Katha/Vyakhya/VedeshatirthaVivarana: Difference between revisions

Line 1:

<div class="gr-doc-title">श्रीवेदेशतीर्थविरचितविवरणम्</div>

<div class="gr-back-to-moola">[[Katha|← मूलम्]]</div>

__TOC__

=== श्रीवेदेशतीर्थविरचितविवरणम् ===

<div class="teeka-block" data-block-id="~~Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana~~-2" id="~~Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana~~-2" data-parent-verse="~~Katha-5~~"><div class="teeka-body">प्रणम्य वामनं देवं श्रियं मध्वं गुरूंस्तथा । काठकोपनिषद्भाष्यव्याख्यानं क्रियते मया ॥ इह हि विषयविरक्तस्य शमदमादिमतो मुमुक्षोरधिकारिण आत्यन्तिकानिष्टनिवृत्तीष्टप्राप्तिहेतुभगवत्स्वरूपज्ञापनाय प्रवृत्ताऽपि काठकोपनिषद् अन्यथाव्याख्यानावरुद्धत्वेन न तज्ज्ञापनसमर्थेति मन्यमानो भगवान् आनन्दतीर्थमुनिस्तां यथावत् व्याचिख्यासुः प्रारिप्सितपरिसमाप्त्यादिप्रयोजनतया शिष्टाचारावगताम् एतदुपनिषत्प्रतिपाद्यदेवताप्रणतिं शिष्यशिक्षणार्थम् आदौ निबध्नाति– नम इति ॥ भगवते ऐश्वर्यादिषड्गुणसम्पन्नाय तस्मै वेदादिप्रसिद्धाय वामनाय नम इति परोक्षतो नमस्कृत्य, अपरोक्षतोऽपि नमस्करोति- ते वामनाय नमो नम इति। अपरोक्षीकृते भगवद्रूपे भक्त्यतिशयद्योतनाय नमो नम इति द्विरुक्तिः । नम्यत्वोपपादकविशिष्टत्वोपपादनाय सर्वतः परमाय इत्युक्तम् । सर्वतः इन्द्रियादेरव्यक्तान्तात् सर्वतः । परमत्वं च न राजादिवन्मन्तव्यमित्याह– सर्वेति ॥ सर्वतःपरमस्योपासनार्थं न दूरे गन्तव्यमिति वाऽऽह– सर्वेति ॥ उपनिषत्प्रतिपाद्यभगवन्मूर्तिकथनम्–वामनायेति ॥ वक्ष्यते च ईशानो भूतभव्यस्य इत्यादिना ऐश्वर्यादिरूपं भगवत्त्वम् । ब्रह्मजज्ञम् इत्यत्र ब्रह्मजइत्यनेन वेदादिप्रसिद्धत्वम् । इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्थाः इत्यादिना सर्वतः परमत्वम् । विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम् इत्यादिना सर्वप्राणिहृदिस्थत्वम् । मध्ये वामनमासीनम् इत्यनेन वामनत्वं च ज्ञातव्यम् । ननु ऋषिदेवताच्छन्दोब्राह्मणपरिज्ञान एव विद्या फलति। अन्यथाऽनर्थोक्तेः। तथा हि श्रुतिः - यो ह वा अविदितार्षच्छन्दो-दैवतब्राह्मणेन इत्यादि। ततः तद् अत्र वक्तव्यम् इति चेत्, सत्यम्। वामनाय इत्यनेन देवतोक्तैव। यमादेः स्पष्टं ऋषित्वावगमाद्, अक्षरपरिगणनया छन्दःपरिज्ञानसम्भवात् । विनियोजकवाक्यपर-ब्राह्मणपदोपलक्षितार्थज्ञानस्य व्याख्यानादेव सम्भवात् तदनुक्तिरिति । अत्र वामनस्य विषयत्वोक्त्यैव यत् परैरुक्तम् - 'अस्या विद्यायाः परब्रह्म प्रत्यगात्मभूतं विषयः इति तद् अपि परास्तम् । यथा चैतत् तथा वक्ष्यत्याचार्यः स्वयमेव । अत्र उशन् ह वै वाजश्रवसः इत्याख्यायिका विद्याप्रशंसया श्रोतॄणां श्रद्धाऽतिशयजननार्थम् । स्मर्यते हि श्रद्धादीनां तत्त्वज्ञानहेतुत्वम्- श्रद्धावान् लभते ज्ञानम्' इति ॥ ननु स्वर्गे लोके न भयं किञ्चनास्ति इत्यादिना स्वर्गलोकं प्रशस्य स त्वमग्निं स्वर्ग्यमध्येषि मृत्यो इत्यत्राग्नेः स्वर्गसाधनत्वमुच्यते तदयुक्तम्। अग्निमात्रस्य स्वर्गसाधनत्वेऽकृताग्निचयनस्यापि स्वर्गप्राप्त्यापत्तेः। न च योऽग्निं नाचिकेतं चिनुते इति यजुर्वेदोक्तिबलाद् अत्राप्यग्निचयनस्यैव स्वर्ग्यत्वं विवक्षितमिति वाच्यम् । अग्निचयनस्यापि स्वर्गमात्रं प्रति हेतुत्वसम्भवेऽपि स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते इत्युक्तस्य स्वर्गप्राप्त्यनन्तरं मोक्षं प्रति हेतुत्वस्यानुपपत्तेः । तमेवं विद्वान् इत्यादिश्रुतिविरोधाद्, इत्यतः प्रमाणेन तद् व्याचष्टे – अग्नाविति ॥ अत एव नाग्निचयनमात्रेण पूर्यत इति भावेन य एवं विद्वांश्चिनुते नाचिकेतम् इत्युत्तरत्र, य उ चैनमेवं वेद इति शाखान्तरेऽप्युक्तमिति भावः । त्रिशश्चयीत इति सम्बन्धः। त्रिनाचिकेतः इत्यादिप्रयोगात् त्रिशः इत्युक्तम् । तत्र भयातिगः इत्यनेन स्वर्गे लोके न भयं किञ्चनास्ति इत्यस्य तात्पर्यमुक्तम्। न तत्र त्वम् इति स्वर्गलोके मृत्योरभाव उक्तः, स न युक्तः? पुनरावृत्तिसद्भावेन सर्वथा मरणाभावायोगाद् इत्यत उक्तम्– उष्य मन्वन्तरं कालमिति ॥ तथा च मन्वन्तरकालपर्यन्तं न तत्र त्वम् इति व्याख्येयमिति भावः । स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते इत्यस्यार्थमाह– अमृतत्वमिति॥ मोक्षमित्यर्थः । ब्रह्मणा सहैव मोक्षप्राप्तेः स्वर्गप्राप्त्यनन्तरमेव तदभावात् क्रमाद् इत्युक्तम् । एतेन- स्वर्गलोका अमृतत्वम्= अमरणतां= देवत्वं भजन्ते इत्येतद् अपव्याख्यानम् इत्युक्तं भवति। प्राप्तस्वर्गलोकानां सर्वथा मरणाभावस्य बाधात् । मन्वन्तरादिकालमात्रवासित्वं चेन्न तत्र त्वम् इत्यनेनैव गतार्थत्वात् । अमरणतां= देवत्वं भजन्ते इत्यर्थ इति चेद्, न। तस्य योग्यतामात्रसाध्यत्वेन कर्ममात्रस्य तदभावात् । मोक्षोऽपि योग्यमात्रसाध्य एवेति चेत्; सत्यम् । अग्नौ विष्णुं सदा ध्यायन् इति समाख्याबलान्मोक्षयोग्यपरत्वस्य कल्पनात्। न च तथा त्वत्पक्षे किञ्चिज्ज्ञापकमस्ति, इति ॥ ननु उशन् ह वै वाजश्रवसः इत्यादि प्रथमत एवाव्याख्याय, मध्यमवाक्यं किमर्थम् आदौ व्याख्यायते ? न च स्पष्टत्वात् तद् उपेक्ष्येदं वाक्यं व्याकृतम् इति वाच्यम् । उत्तरत्राऽदितोऽपि व्याख्यानात् । उच्यते- शङ्करेण हि स्वभाष्ये अथ काठकोपनिषद्वल्लीनां सुखार्थप्रतिबोधनार्थम् अल्पग्रन्थावृत्तिरारभ्यते इति प्रतिज्ञाय, उपनिषच्छब्दार्थविचारः कृतः । उपनिषद् इति उप-निपूर्वस्य सदेर्विशरण-गत्यवसादनार्थकस्य क्विप्प्रत्ययान्तस्य रूपम् । उपनिषद् इति व्याचिख्यासितग्रन्थप्रतिपादितवेद्यवस्तुविषया विद्या उच्यते । कस्मात्? ये मुमुक्षवोऽपि दृष्टानुश्राविकविषयवितृष्णाः सन्त उपनिषच्छब्देन वाच्यां वक्ष्यमाणलक्षणां विद्यामुपगम्य तन्निष्ठतया निश्चयेन शीलयन्ति तेषाम् अविद्यादेः संसारबीजस्य विशरणाद्= विनाशाद् ब्रह्मविद्या उपनिषद् इत्युच्यते । तथा च वक्ष्यते- निचाय्य तं मृत्युमुखात् प्रमुच्यते इति। 'पूर्वोक्तविशेषणान् मुमुक्षून् एतद् ब्रह्म गमयति इति गमयितृत्वेन योगेन वा ब्रह्मविद्या उपनिषद्इत्युच्यते । तथा च वक्ष्यति– ब्रह्मप्राप्तो विरजोऽभूद् विमृत्युः इति । लोकादिर्ब्रह्मजो योऽग्निस्तद्विषयाया विद्याया द्वितीयेन वरेण प्रार्थ्यमानायाः स्वर्गलोकफलप्राप्तिहेतुत्वेन गर्भवासजन्मजराद्युपद्रवसम्बन्धस्य लोकान्तरे पौनःपुन्येन प्रवृत्तस्यावसादयितृत्वेन शैथिल्यापादनेन योगेन साऽपि विद्योपनिषद् इत्युच्यते । तथा च वक्ष्यति– स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते' इत्यादीनि ॥ तदेतद् दूषयितुं स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते इति वाक्यतात्पर्यम् आदावेवोक्तम् । तथा हि- यद् उक्तं लोकादिर्ब्रह्मजो योऽग्निः इत्यादि तद् अयुक्तम् । स्मृतिसमाख्यया द्वितीयवरेण प्रार्थ्यमानाया अपि विद्याया अग्निस्थविष्णुविषयतया तस्या अपि मोक्षहेतुत्वेन स्वर्गमात्रहेतुत्वाभावात्। किञ्च उपनिषद् इति ग्रन्थप्रतिपादितवेद्यवस्तुविषया विद्या उच्यते इत्यसत्। विद्यायाम् उपनिषच्छब्दप्रयोगादर्शनात् । सर्वासु शाखास्वारणमावर्तयेद् आरणमावर्तयेद्, उपनिषदमावर्तयेद्, उपनिषदमावर्तयेद् इत्यादिश्रुतौ उपनिषदमधीमहे अध्यापयामः इति लौकिकव्यवहारे उपनिषच्छब्दस्य ग्रन्थ एव प्रयोगाच्च । न च संसारहेत्वविद्यादि-विशरणादेर्धात्वर्थस्य ग्रन्थमात्रेऽसम्भवाद्, विद्यायां च सम्भवाद् विद्यायामेवोपनिषच्छब्दो मुख्यः; ग्रन्थस्य तु तादर्थ्येन तच्छब्द इति वाच्यम्। ग्रन्थस्यापि ज्ञानद्वाराऽविद्यानिवृत्त्यादिहेतुत्वसद्भावात् । न हि यत्र प्रयोगो वर्तते तत्र शब्दोऽमुख्यः, यत्र तु स नास्ति तत्र मुख्यः इति दृष्टचरम् इति । एवं परकीयादिभाष्यनिरासाय स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते इति वाक्यमादौ व्याख्याय, इदानीम् अप्रतिपत्ति-विप्रतिपत्तिनिरासायाऽदित एव व्याचक्षाणस्तावद् उशन् ह वै इति प्रथमवाक्यं प्रमाणेनैव व्याचष्टे– इच्छन्निति ॥ उशन् इत्यस्यार्थः– इच्छन्निति ॥ वश=इच्छायाम् इति धातोः, वकारस्योकारः । उश= इच्छायाम् इत्येव वा धातुः। उक्तं च– उश इच्छा प्रकीर्तिता इति । वश= कान्तौ, कान्तिरिच्छा इति वा । स्वर्गलोकमिच्छन् इत्यन्वयः । स्वर्गलोकम् इति श्रुतौ शेषोक्तिः । वाजश्रवोनप्ता इत्यनेन ' वाजश्रवा इति कश्चिदृषिः, तस्यापत्यं वाजश्रवसः इति व्याख्यानमसद् इत्युक्तं भवति । सर्ववेदसम् इत्यस्यार्थः– सर्वस्वदक्षिणामिति ॥ उद्दालको नामतः । कथं तर्हि औद्दालकिः इत्युत्तरत्र प्रयोगः ? उद्दालक एवौद्दालकिः इति व्याख्यानात् । यद्वा- एतत्पितुरपि उद्दालक इति नाम । अतो नानुपपत्तिः। सर्ववेदसं ददौ इत्येतदनन्तरम् अध्याहार्यमाह– ददाविति॥ निरिन्द्रियाः' इति वक्ष्यमाणविशेषणोपलक्षणम् । अन्यथा दक्षिणासु नीयमानासु कुमारस्य श्रद्धाप्रवेशे कारणाभावप्रसङ्गः । पीतोदका इत्याद्यनुवादासम्भवश्चेति भावः ॥ ननु सर्वस्वदक्षिणादानावसरे देयकोटौ प्रवेशाभावात् तात कस्मै मां दास्यसि इति वचने किं निमित्तम्? इत्यतस्तदभिप्रायमाह– मामिति॥ ते त्वया ईदृशा ईदृश्यो गावो न दातव्याः । न चैवं गोदानप्रतिज्ञाभङ्गः। मां दत्त्वाऽपि तस्याः पूरणीयत्वादित्यर्थः । स होवाच पितरम् इत्यस्यार्थः – उवाचेति ॥ तं होवाच मृत्यवे त्वा ददानि इति वाक्यस्य यथाश्रुतमात्रार्थप्रतीतिनिरासायाभिप्रेतमर्थमाह– तमिति ॥ त्वं म्रियस्व । मृत्वा मृत्योर्गृहान् गच्छ । तदपि प्रवसन्तं मृत्युं प्रति गन्ताऽसि । तस्य गृहे तिस्रो रात्रीरनश्नन्नेव वसताद् इत्यादि शशाप इत्यर्थः । तथा चोक्तं यजुर्वेदकाठके – 'स होवाच । तात कस्मै मां दास्यसीति। द्वितीयं तृतीयम् । तं ह परीत उवाच मृत्यवे त्वा ददानीति । परेहि मृत्योर्गृहान् मृत्यवे त्वाऽदामिति । तं वै प्रवसन्तं गन्ताऽसीति होवाच। तस्य स्म तिस्रो रात्रीरनश्नन् गृहे प्रवसतात् । स यदि त्वा पृच्छेत् कुमार कति रात्रीरवात्सीरिति तिस्र इति प्रतिब्रूतात् । किं प्रथमां रात्रिमाश्ना इति प्रजां त इति । किं द्वितीयामिति पशूंस्त इति । किं तृतीयामिति साधुकृत्यां त इति इति । एवं चात्र श्रुतौ मृत्यवे त्वा ददानि इति उपलक्षणम् । अत एव शाखान्तरोक्तस्यापि संग्रहाभिप्रायेणैव तं शशाप' इति सामान्येनोक्तम् ॥</div></div>

