत्यादेः परिहारसन्दर्भाच्च मोक्षधर्मेषु । "> इत्यादेः परिहारसन्दर्भाच्च मोक्षधर्मेषु । </span><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarta-id"><span data-deva="‘अवतारे महाविष्णोर्भक्तः कुत्र च मुच्यते’ ।">‘अवतारे महाविष्णोर्भक्तः कुत्र च मुच्यते’ ।</span></span><span data-deva=" इत्यादेश्च ब्रह्मवैवर्ते ॥॥ २१-२३ ॥"> इत्यादेश्च ब्रह्मवैवर्ते ॥॥ २१-२३ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C07_V24_B01" data-verse="BGB_C07_V24" data-block-id="BGB_C07_V24_B01" style="position: relative;"><span data-deva="को विशेषस्तवान्येभ्यः&nbsp;? इत्यत आह - अव्यक्तमिति ॥ कार्यदेहादिवर्जितः(तम्) । तद्वानिव प्रतीयस इत्यत आह - व्यक्तिमापन्नमिति ॥ कार्यदेहाद्यापन्नम् । तच्चोक्तम्- ">को विशेषस्तवान्येभ्यः&nbsp;?  इत्यत आह - अव्यक्तमिति ॥ कार्यदेहादिवर्जितः(तम्) । तद्वानिव प्रतीयस इत्यत आह - व्यक्तिमापन्नमिति ॥ कार्यदेहाद्यापन्नम् । तच्चोक्तम्- </span><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘सदसतः परम्’">‘सदसतः परम्’</span></span><span data-deva=" , "> , </span><span class="gr-reference gr-ref-Shvetashvatara-id"><span data-deva="‘न तस्य कार्यम्(श्वे.उ.६,८)’">‘न तस्य कार्यम्(श्वे.उ.६,८)’</span></span><span data-deva=" , "> , </span><span class="gr-reference gr-ref-Shvetashvatara-id"><span data-deva="‘अपाणिपादः’(श्वे.उ.३,१९)">‘अपाणिपादः’(श्वे.उ.३,१९)</span></span><span data-deva=" , "> , </span><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘आनन्ददेहं पुरुषं मन्यन्ते गौणदेहिकम्’">‘आनन्ददेहं पुरुषं मन्यन्ते गौणदेहिकम्’</span></span><span data-deva=" इत्यादौ । भावं याथार्थ्यम् । (तच्चा)तथाऽब्रवीत्- "> इत्यादौ । भावं याथार्थ्यम् । (तच्चा)तथाऽब्रवीत्- </span><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘याथातथ्यमजानन्तः परं तस्य विमोहिताः’">‘याथातथ्यमजानन्तः परं तस्य विमोहिताः’</span></span><span data-deva=" । इति ॥ २४ ॥"> । इति ॥ २४ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C07_V25_B01" data-verse="BGB_C07_V25" data-block-id="BGB_C07_V25_B01" style="position: relative;"><span data-deva="अज्ञानं च मदिच्छयेत्याह - नाहमिति ॥ योगेन= सामर्थ्योपायेन, मायया च । मयैव मूढो नाभिजानाति । तथाऽऽह पाद्मे-

">अज्ञानं च मदिच्छयेत्याह - नाहमिति ॥ योगेन= सामर्थ्योपायेन, मायया च । मयैव मूढो नाभिजानाति । तथाऽऽह पाद्मे-

</span><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id"><span data-deva="‘आत्मनः प्रावृतिं चैव लोकचित्तस्य बन्धनम् ।">‘आत्मनः प्रावृतिं चैव लोकचित्तस्य बन्धनम् ।</span><br><span data-deva="स्वसामर्थ्येन देव्या च कुरुते स महेश्वरः ॥’">स्वसामर्थ्येन देव्या च कुरुते स महेश्वरः ॥’</span></span><span data-deva=" इति ॥२५ ॥"> इति ॥२५ ॥</span></div>

<div class="gr-author-note" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1221" id="Bhagavadgitabhashya-1221"><span data-deva="॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे ज्ञानविज्ञानयोगो नाम सप्तमोऽध्यायः ॥">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे ज्ञानविज्ञानयोगो नाम सप्तमोऽध्यायः ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C07_V30_B01" data-verse="BGB_C07_V30" data-block-id="BGB_C07_V30_B01" style="position: relative;"><span data-deva="‘जरामरणमोक्षाय’ इत्यन्यकामनिवृत्त्यर्थम् । मोक्षे सक्तिस्तुत्यर्थं वा । न विधिः ।">‘जरामरणमोक्षाय’ इत्यन्यकामनिवृत्त्यर्थम् । मोक्षे सक्तिस्तुत्यर्थं वा । न विधिः ।</span><br> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narada-id"><span data-deva="‘मुमुक्षोरमुमुक्षुस्तु वरो ह्येकान्तभक्तिभाक्’ ।">‘मुमुक्षोरमुमुक्षुस्तु वरो ह्येकान्तभक्तिभाक्’ ।</span></span></span><span data-deva=" इतीतरस्तुतेः नारदीये ।"> इतीतरस्तुतेः  नारदीये ।</span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id"><span data-deva="‘नात्यन्तिकम्’(भाग.३.१६.४८)">‘नात्यन्तिकम्’(भाग.३.१६.४८)</span></span></span><span data-deva=" इति च ।"> इति च ।</span><br>

<pre>        <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id"><span data-deva="‘देवानां गुणलिङ्गानाम् आनुश्राविककर्मणाम् ।">‘देवानां गुणलिङ्गानाम् आनुश्राविककर्मणाम् ।</span><br><span data-deva=" सत्त्व एवैकमनसो वृत्तिः स्वाभाविकी तु या ।"> सत्त्व एवैकमनसो वृत्तिः स्वाभाविकी तु या ।</span><br><span data-deva="अनिमित्ता भगवति भक्तिः सिद्धेर्गरीयसी ।">अनिमित्ता भगवति भक्तिः सिद्धेर्गरीयसी ।</span><br><span data-deva=" जरयत्याशु या कोशं निगीर्णमनलो यथा ॥’(भाग.३.२६.३२-३३)"> जरयत्याशु या कोशं निगीर्णमनलो यथा ॥’(भाग.३.२६.३२-३३)</span></span></span><span data-deva="इति भागवते लक्षणाच्च ।">इति भागवते लक्षणाच्च ।</span><br>

         <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Githakalpa-id"><span data-deva="आह च- ‘सर्वे वेदास्तु देवार्था देवा नारायणार्थकाः ।">आह च- ‘सर्वे वेदास्तु देवार्था देवा नारायणार्थकाः ।</span><br><span data-deva="नारायणस्तु मोक्षार्थे मोक्षो नान्यार्थ इष्यते ।">नारायणस्तु मोक्षार्थे मोक्षो नान्यार्थ इष्यते ।</span><br><span data-deva="एवं मध्यमभक्तानाम् एकान्तानां न कस्यचित् ।">एवं मध्यमभक्तानाम् एकान्तानां न कस्यचित् ।</span><br><span data-deva="अर्थे नारायणो देवस्त्वन्यत् सर्वं तदर्थकम् ॥’">अर्थे नारायणो देवस्त्वन्यत् सर्वं तदर्थकम् ॥’</span></span></span><span data-deva=" इति गीताकल्पे ।"> इति गीताकल्पे ।</span><br>

</pre><span data-deva="

        त एव च विदुः । ">

<div class="gr-author-note" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1222" id="Bhagavadgitabhashya-1222"><span data-deva="॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीताभाष्ये सप्तमोध्यायः ॥">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीताभाष्ये सप्तमोध्यायः ॥</span></div>

<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="अष्टमोऽध्यायः" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1223"><span id=".E0.A4.85.E0.A4.B7.E0.A5.8D.E0.A4.9F.E0.A4.AE.E0.A5.8B.E0.A4.BD.E0.A4.A7.E0.A5.8D.E0.A4.AF.E0.A4.BE.E0.A4.AF.E0.A4.83"></span><span data-deva="अष्टमोऽध्यायः">अष्टमोऽध्यायः</span></h2></div>

<blockquote class="uvaaca" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1224" id="Bhagavadgitabhashya-1224"><p><span data-deva="अर्जुन उवाच">अर्जुन उवाच</span></p></blockquote>