<div class="teeka-block" data-block-id="VedeshatirthaVivarana-2" id="VedeshatirthaVivarana-2" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V03"><div class="teeka-body">प्रणम्य वामनं देवं श्रियं मध्वं गुरूंस्तथा । काठकोपनिषद्भाष्यव्याख्यानं क्रियते मया ॥ इह हि विषयविरक्तस्य शमदमादिमतो मुमुक्षोरधिकारिण आत्यन्तिकानिष्टनिवृत्तीष्टप्राप्तिहेतुभगवत्स्वरूपज्ञापनाय प्रवृत्ताऽपि काठकोपनिषद् अन्यथाव्याख्यानावरुद्धत्वेन न तज्ज्ञापनसमर्थेति मन्यमानो भगवान् आनन्दतीर्थमुनिस्तां यथावत् व्याचिख्यासुः प्रारिप्सितपरिसमाप्त्यादिप्रयोजनतया शिष्टाचारावगताम् एतदुपनिषत्प्रतिपाद्यदेवताप्रणतिं शिष्यशिक्षणार्थम् आदौ निबध्नाति– नम इति ॥ भगवते ऐश्वर्यादिषड्गुणसम्पन्नाय तस्मै वेदादिप्रसिद्धाय वामनाय नम इति परोक्षतो नमस्कृत्य, अपरोक्षतोऽपि नमस्करोति- ते वामनाय नमो नम इति। अपरोक्षीकृते भगवद्रूपे भक्त्यतिशयद्योतनाय नमो नम इति द्विरुक्तिः । नम्यत्वोपपादकविशिष्टत्वोपपादनाय सर्वतः परमाय इत्युक्तम् । सर्वतः इन्द्रियादेरव्यक्तान्तात् सर्वतः । परमत्वं च न राजादिवन्मन्तव्यमित्याह– सर्वेति ॥ सर्वतःपरमस्योपासनार्थं न दूरे गन्तव्यमिति वाऽऽह– सर्वेति ॥ उपनिषत्प्रतिपाद्यभगवन्मूर्तिकथनम्–वामनायेति ॥ वक्ष्यते च ईशानो भूतभव्यस्य इत्यादिना ऐश्वर्यादिरूपं भगवत्त्वम् । ब्रह्मजज्ञम् इत्यत्र ब्रह्मजइत्यनेन वेदादिप्रसिद्धत्वम् । इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्थाः इत्यादिना सर्वतः परमत्वम् । विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम् इत्यादिना सर्वप्राणिहृदिस्थत्वम् । मध्ये वामनमासीनम् इत्यनेन वामनत्वं च ज्ञातव्यम् । ननु ऋषिदेवताच्छन्दोब्राह्मणपरिज्ञान एव विद्या फलति। अन्यथाऽनर्थोक्तेः। तथा हि श्रुतिः - यो ह वा अविदितार्षच्छन्दो-दैवतब्राह्मणेन इत्यादि। ततः तद् अत्र वक्तव्यम् इति चेत्, सत्यम्। वामनाय इत्यनेन देवतोक्तैव। यमादेः स्पष्टं ऋषित्वावगमाद्, अक्षरपरिगणनया छन्दःपरिज्ञानसम्भवात् । विनियोजकवाक्यपर-ब्राह्मणपदोपलक्षितार्थज्ञानस्य व्याख्यानादेव सम्भवात् तदनुक्तिरिति । अत्र वामनस्य विषयत्वोक्त्यैव यत् परैरुक्तम् - 'अस्या विद्यायाः परब्रह्म प्रत्यगात्मभूतं विषयः इति तद् अपि परास्तम् । यथा चैतत् तथा वक्ष्यत्याचार्यः स्वयमेव । अत्र उशन् ह वै वाजश्रवसः इत्याख्यायिका विद्याप्रशंसया श्रोतॄणां श्रद्धाऽतिशयजननार्थम् । स्मर्यते हि श्रद्धादीनां तत्त्वज्ञानहेतुत्वम्- श्रद्धावान् लभते ज्ञानम्' इति ॥ ननु स्वर्गे लोके न भयं किञ्चनास्ति इत्यादिना स्वर्गलोकं प्रशस्य स त्वमग्निं स्वर्ग्यमध्येषि मृत्यो इत्यत्राग्नेः स्वर्गसाधनत्वमुच्यते तदयुक्तम्। अग्निमात्रस्य स्वर्गसाधनत्वेऽकृताग्निचयनस्यापि स्वर्गप्राप्त्यापत्तेः। न च योऽग्निं नाचिकेतं चिनुते इति यजुर्वेदोक्तिबलाद् अत्राप्यग्निचयनस्यैव स्वर्ग्यत्वं विवक्षितमिति वाच्यम् । अग्निचयनस्यापि स्वर्गमात्रं प्रति हेतुत्वसम्भवेऽपि स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते इत्युक्तस्य स्वर्गप्राप्त्यनन्तरं मोक्षं प्रति हेतुत्वस्यानुपपत्तेः । तमेवं विद्वान् इत्यादिश्रुतिविरोधाद्, इत्यतः प्रमाणेन तद् व्याचष्टे – अग्नाविति ॥ अत एव नाग्निचयनमात्रेण पूर्यत इति भावेन य एवं विद्वांश्चिनुते नाचिकेतम् इत्युत्तरत्र, य उ चैनमेवं वेद इति शाखान्तरेऽप्युक्तमिति भावः । त्रिशश्चयीत इति सम्बन्धः। त्रिनाचिकेतः इत्यादिप्रयोगात् त्रिशः इत्युक्तम् । तत्र भयातिगः इत्यनेन स्वर्गे लोके न भयं किञ्चनास्ति इत्यस्य तात्पर्यमुक्तम्। न तत्र त्वम् इति स्वर्गलोके मृत्योरभाव उक्तः, स न युक्तः? पुनरावृत्तिसद्भावेन सर्वथा मरणाभावायोगाद् इत्यत उक्तम्– उष्य मन्वन्तरं कालमिति ॥ तथा च मन्वन्तरकालपर्यन्तं न तत्र त्वम् इति व्याख्येयमिति भावः । स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते इत्यस्यार्थमाह– अमृतत्वमिति॥ मोक्षमित्यर्थः । ब्रह्मणा सहैव मोक्षप्राप्तेः स्वर्गप्राप्त्यनन्तरमेव तदभावात् क्रमाद् इत्युक्तम् । एतेन- स्वर्गलोका अमृतत्वम्= अमरणतां= देवत्वं भजन्ते इत्येतद् अपव्याख्यानम् इत्युक्तं भवति। प्राप्तस्वर्गलोकानां सर्वथा मरणाभावस्य बाधात् । मन्वन्तरादिकालमात्रवासित्वं चेन्न तत्र त्वम् इत्यनेनैव गतार्थत्वात् । अमरणतां= देवत्वं भजन्ते इत्यर्थ इति चेद्, न। तस्य योग्यतामात्रसाध्यत्वेन कर्ममात्रस्य तदभावात् । मोक्षोऽपि योग्यमात्रसाध्य एवेति चेत्; सत्यम् । अग्नौ विष्णुं सदा ध्यायन् इति समाख्याबलान्मोक्षयोग्यपरत्वस्य कल्पनात्। न च तथा त्वत्पक्षे किञ्चिज्ज्ञापकमस्ति, इति ॥ ननु उशन् ह वै वाजश्रवसः इत्यादि प्रथमत एवाव्याख्याय, मध्यमवाक्यं किमर्थम् आदौ व्याख्यायते ? न च स्पष्टत्वात् तद् उपेक्ष्येदं वाक्यं व्याकृतम् इति वाच्यम् । उत्तरत्राऽदितोऽपि व्याख्यानात् । उच्यते- शङ्करेण हि स्वभाष्ये अथ काठकोपनिषद्वल्लीनां सुखार्थप्रतिबोधनार्थम् अल्पग्रन्थावृत्तिरारभ्यते इति प्रतिज्ञाय, उपनिषच्छब्दार्थविचारः कृतः । उपनिषद् इति उप-निपूर्वस्य सदेर्विशरण-गत्यवसादनार्थकस्य क्विप्प्रत्ययान्तस्य रूपम् । उपनिषद् इति व्याचिख्यासितग्रन्थप्रतिपादितवेद्यवस्तुविषया विद्या उच्यते । कस्मात्? ये मुमुक्षवोऽपि दृष्टानुश्राविकविषयवितृष्णाः सन्त उपनिषच्छब्देन वाच्यां वक्ष्यमाणलक्षणां विद्यामुपगम्य तन्निष्ठतया निश्चयेन शीलयन्ति तेषाम् अविद्यादेः संसारबीजस्य विशरणाद्= विनाशाद् ब्रह्मविद्या उपनिषद् इत्युच्यते । तथा च वक्ष्यते- निचाय्य तं मृत्युमुखात् प्रमुच्यते इति। 'पूर्वोक्तविशेषणान् मुमुक्षून् एतद् ब्रह्म गमयति इति गमयितृत्वेन योगेन वा ब्रह्मविद्या उपनिषद्इत्युच्यते । तथा च वक्ष्यति– ब्रह्मप्राप्तो विरजोऽभूद् विमृत्युः इति । लोकादिर्ब्रह्मजो योऽग्निस्तद्विषयाया विद्याया द्वितीयेन वरेण प्रार्थ्यमानायाः स्वर्गलोकफलप्राप्तिहेतुत्वेन गर्भवासजन्मजराद्युपद्रवसम्बन्धस्य लोकान्तरे पौनःपुन्येन प्रवृत्तस्यावसादयितृत्वेन शैथिल्यापादनेन योगेन साऽपि विद्योपनिषद् इत्युच्यते । तथा च वक्ष्यति– स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते' इत्यादीनि ॥ तदेतद् दूषयितुं स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते इति वाक्यतात्पर्यम् आदावेवोक्तम् । तथा हि- यद् उक्तं लोकादिर्ब्रह्मजो योऽग्निः इत्यादि तद् अयुक्तम् । स्मृतिसमाख्यया द्वितीयवरेण प्रार्थ्यमानाया अपि विद्याया अग्निस्थविष्णुविषयतया तस्या अपि मोक्षहेतुत्वेन स्वर्गमात्रहेतुत्वाभावात्। किञ्च उपनिषद् इति ग्रन्थप्रतिपादितवेद्यवस्तुविषया विद्या उच्यते इत्यसत्। विद्यायाम् उपनिषच्छब्दप्रयोगादर्शनात् । सर्वासु शाखास्वारणमावर्तयेद् आरणमावर्तयेद्, उपनिषदमावर्तयेद्, उपनिषदमावर्तयेद् इत्यादिश्रुतौ उपनिषदमधीमहे अध्यापयामः इति लौकिकव्यवहारे उपनिषच्छब्दस्य ग्रन्थ एव प्रयोगाच्च । न च संसारहेत्वविद्यादि-विशरणादेर्धात्वर्थस्य ग्रन्थमात्रेऽसम्भवाद्, विद्यायां च सम्भवाद् विद्यायामेवोपनिषच्छब्दो मुख्यः; ग्रन्थस्य तु तादर्थ्येन तच्छब्द इति वाच्यम्। ग्रन्थस्यापि ज्ञानद्वाराऽविद्यानिवृत्त्यादिहेतुत्वसद्भावात् । न हि यत्र प्रयोगो वर्तते तत्र शब्दोऽमुख्यः, यत्र तु स नास्ति तत्र मुख्यः इति दृष्टचरम् इति । एवं परकीयादिभाष्यनिरासाय स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते इति वाक्यमादौ व्याख्याय, इदानीम् अप्रतिपत्ति-विप्रतिपत्तिनिरासायाऽदित एव व्याचक्षाणस्तावद् उशन् ह वै इति प्रथमवाक्यं प्रमाणेनैव व्याचष्टे– इच्छन्निति ॥ उशन् इत्यस्यार्थः– इच्छन्निति ॥ वश=इच्छायाम् इति धातोः, वकारस्योकारः । उश= इच्छायाम् इत्येव वा धातुः। उक्तं च– उश इच्छा प्रकीर्तिता इति । वश= कान्तौ, कान्तिरिच्छा इति वा । स्वर्गलोकमिच्छन् इत्यन्वयः । स्वर्गलोकम् इति श्रुतौ शेषोक्तिः । वाजश्रवोनप्ता इत्यनेन ' वाजश्रवा इति कश्चिदृषिः, तस्यापत्यं वाजश्रवसः इति व्याख्यानमसद् इत्युक्तं भवति । सर्ववेदसम् इत्यस्यार्थः– सर्वस्वदक्षिणामिति ॥ उद्दालको नामतः । कथं तर्हि औद्दालकिः इत्युत्तरत्र प्रयोगः ? उद्दालक एवौद्दालकिः इति व्याख्यानात् । यद्वा- एतत्पितुरपि उद्दालक इति नाम । अतो नानुपपत्तिः। सर्ववेदसं ददौ इत्येतदनन्तरम् अध्याहार्यमाह– ददाविति॥ निरिन्द्रियाः' इति वक्ष्यमाणविशेषणोपलक्षणम् । अन्यथा दक्षिणासु नीयमानासु कुमारस्य श्रद्धाप्रवेशे कारणाभावप्रसङ्गः । पीतोदका इत्याद्यनुवादासम्भवश्चेति भावः ॥ ननु सर्वस्वदक्षिणादानावसरे देयकोटौ प्रवेशाभावात् तात कस्मै मां दास्यसि इति वचने किं निमित्तम्? इत्यतस्तदभिप्रायमाह– मामिति॥ ते त्वया ईदृशा ईदृश्यो गावो न दातव्याः । न चैवं गोदानप्रतिज्ञाभङ्गः। मां दत्त्वाऽपि तस्याः पूरणीयत्वादित्यर्थः । स होवाच पितरम् इत्यस्यार्थः – उवाचेति ॥ तं होवाच मृत्यवे त्वा ददानि इति वाक्यस्य यथाश्रुतमात्रार्थप्रतीतिनिरासायाभिप्रेतमर्थमाह– तमिति ॥ त्वं म्रियस्व । मृत्वा मृत्योर्गृहान् गच्छ । तदपि प्रवसन्तं मृत्युं प्रति गन्ताऽसि । तस्य गृहे तिस्रो रात्रीरनश्नन्नेव वसताद् इत्यादि शशाप इत्यर्थः । तथा चोक्तं यजुर्वेदकाठके – 'स होवाच । तात कस्मै मां दास्यसीति। द्वितीयं तृतीयम् । तं ह परीत उवाच मृत्यवे त्वा ददानीति । परेहि मृत्योर्गृहान् मृत्यवे त्वाऽदामिति । तं वै प्रवसन्तं गन्ताऽसीति होवाच। तस्य स्म तिस्रो रात्रीरनश्नन् गृहे प्रवसतात् । स यदि त्वा पृच्छेत् कुमार कति रात्रीरवात्सीरिति तिस्र इति प्रतिब्रूतात् । किं प्रथमां रात्रिमाश्ना इति प्रजां त इति । किं द्वितीयामिति पशूंस्त इति । किं तृतीयामिति साधुकृत्यां त इति इति । एवं चात्र श्रुतौ मृत्यवे त्वा ददानि इति उपलक्षणम् । अत एव शाखान्तरोक्तस्यापि संग्रहाभिप्रायेणैव तं शशाप' इति सामान्येनोक्तम् ॥</div></div>

=== खण्डार्थः ===

<div class="teeka-block" data-block-id="Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana-4" id="Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana-4" data-parent-verse="Katha-5"><div class="teeka-body">ततश्च उशन् ह वा इत्यादेरेवमक्षरयोजना – उशन्

<div class="teeka-block" data-block-id="VedeshatirthaVivarana-4"

=== वेदशीयम् ===

<div class="teeka-block" data-block-id="~~Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana~~-42" id="~~Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana~~-42" data-parent-verse="~~Katha-161~~"><div class="teeka-body">पुनरपि भगवन्माहात्म्यमाह– ऊर्ध्वमूल इत्यादिना ॥ तद् अन्यथाप्रतीति-निरासाय प्रमाणेनैव व्याचक्षाणस्तावद् ऊर्ध्वमूल इत्येतद् व्याचष्टे– सर्वोच्च इति ॥ ऊर्ध्वशब्दार्थः– सर्वोच्च इति ॥ उच्च ऊर्ध्व उच्यते । सर्व इत्यस्य योग्यतया सम्बन्धः । वृक्षमूलवत् मूलत्वेऽन्याश्रयत्वशङ्का स्याद् इत्यतो भूमिवत् इत्युक्तम् । एषोऽश्वत्थ इति प्रसिद्धाश्वत्थ उच्यत इति प्रतीतिनिरासाय जगदाख्यस्य इत्युक्तम् । अवाक्शाखः इत्येतद् व्याचष्टे– शाखा इति ॥ यदि भूमिरिव विष्णुर्मूलं तर्हि वृक्षमूलं किम्? इत्यत आह– वृक्षमूलमिति ॥ अनेन - ऊर्ध्वमूल इत्येतत् प्रकारान्तरेण व्याख्यातम् । ननु वृक्षमात्रसाम्यम् अभिदधता अश्वत्थत्वं कथमस्य उच्यते? इत्यत आह– स इति ॥ आशुशब्दोपपदाद् वा= गतिगन्धनयोः इत्यस्मात् कः, उपपदोकारलोपः, आकारस्य ह्रस्वत्वं छान्दसमिति भावः । अस्तु हरिरश्वनामकः, किं ततः? इत्यत आह– तद्व्याप्तत्वादिति ॥ अश्वोऽस्मिन् तिष्ठतीत्यश्वत्थः इत्यर्थः । तदन्तत्वादिति ॥ अश्वस्य थम्=अन्नम् अश्वत्थम् । अन्नं थम् इति श्रुतेः । लिङ्गव्यत्यासः छान्दसः । जगत्स्वरूपस्यैवानादिनित्यत्वमुच्यते इति प्रतीतिनिरासाय सनातनपदं व्याचष्टे– प्रवाहत इति ॥ तुशब्द एवार्थः । अश्वत्थत्वसमुच्चयार्थः चशब्दः, नित्यत्वसमुच्चयार्थो वा । ननु मुख्यत एवानादिनित्यत्वं किं न स्याद्? इत्याशङ्कां परिहर्तुं तदेवामृतमुच्यते इति वाक्यं व्याचष्टे– मुख्यत इति ॥ उच्यते इति शेषः । श्रुतावुच्यत इत्युक्तत्वात् । तुशब्दोऽवधारणार्थः । हरिरेव इति सम्बन्धः । अन्यस्याप्यमृतत्वात् तदेवामृतमुच्यते इति कथमुक्तम्? इत्यतो मुख्यत इति शेषोक्तिः । ननु हरिरेव मुख्यतोऽमृतः इत्युक्तत्वेऽपि, तस्य मुख्यामृतत्वं कुतः ? नहि उक्तमस्ति इति नियमोऽस्ति ? इत्यत आह– मुख्येति ॥ यतो मुख्यतो हरिरेवामृत उच्यते श्रुत्यादौ, अतः स एक एव मुख्यामृत इति व्याख्येयम् । उक्तमस्ति इति नियमाभावेऽपि श्रुत्याद्युक्तमस्ति इति नियमोऽस्तीति भावः । किं ततः? इत्यत आह– जगदिति ॥ यतः स एक एव मुख्यामृतस्ततो जगत् प्रवाहत एव नित्यम्, न मुख्यतः । अवधारणविरोधादित्यर्थः ॥१॥ ' यदिदं किञ्च जगत् सर्वं प्राण एजति निःसृतम् इति वाक्ये मुख्यप्राणस्य सर्वजगच्चेष्टकत्वादिकमुच्यते इत्यसत् । अस्य पितृसौमनस्यादित्रयाणामेव प्रश्ने तदनुपन्यासेन मुख्यप्राणकथनस्य असङ्गतत्वात् । अत एव महद्भयम् इत्युत्तरवाक्ये वज्रशब्दाद् उद्यतत्वलिङ्गाच्च इन्द्रायुधमेवोच्यते इत्यप्ययुक्तमिति भावेन तद्वाक्यद्वयं व्याचष्टे– प्राणाख्य इति ॥ निमित्तसप्तमीयम् । तुशब्दोऽवधारणार्थः, न तु मुख्यप्राण इत्यर्थः । चशब्दोऽप्यवधारणार्थः । निःसृतं च इति वा च'शब्दसम्बन्धः । अस्माद् इति श्रुतौ शेषोक्तिः । वज्रवद्भयदम् इत्यनेन वज्रशब्दो गौण्या वृत्त्या विष्णावपि सावकाश इत्युक्तं भवति । अत एव श्रुतौ महद्भयम् इत्यनेन वज्रशब्दप्रवृत्तिनिमित्तगुणयोगो दर्शितः । सूत्रभाष्ये तु वर्जनाद् वज्रमुच्यते इति वज्रशब्दो यौगिक इत्युक्तम् । स्वधर्मस्य इत्यादि शेषोक्तिः । चशब्देन उद्यमित्वेन उद्यतं च इति ग्राह्यम् । भयदम् इत्यस्य ये विदुरमृतास्ते भवन्ति इति श्रुत्या सम्बन्धः । अनेन- प्रसिद्धवज्रज्ञानान्मोक्षायोगेन न तत्परत्वम् उपपन्नम् इत्युक्तं भवति । यद्वा- वज्रवद्भयदम् इत्यनेन श्रुतौ महद्भयम् इत्युक्तभयप्रदत्वे वज्रमुद्यतम् इति लुप्तोपमोच्यत इति व्याख्यातम् इति प्रतिभाति । अस्मिन् पक्षे वज्रमुद्यतम् इत्येतत् प्रसिद्धवज्रपरमेव । तथाऽपि वाक्यस्य भगवत्परत्व अविरोधात् । यद्यपि तत्त्वप्रकाशिकायां कम्पनाद् इति सूत्रभाष्याद्यनुरोधेन यदिदं किञ्च इत्यादि अमृतास्ते भवन्ति इत्यन्तम् एकं वाक्यं कृत्वा व्याख्यातम् । तथाऽपि व्याख्या-नान्तरमेतद् इत्यविरोधः ॥३॥ यथाऽऽदर्शे तथाऽऽत्मनि इत्येतद् अन्यथाप्रतीतेः किञ्चिदध्याहारेण व्याचष्टे– जीव इति ॥ आत्मनि इत्यस्यार्थः – जीव इति ॥ स्थितो भगवान् इति शेषोक्तिः । सम्यग् दृश्यते इति सम्बन्धः । अनेन- श्रुतौ परिदृश्यत इत्यस्यैव पूर्वत्रापि सम्बन्ध इत्युक्तं भवति । अनुपलम्भ-बाधपरिहाराय ज्ञानदृष्टिभिः इत्युक्तम् , ऋषिभिरित्यर्थः । ऋषयोऽन्तःप्रकाशाः इति श्रुतेः । मुखवत् इत्युक्त्या श्रुतौ मुखम् इति शेष इति सूचितम् । यथा स्वप्ने तथा पितृलोके इत्यस्य तात्पर्यमाह– न तथेति ॥ अत एव यथा स्वप्ने इति दृष्टान्तः । स्वाप्नपदार्थस्य आदर्शस्थमुखवत् स्पष्टम् अप्रतिभानाद् इति भावः । न तथा सम्यग् दृश्यत इत्यनेन श्रुतौ दृश्यत इत्यस्यैवात्र सम्बन्ध इति सूचितम् । यथाऽप्सु परीव दृश्यते इत्येतद् व्याचष्टे– तत इति ॥ अनेन- इवशब्दोऽल्पार्थ इत्युक्तं भवति । अत एव अप्सु इति दृष्टान्तः । वारिस्थप्रतिबिम्बस्य स्वाप्नपदार्थापेक्षया स्पष्टत्वात्, आदर्शमुखापेक्षया चास्पष्टत्वात् । गन्धर्वलोके स्थितः इति शेषोक्तिः । उत्तमगन्धर्वापेक्षयैतत् । तेन पितृपेक्षया गन्धर्वाणां नीचत्वोक्त्या न विरोधः । छायातपयोः इति तयोरेवोपादानाभिप्रायं वदंस्तद्वाक्यं व्याचष्टे– नात्यातप इति ॥ अत्यातपे वस्तु स्पष्टं न दृश्यते, तेन दृष्टिप्रतिहतेः । नाप्यतिच्छायायाम्, विषयसंस्कारक-आलोकाभावात् । किन्तु? यथैवाह्नि च्छायातपयोः स्पष्टं दृश्यत इत्यर्थः ॥६॥ (वे.खं ) एष जगद्वृक्ष ऊर्ध्वमूल ऊर्ध्वः= सर्वोच्चो विष्णुर्मूलं भूमिवत् यस्य स ऊर्ध्वमूलः, ऊर्ध्वा= ब्रह्मादिसर्वोच्चा रमा मूलं वृक्षमूलवद् यस्य स ऊर्ध्वमूलः । अवाक्शाखः अवाक्= ततोऽवमा देवाः शाखा यस्य सोऽवाक्शाखः । अश्वत्थः 'आशुगमनाद् अश्वनामको हरिः, तद्व्याप्तत्वात्, तदन्तत्वाद् वा अश्वत्थः' । सनातनः प्रवाहतोऽनादिनित्यः । जगन्मूलभूतभगवन्माहात्म्यमेवाऽऽह– तदेवेति ॥ व्याख्यातम् । एतद्वै तत् ॥ १ ॥ यदिदं किञ्च तत् सर्वं जगत् प्राणाख्ये हरौ एजति कम्पते । तस्मादेव निःसृतम् । एतद् ब्रह्म उद्यतं वज्रं तदुपपादनायोक्तम्- महद्भयम् इति ॥ उद्यतवज्रवत् महाभयप्रदम् । स्वधर्मातिलङ्घने इति शेषः । ये विदुस्ते मुक्ता भवन्ति ॥ २ ॥ भयप्रदत्वमेव दर्शयति– भयादिति ॥ इन्द्रश्च वर्षति । वायुश्च पवते ॥ ३ ॥ एतद् भगवद्वेदनं मनुष्यजन्मप्राप्तावेव सम्पादनीयम्, अन्यत्रालाभाद् इति भावेन तस्य फलमाह– इह चेदिति ॥ यदि इह मनुष्यजन्मनि शरीरस्य विस्रसो विस्रंसनात् प्राग् बोद्धुं भगवत्तत्त्वादिकं ज्ञातुम् अशकत् समर्थो जातः, तर्हि स्वर्गेषु स्वरूपभूतरमणज्ञानात्मकेषु वैकुण्ठानन्तासनश्वेतद्वीपेषु शरीरत्वाय चिन्मयशरीरत्वाय कल्पते समर्थो भवति । अतः शरीरपातात् पूर्वमेव भगवज्ज्ञानाय यत्नः कार्य इति भावः ॥ ४ ॥ बोद्धुम् इत्युक्तो बोधो न सर्वेषामेकप्रकार इति भावेनाऽऽह– यथेति ॥ परिदृश्यत इति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बध्यते । यथाऽऽदर्शे मुखं परिदृश्यते सम्यग् दृश्यते तथाऽत्मनि स्थितो भगवान् ज्ञानदृष्टिभिर्ऋषिभिः परिदृश्यते सम्यग् दृश्यत इत्यर्थः । यथा स्वप्ने स्वप्नावस्थायां स्थितः पदार्थो दृश्यते तथा पितृलोके स्थितो भगवान् दृश्यते । पूर्वं परिदृश्यत इत्यस्य आकर्षणम्, अत्र तु दृश्यते इत्यस्यैव । तेन- ऋषिज्ञानात् पितृज्ञानस्यासम्यक्त्वं लभ्यते । अत एव यथा स्वप्न इति दृष्टान्तोक्तिः । स्वाप्नपदार्थस्याऽऽदर्शस्थमुखवत् स्पष्टत्वाभावात् । यथाऽप्सु स्थितः पदार्थः परीव दृश्यते स्वाप्नपदार्थात् किञ्चित् स्पष्टतया दृश्यते, तथा गन्धर्वलोके स्थितो भगवान् परीव दृश्यते ततः किञ्चित् स्पष्टतया दृश्यते । छायातपयोरिव नात्यातपे, न च्छायायाम् ; किन्तु? अहनि च्छायातपयोर्विद्यमानं वस्तु यथा स्पष्टं दृश्यते तथा ब्रह्मलोके स्थितः पुरुषोत्तमो दृश्यते ॥ ५ ॥</div></div>