<blockquote class="uvaaca" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1225" id="Bhagavadgitabhashya-1225"><p><span data-deva="श्रीभगवानुवाच">श्रीभगवानुवाच</span></p></blockquote>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C08_V04_B01" data-verse="BGB_C08_V04" data-block-id="BGB_C08_V04_B01" style="position: relative;"><span data-deva="भूतानि = सशरीरान् जीवान् अधिकृत्य यत् तद् ">भूतानि = सशरीरान् जीवान् अधिकृत्य यत् तद् </span><span class="gr-moola"><span data-deva="अधिभूतम्">अधिभूतम्</span></span><span data-deva=" । "> । </span><span class="gr-moola"><span data-deva="क्षरो भावः">क्षरो भावः</span></span><span data-deva=" विनाशी कार्यः पदार्थः । अव्यक्तान्तर्भावेऽपि तस्याप्यन्यथाभावाख्यो विनाशोऽस्त्येव । तच्चोक्तम्- "> विनाशी कार्यः पदार्थः । अव्यक्तान्तर्भावेऽपि तस्याप्यन्यथाभावाख्यो विनाशोऽस्त्येव । तच्चोक्तम्- </span><br> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘अव्यक्तं परमे व्योम्नि (व्योमन्) निष्क्रिये सम्प्रलीयते।’">‘अव्यक्तं परमे व्योम्नि (व्योमन्) निष्क्रिये सम्प्रलीयते।’</span></span></span><span data-deva=" इति ।"> इति ।</span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘तस्मादव्यक्तमुत्पन्नं त्रिगुणं द्विजसत्तम।’">‘तस्मादव्यक्तमुत्पन्नं त्रिगुणं द्विजसत्तम।’</span></span></span><span data-deva=" इति च ।"> इति च ।</span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id"><span data-deva="‘विकारोऽव्यक्तजन्म हि’">‘विकारोऽव्यक्तजन्म हि’</span></span></span><span data-deva=" इति च स्कान्दे ।"> इति च स्कान्दे ।</span><br><span data-deva="पुरि शयनात् ">पुरि शयनात् </span><span class="gr-moola"><span data-deva="पुरुषो">पुरुषो</span></span><span data-deva=" जीवः । स च सङ्कर्षणो ब्रह्मा वा । स सर्वदेवानधिकृत्य वर्तते पतिरिति अधिदैवतम् । देवाधिकारस्थ इति वा । देवान् इन्द्रियाण्यपेक्ष्य(भावरत्नकोशे स्वीकृतं भाष्यवाक्यम्)।"> जीवः । स च सङ्कर्षणो ब्रह्मा वा । स सर्वदेवानधिकृत्य  वर्तते पतिरिति अधिदैवतम् । देवाधिकारस्थ इति वा । देवान् इन्द्रियाण्यपेक्ष्य(भावरत्नकोशे स्वीकृतं भाष्यवाक्यम्)।</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C08_V04_B02" data-verse="BGB_C08_V04" data-block-id="BGB_C08_V04_B02" style="position: relative;"><span data-deva="सर्वयज्ञभोक्तृत्वादेः ">सर्वयज्ञभोक्तृत्वादेः </span><span class="gr-moola"><span data-deva="अधियज्ञः">अधियज्ञः</span></span><span data-deva=" । अन्योऽधियज्ञोऽग्न्यादिः प्रसिद्धः इति ‘देहे’ इति विशेषणम् ।"> । अन्योऽधियज्ञोऽग्न्यादिः प्रसिद्धः इति ‘देहे’ इति विशेषणम् ।</span><br><span data-deva="‘भोक्तारं यज्ञतपसाम्’(५.२९), ‘त्रैविद्या माम्’(९.२०), ‘येऽप्यन्यदेवताभक्ताः’(९.२३), ">‘भोक्तारं यज्ञतपसाम्’(५.२९), ‘त्रैविद्या माम्’(९.२०), ‘येऽप्यन्यदेवताभक्ताः’(९.२३), </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-bruhadaranyaka-id"><span data-deva="‘एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि ददतो मनुष्याः प्रशंसन्ति यजमानं देवाः।’(बृ.५.८.९)">‘एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि ददतो मनुष्याः प्रशंसन्ति यजमानं देवाः।’(बृ.५.८.९)</span></span></span><span data-deva=" इत्यादेः ।"> इत्यादेः ।</span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id"><span data-deva="‘कुतो ह्यस्य ध्रुवः(वं) स्वर्गः कुतो नैःश्रेयसं परम्।’(म.भा.शां.प.३४२.२)">‘कुतो ह्यस्य ध्रुवः(वं) स्वर्गः कुतो नैःश्रेयसं परम्।’(म.भा.शां.प.३४२.२)</span></span></span><span data-deva=" इत्यादिपरिहाराच्च मोक्षधर्मे ॥ भगवान् चेत्, तद्भोक्तृत्वादेरधियज्ञत्वं सिद्धमिति ‘कथम्’ इत्यस्य परिहारः पृथङ् नोक्तः । सर्वप्राणिदेहस्थरूपेण "> इत्यादिपरिहाराच्च मोक्षधर्मे ॥ भगवान् चेत्, तद्भोक्तृत्वादेरधियज्ञत्वं सिद्धमिति ‘कथम्’ इत्यस्य परिहारः पृथङ् नोक्तः । सर्वप्राणिदेहस्थरूपेण </span><span class="gr-moola"><span data-deva="अधियज्ञः">अधियज्ञः</span></span><span data-deva="।">।</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C08_V04_B03" data-verse="BGB_C08_V04" data-block-id="BGB_C08_V04_B03" style="position: relative;"><span data-deva="‘अत्र’ इति स्वदेहनिवृत्त्यर्थम् । न हि तत्रेश्वरस्य नियन्तृत्वं पृथगस्ति । नात्रोक्तं ब्रह्म भगवतोऽन्यत् । ‘ते ब्रह्म’(७.२९) इत्युक्त्वा ‘साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः’(७.३०) इति परामर्शात् । तस्यैव च प्रश्नात् । ‘साधियज्ञम्’ इति भेदप्रतीतेः तन्निवृत्त्यर्थम् ‘अधियज्ञोऽहम्’ इत्युक्तम् । ‘माम्’ इत्यभेदप्रतीतेः ‘अक्षरम्’ इत्येवोक्तम् । आह च गीताकल्पे- ">‘अत्र’ इति स्वदेहनिवृत्त्यर्थम् । न हि तत्रेश्वरस्य नियन्तृत्वं पृथगस्ति । नात्रोक्तं ब्रह्म भगवतोऽन्यत् । ‘ते ब्रह्म’(७.२९) इत्युक्त्वा ‘साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः’(७.३०) इति परामर्शात् । तस्यैव च प्रश्नात् । ‘साधियज्ञम्’ इति भेदप्रतीतेः तन्निवृत्त्यर्थम् ‘अधियज्ञोऽहम्’ इत्युक्तम् । ‘माम्’ इत्यभेदप्रतीतेः ‘अक्षरम्’ इत्येवोक्तम् । आह च गीताकल्पे- </span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Geetakalpa-id"><span data-deva="‘देहस्थविष्णुरूपाणि अधियज्ञ इतीरितः ।">‘देहस्थविष्णुरूपाणि अधियज्ञ इतीरितः ।</span><br><span data-deva="कर्मेश्वरस्य सृष्ट्याख्यं तच्चापीच्छाद्यमुच्यते ।">कर्मेश्वरस्य सृष्ट्याख्यं तच्चापीच्छाद्यमुच्यते ।</span><br><span data-deva="अधिभूतं जडं प्रोक्तमध्यात्मं जीव उच्यते ।">अधिभूतं जडं प्रोक्तमध्यात्मं जीव उच्यते ।</span><br><span data-deva="हिरण्यगर्भोऽधिदैवं देवः सङ्कर्षणोऽपि वा ।">हिरण्यगर्भोऽधिदैवं देवः सङ्कर्षणोऽपि वा ।</span><br><span data-deva="ब्रह्म नारायणो देवः सर्वदेवेश्वरेश्वरः ॥’ इति ।">ब्रह्म नारायणो देवः सर्वदेवेश्वरेश्वरः ॥’ इति ।</span><br>

<pre><span data-deva="        ‘यथाप्रतीतं वा सर्वमत्र वै न विरुध्यते ॥’  इति च ।">       ‘यथाप्रतीतं वा सर्वमत्र वै न विरुध्यते ॥’  इति च ।</span><br><span data-deva=" स्कान्दे च - "> स्कान्दे च - </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id"><span data-deva="‘आत्माभिमानाधिकारस्थितमध्यात्ममुच्यते ।">‘आत्माभिमानाधिकारस्थितमध्यात्ममुच्यते ।</span><br><span data-deva="देहाद् बाह्यं विनाऽतीव बाह्यत्वादधिदैवतम् ।">देहाद् बाह्यं विनाऽतीव बाह्यत्वादधिदैवतम् ।</span><br><span data-deva="देवाधिकारगं सर्वं महाभूताधिकारगम् ।">देवाधिकारगं सर्वं महाभूताधिकारगम् ।</span><br><span data-deva="तत्कारणं तथा कार्यमधिभूतं तदन्तिकात्’॥">तत्कारणं तथा कार्यमधिभूतं तदन्तिकात्’॥</span></span></span><span data-deva="  इति ।  "> इति ।  </span><br> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahakoorma-id"><span data-deva="महाकौर्मे च  - ‘अध्यात्मं देहपर्यन्तं केवलात्मोपकारकम् ।">महाकौर्मे च  - ‘अध्यात्मं देहपर्यन्तं केवलात्मोपकारकम् ।</span><br>

</span></span></pre><span data-deva="

        ‘सदेहजीवभूतानि यत् तेषामुपकारकृत् ।">

         ‘सदेहजीवभूतानि यत् तेषामुपकारकृत् ।</span><br><span data-deva="अधिभूतं तु मायान्तं देवानामधिदैवतम् ॥’">अधिभूतं तु मायान्तं देवानामधिदैवतम् ॥’</span></span></span><span data-deva=" इति ॥४ ॥"> इति  ॥४ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C08_V05_B01" data-verse="BGB_C08_V05" data-block-id="BGB_C08_V05_B01" style="position: relative;"><span class="gr-moola"><span data-deva="मद्भावं">मद्भावं</span></span><span data-deva=" मयि सत्ताम् । निर्दुःखनिरतिशयानन्दात्मिकाम् । तच्चोक्तम्-"> मयि सत्ताम् । निर्दुःखनिरतिशयानन्दात्मिकाम् । तच्चोक्तम्-</span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id"><span data-deva="‘मुक्तानां च गतिर्ब्रह्मन् क्षेत्रज्ञ इति कल्पितः।’(म.भा.शां.प.३४२.४२)">‘मुक्तानां च गतिर्ब्रह्मन् क्षेत्रज्ञ इति कल्पितः।’(म.भा.शां.प.३४२.४२)</span></span></span><span data-deva=" इति मोक्षधर्मे ॥ ५ ॥">  इति मोक्षधर्मे ॥ ५ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C08_V07_B01" data-verse="BGB_C08_V07" data-block-id="BGB_C08_V07_B01" style="position: relative;"><span class="gr-moola"><span data-deva="स्मरन्">स्मरन्</span></span><span data-deva=" त्यजतीति भिन्नकालीनत्वेऽप्यविरोध इति मन्दमतेः शङ्का मा भूदिति ‘अन्ते’ इति विशेषणम् । सुमतेर्नैव शङ्काऽवकाशः । ‘स्मरन् त्यजति’ इत्येककालीनत्वप्रतीतेः । दुर्मतेः दुःखान्न स्मरन् त्यजतीति भविष्यति शङ्का ।"> त्यजतीति भिन्नकालीनत्वेऽप्यविरोध इति मन्दमतेः शङ्का मा भूदिति ‘अन्ते’ इति विशेषणम् । सुमतेर्नैव शङ्काऽवकाशः । ‘स्मरन् त्यजति’ इत्येककालीनत्वप्रतीतेः । दुर्मतेः दुःखान्न स्मरन् त्यजतीति भविष्यति शङ्का ।</span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id"><span data-deva="‘त्यजन् देहं न कश्चित्तु मोहमाप्नोत्यसंशयम्’ ।">‘त्यजन् देहं न कश्चित्तु मोहमाप्नोत्यसंशयम्’ ।</span></span></span><span data-deva="इति स्कान्दे ।">इति स्कान्दे ।</span><br>

<pre>        <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-bruhadaranyaka-id"><span data-deva="‘तस्य हैतस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते । ">‘तस्य हैतस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते । </span><br><span data-deva="तेन प्रद्योतेनैष आत्मा निष्क्रामति॥’(बृ.६.४.२)">तेन प्रद्योतेनैष आत्मा निष्क्रामति॥’(बृ.६.४.२)</span></span></span><span data-deva=" इति हि श्रुतिः ।"> इति हि श्रुतिः ।</span><br>

</pre><span data-deva="

          ‘सदा तद्भावभावितः’ इति अन्तकालस्मरणोपायमाह । भावः= अन्तर्गतं मनः । तथाऽभिधानात् । भावितत्वम्= तिवासितत्वम् । ">