<div class="teeka-block" data-block-id="VedeshatirthaVivarana-24" id="VedeshatirthaVivarana-24" data-parent-verse="KKN_C02_S03_V05"><div class="teeka-body">पुनरपि भगवन्माहात्म्यमाह– ऊर्ध्वमूल इत्यादिना ॥ तद् अन्यथाप्रतीति-निरासाय प्रमाणेनैव व्याचक्षाणस्तावद् ऊर्ध्वमूल इत्येतद् व्याचष्टे– सर्वोच्च इति ॥ ऊर्ध्वशब्दार्थः– सर्वोच्च इति ॥ उच्च ऊर्ध्व उच्यते । सर्व इत्यस्य योग्यतया सम्बन्धः । वृक्षमूलवत् मूलत्वेऽन्याश्रयत्वशङ्का स्याद् इत्यतो भूमिवत् इत्युक्तम् । एषोऽश्वत्थ इति प्रसिद्धाश्वत्थ उच्यत इति प्रतीतिनिरासाय जगदाख्यस्य इत्युक्तम् । अवाक्शाखः इत्येतद् व्याचष्टे– शाखा इति ॥ यदि भूमिरिव विष्णुर्मूलं तर्हि वृक्षमूलं किम्? इत्यत आह– वृक्षमूलमिति ॥ अनेन - ऊर्ध्वमूल इत्येतत् प्रकारान्तरेण व्याख्यातम् । ननु वृक्षमात्रसाम्यम् अभिदधता अश्वत्थत्वं कथमस्य उच्यते? इत्यत आह– स इति ॥ आशुशब्दोपपदाद् वा= गतिगन्धनयोः इत्यस्मात् कः, उपपदोकारलोपः, आकारस्य ह्रस्वत्वं छान्दसमिति भावः । अस्तु हरिरश्वनामकः, किं ततः? इत्यत आह– तद्व्याप्तत्वादिति ॥ अश्वोऽस्मिन् तिष्ठतीत्यश्वत्थः इत्यर्थः । तदन्तत्वादिति ॥ अश्वस्य थम्=अन्नम् अश्वत्थम् । अन्नं थम् इति श्रुतेः । लिङ्गव्यत्यासः छान्दसः । जगत्स्वरूपस्यैवानादिनित्यत्वमुच्यते इति प्रतीतिनिरासाय सनातनपदं व्याचष्टे– प्रवाहत इति ॥ तुशब्द एवार्थः । अश्वत्थत्वसमुच्चयार्थः चशब्दः, नित्यत्वसमुच्चयार्थो वा । ननु मुख्यत एवानादिनित्यत्वं किं न स्याद्? इत्याशङ्कां परिहर्तुं तदेवामृतमुच्यते इति वाक्यं व्याचष्टे– मुख्यत इति ॥ उच्यते इति शेषः । श्रुतावुच्यत इत्युक्तत्वात् । तुशब्दोऽवधारणार्थः । हरिरेव इति सम्बन्धः । अन्यस्याप्यमृतत्वात् तदेवामृतमुच्यते इति कथमुक्तम्? इत्यतो मुख्यत इति शेषोक्तिः । ननु हरिरेव मुख्यतोऽमृतः इत्युक्तत्वेऽपि, तस्य मुख्यामृतत्वं कुतः ? नहि उक्तमस्ति इति नियमोऽस्ति ? इत्यत आह– मुख्येति ॥ यतो मुख्यतो हरिरेवामृत उच्यते श्रुत्यादौ, अतः स एक एव मुख्यामृत इति व्याख्येयम् । उक्तमस्ति इति नियमाभावेऽपि श्रुत्याद्युक्तमस्ति इति नियमोऽस्तीति भावः । किं ततः? इत्यत आह– जगदिति ॥ यतः स एक एव मुख्यामृतस्ततो जगत् प्रवाहत एव नित्यम्, न मुख्यतः । अवधारणविरोधादित्यर्थः ॥१॥ ' यदिदं किञ्च जगत् सर्वं प्राण एजति निःसृतम् इति वाक्ये मुख्यप्राणस्य सर्वजगच्चेष्टकत्वादिकमुच्यते इत्यसत् । अस्य पितृसौमनस्यादित्रयाणामेव प्रश्ने तदनुपन्यासेन मुख्यप्राणकथनस्य असङ्गतत्वात् । अत एव महद्भयम् इत्युत्तरवाक्ये वज्रशब्दाद् उद्यतत्वलिङ्गाच्च इन्द्रायुधमेवोच्यते इत्यप्ययुक्तमिति भावेन तद्वाक्यद्वयं व्याचष्टे– प्राणाख्य इति ॥ निमित्तसप्तमीयम् । तुशब्दोऽवधारणार्थः, न तु मुख्यप्राण इत्यर्थः । चशब्दोऽप्यवधारणार्थः । निःसृतं च इति वा च'शब्दसम्बन्धः । अस्माद् इति श्रुतौ शेषोक्तिः । वज्रवद्भयदम् इत्यनेन वज्रशब्दो गौण्या वृत्त्या विष्णावपि सावकाश इत्युक्तं भवति । अत एव श्रुतौ महद्भयम् इत्यनेन वज्रशब्दप्रवृत्तिनिमित्तगुणयोगो दर्शितः । सूत्रभाष्ये तु वर्जनाद् वज्रमुच्यते इति वज्रशब्दो यौगिक इत्युक्तम् । स्वधर्मस्य इत्यादि शेषोक्तिः । चशब्देन उद्यमित्वेन उद्यतं च इति ग्राह्यम् । भयदम् इत्यस्य ये विदुरमृतास्ते भवन्ति इति श्रुत्या सम्बन्धः । अनेन- प्रसिद्धवज्रज्ञानान्मोक्षायोगेन न तत्परत्वम् उपपन्नम् इत्युक्तं भवति । यद्वा- वज्रवद्भयदम् इत्यनेन श्रुतौ महद्भयम् इत्युक्तभयप्रदत्वे वज्रमुद्यतम् इति लुप्तोपमोच्यत इति व्याख्यातम् इति प्रतिभाति । अस्मिन् पक्षे वज्रमुद्यतम् इत्येतत् प्रसिद्धवज्रपरमेव । तथाऽपि वाक्यस्य भगवत्परत्व अविरोधात् । यद्यपि तत्त्वप्रकाशिकायां कम्पनाद् इति सूत्रभाष्याद्यनुरोधेन यदिदं किञ्च इत्यादि अमृतास्ते भवन्ति इत्यन्तम् एकं वाक्यं कृत्वा व्याख्यातम् । तथाऽपि व्याख्या-नान्तरमेतद् इत्यविरोधः ॥३॥ यथाऽऽदर्शे तथाऽऽत्मनि इत्येतद् अन्यथाप्रतीतेः किञ्चिदध्याहारेण व्याचष्टे– जीव इति ॥ आत्मनि इत्यस्यार्थः – जीव इति ॥ स्थितो भगवान् इति शेषोक्तिः । सम्यग् दृश्यते इति सम्बन्धः । अनेन- श्रुतौ परिदृश्यत इत्यस्यैव पूर्वत्रापि सम्बन्ध इत्युक्तं भवति । अनुपलम्भ-बाधपरिहाराय ज्ञानदृष्टिभिः इत्युक्तम् , ऋषिभिरित्यर्थः । ऋषयोऽन्तःप्रकाशाः इति श्रुतेः । मुखवत् इत्युक्त्या श्रुतौ मुखम् इति शेष इति सूचितम् । यथा स्वप्ने तथा पितृलोके इत्यस्य तात्पर्यमाह– न तथेति ॥ अत एव यथा स्वप्ने इति दृष्टान्तः । स्वाप्नपदार्थस्य आदर्शस्थमुखवत् स्पष्टम् अप्रतिभानाद् इति भावः । न तथा सम्यग् दृश्यत इत्यनेन श्रुतौ दृश्यत इत्यस्यैवात्र सम्बन्ध इति सूचितम् । यथाऽप्सु परीव दृश्यते इत्येतद् व्याचष्टे– तत इति ॥ अनेन- इवशब्दोऽल्पार्थ इत्युक्तं भवति । अत एव अप्सु इति दृष्टान्तः । वारिस्थप्रतिबिम्बस्य स्वाप्नपदार्थापेक्षया स्पष्टत्वात्, आदर्शमुखापेक्षया चास्पष्टत्वात् । गन्धर्वलोके स्थितः इति शेषोक्तिः । उत्तमगन्धर्वापेक्षयैतत् । तेन पितृपेक्षया गन्धर्वाणां नीचत्वोक्त्या न विरोधः । छायातपयोः इति तयोरेवोपादानाभिप्रायं वदंस्तद्वाक्यं व्याचष्टे– नात्यातप इति ॥ अत्यातपे वस्तु स्पष्टं न दृश्यते, तेन दृष्टिप्रतिहतेः । नाप्यतिच्छायायाम्, विषयसंस्कारक-आलोकाभावात् । किन्तु? यथैवाह्नि च्छायातपयोः स्पष्टं दृश्यत इत्यर्थः ॥६॥ (वे.खं ) एष जगद्वृक्ष ऊर्ध्वमूल ऊर्ध्वः= सर्वोच्चो विष्णुर्मूलं भूमिवत् यस्य स ऊर्ध्वमूलः, ऊर्ध्वा= ब्रह्मादिसर्वोच्चा रमा मूलं वृक्षमूलवद् यस्य स ऊर्ध्वमूलः । अवाक्शाखः अवाक्= ततोऽवमा देवाः शाखा यस्य सोऽवाक्शाखः । अश्वत्थः 'आशुगमनाद् अश्वनामको हरिः, तद्व्याप्तत्वात्, तदन्तत्वाद् वा अश्वत्थः' । सनातनः प्रवाहतोऽनादिनित्यः । जगन्मूलभूतभगवन्माहात्म्यमेवाऽऽह– तदेवेति ॥ व्याख्यातम् । एतद्वै तत् ॥ १ ॥ यदिदं किञ्च तत् सर्वं जगत् प्राणाख्ये हरौ एजति कम्पते । तस्मादेव निःसृतम् । एतद् ब्रह्म उद्यतं वज्रं तदुपपादनायोक्तम्- महद्भयम् इति ॥ उद्यतवज्रवत् महाभयप्रदम् । स्वधर्मातिलङ्घने इति शेषः । ये विदुस्ते मुक्ता भवन्ति ॥ २ ॥ भयप्रदत्वमेव दर्शयति– भयादिति ॥ इन्द्रश्च वर्षति । वायुश्च पवते ॥ ३ ॥ एतद् भगवद्वेदनं मनुष्यजन्मप्राप्तावेव सम्पादनीयम्, अन्यत्रालाभाद् इति भावेन तस्य फलमाह– इह चेदिति ॥ यदि इह मनुष्यजन्मनि शरीरस्य विस्रसो विस्रंसनात् प्राग् बोद्धुं भगवत्तत्त्वादिकं ज्ञातुम् अशकत् समर्थो जातः, तर्हि स्वर्गेषु स्वरूपभूतरमणज्ञानात्मकेषु वैकुण्ठानन्तासनश्वेतद्वीपेषु शरीरत्वाय चिन्मयशरीरत्वाय कल्पते समर्थो भवति । अतः शरीरपातात् पूर्वमेव भगवज्ज्ञानाय यत्नः कार्य इति भावः ॥ ४ ॥ बोद्धुम् इत्युक्तो बोधो न सर्वेषामेकप्रकार इति भावेनाऽऽह– यथेति ॥ परिदृश्यत इति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बध्यते । यथाऽऽदर्शे मुखं परिदृश्यते सम्यग् दृश्यते तथाऽत्मनि स्थितो भगवान् ज्ञानदृष्टिभिर्ऋषिभिः परिदृश्यते सम्यग् दृश्यत इत्यर्थः । यथा स्वप्ने स्वप्नावस्थायां स्थितः पदार्थो दृश्यते तथा पितृलोके स्थितो भगवान् दृश्यते । पूर्वं परिदृश्यत इत्यस्य आकर्षणम्, अत्र तु दृश्यते इत्यस्यैव । तेन- ऋषिज्ञानात् पितृज्ञानस्यासम्यक्त्वं लभ्यते । अत एव यथा स्वप्न इति दृष्टान्तोक्तिः । स्वाप्नपदार्थस्याऽऽदर्शस्थमुखवत् स्पष्टत्वाभावात् । यथाऽप्सु स्थितः पदार्थः परीव दृश्यते स्वाप्नपदार्थात् किञ्चित् स्पष्टतया दृश्यते, तथा गन्धर्वलोके स्थितो भगवान् परीव दृश्यते ततः किञ्चित् स्पष्टतया दृश्यते । छायातपयोरिव नात्यातपे, न च्छायायाम् ; किन्तु? अहनि च्छायातपयोर्विद्यमानं वस्तु यथा स्पष्टं दृश्यते तथा ब्रह्मलोके स्थितः पुरुषोत्तमो दृश्यते ॥ ५ ॥</div></div>

<~~span~~ id="~~Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana-43~~-~~toc~~" ~~class~~="gr-~~toc-anchor~~" data-~~level~~="2" data-~~title~~="वेदेशीयम्">~~~~

<div class="teeka-block" data-block-id="VedeshatirthaVivarana-25" id="VedeshatirthaVivarana-25" data-parent-verse="KKN_C02_S03_V16" data-teeka-label="वेदेशीयम्"><div class="teeka-body">ननु इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्थाः इत्यादिना देवतातारतम्यपुरःसरं भगवत्सर्वोत्तमत्वस्योक्तत्वात् पुनः इन्द्रियेभ्यः परं मनः इत्यादि किमर्थमुच्यते? इत्यत आह– पुनरिति ॥ ज्ञानपूर्वकं ज्ञापनपूर्वकम्। ज्ञाने ज्ञापने । 'सर्वव्यक्तिष्वभिव्यक्त्यै(व्याप्त्यै) तात्पर्याधिक्यवित्तये । ...पुनर्वचनमुद्दिष्टं शतशोऽथ पृथक् पृथग्॥' इति वचनात् पुनर्वचनं महातात्पर्यज्ञापकमिति भावः । स्यादेतद्- यदि सर्ववेदवाक्यानां देवतातारतम्यज्ञापनपूर्वं भगवतः सर्वोत्तमत्वज्ञापने महातात्पर्यम् इत्येतदेव स्यात् । तदेव कुतः? इत्यतस्तत्र प्रमाणमाह– तारतम्येति ॥८॥ न सन्दृशे तिष्ठति रूपमस्य इति भगवद्रूपस्येन्द्रियागोचरत्वमुच्यते, तदयुक्तम् ? मत्स्यादेश्चक्षुरादिगोचरत्वाद्, इत्यतस्तदभिप्रायं प्रमाणेनाऽह– प्रादुर्भावानिति ॥ तर्हि चक्षुरादिजन्यमत्स्याद्यवतारज्ञानेनैव मोक्षोपपत्तौ हृदा इत्युक्तभक्त्यादिवैयर्थ्यं स्यात् । न च नावतारज्ञानं मोक्षसाधनम्; किन्तु? स्वहृदिस्थस्य वा व्याप्तस्य वा भगवतो ज्ञानमेवेति युक्तम् । दृष्ट्वैव ह्यवताराणां मुच्यन्ते केचिदञ्जसा इत्युक्तेरवतारज्ञानेनापि केषाञ्चिन्मोक्षसद्भावाद् इत्यत आह– प्रादुर्भावानिति ॥ योगी इत्यधिकारिविशेषपरम् । ज्ञानदृष्ट्या हृद्युपासनेनेत्यर्थः, हृद्युपासाजन्यापरोक्षज्ञानेनेति वाऽर्थः । यदा पश्यति विषयीकरोतीति व्याख्येयम् । उक्तं च- येषां बहिरुपासनेन मोक्षः तेषामपि हृद्युपासनं किञ्चित्-कार्यमेव इति । अनेन- हृदा मनीषा इत्यादेस्तात्पर्यमुक्तम् । यथा चैतत् तथा वक्ष्यते । एवकारव्यावर्त्यमाह– नेति ॥ इन्द्रियैर्दृष्टैः प्रादुर्भावैः कापि न मुच्यत इत्यर्थः । दृष्टेः इति पाठे इन्द्रियैर्या दृष्टिर्जायते तस्याः सकाशाच्च मुच्यत इत्यर्थः ॥९॥ योगो हि प्रभवाप्ययौ इति सामानाधिकरण्येन उत्पत्तिविनाशावेव योगः इति प्रतीयते, तदसत् । प्रपञ्चनिष्ठोत्पत्तिविनाशयोः मुमुक्षुनिष्ठयोगरूपत्वासम्भवात् । न च अनेन योग उत्पत्तिविनाशधर्मक इत्युच्यत इति वाच्यम् । प्रभवाप्ययशब्दस्य तद्वति लक्षणाप्रसङ्गात्। अनुपयुक्तत्वेनावक्तव्यत्वाच्च, इत्यतस्तद् व्याचष्टे– प्रभवाप्ययाविति ॥ प्रतियोगे द्वितीया इति भावः । ननु प्रपञ्चनिष्ठप्रभवाप्ययौ प्रति कथम् इन्द्रियधारणारूपो योगः ? भगवन्तं प्रत्येव तस्य कर्तव्यत्वाद्, इत्यत आह– भगवत इति ॥११॥ अस्तित्वस्य सर्वसाधारणत्वाद् अस्तीत्येवोपलब्धव्य इति कथमुच्यते ? न च देहाद् व्यतिरिक्त आत्माऽस्ति न वा इति पृष्टत्वेन तन्निरासाय आत्मा देहाद्यतिरिक्तोऽस्तीत्येवोपलब्धव्यः इत्युच्यत इति वाच्यम् । तृतीयप्रश्नस्योक्तरीत्या भगवन्मात्रपरत्वेन मरणानन्तरं जीवोऽस्ति न वा इत्येवंपरत्वाभावात् । देहाद्यतिरिक्तः इत्यश्रुतकल्पनापाताच्च, इति भावेन प्रमाणेनैव व्याचष्टे– अधिक इति ॥ अकार आधिक्यवाची, अस्ति इत्येतत् सत्तायुक्तवस्तुवाचीति भावः। चशब्दो यस्माद् इत्यर्थे । यस्माद् एवम् अस्तिइतिनामकः तस्मात्। ननु किमर्थमस्तीत्येवोपलब्धव्यः? इत्यतः, एवं भगवतः सर्वाधिक्यज्ञानवत एव भगवद्याथात्म्यज्ञानसम्भवात् । अन्यस्य तदभावादित्याह– अनाधिक्यमिति॥ जानतां सकाशात् । तेन अस्तीति ब्रुवतोऽन्यत्र इत्येतद् व्याख्यातम् ॥१२॥ तत्प्रभावेन चोभयोः इत्येतदन्यथाप्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे– प्रकृतेरिति॥ प्रकृतेः पुरुषाणां च इत्यनेन उभयोः इत्येतत् प्रकृतिपुरुषयोःइति व्याख्यातम् । तत्त्वम्= याथात्म्यं भावयति= उत्पादयति । ननु यदि तत्त्वभावो विष्णुः तदा तत्त्वभावेन अस्तीत्येवोपलब्धव्य इति कथम्? विष्णोः सर्वसाधारण्येन सर्वेषामपि सदाऽऽधिक्यज्ञानप्रसङ्गाद्, इत्यतस्तदभि-प्रायमाह– तत्प्रसादादिति ॥ तुशब्दोऽवधारणार्थः । तेन चशब्दो व्याख्यातः। प्रसादश्च न सर्वसाधारण इति भावः । अस्तीत्येवोपलब्धस्य इत्येतद् व्याचष्टे– प्रसादश्चेति ॥ तथाविदः भगवदाधिक्यविदः । ननु पूर्वं प्रसादो भगवदाधिक्यज्ञानसाधनम् इत्युक्तम् । इदानीं ज्ञानं प्रसादसाधनम् इत्युच्यते । अतोऽन्योन्याश्रयः ? इत्यतो व्यक्तिभेदान्नान्योन्याश्रय इति भावेनाऽह– अनादीति ॥ पुनःपुनर्वृद्धिमेति प्रसादद्वारा । ननु अनादिकालाद् आरभ्य इति किमर्थं वक्तव्यम् ? पूर्वम् 'आधिक्यज्ञानरहितस्यापि भगवत्प्रसादात् पश्चात् तज्ज्ञानं भवति इत्येव किं न स्याद् ? इत्यत आह– येषामिति ॥ पश्चाज्जायमानं प्रति भगवत्प्रसादो हेतुः । स च भगवदाधिक्यज्ञानसाध्य इति पूर्वमपि तत्सद्भावोऽपेक्षितः । एवं तदपि ज्ञानं भगवत्प्रसादसाध्यम् इत्यनादित्वम् आश्रयणीयमिति भावः । ननु केषाञ्चिद् योग्यानां पूर्वं भगवदाधिक्य-ज्ञानानुपलम्भेऽपि पश्चात् तद्दर्शनात् कथमेतद्? इत्यत आह– अभिभूतमिति॥ अभिभवकृतोऽनुपलम्भ इति भावः ॥ १३॥ यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामाः इत्यत्र सर्वकामत्याग उच्यते इति प्रतीतिनिरासाय मन्त्रं प्रमाणेनैव व्याचष्टे– अन्तःकरणेति ॥ अत एव श्रुतौ हृदि स्थिता इति विशेषणम् । अन्यथा तद् व्यर्थं स्याद् इति भावः । ननु सर्वात्मना कामत्याग एव श्रुत्यर्थः किं न स्यात् ? विशेषणस्य स्वरूपकथनपरत्वोपपत्तेः इत्यत आह– व्यक्तिरिति ॥ चिदात्मनां तु इत्यन्वयः । मुक्तौ चिदात्मक-कामव्यक्तिसद्भावात् सर्वकामत्यागस्य श्रुत्यर्थत्वे बाधः स्याद् इत्युक्त एव श्रुत्यर्थ इति भावः। अथ मर्त्योऽमृतो भवति इत्येतद् व्याचष्टे– तदेति ॥ अथशब्दार्थः - तदेति ॥ अमृतो भवति इत्यस्यार्थः– मृतिं नैवाभियास्यतीति॥१४॥ यदा सर्वे प्रभिद्यन्ते इति मन्त्रं व्याचष्टे– मिथ्याज्ञानेति ॥ अनुशासनम्= वेदान्तोपदेशः एतावद्= एतावन्मात्रम् , न त्वधिकमस्ति इत्याशङ्कनीयम् इति व्याख्यानम् असत् । वेदान्तोपदेशस्य एतावन्मात्रत्वे इतरवेदान्तप्रवृत्तिवैयर्थ्याद् इति भावेन एतावदनुशासनम् इत्येतद् व्याचष्टे– तदर्थमिति ॥ मिथ्याज्ञानग्रन्थिनिरासार्थम् अनुशासनम् निष्कामकर्म-श्रवण-मनन-निदिध्यासनकर्तव्यताप्रतिपादकं शास्त्रमित्यर्थः॥१५॥ (वे.खं) न केवलं भगवज्ज्ञानमेव मोक्षहेतु; अपि तु देवतातारतम्यादिज्ञान-मपीत्याह– इन्द्रियाणामिति ॥ पृथग् उत्पद्यमानानां विलक्षणतया उत्पद्यमानानाम्, पृथग् व्यापारोत्पादकानां वा इन्द्रियाणाम् इन्द्रियदेवानाम्। प्रागुक्तोपलक्षणमेतद् । पृथग्भावम् अन्योन्यविलक्षणत्वम्, तारतम्यम् इति यावत् । यद् यौ उदयास्तमयौ उत्पत्तिविनाशौ तौ च मत्वा धीरो न शोचति ॥ ६ ॥ ननु कथम् इन्द्रियादिदेवतातारतम्यादिज्ञानात् शोकत्यागः? तस्य अभगवज्ज्ञानत्वाद्, इत्यतस्तदेव विशदयति– इन्द्रियेभ्य इति ॥ इन्द्रियेभ्य इत्यनन्तरं परा ह्यर्था अर्थेभ्यः इति ग्राह्यम् । सत्त्वम् बुद्धिः । अधि अधिकः ॥ ७ ॥ पुरुष एव इत्यन्वयः । अलिङ्गः अनुमापकरहितः, जडशरीररहितो वा । किं ततः? इत्यत आह– तं ज्ञात्वेति ॥ मुच्यते संसारात्। अमृतत्वं स्वरूपाविर्भावरूपं मोक्षम् । तारतम्यान्तर्गतत्वेन भगवज्ज्ञानमेव शोकत्यागहेतुरिति प्राग् विवक्षितम् । अतो न दोष इति भावः । एवम् उदयास्तमयकर्तृत्वेन भगवज्ज्ञानमेव विवक्षितम् इत्यपि द्रष्टव्यम् ॥ ८ ॥ तं ज्ञात्वा इत्युक्तभगवज्ज्ञानं न चक्षुरादिनाऽनायासेन भवति; किन्तु? श्रवणाद्युपोद्बलितमनसैवेत्याह– नेति ॥ अस्य भगवतो रूपं मत्स्याद्यवतारा-तिरिक्तम् अन्तर्याम्यादिरूपं सन्दृशे सम्यग्दर्शनाय न तिष्ठति अनायासेन दर्शनगोचरो न भवतीत्यर्थः । कुतः ? कोऽपि एनं भगवन्तं चक्षुषा न पश्यति । उपलक्षणमेतद् । कथं तर्हि तज्ज्ञानम्? इत्यत आह– हृदेति ॥ हृदा स्नेहेन= स्नेहयुक्तेन मनीषा मनीषया= श्रवणादिजनितज्ञानेन तत्सहकृतेन मनसा अभिक्लृप्तो विषयीकृतो ध्यातः सन्दृशे तिष्ठतीत्यर्थः। एवं ज्ञान फलमाह– य एनमिति ॥ न च अवतारोपासकानां भक्त्यादिवैयर्थ्यम् । यतोऽस्य रूपं रामकृष्णाद्यवताररूपं सन्दृशे न तिष्ठति । अनायासेन मोक्षहेतुसाक्षात्कारविषयो न भवति । कुतः ? कोऽपि एनं मोक्षार्थं चक्षुषा न पश्यति । किन्तु? हृदा मनीषा मनसाऽभिक्लृप्तः सन्दृशे तिष्ठति इत्यपि व्याख्येयम् ॥ ९ ॥ हृदा मनीषा मनसाऽभिक्लृप्तः इत्युक्तभक्त्यादावप्रमत्तेन भवितव्यमिति भावेन अप्रमत्तः कदा भवेद् इत्याकाङ्क्षायाम् इन्द्रियनियमनावस्थायामेव इत्याह– यदेति ॥ यदा ज्ञानानि ज्ञानसाधनानि पञ्च इन्द्रियाणि चक्षुरादीनि मनसा सहावतिष्ठन्ते न विषयाभिद्रवणं कुर्वन्ति, बुद्धिश्च न स्वविषये विचेष्टते, अप्रमत्तस्तदा भवति इति योज्यम् । इन्द्रियधारणां स्तौति– तामिति ॥ ताम् इन्द्रियधारणां परमगतिसाधनत्वात् परमां गतिमाहुः ॥ १० ॥ ननु योगस्यैव परमगतित्वोक्तेः कथमेतद्? इत्यत आह– तां योगमिति ॥ इन्द्रियधारणारूपोऽपि योगः कमुद्दिश्य कर्तव्यः? इत्यत आह– योग इति ॥ भगवतः सकाशाज्जगतः प्रभवाप्ययौ प्रति योगः जगत्प्रभवाप्ययकर्तारं भगवन्तं प्रति योगः कर्तव्यः इत्येतत् प्रसिद्धमिति भावः ॥ ११ ॥ न चक्षुषा पश्यति इत्युक्तम् उपलक्षणम् इति भावेनाऽह– नैवेति॥ प्राप्तुं ज्ञातुम् । तर्हि कथं तज्ज्ञानं भवति ? इत्यतः सद्गुरूपदेशेनैवेति भावेन व्यतिरेकमाह– अस्तीति ॥ भगवान् अस्ति सतोऽधिकत्वाद् अस्तिनामक इति ब्रुवतो गुरोः अन्यत्र अन्येषां भगवदनाधिक्यं जानतां सकाशात् कथं तद् ब्रह्म उपलभ्यते? न कथमपि । भगवदाधिक्यं जानत एव गुरूपदेशेन ब्रह्मज्ञानम्, न तदनाधिक्यं जानत इति भावः। यद्वा- वागादिना कुतो न प्राप्तुं शक्यो भगवान्? इत्यतो भगवदनाधिक्यज्ञानित्वादिति भावेनाऽह– अस्तीति ॥ अन्यत्र इत्येतद् नञर्थकं व्यत्यासेन योज्यम् । तेन- नास्तीति ब्रुवतः इति लभ्यते। भगवान् सतः सर्वस्माद् अधिको न भवतीति ज्ञानपुरस्सरं ब्रुवतः । कर्तरि षष्ठी । कथं तदुपलभ्यते ? न कथमपीत्यर्थः ॥ १२ ॥ यत एवम् अनाधिक्यं जानतां भगवज्ज्ञानाभावः, अतो भगवान् अस्तीत्येव सतः सर्वस्मादधिक इत्येव उपलब्धव्यः । सा चोपलब्धिः भगवत्प्रसादादेव इत्याह– तत्त्वभावेनेति ॥ उभयोः प्रकृतिपुरुषयोः तत्त्वं भावयतीति तत्त्वभावः= विष्णुः, तेन तत्त्वभावेन प्रसन्नेन विष्णुनैव अस्तीत्युपलभ्यते' इति शेषः । विष्णुप्रसादसाध्य-भगवदाधिक्यज्ञानवतः फलमाह– अस्तीति ॥ भगवान् अस्तीत्येवोपलब्धस्य उपलब्धिमतः तत्त्वभावो विष्णुर्विशेषतः प्रसीदति ॥ १३ ॥ भगवद्विशेषप्रसादे सति किं भवति ? इत्यत आह– यदेति ॥ यदाऽस्य ज्ञानिनो भगवत्प्रसादाद् हृदि स्थिता अन्तःकरणाश्रिताः कामाः ते सर्वे प्रमुच्यन्ते सवासना उच्छिद्यन्ते । अथ तदा मर्त्यो मरणादिधर्मकोऽपि अमृतो भवति मृतिं नैवाभियास्यतीति । अत्र मुक्तौ ब्रह्म समश्नुते ब्रह्मविषयदर्शनादिभोगान् करोतीत्यर्थः ॥ १४ ॥ हार्दसर्वकामत्यागोऽपि तद्धेतुमिथ्याज्ञानग्रन्थिप्रभेद एव भवतीति भावेनाऽह– यदेति ॥ यद्वा- भगवत्प्रसादेनापि किं भवति? मोक्ष इति चेन्न । अनेकविषयकामानां प्रतिबन्धकानां सत्त्वेनामृतत्वायोगाद् इत्यत आह– यदेति ॥ अथापि मिथ्याज्ञानाश्रयाविद्याहङ्कारकर्मणां प्रतिबन्धकानां सत्त्वात् कथं मोक्षः? इत्यत आह– यदेति ॥ इह शरीरे वर्तमाना हृदयस्य हृदयनस्य= हृत्स्थस्य मिथ्याज्ञानस्य ग्रन्थय आश्रयाः= कारणीभूता इति यावत्, अविद्याहङ्कारकर्माणि यदा प्रभिद्यन्ते नितरां भिद्यन्ते, अथ तदैव मर्त्योऽमृतो भवति । मोक्षमेव स्तौति– एतावदिति। एतदर्थमेव सर्ववेद-अनुशासनं प्रवृत्तम् । तेषां दुःखप्रहाणाय श्रुतिरेषा प्रवर्तते इत्युक्तेरिति भावः ॥ १५ ॥ अमृतत्वप्राप्तिस्तु ब्रह्मनाड्योत्क्रमण एव भवति, नान्यथेत्याह– शतमिति ॥ शतं चैका हृदयस्य नाड्यः सन्ति । तासां मध्ये एका प्रधाना नाडी हृदयमारभ्य मूर्धानमभिनिःसृता । तया नाड्या ऊर्ध्वमायन्नमृतत्वं मोक्षम् एति । अन्या नाड्यो विष्वगुत्क्रमणे तादर्थ्यसप्तमी, लोकान्तरगमनार्थं भवन्ति इत्यर्थः ॥ १६ ॥</div></div>