           ‘सदा तद्भावभावितः’ इति अन्तकालस्मरणोपायमाह । भावः= अन्तर्गतं मनः । तथाऽभिधानात् । भावितत्वम्= तिवासितत्वम् । </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘भावना त्वतिवासना’">‘भावना त्वतिवासना’</span></span></span><span data-deva=" इत्यभिधानात् ॥ ६, ७ ॥"> इत्यभिधानात् ॥ ६, ७ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C08_V08_B01" data-verse="BGB_C08_V08" data-block-id="BGB_C08_V08_B01" style="position: relative;"><span data-deva="सदा तद्भावभावितत्वं स्पष्टयति -">सदा तद्भावभावितत्वं स्पष्टयति -</span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="अभ्यासेति ॥">अभ्यासेति ॥</span></span><span data-deva=" अभ्यास एव योगो "> अभ्यास एव योगो </span><span class="gr-moola"><span data-deva="अभ्यासयोगः">अभ्यासयोगः</span></span><span data-deva=" । "> । </span><span class="gr-moola"><span data-deva="दिव्यं पुरुषं">दिव्यं पुरुषं</span></span><span data-deva=" पुरिशयं पूर्णं च ।"> पुरिशयं पूर्णं च ।</span><br>

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-bruhadaranyaka-id"><span data-deva="‘स वा अयं पुरुषः सर्वासु पूर्षु पुरिशयो। ">‘स वा अयं पुरुषः सर्वासु पूर्षु पुरिशयो। </span><br><span data-deva=" नैनेन किञ्चनानावृतं नैनेन किञ्चनासंवृतम् ॥’(बृ.४.५.१८)"> नैनेन किञ्चनानावृतं नैनेन किञ्चनासंवृतम् ॥’(बृ.४.५.१८)</span></span></span><span data-deva=" इति श्रुतेः ।"> इति श्रुतेः ।</span><br><span data-deva="दिव्यं सृष्ट्यादिक्रीडादियुक्तम् । ">दिव्यं सृष्ट्यादिक्रीडादियुक्तम् । </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Dhathu-id"><span data-deva="‘दिवु = क्रीडा-.......’">‘दिवु = क्रीडा-.......’</span></span></span><span data-deva=" इति धातोः ॥८ ॥"> इति धातोः ॥८ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C08_V09_B01" data-verse="BGB_C08_V09" data-block-id="BGB_C08_V09_B01" style="position: relative;"><span data-deva="ध्येयमाह- कविमिति ॥ कविं सर्वज्ञम् , ">ध्येयमाह- कविमिति ॥ कविं सर्वज्ञम् , </span><span class="gr-reference gr-ref-Atharvana-id"><span data-deva="‘यः सर्वज्ञः...’(आथ.१.१०)">‘यः सर्वज्ञः...’(आथ.१.१०)</span></span><span data-deva=" इति श्रुतिः । "> इति श्रुतिः । </span><span class="gr-reference gr-ref-brahma-id"><span data-deva="‘त्वं कविः सर्ववेदनात्’">‘त्वं कविः सर्ववेदनात्’</span></span><span data-deva=" इति च ब्राह्मे । धातारं धारणपोषणकर्तारम् । "> इति च ब्राह्मे । धातारं धारणपोषणकर्तारम् । </span><span class="gr-reference gr-ref-Dhathu-id"><span data-deva="‘डुधाञ्= धारणपोषणयोः’">‘डुधाञ्= धारणपोषणयोः’</span></span><span data-deva=" इति धातोः ।

"> इति धातोः ।

</span><p><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id"><span data-deva="‘धाता विधाता परमोत सन्दृक्’(कृ.य.का.५.प्र.७.अनु.४)">‘धाता विधाता परमोत सन्दृक्’(कृ.य.का.५.प्र.७.अनु.४)</span></span><span data-deva=" इति च श्रुतिः । "> इति च श्रुतिः । </span><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id"><span data-deva="‘ब्रह्मा स्थाणुः’">‘ब्रह्मा स्थाणुः’</span></span><span data-deva=" इत्यारभ्य "> इत्यारभ्य </span><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id"><span data-deva="‘तस्य प्रसादादिच्छन्ति तदादिष्टफलं गतिम्।’(म.भा.शां.प.३३४.३४-३९)">‘तस्य प्रसादादिच्छन्ति तदादिष्टफलं गतिम्।’(म.भा.शां.प.३३४.३४-३९)</span></span><span data-deva=" इति च मोक्षधर्मे । तमसः अव्यक्तात् परतः स्थितम्- तमसः परस्तादिति ॥ "> इति च मोक्षधर्मे । तमसः अव्यक्तात् परतः स्थितम्- तमसः परस्तादिति ॥ </span><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id"><span data-deva="अव्यक्तं वै तमः, परस्ताद्धि स ततः’">अव्यक्तं वै तमः, परस्ताद्धि स ततः’</span></span><span data-deva=" इति पिप्पलादशाखायाम् ।