~~=== वेदेशीयम् ===~~

<div class="teeka-block" data-block-id="VedeshatirthaVivarana-26" id="VedeshatirthaVivarana-26" data-parent-verse="UNVERIFIED:1943" data-unverified="1" data-teeka-label="वेदेशीयम्"><div class="teeka-body">यद् उक्तं तृतीयप्रश्नपरिहारौ भगवद्विषयौ इति तद् अयुक्तम् ? तं स्वाद् इति उपसंहारवाक्ये तं स्वाद्= आत्मीयाच्छरीरात् प्रवृहेत्= पृथक् कुर्याद् इत्युक्तत्वेन पूर्वमपि देहभिन्नात्मस्वरूपमेव प्रश्नपरिहारविषय इत्यङ्गीकारौचित्याद् इत्यतस्तत्प्रमाणेनैव व्याख्यातुं तावत् शरीरशब्दार्थमाह– शरीरभूत इति ।। विष्णोर्भिन्नदेहाभावाद् विष्णुभिन्नो जीवः कथं शरीरभूतः? इत्यत उक्तम्– तद्वशग इति ।। यद्वा- विष्णोरभिमानाभावात् कथं तच्छरीरभूतो जीवः? इत्यत उक्तम्– तद्वशग इति ।। प्रसिद्धशरीरवत् तद्वशगत्वाद् अधिष्ठानत्वगुणयोगेनैव जीवः शरीरशब्दोक्त इति भावः । एवं शरीरशब्दार्थमुक्त्वा तद्वाक्यतात्पर्यमाह– विजानीयादिति ।। ततो जीवात् । कथमिदं तात्पर्यमनेन लब्धम् ? इत्यतस्तद् व्याचष्टे– स्वाख्यादिति ।। प्रवृहेद् इत्यस्य पृथक्करणार्थत्वाद्, अनादितः पृथग्भूतस्य इदानीं पृथक्करणायोगात् पृथग् विजानीयादिति तात्पर्यमुक्तमिति भावः । जीवस्य भगवदधिष्ठितत्व-तद्वशत्वाभ्यां भगवच्छरीरत्वे श्रुतिं चाऽह– यस्येति ।। य आत्मनि तिष्ठन् इति पूर्ववाक्यमप्युदाहर्तव्यम् । आत्मा जीवः । एष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः इत्युत्तरेणान्वयः । तं स्वाच्छरीरात् प्रवृहेद् इत्यत्र जीवाद् भगवत एव भेदोऽभिधीयत इत्यत्र युक्तिं चाऽह– जनानामिति ।। पूर्ववाक्ये जनानां हृदये सन्निविष्ट इति जनशब्दवाच्यजीवेभ्यः तद्धृदयसंनिविष्टस्य भगवत एव भेदस्योक्तत्वाद् अत्रापि जीवात् पृथग्धरिः इत्येवोच्यते ; न तु प्रसिद्धशरीराज्जीवः पृथग् इति सिद्धमिति भावः ।। ननु जनानां हृदये सन्निविष्ट इत्युक्तत्वेऽपि कथं जीवाद् भगवतो भेदसिद्धिः ? जीवस्यापि हृदयसन्निविष्टत्वोपपत्तेः, इति चेन्न । जनानां हृदये सन्निविष्ट इति हि जीवस्वरूपभूतहृदयस्थत्वमुच्यते । जनशब्दः स्वतो जीवे क्वचिद् देहे च वर्तते इति वचनेन जनशब्दस्य जीवदेहोभयपरत्वात् । न च तद् जीवस्योपपद्यते । जीवस्य देहहृदयस्थत्वेऽपि स्वहृदिस्थत्वाभावात् । नन्वेवं तर्हि अङ्गुष्ठमात्रत्वोक्तिविरोधः स्यात्? न हि जीवहृद्गतस्य अङ्गुष्ठमात्रत्वं युज्यते । जीवस्यैवाणुत्वेन अङ्गुष्ठपरिमाणकत्वाभावाद्, इति चेन्न । स्यादेवम्- यद्यत्र जीवहृद्गतस्य देहाङ्गुष्ठपरिणामकत्वमुच्यते । नचैवम्; किन्तु? जीवाङ्गुष्ठपरिमाणकत्वमेव । अतो न विरोध इति भावेन तत्र प्रमाणमाह– देहेति ।। देहे हृदि इति सम्बन्धः । जीवस्य हृदि इत्यन्वयः । नन्वस्तु अस्मिन् वाक्ये भगवत एव भेदोऽभिधीयते इति । किन्तु? स्वाच्छरीराद् इत्युक्तसंसारिशरीरादेव । न तु जीवाद् इति किं न स्यात् । शरीरशब्दस्य शरीरे मुख्यत्वाद्, जीवे गौणत्वात् । न हि मुख्ये सम्भवति अमुख्यार्थाङ्गीकारे कारणमस्ति ? इत्यत आह– संसारीति ।। सत्यम्- शरीरशब्दः शरीरे मुख्य इति । तथाऽप्यत्र तदनङ्गीकारो युक्तः । संसारिशरीरेण भगवतोऽभेदस्य केनापि वादिनाऽनङ्गीकृतत्वेन तद्भेदप्रतिपादनस्य अप्रसक्तप्रतिषेधत्वापातात् । अतो मुख्यार्थग्रहणे बाधकसद्भावाद् अमुख्यार्थाङ्गीकारो युक्त इति भावः। ननु वादिनाऽनङ्गीकृतोऽपि भगवतः संसारिशरीराभेदो लोकसिद्धो भवत्येव । तथाहि- जीवे तावद् भगवदसाधारणधर्मस्य स्वातन्त्र्यादेः अध्यासोऽस्ति । एवं च भगवतः संसारिशरीराभेदो लोकभ्रान्तिसिद्धः, तं स्वाच्छरीराद् इति श्रुत्या निषिध्यते इति किं न स्याद् ? इत्यत आह– न चेति ।। भगवतः संसारिशरीराभेद इति शेषः । कुतः? इत्यत आह– जनानामिति ।। सत्यमस्ति भगवतः संसारिशरीराभेदो लोकसिद्धः । तथाऽपि नासावत्र निषिध्यते । जनानां हृदय इति पूर्ववाक्य एव भगवतो जीवदेहहृद्गतत्वोक्त्या संसारिशरीरभेदस्योक्तत्वेन तन्निषेधस्य जातत्वात् । अत्रापि तन्निषेधे पुनरुक्त्यापातादिति भावः । अभ्युपेत्य चेदमुदितम् । जीवे भगवद्धर्मस्वातन्त्र्याद्यध्याससद्भावेऽपि शरीराभेदाध्यासाभावस्य अन्यत्रोक्तत्वेन भगवति संसारिशरीराभेदस्य लोकसिद्धत्वाभावादिति मन्तव्यम् । भगवतः संसारिशरीराभेदो वादिनाऽङ्गीकृतोऽपि लोकसिद्धो निषिध्यत इति किं न स्याद् ? इत्यत आह– न चेति ।। भगवतो जीवाद् भेदे जनानां हृदये सन्निविष्टः इत्युक्तामुपपत्तिं स्फुटयति– जनानामिति।। जनानां हृदये संनिविष्ट इति षष्ठ्या निविष्टस्य भगवतो जीवाद् भेदप्रतीतेरित्यर्थ इत्याहुः । ननु माऽस्तु ' तं स्वाद् इत्यत्र भगवतः संसारिशरीराद् भेद उच्यते' इति । तथाऽपि जीवस्यैव शरीराद् भेद उच्यत इति किं न स्यात् ? जीवेश्वरशरीराभेदस्य चार्वाकादिभिरङ्गीकारात् । एवं च शरीरशब्दमुख्यार्थात्यागोऽपीति चेन्न । तं स्वाद् इति शब्देन पूर्वार्धप्रकृतस्यैव परामर्शात् ।न च पूर्वार्धप्रकृतो जीवः । तत्र अङ्गुष्ठमात्र इत्यङ्गुष्ठमात्रत्वोक्तेः । न च जीवे तद् युक्तम् । तस्य अणुपरिमाणत्वेन देहाङ्गुष्ठमितत्वस्य, स्वाङ्गुष्ठमितत्वस्य चासम्भवाद् इति भावेनाऽह– न जीव इति ।। सर्वगतस्यापि विष्णोरङ्गुष्ठमात्रत्वं हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वाद् इति सूत्रकृतोपपादितमनुसन्धेयम् । तं स्वाच्छरीराद् इति वाक्यव्याख्यानमुपसंहरति– अत इति ।। उक्तरीत्याऽर्थान्तरस्य असम्भवादित्यर्थः । ' तं स्वाच्छरीराद् इत्यत्र' इति शेषः । इदानीमशेषोपनिषदर्थमुपसंहरति– अतः सर्वोत्तम इति ।। प्रागुक्तगुणजातस्य सर्वोत्तमत्वं विनाऽसम्भवादिति भावः ।। (वे.खं ) सर्वथा जीवेश्वरभेदज्ञानमेव मोक्षसाधनमिति भावेनाऽह– अङ्गुष्ठमात्र इति ।। अङ्गुष्ठमात्रो जीवाङ्गुष्ठमितो देहाङ्गुष्ठमितो वा जनानां हृदये जीवस्वरूपहृदये बाह्यहृदये वा सदा सन्निविष्टो योऽन्तरात्मा तं विष्णुं स्वात् स्वाख्यात् शरीराद् भगवद्वशत्वादिना शरीररूपाज्जीवाद् धैर्येण प्रमाणाभास-अचलितबुद्ध्या प्रवृहेत् पृथग् जानीयात् । किमिव इत्युच्यते । बाह्याद् मुञ्जाद् , अन्तःस्थाम् ऐषीकाम् इव इति । कुतोऽयं जीवाद् भेदेन ज्ञेयः? इत्यतो विरुद्धधर्माधिकरणत्वाद् इति भावेनोपसंहरति– तमिति ।। 'अध्यायान्ते द्विरुक्तिः स्याद् वेदे वा वैदिकेऽपि वा । विचारो यत्र सज्येत पूर्वोक्तस्यावधारणे ।।' इति वचनात् सर्वाध्यायार्थावधारणार्थाऽध्यायान्ते द्विरुक्तिः ।। १७ ।। एवं मृत्युप्रोक्तां विद्यां प्राप्नवता नचिकेतसा विद्याफलं लब्धमित्याह वेदपुरुषः - मृत्युप्रोक्तामिति ।। नाचिकेतो नचिकेता एव नाचिकेतः, मृत्युप्रोक्तामेतां विद्याम् , कृत्स्नम् इन्द्रियधारणादिरूपयोगविधिं च लब्ध्वा ब्रह्म प्राप्तो विरजो निर्दुष्टो विमृत्युः अभवत् । एवम् अन्यस्यापि तन्निष्ठस्य तत्फलमतिदिशति– अन्योऽपीति ।। अन्योऽपि अधिकारी अध्यात्मम् अधिकात्मभगवत्स्वरूपम् एवमेव पूर्वोक्तप्रकारेणैव वित् सोऽपि ब्रह्म प्राप्तो विरजो विमृत्युर्भविष्यतीत्यर्थः ।। १८ ।। एवं यत्प्रसादाद् यत्प्रीत्यै चेदं भाष्यमुपक्रम्य समापितवांस्तमेव भगवन्तमन्तेऽपि स्तुतिनतिभ्यां प्रीणयति भगवानाचार्यः– नम इति।। प्रभविष्णवे प्रभवनशीलाय । इत्यशेषम् अतिमङ्गलम् ।। गुरुस्थानन्दतीर्थार्यहृत्पङ्कजगतो हरिः । निर्दोषगुणसम्पूर्णः प्रीयतामिन्दिरापतिः ।। प्रीतः स भगवान् विष्णुर्यद् दद्यात् फलमुत्तमम् । तत्सर्वं गुरवे दद्यान्न मह्यं किञ्चिदप्यृतम् ।। इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य काठकोपनिषद्भाष्यस्य टीकायां श्रीमद्वेदव्यासतीर्थपूज्यपादशिष्यवेदेशभिक्षुविरचितायां पदार्थकौमुद्यां द्वितीयोऽध्यायः ।। २ ।।</div></div>

<div class="teeka-~~block~~" ~~data-block-id="Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana-44" id="Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana-44" data-parent-verse="Katha-179"><div class="teeka-body">~~ननु इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्थाः इत्यादिना देवतातारतम्यपुरःसरं भगवत्सर्वोत्तमत्वस्योक्तत्वात् पुनः इन्द्रियेभ्यः परं मनः इत्यादि किमर्थमुच्यते? इत्यत आह– पुनरिति ॥ ज्ञानपूर्वकं ज्ञापनपूर्वकम्। ज्ञाने ज्ञापने । 'सर्वव्यक्तिष्वभिव्यक्त्यै(व्याप्त्यै) तात्पर्याधिक्यवित्तये । ...पुनर्वचनमुद्दिष्टं शतशोऽथ पृथक् पृथग्॥' इति वचनात् पुनर्वचनं महातात्पर्यज्ञापकमिति भावः । स्यादेतद्- यदि सर्ववेदवाक्यानां देवतातारतम्यज्ञापनपूर्वं भगवतः सर्वोत्तमत्वज्ञापने महातात्पर्यम् इत्येतदेव स्यात् । तदेव कुतः? इत्यतस्तत्र प्रमाणमाह– तारतम्येति ॥८॥ न सन्दृशे तिष्ठति रूपमस्य इति भगवद्रूपस्येन्द्रियागोचरत्वमुच्यते, तदयुक्तम् ? मत्स्यादेश्चक्षुरादिगोचरत्वाद्, इत्यतस्तदभिप्रायं प्रमाणेनाऽह– प्रादुर्भावानिति ॥ तर्हि चक्षुरादिजन्यमत्स्याद्यवतारज्ञानेनैव मोक्षोपपत्तौ हृदा इत्युक्तभक्त्यादिवैयर्थ्यं स्यात् । न च नावतारज्ञानं मोक्षसाधनम्; किन्तु? स्वहृदिस्थस्य वा व्याप्तस्य वा भगवतो ज्ञानमेवेति युक्तम् । दृष्ट्वैव ह्यवताराणां मुच्यन्ते केचिदञ्जसा इत्युक्तेरवतारज्ञानेनापि केषाञ्चिन्मोक्षसद्भावाद् इत्यत आह– प्रादुर्भावानिति ॥ योगी इत्यधिकारिविशेषपरम् । ज्ञानदृष्ट्या हृद्युपासनेनेत्यर्थः, हृद्युपासाजन्यापरोक्षज्ञानेनेति वाऽर्थः । यदा पश्यति विषयीकरोतीति व्याख्येयम् । उक्तं च- येषां बहिरुपासनेन मोक्षः तेषामपि हृद्युपासनं किञ्चित्-कार्यमेव इति । अनेन- हृदा मनीषा इत्यादेस्तात्पर्यमुक्तम् । यथा चैतत् तथा वक्ष्यते । एवकारव्यावर्त्यमाह– नेति ॥ इन्द्रियैर्दृष्टैः प्रादुर्भावैः कापि न मुच्यत इत्यर्थः । दृष्टेः इति पाठे इन्द्रियैर्या दृष्टिर्जायते तस्याः सकाशाच्च मुच्यत इत्यर्थः ॥९॥ योगो हि प्रभवाप्ययौ इति सामानाधिकरण्येन उत्पत्तिविनाशावेव योगः इति प्रतीयते, तदसत् । प्रपञ्चनिष्ठोत्पत्तिविनाशयोः मुमुक्षुनिष्ठयोगरूपत्वासम्भवात् । न च अनेन योग उत्पत्तिविनाशधर्मक इत्युच्यत इति वाच्यम् । प्रभवाप्ययशब्दस्य तद्वति लक्षणाप्रसङ्गात्। अनुपयुक्तत्वेनावक्तव्यत्वाच्च, इत्यतस्तद् व्याचष्टे– प्रभवाप्ययाविति ॥ प्रतियोगे द्वितीया इति भावः । ननु प्रपञ्चनिष्ठप्रभवाप्ययौ प्रति कथम् इन्द्रियधारणारूपो योगः ? भगवन्तं प्रत्येव तस्य कर्तव्यत्वाद्, इत्यत आह– भगवत इति ॥११॥ अस्तित्वस्य सर्वसाधारणत्वाद् अस्तीत्येवोपलब्धव्य इति कथमुच्यते ? न च देहाद् व्यतिरिक्त आत्माऽस्ति न वा इति पृष्टत्वेन तन्निरासाय आत्मा देहाद्यतिरिक्तोऽस्तीत्येवोपलब्धव्यः इत्युच्यत इति वाच्यम् । तृतीयप्रश्नस्योक्तरीत्या भगवन्मात्रपरत्वेन मरणानन्तरं जीवोऽस्ति न वा इत्येवंपरत्वाभावात् । देहाद्यतिरिक्तः इत्यश्रुतकल्पनापाताच्च, इति भावेन प्रमाणेनैव व्याचष्टे– अधिक इति ॥ अकार आधिक्यवाची, अस्ति इत्येतत् सत्तायुक्तवस्तुवाचीति भावः। चशब्दो यस्माद् इत्यर्थे । यस्माद् एवम् अस्तिइतिनामकः तस्मात्। ननु किमर्थमस्तीत्येवोपलब्धव्यः? इत्यतः, एवं भगवतः सर्वाधिक्यज्ञानवत एव भगवद्याथात्म्यज्ञानसम्भवात् । अन्यस्य तदभावादित्याह– अनाधिक्यमिति॥ जानतां सकाशात् । तेन अस्तीति ब्रुवतोऽन्यत्र इत्येतद् व्याख्यातम् ॥१२॥ तत्प्रभावेन चोभयोः इत्येतदन्यथाप्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे– प्रकृतेरिति॥ प्रकृतेः पुरुषाणां च इत्यनेन उभयोः इत्येतत् प्रकृतिपुरुषयोःइति व्याख्यातम् । तत्त्वम्= याथात्म्यं भावयति= उत्पादयति । ननु यदि तत्त्वभावो विष्णुः तदा तत्त्वभावेन अस्तीत्येवोपलब्धव्य इति कथम्? विष्णोः सर्वसाधारण्येन सर्वेषामपि सदाऽऽधिक्यज्ञानप्रसङ्गाद्, इत्यतस्तदभि-प्रायमाह– तत्प्रसादादिति ॥ तुशब्दोऽवधारणार्थः । तेन चशब्दो व्याख्यातः। प्रसादश्च न सर्वसाधारण इति भावः । अस्तीत्येवोपलब्धस्य इत्येतद् व्याचष्टे– प्रसादश्चेति ॥ तथाविदः भगवदाधिक्यविदः । ननु पूर्वं प्रसादो भगवदाधिक्यज्ञानसाधनम् इत्युक्तम् । इदानीं ज्ञानं प्रसादसाधनम् इत्युच्यते । अतोऽन्योन्याश्रयः ? इत्यतो व्यक्तिभेदान्नान्योन्याश्रय इति भावेनाऽह– अनादीति ॥ पुनःपुनर्वृद्धिमेति प्रसादद्वारा । ननु अनादिकालाद् आरभ्य इति किमर्थं वक्तव्यम् ? पूर्वम् 'आधिक्यज्ञानरहितस्यापि भगवत्प्रसादात् पश्चात् तज्ज्ञानं भवति इत्येव किं न स्याद् ? इत्यत आह– येषामिति ॥ पश्चाज्जायमानं प्रति भगवत्प्रसादो हेतुः । स च भगवदाधिक्यज्ञानसाध्य इति पूर्वमपि तत्सद्भावोऽपेक्षितः । एवं तदपि ज्ञानं भगवत्प्रसादसाध्यम् इत्यनादित्वम् आश्रयणीयमिति भावः । ननु केषाञ्चिद् योग्यानां पूर्वं भगवदाधिक्य-ज्ञानानुपलम्भेऽपि पश्चात् तद्दर्शनात् कथमेतद्? इत्यत आह– अभिभूतमिति॥ अभिभवकृतोऽनुपलम्भ इति भावः ॥ १३॥ यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामाः इत्यत्र सर्वकामत्याग उच्यते इति प्रतीतिनिरासाय मन्त्रं प्रमाणेनैव व्याचष्टे– अन्तःकरणेति ॥ अत एव श्रुतौ हृदि स्थिता इति विशेषणम् । अन्यथा तद् व्यर्थं स्याद् इति भावः । ननु सर्वात्मना कामत्याग एव श्रुत्यर्थः किं न स्यात् ? विशेषणस्य स्वरूपकथनपरत्वोपपत्तेः इत्यत आह– व्यक्तिरिति ॥ चिदात्मनां तु इत्यन्वयः । मुक्तौ चिदात्मक-कामव्यक्तिसद्भावात् सर्वकामत्यागस्य श्रुत्यर्थत्वे बाधः स्याद् इत्युक्त एव श्रुत्यर्थ इति भावः। अथ मर्त्योऽमृतो भवति इत्येतद् व्याचष्टे– तदेति ॥ अथशब्दार्थः - तदेति ॥ अमृतो भवति इत्यस्यार्थः– मृतिं नैवाभियास्यतीति॥१४॥ यदा सर्वे प्रभिद्यन्ते इति मन्त्रं व्याचष्टे– मिथ्याज्ञानेति ॥ अनुशासनम्= वेदान्तोपदेशः एतावद्= एतावन्मात्रम् , न त्वधिकमस्ति इत्याशङ्कनीयम् इति व्याख्यानम् असत् । वेदान्तोपदेशस्य एतावन्मात्रत्वे इतरवेदान्तप्रवृत्तिवैयर्थ्याद् इति भावेन एतावदनुशासनम् इत्येतद् व्याचष्टे– तदर्थमिति ॥ मिथ्याज्ञानग्रन्थिनिरासार्थम् अनुशासनम् निष्कामकर्म-श्रवण-मनन-निदिध्यासनकर्तव्यताप्रतिपादकं शास्त्रमित्यर्थः॥१५॥ (वे.खं) न केवलं भगवज्ज्ञानमेव मोक्षहेतु; अपि तु देवतातारतम्यादिज्ञान-मपीत्याह– इन्द्रियाणामिति ॥ पृथग् उत्पद्यमानानां विलक्षणतया उत्पद्यमानानाम्, पृथग् व्यापारोत्पादकानां वा इन्द्रियाणाम् इन्द्रियदेवानाम्। प्रागुक्तोपलक्षणमेतद् । पृथग्भावम् अन्योन्यविलक्षणत्वम्, तारतम्यम् इति यावत् । यद् यौ उदयास्तमयौ उत्पत्तिविनाशौ तौ च मत्वा धीरो न शोचति ॥ ६ ॥ ननु कथम् इन्द्रियादिदेवतातारतम्यादिज्ञानात् शोकत्यागः? तस्य अभगवज्ज्ञानत्वाद्, इत्यतस्तदेव विशदयति– इन्द्रियेभ्य इति ॥ इन्द्रियेभ्य इत्यनन्तरं परा ह्यर्था अर्थेभ्यः इति ग्राह्यम् । सत्त्वम् बुद्धिः । अधि अधिकः ॥ ७ ॥ पुरुष एव इत्यन्वयः । अलिङ्गः अनुमापकरहितः, जडशरीररहितो वा । किं ततः? इत्यत आह– तं ज्ञात्वेति ॥ मुच्यते संसारात्। अमृतत्वं स्वरूपाविर्भावरूपं मोक्षम् । तारतम्यान्तर्गतत्वेन भगवज्ज्ञानमेव शोकत्यागहेतुरिति प्राग् विवक्षितम् । अतो न दोष इति भावः । एवम् उदयास्तमयकर्तृत्वेन भगवज्ज्ञानमेव विवक्षितम् इत्यपि द्रष्टव्यम् ॥ ८ ॥ तं ज्ञात्वा इत्युक्तभगवज्ज्ञानं न चक्षुरादिनाऽनायासेन भवति; किन्तु? श्रवणाद्युपोद्बलितमनसैवेत्याह– नेति ॥ अस्य भगवतो रूपं मत्स्याद्यवतारा-तिरिक्तम् अन्तर्याम्यादिरूपं सन्दृशे सम्यग्दर्शनाय न तिष्ठति अनायासेन दर्शनगोचरो न भवतीत्यर्थः । कुतः ? कोऽपि एनं भगवन्तं चक्षुषा न पश्यति । उपलक्षणमेतद् । कथं तर्हि तज्ज्ञानम्? इत्यत आह– हृदेति ॥ हृदा स्नेहेन= स्नेहयुक्तेन मनीषा मनीषया= श्रवणादिजनितज्ञानेन तत्सहकृतेन मनसा अभिक्लृप्तो विषयीकृतो ध्यातः सन्दृशे तिष्ठतीत्यर्थः। एवं ज्ञान फलमाह– य एनमिति ॥ न च अवतारोपासकानां भक्त्यादिवैयर्थ्यम् । यतोऽस्य रूपं रामकृष्णाद्यवताररूपं सन्दृशे न तिष्ठति । अनायासेन मोक्षहेतुसाक्षात्कारविषयो न भवति । कुतः ? कोऽपि एनं मोक्षार्थं चक्षुषा न पश्यति । किन्तु? हृदा मनीषा मनसाऽभिक्लृप्तः सन्दृशे तिष्ठति इत्यपि व्याख्येयम् ॥ ९ ॥ हृदा मनीषा मनसाऽभिक्लृप्तः इत्युक्तभक्त्यादावप्रमत्तेन भवितव्यमिति भावेन अप्रमत्तः कदा भवेद् इत्याकाङ्क्षायाम् इन्द्रियनियमनावस्थायामेव इत्याह– यदेति ॥ यदा ज्ञानानि ज्ञानसाधनानि पञ्च इन्द्रियाणि चक्षुरादीनि मनसा सहावतिष्ठन्ते न विषयाभिद्रवणं कुर्वन्ति, बुद्धिश्च न स्वविषये विचेष्टते, अप्रमत्तस्तदा भवति इति योज्यम् । इन्द्रियधारणां स्तौति– तामिति ॥ ताम् इन्द्रियधारणां परमगतिसाधनत्वात् परमां गतिमाहुः ॥ १० ॥ ननु योगस्यैव परमगतित्वोक्तेः कथमेतद्? इत्यत आह– तां योगमिति ॥ इन्द्रियधारणारूपोऽपि योगः कमुद्दिश्य कर्तव्यः? इत्यत आह– योग इति ॥ भगवतः सकाशाज्जगतः प्रभवाप्ययौ प्रति योगः जगत्प्रभवाप्ययकर्तारं भगवन्तं प्रति योगः कर्तव्यः इत्येतत् प्रसिद्धमिति भावः ॥ ११ ॥ न चक्षुषा पश्यति इत्युक्तम् उपलक्षणम् इति भावेनाऽह– नैवेति॥ प्राप्तुं ज्ञातुम् । तर्हि कथं तज्ज्ञानं भवति ? इत्यतः सद्गुरूपदेशेनैवेति भावेन व्यतिरेकमाह– अस्तीति ॥ भगवान् अस्ति सतोऽधिकत्वाद् अस्तिनामक इति ब्रुवतो गुरोः अन्यत्र अन्येषां भगवदनाधिक्यं जानतां सकाशात् कथं तद् ब्रह्म उपलभ्यते? न कथमपि । भगवदाधिक्यं जानत एव गुरूपदेशेन ब्रह्मज्ञानम्, न तदनाधिक्यं जानत इति भावः। यद्वा- वागादिना कुतो न प्राप्तुं शक्यो भगवान्? इत्यतो भगवदनाधिक्यज्ञानित्वादिति भावेनाऽह– अस्तीति ॥ अन्यत्र इत्येतद् नञर्थकं व्यत्यासेन योज्यम् । तेन- नास्तीति ब्रुवतः इति लभ्यते। भगवान् सतः सर्वस्माद् अधिको न भवतीति ज्ञानपुरस्सरं ब्रुवतः । कर्तरि षष्ठी । कथं तदुपलभ्यते ? न कथमपीत्यर्थः ॥ १२ ॥ यत एवम् अनाधिक्यं जानतां भगवज्ज्ञानाभावः, अतो भगवान् अस्तीत्येव सतः सर्वस्मादधिक इत्येव उपलब्धव्यः । सा चोपलब्धिः भगवत्प्रसादादेव इत्याह– तत्त्वभावेनेति ॥ उभयोः प्रकृतिपुरुषयोः तत्त्वं भावयतीति तत्त्वभावः= विष्णुः, तेन तत्त्वभावेन प्रसन्नेन विष्णुनैव अस्तीत्युपलभ्यते' इति शेषः । विष्णुप्रसादसाध्य-भगवदाधिक्यज्ञानवतः फलमाह– अस्तीति ॥ भगवान् अस्तीत्येवोपलब्धस्य उपलब्धिमतः तत्त्वभावो विष्णुर्विशेषतः प्रसीदति ॥ १३ ॥ भगवद्विशेषप्रसादे सति किं भवति ? इत्यत आह– यदेति ॥ यदाऽस्य ज्ञानिनो भगवत्प्रसादाद् हृदि स्थिता अन्तःकरणाश्रिताः कामाः ते सर्वे प्रमुच्यन्ते सवासना उच्छिद्यन्ते । अथ तदा मर्त्यो मरणादिधर्मकोऽपि अमृतो भवति मृतिं नैवाभियास्यतीति । अत्र मुक्तौ ब्रह्म समश्नुते ब्रह्मविषयदर्शनादिभोगान् करोतीत्यर्थः ॥ १४ ॥ हार्दसर्वकामत्यागोऽपि तद्धेतुमिथ्याज्ञानग्रन्थिप्रभेद एव भवतीति भावेनाऽह– यदेति ॥ यद्वा- भगवत्प्रसादेनापि किं भवति? मोक्ष इति चेन्न । अनेकविषयकामानां प्रतिबन्धकानां सत्त्वेनामृतत्वायोगाद् इत्यत आह– यदेति ॥ अथापि मिथ्याज्ञानाश्रयाविद्याहङ्कारकर्मणां प्रतिबन्धकानां सत्त्वात् कथं मोक्षः? इत्यत आह– यदेति ॥ इह शरीरे वर्तमाना हृदयस्य हृदयनस्य= हृत्स्थस्य मिथ्याज्ञानस्य ग्रन्थय आश्रयाः= कारणीभूता इति यावत्, अविद्याहङ्कारकर्माणि यदा प्रभिद्यन्ते नितरां भिद्यन्ते, अथ तदैव मर्त्योऽमृतो भवति । मोक्षमेव स्तौति– एतावदिति। एतदर्थमेव सर्ववेद-अनुशासनं प्रवृत्तम् । तेषां दुःखप्रहाणाय श्रुतिरेषा प्रवर्तते इत्युक्तेरिति भावः ॥ १५ ॥ अमृतत्वप्राप्तिस्तु ब्रह्मनाड्योत्क्रमण एव भवति, नान्यथेत्याह– शतमिति ॥ शतं चैका हृदयस्य नाड्यः सन्ति । तासां मध्ये एका प्रधाना नाडी हृदयमारभ्य मूर्धानमभिनिःसृता । तया नाड्या ऊर्ध्वमायन्नमृतत्वं मोक्षम् एति । अन्या नाड्यो विष्वगुत्क्रमणे तादर्थ्यसप्तमी, लोकान्तरगमनार्थं भवन्ति इत्यर्थः ॥ १६ ॥</div></div>

<~~span id~~="~~Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana~~-~~45-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="वेदेशीयम्">~~

~~=== वेदेशीयम् ===~~

~~<div class="teeka-block~~" data-block-id="~~Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana~~-46" id="~~Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana~~-46" data-parent-verse="UNVERIFIED:1943" data-unverified="1"><div class="teeka-body">यद् उक्तं तृतीयप्रश्नपरिहारौ भगवद्विषयौ इति तद् अयुक्तम् ? तं स्वाद् इति उपसंहारवाक्ये तं स्वाद्= आत्मीयाच्छरीरात् प्रवृहेत्= पृथक् कुर्याद् इत्युक्तत्वेन पूर्वमपि देहभिन्नात्मस्वरूपमेव प्रश्नपरिहारविषय इत्यङ्गीकारौचित्याद् इत्यतस्तत्प्रमाणेनैव व्याख्यातुं तावत् शरीरशब्दार्थमाह– शरीरभूत इति ।। विष्णोर्भिन्नदेहाभावाद् विष्णुभिन्नो जीवः कथं शरीरभूतः? इत्यत उक्तम्– तद्वशग इति ।। यद्वा- विष्णोरभिमानाभावात् कथं तच्छरीरभूतो जीवः? इत्यत उक्तम्– तद्वशग इति ।। प्रसिद्धशरीरवत् तद्वशगत्वाद् अधिष्ठानत्वगुणयोगेनैव जीवः शरीरशब्दोक्त इति भावः । एवं शरीरशब्दार्थमुक्त्वा तद्वाक्यतात्पर्यमाह– विजानीयादिति ।। ततो जीवात् । कथमिदं तात्पर्यमनेन लब्धम् ? इत्यतस्तद् व्याचष्टे– स्वाख्यादिति ।। प्रवृहेद् इत्यस्य पृथक्करणार्थत्वाद्, अनादितः पृथग्भूतस्य इदानीं पृथक्करणायोगात् पृथग् विजानीयादिति तात्पर्यमुक्तमिति भावः । जीवस्य भगवदधिष्ठितत्व-तद्वशत्वाभ्यां भगवच्छरीरत्वे श्रुतिं चाऽह– यस्येति ।। य आत्मनि तिष्ठन् इति पूर्ववाक्यमप्युदाहर्तव्यम् । आत्मा जीवः । एष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः इत्युत्तरेणान्वयः । तं स्वाच्छरीरात् प्रवृहेद् इत्यत्र जीवाद् भगवत एव भेदोऽभिधीयत इत्यत्र युक्तिं चाऽह– जनानामिति ।। पूर्ववाक्ये जनानां हृदये सन्निविष्ट इति जनशब्दवाच्यजीवेभ्यः तद्धृदयसंनिविष्टस्य भगवत एव भेदस्योक्तत्वाद् अत्रापि जीवात् पृथग्धरिः इत्येवोच्यते ; न तु प्रसिद्धशरीराज्जीवः पृथग् इति सिद्धमिति भावः ।। ननु जनानां हृदये सन्निविष्ट इत्युक्तत्वेऽपि कथं जीवाद् भगवतो भेदसिद्धिः ? जीवस्यापि हृदयसन्निविष्टत्वोपपत्तेः, इति चेन्न । जनानां हृदये सन्निविष्ट इति हि जीवस्वरूपभूतहृदयस्थत्वमुच्यते । जनशब्दः स्वतो जीवे क्वचिद् देहे च वर्तते इति वचनेन जनशब्दस्य जीवदेहोभयपरत्वात् । न च तद् जीवस्योपपद्यते । जीवस्य देहहृदयस्थत्वेऽपि स्वहृदिस्थत्वाभावात् । नन्वेवं तर्हि अङ्गुष्ठमात्रत्वोक्तिविरोधः स्यात्? न हि जीवहृद्गतस्य अङ्गुष्ठमात्रत्वं युज्यते । जीवस्यैवाणुत्वेन अङ्गुष्ठपरिमाणकत्वाभावाद्, इति चेन्न । स्यादेवम्- यद्यत्र जीवहृद्गतस्य देहाङ्गुष्ठपरिणामकत्वमुच्यते । नचैवम्; किन्तु? जीवाङ्गुष्ठपरिमाणकत्वमेव । अतो न विरोध इति भावेन तत्र प्रमाणमाह– देहेति ।। देहे हृदि इति सम्बन्धः । जीवस्य हृदि इत्यन्वयः । नन्वस्तु अस्मिन् वाक्ये भगवत एव भेदोऽभिधीयते इति । किन्तु? स्वाच्छरीराद् इत्युक्तसंसारिशरीरादेव । न तु जीवाद् इति किं न स्यात् । शरीरशब्दस्य शरीरे मुख्यत्वाद्, जीवे गौणत्वात् । न हि मुख्ये सम्भवति अमुख्यार्थाङ्गीकारे कारणमस्ति ? इत्यत आह– संसारीति ।। सत्यम्- शरीरशब्दः शरीरे मुख्य इति । तथाऽप्यत्र तदनङ्गीकारो युक्तः । संसारिशरीरेण भगवतोऽभेदस्य केनापि वादिनाऽनङ्गीकृतत्वेन तद्भेदप्रतिपादनस्य अप्रसक्तप्रतिषेधत्वापातात् । अतो मुख्यार्थग्रहणे बाधकसद्भावाद् अमुख्यार्थाङ्गीकारो युक्त इति भावः। ननु वादिनाऽनङ्गीकृतोऽपि भगवतः संसारिशरीराभेदो लोकसिद्धो भवत्येव । तथाहि- जीवे तावद् भगवदसाधारणधर्मस्य स्वातन्त्र्यादेः अध्यासोऽस्ति । एवं च भगवतः संसारिशरीराभेदो लोकभ्रान्तिसिद्धः, तं स्वाच्छरीराद् इति श्रुत्या निषिध्यते इति किं न स्याद् ? इत्यत आह– न चेति ।। भगवतः संसारिशरीराभेद इति शेषः । कुतः? इत्यत आह– जनानामिति ।। सत्यमस्ति भगवतः संसारिशरीराभेदो लोकसिद्धः । तथाऽपि नासावत्र निषिध्यते । जनानां हृदय इति पूर्ववाक्य एव भगवतो जीवदेहहृद्गतत्वोक्त्या संसारिशरीरभेदस्योक्तत्वेन तन्निषेधस्य जातत्वात् । अत्रापि तन्निषेधे पुनरुक्त्यापातादिति भावः । अभ्युपेत्य चेदमुदितम् । जीवे भगवद्धर्मस्वातन्त्र्याद्यध्याससद्भावेऽपि शरीराभेदाध्यासाभावस्य अन्यत्रोक्तत्वेन भगवति संसारिशरीराभेदस्य लोकसिद्धत्वाभावादिति मन्तव्यम् । भगवतः संसारिशरीराभेदो वादिनाऽङ्गीकृतोऽपि लोकसिद्धो निषिध्यत इति किं न स्याद् ? इत्यत आह– न चेति ।। भगवतो जीवाद् भेदे जनानां हृदये सन्निविष्टः इत्युक्तामुपपत्तिं स्फुटयति– जनानामिति।। जनानां हृदये संनिविष्ट इति षष्ठ्या निविष्टस्य भगवतो जीवाद् भेदप्रतीतेरित्यर्थ इत्याहुः । ननु माऽस्तु ' तं स्वाद् इत्यत्र भगवतः संसारिशरीराद् भेद उच्यते' इति । तथाऽपि जीवस्यैव शरीराद् भेद उच्यत इति किं न स्यात् ? जीवेश्वरशरीराभेदस्य चार्वाकादिभिरङ्गीकारात् । एवं च शरीरशब्दमुख्यार्थात्यागोऽपीति चेन्न । तं स्वाद् इति शब्देन पूर्वार्धप्रकृतस्यैव परामर्शात् ।न च पूर्वार्धप्रकृतो जीवः । तत्र अङ्गुष्ठमात्र इत्यङ्गुष्ठमात्रत्वोक्तेः । न च जीवे तद् युक्तम् । तस्य अणुपरिमाणत्वेन देहाङ्गुष्ठमितत्वस्य, स्वाङ्गुष्ठमितत्वस्य चासम्भवाद् इति भावेनाऽह– न जीव इति ।। सर्वगतस्यापि विष्णोरङ्गुष्ठमात्रत्वं हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वाद् इति सूत्रकृतोपपादितमनुसन्धेयम् । तं स्वाच्छरीराद् इति वाक्यव्याख्यानमुपसंहरति– अत इति ।। उक्तरीत्याऽर्थान्तरस्य असम्भवादित्यर्थः । ' तं स्वाच्छरीराद् इत्यत्र' इति शेषः । इदानीमशेषोपनिषदर्थमुपसंहरति– अतः सर्वोत्तम इति ।। प्रागुक्तगुणजातस्य सर्वोत्तमत्वं विनाऽसम्भवादिति भावः ।। (वे.खं ) सर्वथा जीवेश्वरभेदज्ञानमेव मोक्षसाधनमिति भावेनाऽह– अङ्गुष्ठमात्र इति ।। अङ्गुष्ठमात्रो जीवाङ्गुष्ठमितो देहाङ्गुष्ठमितो वा जनानां हृदये जीवस्वरूपहृदये बाह्यहृदये वा सदा सन्निविष्टो योऽन्तरात्मा तं विष्णुं स्वात् स्वाख्यात् शरीराद् भगवद्वशत्वादिना शरीररूपाज्जीवाद् धैर्येण प्रमाणाभास-अचलितबुद्ध्या प्रवृहेत् पृथग् जानीयात् । किमिव इत्युच्यते । बाह्याद् मुञ्जाद् , अन्तःस्थाम् ऐषीकाम् इव इति । कुतोऽयं जीवाद् भेदेन ज्ञेयः? इत्यतो विरुद्धधर्माधिकरणत्वाद् इति भावेनोपसंहरति– तमिति ।। 'अध्यायान्ते द्विरुक्तिः स्याद् वेदे वा वैदिकेऽपि वा । विचारो यत्र सज्येत पूर्वोक्तस्यावधारणे ।।' इति वचनात् सर्वाध्यायार्थावधारणार्थाऽध्यायान्ते द्विरुक्तिः ।। १७ ।। एवं मृत्युप्रोक्तां विद्यां प्राप्नवता नचिकेतसा विद्याफलं लब्धमित्याह वेदपुरुषः - मृत्युप्रोक्तामिति ।। नाचिकेतो नचिकेता एव नाचिकेतः, मृत्युप्रोक्तामेतां विद्याम् , कृत्स्नम् इन्द्रियधारणादिरूपयोगविधिं च लब्ध्वा ब्रह्म प्राप्तो विरजो निर्दुष्टो विमृत्युः अभवत् । एवम् अन्यस्यापि तन्निष्ठस्य तत्फलमतिदिशति– अन्योऽपीति ।। अन्योऽपि अधिकारी अध्यात्मम् अधिकात्मभगवत्स्वरूपम् एवमेव पूर्वोक्तप्रकारेणैव वित् सोऽपि ब्रह्म प्राप्तो विरजो विमृत्युर्भविष्यतीत्यर्थः ।। १८ ।। एवं यत्प्रसादाद् यत्प्रीत्यै चेदं भाष्यमुपक्रम्य समापितवांस्तमेव भगवन्तमन्तेऽपि स्तुतिनतिभ्यां प्रीणयति भगवानाचार्यः– नम इति।। प्रभविष्णवे प्रभवनशीलाय । इत्यशेषम् अतिमङ्गलम् ।। गुरुस्थानन्दतीर्थार्यहृत्पङ्कजगतो हरिः । निर्दोषगुणसम्पूर्णः प्रीयतामिन्दिरापतिः ।। प्रीतः स भगवान् विष्णुर्यद् दद्यात् फलमुत्तमम् । तत्सर्वं गुरवे दद्यान्न मह्यं किञ्चिदप्यृतम् ।। इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य काठकोपनिषद्भाष्यस्य टीकायां श्रीमद्वेदव्यासतीर्थपूज्यपादशिष्यवेदेशभिक्षुविरचितायां पदार्थकौमुद्यां द्वितीयोऽध्यायः ।। २ ।।</div></div>