"> इति पिप्पलादशाखायाम् ।

<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id"><span data-deva="‘मृत्युर्वा व तमः’">‘मृत्युर्वा व तमः’</span></span><span data-deva=" , "> , </span><span class="gr-reference gr-ref-bruhadaranyaka-id"><span data-deva="मृत्युर्वै ज्योतिरमृतम्’(बृ.३.३.२९)">मृत्युर्वै ज्योतिरमृतम्’(बृ.३.३.२९)</span></span><span data-deva=" इति श्रुतेः ॥९ ॥"> इति श्रुतेः ॥९ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C08_V10_B01" data-verse="BGB_C08_V10" data-block-id="BGB_C08_V10_B01" style="position: relative;"><span data-deva="वायुजयादियोगयुक्तानां मृतिकालकर्तव्यमाह विशेषतः - ">वायुजयादियोगयुक्तानां मृतिकालकर्तव्यमाह विशेषतः - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="प्रयाणकाल इति ॥">प्रयाणकाल इति ॥</span></span><span data-deva=" वायुजयादिरहितानामपि ज्ञानभक्तिवैराग्यसम्पूर्णानां भवत्येव मुक्तिः । तद्वतां तु ईषज्ज्ञानाद्यसम्पूर्णानामपि निपुणानां तद्बलात् कथञ्चिद् भवतीति विशेषः । उक्तं च भागवते- "> वायुजयादिरहितानामपि ज्ञानभक्तिवैराग्यसम्पूर्णानां भवत्येव मुक्तिः । तद्वतां तु ईषज्ज्ञानाद्यसम्पूर्णानामपि निपुणानां तद्बलात् कथञ्चिद् भवतीति विशेषः । उक्तं च भागवते- </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘पानेन ते देवकथासुधायाः प्रवृद्धभक्त्या विशदाशया ये ।">‘पानेन ते देवकथासुधायाः प्रवृद्धभक्त्या विशदाशया ये ।</span><br><span data-deva="वैराग्यसारं प्रतिलभ्य बोधं यथाऽञ्जसा त्वाऽऽपुरकुण्ठधिष्ण्यम् ॥ ">वैराग्यसारं प्रतिलभ्य बोधं यथाऽञ्जसा त्वाऽऽपुरकुण्ठधिष्ण्यम् ॥ </span><br><span data-deva="तथाऽपरे (परे) त्वात्मसमाधियोगबलेन जित्वा प्रकृतिं बलिष्ठाम् ।">तथाऽपरे (परे) त्वात्मसमाधियोगबलेन जित्वा प्रकृतिं बलिष्ठाम् ।</span><br><span data-deva="त्वामेव धीराः पुरुषं विशन्ति तेषां श्रमः स्यान्नतु सेवया ते।’(भाग.३.६.२४-२५)">त्वामेव धीराः पुरुषं विशन्ति तेषां श्रमः स्यान्नतु सेवया ते।’(भाग.३.६.२४-२५)</span></span></span><span data-deva="इति ॥">इति ॥</span><br> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id"><span data-deva="‘ये तु तद्भाविता लोके ह्येकान्तित्वं समास्थिताः ।">‘ये तु तद्भाविता लोके ह्येकान्तित्वं समास्थिताः ।</span><br><span data-deva=" एतदभ्यधिकं तेषां यत्ते तं (तत् तेजः) प्रविशन्त्युत ॥’(म.भा.शां.प.३४२.४५)"> एतदभ्यधिकं तेषां यत्ते तं (तत् तेजः) प्रविशन्त्युत ॥’(म.भा.शां.प.३४२.४५)</span></span></span><span data-deva=" इति च मोक्षधर्मे ।"> इति च मोक्षधर्मे ।</span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id"><span data-deva="‘सम्पूर्णानां भवेन्मोक्षो विरक्तिज्ञानभक्तिभिः ।">‘सम्पूर्णानां भवेन्मोक्षो विरक्तिज्ञानभक्तिभिः ।</span><br><span data-deva="नियमेन तथाऽपीरजयादियुतयोगिनाम् ।">नियमेन तथाऽपीरजयादियुतयोगिनाम् ।</span><br><span data-deva="वश्यत्वान्मनसस्त्वीषत् पूर्वमप्याप्यते ध्रुवम् ॥’">वश्यत्वान्मनसस्त्वीषत् पूर्वमप्याप्यते ध्रुवम् ॥’</span></span></span><span data-deva=" इति च व्यासयोगे ।॥१० ॥"> इति च व्यासयोगे ।॥१० ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C08_V11_B01" data-verse="BGB_C08_V11" data-block-id="BGB_C08_V11_B01" style="position: relative;"><span data-deva="तदेव सध्येयं प्रपञ्चयति -">तदेव सध्येयं प्रपञ्चयति -</span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="यदक्षरमित्यादिना ॥">यदक्षरमित्यादिना ॥</span></span><span data-deva=" प्राप्यते मुमुक्षुभिरिति ">  प्राप्यते मुमुक्षुभिरिति </span><span class="gr-moola"><span data-deva="पदं">पदं</span></span><span data-deva=" स्वरूपम् । "> स्वरूपम् । </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Dhathu-id"><span data-deva="‘पद= गतौ’">‘पद= गतौ’</span></span></span><span data-deva=" इति धातोः ।"> इति धातोः ।</span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id"><span data-deva="‘तद् विष्णोः परमं पदम्’(ऋ.मं.१.सू.२२.मं.७)">‘तद् विष्णोः परमं पदम्’(ऋ.मं.१.सू.२२.मं.७)</span></span></span><span data-deva=" इति श्रुतेश्च ।"> इति श्रुतेश्च ।</span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id"><span data-deva="‘गीयसे पदमित्येव मुनिभिः पद्यसे यतः।’">‘गीयसे पदमित्येव मुनिभिः पद्यसे यतः।’</span></span></span><span data-deva=" इति वचनान्नारदीये ॥११ ॥"> इति वचनान्नारदीये ॥११ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C08_V13_B01" data-verse="BGB_C08_V13" data-block-id="BGB_C08_V13_B01" style="position: relative;"><span data-deva="ब्रह्मनाडीं विना यद्यन्यत्र गच्छति तर्हि विना मोक्षं स्थानान्तरं प्राप्नोतीति ">ब्रह्मनाडीं विना यद्यन्यत्र गच्छति तर्हि विना मोक्षं स्थानान्तरं प्राप्नोतीति </span><span class="gr-moola"><span data-deva="सर्वद्वाराणि संयम्य">सर्वद्वाराणि संयम्य</span></span><span data-deva="। ">। </span><br> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id"><span data-deva="‘निर्गच्छन् चक्षुषा सूर्यं दिशः श्रोत्रेण चैव हि’ इत्यादिवचनात् व्यासयोगे, मोक्षधर्मे च ।">‘निर्गच्छन् चक्षुषा सूर्यं दिशः श्रोत्रेण चैव हि’ इत्यादिवचनात् व्यासयोगे, मोक्षधर्मे च ।</span></span></span> <span class="gr-moola"><span data-deva="हृदि">हृदि</span></span><span data-deva=" नारायणे ।"> नारायणे ।</span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id"><span data-deva="‘ह्रियते त्वया जगद् यस्माद्धृदित्येव प्रभाष्यसे’">‘ह्रियते त्वया जगद् यस्माद्धृदित्येव प्रभाष्यसे’</span></span></span><span data-deva="इति हि पाद्मे">इति हि पाद्मे</span><br><span data-deva="। न हि ">। न हि </span><span class="gr-moola"><span data-deva="मूर्ध्नि">मूर्ध्नि</span></span><span data-deva=" प्राणे (प्राणस्थितेः) "> प्राणे (प्राणस्थितेः) </span><span class="gr-moola"><span data-deva="हृदि">हृदि</span></span><span data-deva=" मनसः स्थितिः सम्भवति । "> मनसः स्थितिः सम्भवति । </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id"><span data-deva="‘यत्र प्राणो मनस्तत्र तत्र जीवः परस्तथा।’">‘यत्र प्राणो मनस्तत्र तत्र जीवः परस्तथा।’</span></span></span><span data-deva=" इति व्यासयोगे । "> इति व्यासयोगे । </span><span class="gr-moola"><span data-deva="योगधारणामास्थितः">योगधारणामास्थितः</span></span><span data-deva=" योगभरण एवाभियुक्त इत्यर्थः ॥ १२, १३ ॥"> योगभरण एवाभियुक्त इत्यर्थः ॥ १२, १३ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C08_V16_B01" data-verse="BGB_C08_V16" data-block-id="BGB_C08_V16_B01" style="position: relative;"><span data-deva="महामेरुस्थब्रह्मसदनमारभ्य न पुनरावृत्तिः । तच्चोक्तं नारायणगोपालकल्पे-">महामेरुस्थब्रह्मसदनमारभ्य न पुनरावृत्तिः । तच्चोक्तं नारायणगोपालकल्पे-</span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narayanagopalakalpa-id"><span data-deva="‘आ मेरुब्रह्मसदनाद् आजनान्न जनिर्भुवि ।">‘आ मेरुब्रह्मसदनाद् आजनान्न जनिर्भुवि ।</span><br><span data-deva="तथाऽप्यभावः सर्वत्र प्राप्यैव वसुदेवजम् ॥’">तथाऽप्यभावः सर्वत्र प्राप्यैव वसुदेवजम् ॥’</span></span></span><span data-deva=" इति ॥१६ ॥">  इति ॥१६ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C08_V20_B01" data-verse="BGB_C08_V20" data-block-id="BGB_C08_V20_B01" style="position: relative;"><span data-deva="‘मां प्राप्य न पुनरावृत्तिः’ इति स्थापयितुम् अव्यक्ताख्यात्मसामर्थ्यं दर्शयितुं प्रलयादि दर्शयति - ">‘मां प्राप्य न पुनरावृत्तिः’  इति स्थापयितुम् अव्यक्ताख्यात्मसामर्थ्यं दर्शयितुं प्रलयादि दर्शयति - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="सहस्रयुगेत्यादिना ॥">सहस्रयुगेत्यादिना ॥</span></span><span data-deva=" सहस्रशब्दोऽत्रानेकवाची । ब्रह्म परम् । "> सहस्रशब्दोऽत्रानेकवाची । ब्रह्म परम् । </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id"><span data-deva="‘सा विश्वरूपस्य रजनी’">‘सा विश्वरूपस्य रजनी’</span></span></span><span data-deva=" इति हि श्रुतिः । द्विपरार्धप्रलय एवात्र विवक्षितः । ‘अव्यक्ताद् व्यक्तयः सर्वाः’(८.१८) इत्युक्तेः । उक्तं च महाकौर्मे- "> इति हि श्रुतिः । द्विपरार्धप्रलय एवात्र विवक्षितः । ‘अव्यक्ताद् व्यक्तयः सर्वाः’(८.१८) इत्युक्तेः । उक्तं च महाकौर्मे- </span><br>  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahakourma-id"><span data-deva="‘अनेकयुगपर्यन्तम् अहर्विष्णोस्तथा निशा ।">‘अनेकयुगपर्यन्तम् अहर्विष्णोस्तथा निशा ।</span><br><span data-deva="रात्र्यादौ लीयते सर्वमहरादौ च जायते ॥’">रात्र्यादौ लीयते सर्वमहरादौ च जायते ॥’</span></span></span><span data-deva=" इति ।">  इति ।</span><br><span data-deva="‘यः स सर्वेषु भूतेषु’ इति वाक्यशेषाच्च ॥ १७-२० ॥">‘यः स सर्वेषु भूतेषु’ इति वाक्यशेषाच्च ॥ १७-२० ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C08_V21_B01" data-verse="BGB_C08_V21" data-block-id="BGB_C08_V21_B01" style="position: relative;"><span data-deva="अव्यक्तः भगवान् । ‘यं प्राप्य न निवर्तन्ते’ इति ‘मामुपेत्य’(८.१६) इत्युक्तस्य परामर्शात् । ">अव्यक्तः भगवान् । ‘यं प्राप्य न निवर्तन्ते’ इति ‘मामुपेत्य’(८.१६) इत्युक्तस्य परामर्शात् । </span><span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id"><span data-deva="‘अव्यक्तं परमं विष्णुः’">‘अव्यक्तं परमं विष्णुः’</span></span><span data-deva=" इति प्रयोगाच्च गारुडे । धाम स्वरूपम् ।