[[Category:Sanskrit Documents]]

[[Category:Katha]]

@@ Line 1: / Line 1: @@
 <div class="gr-doc-title">श्रीवेदेशतीर्थविरचितविवरणम्</div>
+<div class="gr-back-to-moola">[[Katha|← मूलम्]]</div>
 __TOC__
-<span id="Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana-1-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="श्रीवेदेशतीर्थविरचितविवरणम्"></span>
+<span id="VedeshatirthaVivarana-1-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="श्रीवेदेशतीर्थविरचितविवरणम्"></span>
 === श्रीवेदेशतीर्थविरचितविवरणम् ===
-<div class="teeka-block" data-block-id="Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana-2" id="Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana-2" data-parent-verse="Katha-5"><div class="teeka-body">प्रणम्य वामनं देवं श्रियं मध्वं गुरूंस्तथा । काठकोपनिषद्भाष्यव्याख्यानं क्रियते मया ॥ इह हि विषयविरक्तस्य शमदमादिमतो मुमुक्षोरधिकारिण आत्यन्तिकानिष्टनिवृत्तीष्टप्राप्तिहेतुभगवत्स्वरूपज्ञापनाय प्रवृत्ताऽपि काठकोपनिषद् अन्यथाव्याख्यानावरुद्धत्वेन न तज्ज्ञापनसमर्थेति मन्यमानो भगवान् आनन्दतीर्थमुनिस्तां यथावत् व्याचिख्यासुः प्रारिप्सितपरिसमाप्त्यादिप्रयोजनतया शिष्टाचारावगताम् एतदुपनिषत्प्रतिपाद्यदेवताप्रणतिं शिष्यशिक्षणार्थम् आदौ निबध्नाति– नम इति ॥ भगवते ऐश्वर्यादिषड्गुणसम्पन्नाय तस्मै वेदादिप्रसिद्धाय वामनाय नम इति परोक्षतो नमस्कृत्य, अपरोक्षतोऽपि नमस्करोति- ते वामनाय नमो नम इति। अपरोक्षीकृते भगवद्रूपे भक्त्यतिशयद्योतनाय नमो नम इति द्विरुक्तिः । नम्यत्वोपपादकविशिष्टत्वोपपादनाय <span class="gr-prateeka">सर्वतः परमाय</span> इत्युक्तम् । सर्वतः इन्द्रियादेरव्यक्तान्तात् सर्वतः । परमत्वं च न राजादिवन्मन्तव्यमित्याह– सर्वेति ॥ सर्वतःपरमस्योपासनार्थं न दूरे गन्तव्यमिति वाऽऽह– सर्वेति ॥ उपनिषत्प्रतिपाद्यभगवन्मूर्तिकथनम्–वामनायेति ॥ वक्ष्यते च <span class="gr-prateeka">ईशानो भूतभव्यस्य</span> इत्यादिना ऐश्वर्यादिरूपं भगवत्त्वम् । <span class="gr-prateeka">ब्रह्मजज्ञम्</span> इत्यत्र <span class="gr-prateeka">ब्रह्मज</span>इत्यनेन वेदादिप्रसिद्धत्वम् । <span class="gr-prateeka">इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्थाः</span> इत्यादिना सर्वतः परमत्वम् । <span class="gr-prateeka">विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम्</span> इत्यादिना सर्वप्राणिहृदिस्थत्वम् । <span class="gr-prateeka">मध्ये वामनमासीनम्</span> इत्यनेन वामनत्वं च ज्ञातव्यम् । ननु ऋषिदेवताच्छन्दोब्राह्मणपरिज्ञान एव विद्या फलति। अन्यथाऽनर्थोक्तेः। तथा हि श्रुतिः - <span class="gr-prateeka">यो ह वा अविदितार्षच्छन्दो-दैवतब्राह्मणेन</span> इत्यादि। ततः तद् अत्र वक्तव्यम् इति चेत्, सत्यम्। <span class="gr-prateeka">वामनाय</span> इत्यनेन देवतोक्तैव। यमादेः स्पष्टं ऋषित्वावगमाद्, अक्षरपरिगणनया छन्दःपरिज्ञानसम्भवात् । विनियोजकवाक्यपर-ब्राह्मणपदोपलक्षितार्थज्ञानस्य व्याख्यानादेव सम्भवात् तदनुक्तिरिति । अत्र वामनस्य विषयत्वोक्त्यैव यत् परैरुक्तम् - 'अस्या विद्यायाः परब्रह्म प्रत्यगात्मभूतं विषयः<span class="gr-prateeka"> इति तद् अपि परास्तम् । यथा चैतत् तथा वक्ष्यत्याचार्यः स्वयमेव । अत्र </span>उशन् ह वै वाजश्रवसः<span class="gr-prateeka"> इत्याख्यायिका विद्याप्रशंसया श्रोतॄणां श्रद्धाऽतिशयजननार्थम् । स्मर्यते हि श्रद्धादीनां तत्त्वज्ञानहेतुत्वम्- </span>श्रद्धावान् लभते ज्ञानम्' इति ॥ ननु <span class="gr-prateeka">स्वर्गे लोके न भयं किञ्चनास्ति</span> इत्यादिना स्वर्गलोकं प्रशस्य <span class="gr-prateeka">स त्वमग्निं स्वर्ग्यमध्येषि मृत्यो</span> इत्यत्राग्नेः स्वर्गसाधनत्वमुच्यते तदयुक्तम्। अग्निमात्रस्य स्वर्गसाधनत्वेऽकृताग्निचयनस्यापि स्वर्गप्राप्त्यापत्तेः। न च <span class="gr-prateeka">योऽग्निं नाचिकेतं चिनुते</span> इति यजुर्वेदोक्तिबलाद् अत्राप्यग्निचयनस्यैव स्वर्ग्यत्वं विवक्षितमिति वाच्यम् । अग्निचयनस्यापि स्वर्गमात्रं प्रति हेतुत्वसम्भवेऽपि <span class="gr-prateeka">स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते</span> इत्युक्तस्य स्वर्गप्राप्त्यनन्तरं मोक्षं प्रति हेतुत्वस्यानुपपत्तेः । <span class="gr-prateeka">तमेवं विद्वान्</span> इत्यादिश्रुतिविरोधाद्, इत्यतः प्रमाणेन तद् व्याचष्टे – अग्नाविति ॥ अत एव नाग्निचयनमात्रेण पूर्यत इति भावेन <span class="gr-prateeka">य एवं विद्वांश्चिनुते नाचिकेतम्</span> इत्युत्तरत्र, <span class="gr-prateeka">य उ चैनमेवं वेद</span> इति शाखान्तरेऽप्युक्तमिति भावः । <span class="gr-prateeka">त्रिशश्चयीत</span> इति सम्बन्धः। <span class="gr-prateeka">त्रिनाचिकेतः</span> इत्यादिप्रयोगात् <span class="gr-prateeka">त्रिशः</span> इत्युक्तम् । तत्र <span class="gr-prateeka">भयातिगः</span> इत्यनेन <span class="gr-prateeka">स्वर्गे लोके न भयं किञ्चनास्ति</span> इत्यस्य तात्पर्यमुक्तम्। न तत्र त्वम् इति स्वर्गलोके मृत्योरभाव उक्तः, स न युक्तः? पुनरावृत्तिसद्भावेन सर्वथा मरणाभावायोगाद् इत्यत उक्तम्– उष्य मन्वन्तरं कालमिति ॥ तथा च <span class="gr-prateeka">मन्वन्तरकालपर्यन्तं न तत्र त्वम्</span> इति व्याख्येयमिति भावः । <span class="gr-prateeka">स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते</span> इत्यस्यार्थमाह– अमृतत्वमिति॥ मोक्षमित्यर्थः । ब्रह्मणा सहैव मोक्षप्राप्तेः स्वर्गप्राप्त्यनन्तरमेव तदभावात् क्रमाद् इत्युक्तम् । एतेन- <span class="gr-prateeka">स्वर्गलोका अमृतत्वम्= अमरणतां= देवत्वं भजन्ते</span> इत्येतद् अपव्याख्यानम् इत्युक्तं भवति। प्राप्तस्वर्गलोकानां सर्वथा मरणाभावस्य बाधात् । मन्वन्तरादिकालमात्रवासित्वं चेन्न <span class="gr-prateeka">तत्र त्वम्</span> इत्यनेनैव गतार्थत्वात् । <span class="gr-prateeka">अमरणतां= देवत्वं भजन्ते</span> इत्यर्थ इति चेद्, न। तस्य योग्यतामात्रसाध्यत्वेन कर्ममात्रस्य तदभावात् । मोक्षोऽपि योग्यमात्रसाध्य एवेति चेत्; सत्यम् । <span class="gr-prateeka">अग्नौ विष्णुं सदा ध्यायन्</span> इति समाख्याबलान्मोक्षयोग्यपरत्वस्य कल्पनात्। न च तथा त्वत्पक्षे किञ्चिज्ज्ञापकमस्ति, इति ॥ ननु <span class="gr-prateeka">उशन् ह वै वाजश्रवसः</span> इत्यादि प्रथमत एवाव्याख्याय, मध्यमवाक्यं किमर्थम् आदौ व्याख्यायते ? न च स्पष्टत्वात् तद् उपेक्ष्येदं वाक्यं व्याकृतम् इति वाच्यम् । उत्तरत्राऽदितोऽपि व्याख्यानात् । उच्यते- शङ्करेण हि स्वभाष्ये <span class="gr-prateeka">अथ काठकोपनिषद्वल्लीनां सुखार्थप्रतिबोधनार्थम् अल्पग्रन्थावृत्तिरारभ्यते</span> इति प्रतिज्ञाय, उपनिषच्छब्दार्थविचारः कृतः । <span class="gr-prateeka">उपनिषद्</span> इति उप-निपूर्वस्य सदेर्विशरण-गत्यवसादनार्थकस्य क्विप्प्रत्ययान्तस्य रूपम् । <span class="gr-prateeka">उपनिषद्</span> इति व्याचिख्यासितग्रन्थप्रतिपादितवेद्यवस्तुविषया विद्या उच्यते । कस्मात्? ये मुमुक्षवोऽपि दृष्टानुश्राविकविषयवितृष्णाः सन्त उपनिषच्छब्देन वाच्यां वक्ष्यमाणलक्षणां विद्यामुपगम्य तन्निष्ठतया निश्चयेन शीलयन्ति तेषाम् अविद्यादेः संसारबीजस्य विशरणाद्= विनाशाद् ब्रह्मविद्या <span class="gr-prateeka">उपनिषद्</span> इत्युच्यते । तथा च वक्ष्यते- <span class="gr-prateeka">निचाय्य तं मृत्युमुखात् प्रमुच्यते</span> इति। 'पूर्वोक्तविशेषणान् मुमुक्षून् एतद् ब्रह्म गमयति<span class="gr-prateeka"> इति गमयितृत्वेन योगेन वा ब्रह्मविद्या </span>उपनिषद्<span class="gr-prateeka">इत्युच्यते । तथा च वक्ष्यति– </span>ब्रह्मप्राप्तो विरजोऽभूद् विमृत्युः<span class="gr-prateeka"> इति । लोकादिर्ब्रह्मजो योऽग्निस्तद्विषयाया विद्याया द्वितीयेन वरेण प्रार्थ्यमानायाः स्वर्गलोकफलप्राप्तिहेतुत्वेन गर्भवासजन्मजराद्युपद्रवसम्बन्धस्य लोकान्तरे पौनःपुन्येन प्रवृत्तस्यावसादयितृत्वेन शैथिल्यापादनेन योगेन साऽपि विद्योपनिषद् इत्युच्यते । तथा च वक्ष्यति– </span>स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते' इत्यादीनि ॥ तदेतद् दूषयितुं <span class="gr-prateeka">स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते</span> इति वाक्यतात्पर्यम् आदावेवोक्तम् । तथा हि- यद् उक्तं <span class="gr-prateeka">लोकादिर्ब्रह्मजो योऽग्निः</span> इत्यादि तद् अयुक्तम् । स्मृतिसमाख्यया द्वितीयवरेण प्रार्थ्यमानाया अपि विद्याया अग्निस्थविष्णुविषयतया तस्या अपि मोक्षहेतुत्वेन स्वर्गमात्रहेतुत्वाभावात्। किञ्च <span class="gr-prateeka">उपनिषद् इति ग्रन्थप्रतिपादितवेद्यवस्तुविषया विद्या उच्यते</span> इत्यसत्। विद्यायाम् उपनिषच्छब्दप्रयोगादर्शनात् । <span class="gr-prateeka">सर्वासु शाखास्वारणमावर्तयेद् आरणमावर्तयेद्, उपनिषदमावर्तयेद्, उपनिषदमावर्तयेद्</span> इत्यादिश्रुतौ <span class="gr-prateeka">उपनिषदमधीमहे अध्यापयामः</span> इति लौकिकव्यवहारे उपनिषच्छब्दस्य ग्रन्थ एव प्रयोगाच्च । न च संसारहेत्वविद्यादि-विशरणादेर्धात्वर्थस्य ग्रन्थमात्रेऽसम्भवाद्, विद्यायां च सम्भवाद् विद्यायामेवोपनिषच्छब्दो मुख्यः; ग्रन्थस्य तु तादर्थ्येन तच्छब्द इति वाच्यम्। ग्रन्थस्यापि ज्ञानद्वाराऽविद्यानिवृत्त्यादिहेतुत्वसद्भावात् । न हि <span class="gr-prateeka">यत्र प्रयोगो वर्तते तत्र शब्दोऽमुख्यः, यत्र तु स नास्ति तत्र मुख्यः</span> इति दृष्टचरम् इति । एवं परकीयादिभाष्यनिरासाय <span class="gr-prateeka">स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते</span> इति वाक्यमादौ व्याख्याय, इदानीम् अप्रतिपत्ति-विप्रतिपत्तिनिरासायाऽदित एव व्याचक्षाणस्तावद् <span class="gr-prateeka">उशन् ह वै</span> इति प्रथमवाक्यं प्रमाणेनैव व्याचष्टे– इच्छन्निति ॥ उशन् इत्यस्यार्थः– इच्छन्निति ॥ <span class="gr-prateeka">वश=इच्छायाम्</span> इति धातोः, वकारस्योकारः । <span class="gr-prateeka">उश= इच्छायाम्</span> इत्येव वा धातुः। उक्तं च– <span class="gr-prateeka">उश इच्छा प्रकीर्तिता</span> इति । <span class="gr-prateeka">वश= कान्तौ</span>, कान्तिरिच्छा इति वा । <span class="gr-prateeka">स्वर्गलोकमिच्छन्</span> इत्यन्वयः । <span class="gr-prateeka">स्वर्गलोकम्</span> इति श्रुतौ शेषोक्तिः । वाजश्रवोनप्ता इत्यनेन '<span class="gr-prateeka"> </span>वाजश्रवा<span class="gr-prateeka"> इति कश्चिदृषिः, तस्यापत्यं वाजश्रवसः</span><span class="gr-prateeka"> इति व्याख्यानमसद् इत्युक्तं भवति । सर्ववेदसम् इत्यस्यार्थः– सर्वस्वदक्षिणामिति ॥ उद्दालको नामतः । कथं तर्हि </span>औद्दालकिः<span class="gr-prateeka"> इत्युत्तरत्र प्रयोगः ? </span>उद्दालक एवौद्दालकिः<span class="gr-prateeka"> इति व्याख्यानात् । यद्वा- एतत्पितुरपि उद्दालक इति नाम । अतो नानुपपत्तिः। </span>सर्ववेदसं ददौ<span class="gr-prateeka"> इत्येतदनन्तरम् अध्याहार्यमाह– ददाविति॥ </span>निरिन्द्रियाः' इति वक्ष्यमाणविशेषणोपलक्षणम् । अन्यथा दक्षिणासु नीयमानासु कुमारस्य श्रद्धाप्रवेशे कारणाभावप्रसङ्गः । पीतोदका इत्याद्यनुवादासम्भवश्चेति भावः ॥ ननु सर्वस्वदक्षिणादानावसरे देयकोटौ प्रवेशाभावात् <span class="gr-prateeka">तात कस्मै मां दास्यसि</span> इति वचने किं निमित्तम्? इत्यतस्तदभिप्रायमाह– मामिति॥ ते त्वया ईदृशा ईदृश्यो गावो न दातव्याः । न चैवं गोदानप्रतिज्ञाभङ्गः। मां दत्त्वाऽपि तस्याः पूरणीयत्वादित्यर्थः । <span class="gr-prateeka">स होवाच पितरम्</span> इत्यस्यार्थः – उवाचेति ॥ <span class="gr-prateeka">तं होवाच मृत्यवे त्वा ददानि</span> इति वाक्यस्य यथाश्रुतमात्रार्थप्रतीतिनिरासायाभिप्रेतमर्थमाह– तमिति ॥ <span class="gr-prateeka">त्वं म्रियस्व । मृत्वा मृत्योर्गृहान् गच्छ । तदपि प्रवसन्तं मृत्युं प्रति गन्ताऽसि । तस्य गृहे तिस्रो रात्रीरनश्नन्नेव वसताद्</span> इत्यादि शशाप इत्यर्थः । तथा चोक्तं यजुर्वेदकाठके – 'स होवाच । तात कस्मै मां दास्यसीति। द्वितीयं तृतीयम् । तं ह परीत उवाच मृत्यवे त्वा ददानीति । परेहि मृत्योर्गृहान् मृत्यवे त्वाऽदामिति । तं वै प्रवसन्तं गन्ताऽसीति होवाच। तस्य स्म तिस्रो रात्रीरनश्नन् गृहे प्रवसतात् । स यदि त्वा पृच्छेत् कुमार कति रात्रीरवात्सीरिति तिस्र इति प्रतिब्रूतात् । किं प्रथमां रात्रिमाश्ना इति प्रजां त इति । किं द्वितीयामिति पशूंस्त इति । किं तृतीयामिति साधुकृत्यां त इति<span class="gr-prateeka"> इति । एवं चात्र श्रुतौ </span>मृत्यवे त्वा ददानि<span class="gr-prateeka"> इति उपलक्षणम् । अत एव शाखान्तरोक्तस्यापि संग्रहाभिप्रायेणैव </span>तं शशाप' इति सामान्येनोक्तम् ॥</div></div>