"> इति प्रयोगाच्च गारुडे । धाम स्वरूपम् ।

</span><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘तेजः स्वरूपं च गृहं प्राज्ञैर्धामेति गीयते’">‘तेजः स्वरूपं च गृहं प्राज्ञैर्धामेति गीयते’</span></span><span data-deva=" इत्यभिधानात्॥ २१ ॥"> इत्यभिधानात्॥ २१ ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C08_V26_B01" data-verse="BGB_C08_V26" data-block-id="BGB_C08_V26_B01" style="position: relative;"><span class="gr-moola"><span data-deva="ज्योतिः">ज्योतिः</span></span><span data-deva=" अर्चिः । "> अर्चिः । </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id"><span data-deva="‘ते अर्चिषमभिसम्भवन्ति’(छा.५.४.१)">‘ते अर्चिषमभिसम्भवन्ति’(छा.५.४.१)</span></span></span><span data-deva="इति हि श्रुतिः । तथा च नारदीये- ">इति हि श्रुतिः । तथा च नारदीये- </span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narada-id"><span data-deva="‘अग्निं प्राप्य ततश्चार्चिः ततश्चाप्यहरादिकम्।’">‘अग्निं प्राप्य ततश्चार्चिः ततश्चाप्यहरादिकम्।’</span></span></span><span data-deva=" इति ।"> इति ।</span><br><span data-deva="अभिमानिदेवताश्च अग्न्यादयः । कथमन्यथा ">अभिमानिदेवताश्च अग्न्यादयः । कथमन्यथा </span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id"><span data-deva="‘अह्न आपूर्यमाणपक्षम्’">‘अह्न आपूर्यमाणपक्षम्’</span></span></span><span data-deva=" इति युज्येत ।"> इति युज्येत ।</span><br>

           <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id"><span data-deva="‘दिवादिदेवताभिस्तु पूजितो ब्रह्म याति हि।’">‘दिवादिदेवताभिस्तु पूजितो ब्रह्म याति हि।’</span></span></span><span data-deva=" इति च ब्राह्मे ।"> इति च ब्राह्मे ।</span><br><span data-deva="मासाभिमानिभ्यो अयनाभिमानिनी च पृथक् । तच्चोक्तं गारुडे- ">मासाभिमानिभ्यो अयनाभिमानिनी च पृथक् । तच्चोक्तं गारुडे- </span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id"><span data-deva="‘पूजितस्त्वयनेनासौ मासैः परिवृतेन हि’">‘पूजितस्त्वयनेनासौ मासैः परिवृतेन हि’</span></span></span><span data-deva=" इति ।"> इति ।</span><br><span data-deva="तच्चोक्तं ब्रह्मवैवर्ते- ">तच्चोक्तं ब्रह्मवैवर्ते- </span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarta-id"><span data-deva="‘साह्ना मध्यन्दिनेनाथ शुक्लेन च स पूर्णिमा ।">‘साह्ना मध्यन्दिनेनाथ शुक्लेन च स पूर्णिमा ।</span><br><span data-deva="सविष्वा चायनेनासौ पूजितः केशवं व्रजेत् ॥’">सविष्वा चायनेनासौ पूजितः केशवं व्रजेत् ॥’</span></span></span><span data-deva=" इति ॥ २४-२६ ॥"> इति ॥ २४-२६ ॥</span></div>

<div class="gr-author-note" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1226" id="Bhagavadgitabhashya-1226"><span data-deva="॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे अक्षरब्रह्मयोगो नाम अष्टमोऽध्यायः ॥">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे अक्षरब्रह्मयोगो नाम अष्टमोऽध्यायः ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="BGB_C08_V28_B01" data-verse="BGB_C08_V28" data-block-id="BGB_C08_V28_B01" style="position: relative;"><span data-deva="एते सृती सोपाये ज्ञात्वाऽनुष्ठाय न मुह्यति । तच्चाह स्कान्दे- ">एते सृती सोपाये ज्ञात्वाऽनुष्ठाय न मुह्यति । तच्चाह स्कान्दे-  </span><br><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id"><span data-deva="‘सृती ज्ञात्वा तु सोपाये अनुष्ठाय च साधनम् ।">‘सृती ज्ञात्वा तु सोपाये अनुष्ठाय च साधनम् ।</span><br><span data-deva="न कश्चित् मोहमाप्नोति न चान्या तत्र वै गतिः ॥’">न कश्चित् मोहमाप्नोति न चान्या तत्र वै गतिः ॥’</span></span></span><span data-deva=" इति ॥ २७-२८ ॥"> इति ॥ २७-२८ ॥</span></div>

<div class="gr-author-note" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1227" id="Bhagavadgitabhashya-1227"><span data-deva="॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीताभाष्ये अष्टमोऽध्यायः ॥">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीताभाष्ये अष्टमोऽध्यायः ॥</span></div>

<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="नवमोऽध्यायः" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1228"><span id=".E0.A4.A8.E0.A4.B5.E0.A4.AE.E0.A5.8B.E0.A4.BD.E0.A4.A7.E0.A5.8D.E0.A4.AF.E0.A4.BE.E0.A4.AF.E0.A4.83"></span><span data-deva="नवमोऽध्यायः">नवमोऽध्यायः</span></h2></div>