+<div class="teeka-block" data-block-id="VedeshatirthaVivarana-2" id="VedeshatirthaVivarana-2" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V03"><div class="teeka-body">प्रणम्य वामनं देवं श्रियं मध्वं गुरूंस्तथा । काठकोपनिषद्भाष्यव्याख्यानं क्रियते मया ॥ इह हि विषयविरक्तस्य शमदमादिमतो मुमुक्षोरधिकारिण आत्यन्तिकानिष्टनिवृत्तीष्टप्राप्तिहेतुभगवत्स्वरूपज्ञापनाय प्रवृत्ताऽपि काठकोपनिषद् अन्यथाव्याख्यानावरुद्धत्वेन न तज्ज्ञापनसमर्थेति मन्यमानो भगवान् आनन्दतीर्थमुनिस्तां यथावत् व्याचिख्यासुः प्रारिप्सितपरिसमाप्त्यादिप्रयोजनतया शिष्टाचारावगताम् एतदुपनिषत्प्रतिपाद्यदेवताप्रणतिं शिष्यशिक्षणार्थम् आदौ निबध्नाति– नम इति ॥ भगवते ऐश्वर्यादिषड्गुणसम्पन्नाय तस्मै वेदादिप्रसिद्धाय वामनाय नम इति परोक्षतो नमस्कृत्य, अपरोक्षतोऽपि नमस्करोति- ते वामनाय नमो नम इति। अपरोक्षीकृते भगवद्रूपे भक्त्यतिशयद्योतनाय नमो नम इति द्विरुक्तिः । नम्यत्वोपपादकविशिष्टत्वोपपादनाय <span class="gr-prateeka">सर्वतः परमाय</span> इत्युक्तम् । सर्वतः इन्द्रियादेरव्यक्तान्तात् सर्वतः । परमत्वं च न राजादिवन्मन्तव्यमित्याह– सर्वेति ॥ सर्वतःपरमस्योपासनार्थं न दूरे गन्तव्यमिति वाऽऽह– सर्वेति ॥ उपनिषत्प्रतिपाद्यभगवन्मूर्तिकथनम्–वामनायेति ॥ वक्ष्यते च <span class="gr-prateeka">ईशानो भूतभव्यस्य</span> इत्यादिना ऐश्वर्यादिरूपं भगवत्त्वम् । <span class="gr-prateeka">ब्रह्मजज्ञम्</span> इत्यत्र <span class="gr-prateeka">ब्रह्मज</span>इत्यनेन वेदादिप्रसिद्धत्वम् । <span class="gr-prateeka">इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्थाः</span> इत्यादिना सर्वतः परमत्वम् । <span class="gr-prateeka">विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम्</span> इत्यादिना सर्वप्राणिहृदिस्थत्वम् । <span class="gr-prateeka">मध्ये वामनमासीनम्</span> इत्यनेन वामनत्वं च ज्ञातव्यम् । ननु ऋषिदेवताच्छन्दोब्राह्मणपरिज्ञान एव विद्या फलति। अन्यथाऽनर्थोक्तेः। तथा हि श्रुतिः - <span class="gr-prateeka">यो ह वा अविदितार्षच्छन्दो-दैवतब्राह्मणेन</span> इत्यादि। ततः तद् अत्र वक्तव्यम् इति चेत्, सत्यम्। <span class="gr-prateeka">वामनाय</span> इत्यनेन देवतोक्तैव। यमादेः स्पष्टं ऋषित्वावगमाद्, अक्षरपरिगणनया छन्दःपरिज्ञानसम्भवात् । विनियोजकवाक्यपर-ब्राह्मणपदोपलक्षितार्थज्ञानस्य व्याख्यानादेव सम्भवात् तदनुक्तिरिति । अत्र वामनस्य विषयत्वोक्त्यैव यत् परैरुक्तम् - 'अस्या विद्यायाः परब्रह्म प्रत्यगात्मभूतं विषयः<span class="gr-prateeka"> इति तद् अपि परास्तम् । यथा चैतत् तथा वक्ष्यत्याचार्यः स्वयमेव । अत्र </span>उशन् ह वै वाजश्रवसः<span class="gr-prateeka"> इत्याख्यायिका विद्याप्रशंसया श्रोतॄणां श्रद्धाऽतिशयजननार्थम् । स्मर्यते हि श्रद्धादीनां तत्त्वज्ञानहेतुत्वम्- </span>श्रद्धावान् लभते ज्ञानम्' इति ॥ ननु <span class="gr-prateeka">स्वर्गे लोके न भयं किञ्चनास्ति</span> इत्यादिना स्वर्गलोकं प्रशस्य <span class="gr-prateeka">स त्वमग्निं स्वर्ग्यमध्येषि मृत्यो</span> इत्यत्राग्नेः स्वर्गसाधनत्वमुच्यते तदयुक्तम्। अग्निमात्रस्य स्वर्गसाधनत्वेऽकृताग्निचयनस्यापि स्वर्गप्राप्त्यापत्तेः। न च <span class="gr-prateeka">योऽग्निं नाचिकेतं चिनुते</span> इति यजुर्वेदोक्तिबलाद् अत्राप्यग्निचयनस्यैव स्वर्ग्यत्वं विवक्षितमिति वाच्यम् । अग्निचयनस्यापि स्वर्गमात्रं प्रति हेतुत्वसम्भवेऽपि <span class="gr-prateeka">स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते</span> इत्युक्तस्य स्वर्गप्राप्त्यनन्तरं मोक्षं प्रति हेतुत्वस्यानुपपत्तेः । <span class="gr-prateeka">तमेवं विद्वान्</span> इत्यादिश्रुतिविरोधाद्, इत्यतः प्रमाणेन तद् व्याचष्टे – अग्नाविति ॥ अत एव नाग्निचयनमात्रेण पूर्यत इति भावेन <span class="gr-prateeka">य एवं विद्वांश्चिनुते नाचिकेतम्</span> इत्युत्तरत्र, <span class="gr-prateeka">य उ चैनमेवं वेद</span> इति शाखान्तरेऽप्युक्तमिति भावः । <span class="gr-prateeka">त्रिशश्चयीत</span> इति सम्बन्धः। <span class="gr-prateeka">त्रिनाचिकेतः</span> इत्यादिप्रयोगात् <span class="gr-prateeka">त्रिशः</span> इत्युक्तम् । तत्र <span class="gr-prateeka">भयातिगः</span> इत्यनेन <span class="gr-prateeka">स्वर्गे लोके न भयं किञ्चनास्ति</span> इत्यस्य तात्पर्यमुक्तम्। न तत्र त्वम् इति स्वर्गलोके मृत्योरभाव उक्तः, स न युक्तः? पुनरावृत्तिसद्भावेन सर्वथा मरणाभावायोगाद् इत्यत उक्तम्– उष्य मन्वन्तरं कालमिति ॥ तथा च <span class="gr-prateeka">मन्वन्तरकालपर्यन्तं न तत्र त्वम्</span> इति व्याख्येयमिति भावः । <span class="gr-prateeka">स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते</span> इत्यस्यार्थमाह– अमृतत्वमिति॥ मोक्षमित्यर्थः । ब्रह्मणा सहैव मोक्षप्राप्तेः स्वर्गप्राप्त्यनन्तरमेव तदभावात् क्रमाद् इत्युक्तम् । एतेन- <span class="gr-prateeka">स्वर्गलोका अमृतत्वम्= अमरणतां= देवत्वं भजन्ते</span> इत्येतद् अपव्याख्यानम् इत्युक्तं भवति। प्राप्तस्वर्गलोकानां सर्वथा मरणाभावस्य बाधात् । मन्वन्तरादिकालमात्रवासित्वं चेन्न <span class="gr-prateeka">तत्र त्वम्</span> इत्यनेनैव गतार्थत्वात् । <span class="gr-prateeka">अमरणतां= देवत्वं भजन्ते</span> इत्यर्थ इति चेद्, न। तस्य योग्यतामात्रसाध्यत्वेन कर्ममात्रस्य तदभावात् । मोक्षोऽपि योग्यमात्रसाध्य एवेति चेत्; सत्यम् । <span class="gr-prateeka">अग्नौ विष्णुं सदा ध्यायन्</span> इति समाख्याबलान्मोक्षयोग्यपरत्वस्य कल्पनात्। न च तथा त्वत्पक्षे किञ्चिज्ज्ञापकमस्ति, इति ॥ ननु <span class="gr-prateeka">उशन् ह वै वाजश्रवसः</span> इत्यादि प्रथमत एवाव्याख्याय, मध्यमवाक्यं किमर्थम् आदौ व्याख्यायते ? न च स्पष्टत्वात् तद् उपेक्ष्येदं वाक्यं व्याकृतम् इति वाच्यम् । उत्तरत्राऽदितोऽपि व्याख्यानात् । उच्यते- शङ्करेण हि स्वभाष्ये <span class="gr-prateeka">अथ काठकोपनिषद्वल्लीनां सुखार्थप्रतिबोधनार्थम् अल्पग्रन्थावृत्तिरारभ्यते</span> इति प्रतिज्ञाय, उपनिषच्छब्दार्थविचारः कृतः । <span class="gr-prateeka">उपनिषद्</span> इति उप-निपूर्वस्य सदेर्विशरण-गत्यवसादनार्थकस्य क्विप्प्रत्ययान्तस्य रूपम् । <span class="gr-prateeka">उपनिषद्</span> इति व्याचिख्यासितग्रन्थप्रतिपादितवेद्यवस्तुविषया विद्या उच्यते । कस्मात्? ये मुमुक्षवोऽपि दृष्टानुश्राविकविषयवितृष्णाः सन्त उपनिषच्छब्देन वाच्यां वक्ष्यमाणलक्षणां विद्यामुपगम्य तन्निष्ठतया निश्चयेन शीलयन्ति तेषाम् अविद्यादेः संसारबीजस्य विशरणाद्= विनाशाद् ब्रह्मविद्या <span class="gr-prateeka">उपनिषद्</span> इत्युच्यते । तथा च वक्ष्यते- <span class="gr-prateeka">निचाय्य तं मृत्युमुखात् प्रमुच्यते</span> इति। 'पूर्वोक्तविशेषणान् मुमुक्षून् एतद् ब्रह्म गमयति<span class="gr-prateeka"> इति गमयितृत्वेन योगेन वा ब्रह्मविद्या </span>उपनिषद्<span class="gr-prateeka">इत्युच्यते । तथा च वक्ष्यति– </span>ब्रह्मप्राप्तो विरजोऽभूद् विमृत्युः<span class="gr-prateeka"> इति । लोकादिर्ब्रह्मजो योऽग्निस्तद्विषयाया विद्याया द्वितीयेन वरेण प्रार्थ्यमानायाः स्वर्गलोकफलप्राप्तिहेतुत्वेन गर्भवासजन्मजराद्युपद्रवसम्बन्धस्य लोकान्तरे पौनःपुन्येन प्रवृत्तस्यावसादयितृत्वेन शैथिल्यापादनेन योगेन साऽपि विद्योपनिषद् इत्युच्यते । तथा च वक्ष्यति– </span>स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते' इत्यादीनि ॥ तदेतद् दूषयितुं <span class="gr-prateeka">स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते</span> इति वाक्यतात्पर्यम् आदावेवोक्तम् । तथा हि- यद् उक्तं <span class="gr-prateeka">लोकादिर्ब्रह्मजो योऽग्निः</span> इत्यादि तद् अयुक्तम् । स्मृतिसमाख्यया द्वितीयवरेण प्रार्थ्यमानाया अपि विद्याया अग्निस्थविष्णुविषयतया तस्या अपि मोक्षहेतुत्वेन स्वर्गमात्रहेतुत्वाभावात्। किञ्च <span class="gr-prateeka">उपनिषद् इति ग्रन्थप्रतिपादितवेद्यवस्तुविषया विद्या उच्यते</span> इत्यसत्। विद्यायाम् उपनिषच्छब्दप्रयोगादर्शनात् । <span class="gr-prateeka">सर्वासु शाखास्वारणमावर्तयेद् आरणमावर्तयेद्, उपनिषदमावर्तयेद्, उपनिषदमावर्तयेद्</span> इत्यादिश्रुतौ <span class="gr-prateeka">उपनिषदमधीमहे अध्यापयामः</span> इति लौकिकव्यवहारे उपनिषच्छब्दस्य ग्रन्थ एव प्रयोगाच्च । न च संसारहेत्वविद्यादि-विशरणादेर्धात्वर्थस्य ग्रन्थमात्रेऽसम्भवाद्, विद्यायां च सम्भवाद् विद्यायामेवोपनिषच्छब्दो मुख्यः; ग्रन्थस्य तु तादर्थ्येन तच्छब्द इति वाच्यम्। ग्रन्थस्यापि ज्ञानद्वाराऽविद्यानिवृत्त्यादिहेतुत्वसद्भावात् । न हि <span class="gr-prateeka">यत्र प्रयोगो वर्तते तत्र शब्दोऽमुख्यः, यत्र तु स नास्ति तत्र मुख्यः</span> इति दृष्टचरम् इति । एवं परकीयादिभाष्यनिरासाय <span class="gr-prateeka">स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते</span> इति वाक्यमादौ व्याख्याय, इदानीम् अप्रतिपत्ति-विप्रतिपत्तिनिरासायाऽदित एव व्याचक्षाणस्तावद् <span class="gr-prateeka">उशन् ह वै</span> इति प्रथमवाक्यं प्रमाणेनैव व्याचष्टे– इच्छन्निति ॥ उशन् इत्यस्यार्थः– इच्छन्निति ॥ <span class="gr-prateeka">वश=इच्छायाम्</span> इति धातोः, वकारस्योकारः । <span class="gr-prateeka">उश= इच्छायाम्</span> इत्येव वा धातुः। उक्तं च– <span class="gr-prateeka">उश इच्छा प्रकीर्तिता</span> इति । <span class="gr-prateeka">वश= कान्तौ</span>, कान्तिरिच्छा इति वा । <span class="gr-prateeka">स्वर्गलोकमिच्छन्</span> इत्यन्वयः । <span class="gr-prateeka">स्वर्गलोकम्</span> इति श्रुतौ शेषोक्तिः । वाजश्रवोनप्ता इत्यनेन '<span class="gr-prateeka"> </span>वाजश्रवा<span class="gr-prateeka"> इति कश्चिदृषिः, तस्यापत्यं वाजश्रवसः</span><span class="gr-prateeka"> इति व्याख्यानमसद् इत्युक्तं भवति । सर्ववेदसम् इत्यस्यार्थः– सर्वस्वदक्षिणामिति ॥ उद्दालको नामतः । कथं तर्हि </span>औद्दालकिः<span class="gr-prateeka"> इत्युत्तरत्र प्रयोगः ? </span>उद्दालक एवौद्दालकिः<span class="gr-prateeka"> इति व्याख्यानात् । यद्वा- एतत्पितुरपि उद्दालक इति नाम । अतो नानुपपत्तिः। </span>सर्ववेदसं ददौ<span class="gr-prateeka"> इत्येतदनन्तरम् अध्याहार्यमाह– ददाविति॥ </span>निरिन्द्रियाः' इति वक्ष्यमाणविशेषणोपलक्षणम् । अन्यथा दक्षिणासु नीयमानासु कुमारस्य श्रद्धाप्रवेशे कारणाभावप्रसङ्गः । पीतोदका इत्याद्यनुवादासम्भवश्चेति भावः ॥ ननु सर्वस्वदक्षिणादानावसरे देयकोटौ प्रवेशाभावात् <span class="gr-prateeka">तात कस्मै मां दास्यसि</span> इति वचने किं निमित्तम्? इत्यतस्तदभिप्रायमाह– मामिति॥ ते त्वया ईदृशा ईदृश्यो गावो न दातव्याः । न चैवं गोदानप्रतिज्ञाभङ्गः। मां दत्त्वाऽपि तस्याः पूरणीयत्वादित्यर्थः । <span class="gr-prateeka">स होवाच पितरम्</span> इत्यस्यार्थः – उवाचेति ॥ <span class="gr-prateeka">तं होवाच मृत्यवे त्वा ददानि</span> इति वाक्यस्य यथाश्रुतमात्रार्थप्रतीतिनिरासायाभिप्रेतमर्थमाह– तमिति ॥ <span class="gr-prateeka">त्वं म्रियस्व । मृत्वा मृत्योर्गृहान् गच्छ । तदपि प्रवसन्तं मृत्युं प्रति गन्ताऽसि । तस्य गृहे तिस्रो रात्रीरनश्नन्नेव वसताद्</span> इत्यादि शशाप इत्यर्थः । तथा चोक्तं यजुर्वेदकाठके – 'स होवाच । तात कस्मै मां दास्यसीति। द्वितीयं तृतीयम् । तं ह परीत उवाच मृत्यवे त्वा ददानीति । परेहि मृत्योर्गृहान् मृत्यवे त्वाऽदामिति । तं वै प्रवसन्तं गन्ताऽसीति होवाच। तस्य स्म तिस्रो रात्रीरनश्नन् गृहे प्रवसतात् । स यदि त्वा पृच्छेत् कुमार कति रात्रीरवात्सीरिति तिस्र इति प्रतिब्रूतात् । किं प्रथमां रात्रिमाश्ना इति प्रजां त इति । किं द्वितीयामिति पशूंस्त इति । किं तृतीयामिति साधुकृत्यां त इति<span class="gr-prateeka"> इति । एवं चात्र श्रुतौ </span>मृत्यवे त्वा ददानि<span class="gr-prateeka"> इति उपलक्षणम् । अत एव शाखान्तरोक्तस्यापि संग्रहाभिप्रायेणैव </span>तं शशाप' इति सामान्येनोक्तम् ॥</div></div>
-<span id="Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana-3-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="खण्डार्थः"></span>
+<span id="VedeshatirthaVivarana-3-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="खण्डार्थः"></span>
 === खण्डार्थः ===
-<div class="teeka-block" data-block-id="Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana-4" id="Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana-4" data-parent-verse="Katha-5"><div class="teeka-body">ततश्च उशन् ह वा इत्यादेरेवमक्षरयोजना – उशन्
+<div class="teeka-block" data-block-id="VedeshatirthaVivarana-4"
 === वेदशीयम् ===
-<div class="teeka-block" data-block-id="Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana-42" id="Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana-42" data-parent-verse="Katha-161"><div class="teeka-body">पुनरपि भगवन्माहात्म्यमाह– ऊर्ध्वमूल इत्यादिना ॥ तद् अन्यथाप्रतीति-निरासाय प्रमाणेनैव व्याचक्षाणस्तावद् ऊर्ध्वमूल इत्येतद् व्याचष्टे– सर्वोच्च इति ॥ <span class="gr-prateeka">ऊर्ध्व</span>शब्दार्थः– सर्वोच्च इति ॥ उच्च ऊर्ध्व उच्यते । <span class="gr-prateeka">सर्व</span> इत्यस्य योग्यतया सम्बन्धः । वृक्षमूलवत् मूलत्वेऽन्याश्रयत्वशङ्का स्याद् इत्यतो भूमिवत् इत्युक्तम् । एषोऽश्वत्थ इति प्रसिद्धाश्वत्थ उच्यत इति प्रतीतिनिरासाय जगदाख्यस्य इत्युक्तम् । <span class="gr-prateeka">अवाक्शाखः</span> इत्येतद् व्याचष्टे– शाखा इति ॥ यदि भूमिरिव विष्णुर्मूलं तर्हि वृक्षमूलं किम्? इत्यत आह– वृक्षमूलमिति ॥ अनेन - ऊर्ध्वमूल इत्येतत् प्रकारान्तरेण व्याख्यातम् । ननु वृक्षमात्रसाम्यम् अभिदधता अश्वत्थत्वं कथमस्य उच्यते? इत्यत आह– स इति ॥ <span class="gr-prateeka">आशु</span>शब्दोपपदाद् <span class="gr-prateeka">वा= गतिगन्धनयोः</span> इत्यस्मात् कः, उपपदोकारलोपः, आकारस्य ह्रस्वत्वं छान्दसमिति भावः । अस्तु हरिरश्वनामकः, किं ततः? इत्यत आह– तद्व्याप्तत्वादिति ॥ <span class="gr-prateeka">अश्वोऽस्मिन् तिष्ठतीत्यश्वत्थः</span> इत्यर्थः । तदन्तत्वादिति ॥ अश्वस्य थम्=अन्नम् अश्वत्थम् । <span class="gr-prateeka">अन्नं थम्</span> इति श्रुतेः । लिङ्गव्यत्यासः छान्दसः । <span class="gr-prateeka">जगत्स्वरूपस्यैवानादिनित्यत्वमुच्यते</span> इति प्रतीतिनिरासाय सनातनपदं व्याचष्टे– प्रवाहत इति ॥ <span class="gr-prateeka">तु</span>शब्द एवार्थः । अश्वत्थत्वसमुच्चयार्थः <span class="gr-prateeka">च</span>शब्दः, नित्यत्वसमुच्चयार्थो वा । ननु मुख्यत एवानादिनित्यत्वं किं न स्याद्? इत्याशङ्कां परिहर्तुं <span class="gr-prateeka">तदेवामृतमुच्यते</span> इति वाक्यं व्याचष्टे– मुख्यत इति ॥ <span class="gr-prateeka">उच्यते</span> इति शेषः । श्रुतावुच्यत इत्युक्तत्वात् । <span class="gr-prateeka">तु</span>शब्दोऽवधारणार्थः । <span class="gr-prateeka">हरिरेव</span> इति सम्बन्धः । अन्यस्याप्यमृतत्वात् <span class="gr-prateeka">तदेवामृतमुच्यते</span> इति कथमुक्तम्? इत्यतो मुख्यत इति शेषोक्तिः । ननु <span class="gr-prateeka">हरिरेव मुख्यतोऽमृतः</span> इत्युक्तत्वेऽपि, तस्य मुख्यामृतत्वं कुतः ? नहि <span class="gr-prateeka">उक्तमस्ति</span> इति नियमोऽस्ति ? इत्यत आह– मुख्येति ॥ यतो मुख्यतो हरिरेवामृत उच्यते श्रुत्यादौ, अतः स एक एव मुख्यामृत इति व्याख्येयम् । <span class="gr-prateeka">उक्तमस्ति</span> इति नियमाभावेऽपि <span class="gr-prateeka">श्रुत्याद्युक्तमस्ति</span> इति नियमोऽस्तीति भावः । किं ततः? इत्यत आह– जगदिति ॥ यतः स एक एव मुख्यामृतस्ततो जगत् प्रवाहत एव नित्यम्, न मुख्यतः । अवधारणविरोधादित्यर्थः ॥१॥ '<span class="gr-prateeka"> </span>यदिदं किञ्च जगत् सर्वं प्राण एजति निःसृतम्<span class="gr-prateeka"> इति वाक्ये मुख्यप्राणस्य सर्वजगच्चेष्टकत्वादिकमुच्यते</span><span class="gr-prateeka"> इत्यसत् । अस्य पितृसौमनस्यादित्रयाणामेव प्रश्ने तदनुपन्यासेन मुख्यप्राणकथनस्य असङ्गतत्वात् । अत एव </span>महद्भयम्<span class="gr-prateeka"> इत्युत्तरवाक्ये </span><span class="gr-prateeka"> </span>वज्र<span class="gr-prateeka">शब्दाद् उद्यतत्वलिङ्गाच्च इन्द्रायुधमेवोच्यते</span><span class="gr-prateeka"> इत्यप्ययुक्तमिति भावेन तद्वाक्यद्वयं व्याचष्टे– प्राणाख्य इति ॥ निमित्तसप्तमीयम् । </span>तु<span class="gr-prateeka">शब्दोऽवधारणार्थः, न तु मुख्यप्राण इत्यर्थः । </span>च<span class="gr-prateeka">शब्दोऽप्यवधारणार्थः । </span>निःसृतं च<span class="gr-prateeka"> इति वा </span>च'शब्दसम्बन्धः । अस्माद् इति श्रुतौ शेषोक्तिः । <span class="gr-prateeka">वज्रवद्भयदम्</span> इत्यनेन <span class="gr-prateeka">वज्र</span>शब्दो गौण्या वृत्त्या विष्णावपि सावकाश इत्युक्तं भवति । अत एव श्रुतौ <span class="gr-prateeka">महद्भयम्</span> इत्यनेन <span class="gr-prateeka">वज्र</span>शब्दप्रवृत्तिनिमित्तगुणयोगो दर्शितः । सूत्रभाष्ये तु <span class="gr-prateeka">वर्जनाद् वज्रमुच्यते</span> इति <span class="gr-prateeka">वज्र</span>शब्दो यौगिक इत्युक्तम् । स्वधर्मस्य इत्यादि शेषोक्तिः । <span class="gr-prateeka">च</span>शब्देन उद्यमित्वेन उद्यतं च इति ग्राह्यम् । <span class="gr-prateeka">भयदम्</span> इत्यस्य <span class="gr-prateeka">ये विदुरमृतास्ते भवन्ति</span> इति श्रुत्या सम्बन्धः । अनेन- <span class="gr-prateeka">प्रसिद्धवज्रज्ञानान्मोक्षायोगेन न तत्परत्वम् उपपन्नम्</span> इत्युक्तं भवति । यद्वा- <span class="gr-prateeka">वज्रवद्भयदम्</span> इत्यनेन श्रुतौ महद्भयम् इत्युक्तभयप्रदत्वे <span class="gr-prateeka">वज्रमुद्यतम्</span> इति लुप्तोपमोच्यत इति व्याख्यातम् इति प्रतिभाति । अस्मिन् पक्षे वज्रमुद्यतम् इत्येतत् प्रसिद्धवज्रपरमेव । तथाऽपि वाक्यस्य भगवत्परत्व अविरोधात् । यद्यपि तत्त्वप्रकाशिकायां <span class="gr-prateeka">कम्पनाद्</span> इति सूत्रभाष्याद्यनुरोधेन <span class="gr-prateeka">यदिदं किञ्च</span> इत्यादि <span class="gr-prateeka">अमृतास्ते भवन्ति</span> इत्यन्तम् एकं वाक्यं कृत्वा व्याख्यातम् । तथाऽपि व्याख्या-नान्तरमेतद् इत्यविरोधः ॥३॥ <span class="gr-prateeka">यथाऽऽदर्शे तथाऽऽत्मनि</span> इत्येतद् अन्यथाप्रतीतेः किञ्चिदध्याहारेण व्याचष्टे– जीव इति ॥ आत्मनि इत्यस्यार्थः – जीव इति ॥ स्थितो भगवान् इति शेषोक्तिः । सम्यग् दृश्यते इति सम्बन्धः । अनेन- श्रुतौ परिदृश्यत इत्यस्यैव पूर्वत्रापि सम्बन्ध इत्युक्तं भवति । अनुपलम्भ-बाधपरिहाराय ज्ञानदृष्टिभिः इत्युक्तम् , ऋषिभिरित्यर्थः । <span class="gr-prateeka">ऋषयोऽन्तःप्रकाशाः</span> इति श्रुतेः । मुखवत् इत्युक्त्या श्रुतौ <span class="gr-prateeka">मुखम्</span> इति शेष इति सूचितम् । <span class="gr-prateeka">यथा स्वप्ने तथा पितृलोके</span> इत्यस्य तात्पर्यमाह– न तथेति ॥ अत एव यथा स्वप्ने इति दृष्टान्तः । स्वाप्नपदार्थस्य आदर्शस्थमुखवत् स्पष्टम् अप्रतिभानाद् इति भावः । न तथा सम्यग् दृश्यत इत्यनेन श्रुतौ दृश्यत इत्यस्यैवात्र सम्बन्ध इति सूचितम् । <span class="gr-prateeka">यथाऽप्सु परीव दृश्यते</span> इत्येतद् व्याचष्टे– तत इति ॥ अनेन- <span class="gr-prateeka">इव</span>शब्दोऽल्पार्थ इत्युक्तं भवति । अत एव <span class="gr-prateeka">अप्सु</span> इति दृष्टान्तः । वारिस्थप्रतिबिम्बस्य स्वाप्नपदार्थापेक्षया स्पष्टत्वात्, आदर्शमुखापेक्षया चास्पष्टत्वात् । गन्धर्वलोके <span class="gr-prateeka">स्थितः</span> इति शेषोक्तिः । उत्तमगन्धर्वापेक्षयैतत् । तेन पितृपेक्षया गन्धर्वाणां नीचत्वोक्त्या न विरोधः । छायातपयोः इति तयोरेवोपादानाभिप्रायं वदंस्तद्वाक्यं व्याचष्टे– नात्यातप इति ॥ अत्यातपे वस्तु स्पष्टं न दृश्यते, तेन दृष्टिप्रतिहतेः । नाप्यतिच्छायायाम्, विषयसंस्कारक-आलोकाभावात् । किन्तु? यथैवाह्नि च्छायातपयोः स्पष्टं दृश्यत इत्यर्थः ॥६॥ (वे.खं ) एष जगद्वृक्ष ऊर्ध्वमूल <span class="gr-prateeka">ऊर्ध्वः= सर्वोच्चो विष्णुर्मूलं भूमिवत् यस्य स ऊर्ध्वमूलः</span>, <span class="gr-prateeka">ऊर्ध्वा= ब्रह्मादिसर्वोच्चा रमा मूलं वृक्षमूलवद् यस्य स ऊर्ध्वमूलः</span> । अवाक्शाखः <span class="gr-prateeka">अवाक्= ततोऽवमा देवाः शाखा यस्य सोऽवाक्शाखः</span> । अश्वत्थः 'आशुगमनाद् अश्वनामको हरिः, तद्व्याप्तत्वात्, तदन्तत्वाद् वा अश्वत्थः' । सनातनः प्रवाहतोऽनादिनित्यः । जगन्मूलभूतभगवन्माहात्म्यमेवाऽऽह– तदेवेति ॥ व्याख्यातम् । एतद्वै तत् ॥ १ ॥ यदिदं किञ्च तत् सर्वं जगत् प्राणाख्ये हरौ एजति कम्पते । तस्मादेव निःसृतम् । एतद् ब्रह्म उद्यतं वज्रं तदुपपादनायोक्तम्- महद्भयम् इति ॥ उद्यतवज्रवत् महाभयप्रदम् । <span class="gr-prateeka">स्वधर्मातिलङ्घने</span> इति शेषः । ये विदुस्ते मुक्ता भवन्ति ॥ २ ॥ भयप्रदत्वमेव दर्शयति– भयादिति ॥ इन्द्रश्च वर्षति । वायुश्च पवते ॥ ३ ॥ एतद् भगवद्वेदनं मनुष्यजन्मप्राप्तावेव सम्पादनीयम्, अन्यत्रालाभाद् इति भावेन तस्य फलमाह– इह चेदिति ॥ यदि इह मनुष्यजन्मनि शरीरस्य विस्रसो विस्रंसनात् प्राग् बोद्धुं भगवत्तत्त्वादिकं ज्ञातुम् अशकत् समर्थो जातः, तर्हि स्वर्गेषु स्वरूपभूतरमणज्ञानात्मकेषु वैकुण्ठानन्तासनश्वेतद्वीपेषु शरीरत्वाय चिन्मयशरीरत्वाय कल्पते समर्थो भवति । अतः शरीरपातात् पूर्वमेव भगवज्ज्ञानाय यत्नः कार्य इति भावः ॥ ४ ॥ बोद्धुम् इत्युक्तो बोधो न सर्वेषामेकप्रकार इति भावेनाऽऽह– यथेति ॥ परिदृश्यत इति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बध्यते । यथाऽऽदर्शे मुखं परिदृश्यते सम्यग् दृश्यते तथाऽत्मनि स्थितो भगवान् ज्ञानदृष्टिभिर्ऋषिभिः परिदृश्यते सम्यग् दृश्यत इत्यर्थः । यथा स्वप्ने स्वप्नावस्थायां स्थितः पदार्थो दृश्यते तथा पितृलोके स्थितो भगवान् दृश्यते । पूर्वं परिदृश्यत इत्यस्य आकर्षणम्, अत्र तु दृश्यते इत्यस्यैव । तेन- ऋषिज्ञानात् पितृज्ञानस्यासम्यक्त्वं लभ्यते । अत एव यथा स्वप्न इति दृष्टान्तोक्तिः । स्वाप्नपदार्थस्याऽऽदर्शस्थमुखवत् स्पष्टत्वाभावात् । यथाऽप्सु स्थितः पदार्थः परीव दृश्यते स्वाप्नपदार्थात् किञ्चित् स्पष्टतया दृश्यते, तथा गन्धर्वलोके स्थितो भगवान् परीव दृश्यते ततः किञ्चित् स्पष्टतया दृश्यते । छायातपयोरिव नात्यातपे, न च्छायायाम् ; किन्तु? अहनि च्छायातपयोर्विद्यमानं वस्तु यथा स्पष्टं दृश्यते तथा ब्रह्मलोके स्थितः पुरुषोत्तमो दृश्यते ॥ ५ ॥</div></div>
+<div class="teeka-block" data-block-id="VedeshatirthaVivarana-24" id="VedeshatirthaVivarana-24" data-parent-verse="KKN_C02_S03_V05"><div class="teeka-body">पुनरपि भगवन्माहात्म्यमाह– ऊर्ध्वमूल इत्यादिना ॥ तद् अन्यथाप्रतीति-निरासाय प्रमाणेनैव व्याचक्षाणस्तावद् ऊर्ध्वमूल इत्येतद् व्याचष्टे– सर्वोच्च इति ॥ <span class="gr-prateeka">ऊर्ध्व</span>शब्दार्थः– सर्वोच्च इति ॥ उच्च ऊर्ध्व उच्यते । <span class="gr-prateeka">सर्व</span> इत्यस्य योग्यतया सम्बन्धः । वृक्षमूलवत् मूलत्वेऽन्याश्रयत्वशङ्का स्याद् इत्यतो भूमिवत् इत्युक्तम् । एषोऽश्वत्थ इति प्रसिद्धाश्वत्थ उच्यत इति प्रतीतिनिरासाय जगदाख्यस्य इत्युक्तम् । <span class="gr-prateeka">अवाक्शाखः</span> इत्येतद् व्याचष्टे– शाखा इति ॥ यदि भूमिरिव विष्णुर्मूलं तर्हि वृक्षमूलं किम्? इत्यत आह– वृक्षमूलमिति ॥ अनेन - ऊर्ध्वमूल इत्येतत् प्रकारान्तरेण व्याख्यातम् । ननु वृक्षमात्रसाम्यम् अभिदधता अश्वत्थत्वं कथमस्य उच्यते? इत्यत आह– स इति ॥ <span class="gr-prateeka">आशु</span>शब्दोपपदाद् <span class="gr-prateeka">वा= गतिगन्धनयोः</span> इत्यस्मात् कः, उपपदोकारलोपः, आकारस्य ह्रस्वत्वं छान्दसमिति भावः । अस्तु हरिरश्वनामकः, किं ततः? इत्यत आह– तद्व्याप्तत्वादिति ॥ <span class="gr-prateeka">अश्वोऽस्मिन् तिष्ठतीत्यश्वत्थः</span> इत्यर्थः । तदन्तत्वादिति ॥ अश्वस्य थम्=अन्नम् अश्वत्थम् । <span class="gr-prateeka">अन्नं थम्</span> इति श्रुतेः । लिङ्गव्यत्यासः छान्दसः । <span class="gr-prateeka">जगत्स्वरूपस्यैवानादिनित्यत्वमुच्यते</span> इति प्रतीतिनिरासाय सनातनपदं व्याचष्टे– प्रवाहत इति ॥ <span class="gr-prateeka">तु</span>शब्द एवार्थः । अश्वत्थत्वसमुच्चयार्थः <span class="gr-prateeka">च</span>शब्दः, नित्यत्वसमुच्चयार्थो वा । ननु मुख्यत एवानादिनित्यत्वं किं न स्याद्? इत्याशङ्कां परिहर्तुं <span class="gr-prateeka">तदेवामृतमुच्यते</span> इति वाक्यं व्याचष्टे– मुख्यत इति ॥ <span class="gr-prateeka">उच्यते</span> इति शेषः । श्रुतावुच्यत इत्युक्तत्वात् । <span class="gr-prateeka">तु</span>शब्दोऽवधारणार्थः । <span class="gr-prateeka">हरिरेव</span> इति सम्बन्धः । अन्यस्याप्यमृतत्वात् <span class="gr-prateeka">तदेवामृतमुच्यते</span> इति कथमुक्तम्? इत्यतो मुख्यत इति शेषोक्तिः । ननु <span class="gr-prateeka">हरिरेव मुख्यतोऽमृतः</span> इत्युक्तत्वेऽपि, तस्य मुख्यामृतत्वं कुतः ? नहि <span class="gr-prateeka">उक्तमस्ति</span> इति नियमोऽस्ति ? इत्यत आह– मुख्येति ॥ यतो मुख्यतो हरिरेवामृत उच्यते श्रुत्यादौ, अतः स एक एव मुख्यामृत इति व्याख्येयम् । <span class="gr-prateeka">उक्तमस्ति</span> इति नियमाभावेऽपि <span class="gr-prateeka">श्रुत्याद्युक्तमस्ति</span> इति नियमोऽस्तीति भावः । किं ततः? इत्यत आह– जगदिति ॥ यतः स एक एव मुख्यामृतस्ततो जगत् प्रवाहत एव नित्यम्, न मुख्यतः । अवधारणविरोधादित्यर्थः ॥१॥ '<span class="gr-prateeka"> </span>यदिदं किञ्च जगत् सर्वं प्राण एजति निःसृतम्<span class="gr-prateeka"> इति वाक्ये मुख्यप्राणस्य सर्वजगच्चेष्टकत्वादिकमुच्यते</span><span class="gr-prateeka"> इत्यसत् । अस्य पितृसौमनस्यादित्रयाणामेव प्रश्ने तदनुपन्यासेन मुख्यप्राणकथनस्य असङ्गतत्वात् । अत एव </span>महद्भयम्<span class="gr-prateeka"> इत्युत्तरवाक्ये </span><span class="gr-prateeka"> </span>वज्र<span class="gr-prateeka">शब्दाद् उद्यतत्वलिङ्गाच्च इन्द्रायुधमेवोच्यते</span><span class="gr-prateeka"> इत्यप्ययुक्तमिति भावेन तद्वाक्यद्वयं व्याचष्टे– प्राणाख्य इति ॥ निमित्तसप्तमीयम् । </span>तु<span class="gr-prateeka">शब्दोऽवधारणार्थः, न तु मुख्यप्राण इत्यर्थः । </span>च<span class="gr-prateeka">शब्दोऽप्यवधारणार्थः । </span>निःसृतं च<span class="gr-prateeka"> इति वा </span>च'शब्दसम्बन्धः । अस्माद् इति श्रुतौ शेषोक्तिः । <span class="gr-prateeka">वज्रवद्भयदम्</span> इत्यनेन <span class="gr-prateeka">वज्र</span>शब्दो गौण्या वृत्त्या विष्णावपि सावकाश इत्युक्तं भवति । अत एव श्रुतौ <span class="gr-prateeka">महद्भयम्</span> इत्यनेन <span class="gr-prateeka">वज्र</span>शब्दप्रवृत्तिनिमित्तगुणयोगो दर्शितः । सूत्रभाष्ये तु <span class="gr-prateeka">वर्जनाद् वज्रमुच्यते</span> इति <span class="gr-prateeka">वज्र</span>शब्दो यौगिक इत्युक्तम् । स्वधर्मस्य इत्यादि शेषोक्तिः । <span class="gr-prateeka">च</span>शब्देन उद्यमित्वेन उद्यतं च इति ग्राह्यम् । <span class="gr-prateeka">भयदम्</span> इत्यस्य <span class="gr-prateeka">ये विदुरमृतास्ते भवन्ति</span> इति श्रुत्या सम्बन्धः । अनेन- <span class="gr-prateeka">प्रसिद्धवज्रज्ञानान्मोक्षायोगेन न तत्परत्वम् उपपन्नम्</span> इत्युक्तं भवति । यद्वा- <span class="gr-prateeka">वज्रवद्भयदम्</span> इत्यनेन श्रुतौ महद्भयम् इत्युक्तभयप्रदत्वे <span class="gr-prateeka">वज्रमुद्यतम्</span> इति लुप्तोपमोच्यत इति व्याख्यातम् इति प्रतिभाति । अस्मिन् पक्षे वज्रमुद्यतम् इत्येतत् प्रसिद्धवज्रपरमेव । तथाऽपि वाक्यस्य भगवत्परत्व अविरोधात् । यद्यपि तत्त्वप्रकाशिकायां <span class="gr-prateeka">कम्पनाद्</span> इति सूत्रभाष्याद्यनुरोधेन <span class="gr-prateeka">यदिदं किञ्च</span> इत्यादि <span class="gr-prateeka">अमृतास्ते भवन्ति</span> इत्यन्तम् एकं वाक्यं कृत्वा व्याख्यातम् । तथाऽपि व्याख्या-नान्तरमेतद् इत्यविरोधः ॥३॥ <span class="gr-prateeka">यथाऽऽदर्शे तथाऽऽत्मनि</span> इत्येतद् अन्यथाप्रतीतेः किञ्चिदध्याहारेण व्याचष्टे– जीव इति ॥ आत्मनि इत्यस्यार्थः – जीव इति ॥ स्थितो भगवान् इति शेषोक्तिः । सम्यग् दृश्यते इति सम्बन्धः । अनेन- श्रुतौ परिदृश्यत इत्यस्यैव पूर्वत्रापि सम्बन्ध इत्युक्तं भवति । अनुपलम्भ-बाधपरिहाराय ज्ञानदृष्टिभिः इत्युक्तम् , ऋषिभिरित्यर्थः । <span class="gr-prateeka">ऋषयोऽन्तःप्रकाशाः</span> इति श्रुतेः । मुखवत् इत्युक्त्या श्रुतौ <span class="gr-prateeka">मुखम्</span> इति शेष इति सूचितम् । <span class="gr-prateeka">यथा स्वप्ने तथा पितृलोके</span> इत्यस्य तात्पर्यमाह– न तथेति ॥ अत एव यथा स्वप्ने इति दृष्टान्तः । स्वाप्नपदार्थस्य आदर्शस्थमुखवत् स्पष्टम् अप्रतिभानाद् इति भावः । न तथा सम्यग् दृश्यत इत्यनेन श्रुतौ दृश्यत इत्यस्यैवात्र सम्बन्ध इति सूचितम् । <span class="gr-prateeka">यथाऽप्सु परीव दृश्यते</span> इत्येतद् व्याचष्टे– तत इति ॥ अनेन- <span class="gr-prateeka">इव</span>शब्दोऽल्पार्थ इत्युक्तं भवति । अत एव <span class="gr-prateeka">अप्सु</span> इति दृष्टान्तः । वारिस्थप्रतिबिम्बस्य स्वाप्नपदार्थापेक्षया स्पष्टत्वात्, आदर्शमुखापेक्षया चास्पष्टत्वात् । गन्धर्वलोके <span class="gr-prateeka">स्थितः</span> इति शेषोक्तिः । उत्तमगन्धर्वापेक्षयैतत् । तेन पितृपेक्षया गन्धर्वाणां नीचत्वोक्त्या न विरोधः । छायातपयोः इति तयोरेवोपादानाभिप्रायं वदंस्तद्वाक्यं व्याचष्टे– नात्यातप इति ॥ अत्यातपे वस्तु स्पष्टं न दृश्यते, तेन दृष्टिप्रतिहतेः । नाप्यतिच्छायायाम्, विषयसंस्कारक-आलोकाभावात् । किन्तु? यथैवाह्नि च्छायातपयोः स्पष्टं दृश्यत इत्यर्थः ॥६॥ (वे.खं ) एष जगद्वृक्ष ऊर्ध्वमूल <span class="gr-prateeka">ऊर्ध्वः= सर्वोच्चो विष्णुर्मूलं भूमिवत् यस्य स ऊर्ध्वमूलः</span>, <span class="gr-prateeka">ऊर्ध्वा= ब्रह्मादिसर्वोच्चा रमा मूलं वृक्षमूलवद् यस्य स ऊर्ध्वमूलः</span> । अवाक्शाखः <span class="gr-prateeka">अवाक्= ततोऽवमा देवाः शाखा यस्य सोऽवाक्शाखः</span> । अश्वत्थः 'आशुगमनाद् अश्वनामको हरिः, तद्व्याप्तत्वात्, तदन्तत्वाद् वा अश्वत्थः' । सनातनः प्रवाहतोऽनादिनित्यः । जगन्मूलभूतभगवन्माहात्म्यमेवाऽऽह– तदेवेति ॥ व्याख्यातम् । एतद्वै तत् ॥ १ ॥ यदिदं किञ्च तत् सर्वं जगत् प्राणाख्ये हरौ एजति कम्पते । तस्मादेव निःसृतम् । एतद् ब्रह्म उद्यतं वज्रं तदुपपादनायोक्तम्- महद्भयम् इति ॥ उद्यतवज्रवत् महाभयप्रदम् । <span class="gr-prateeka">स्वधर्मातिलङ्घने</span> इति शेषः । ये विदुस्ते मुक्ता भवन्ति ॥ २ ॥ भयप्रदत्वमेव दर्शयति– भयादिति ॥ इन्द्रश्च वर्षति । वायुश्च पवते ॥ ३ ॥ एतद् भगवद्वेदनं मनुष्यजन्मप्राप्तावेव सम्पादनीयम्, अन्यत्रालाभाद् इति भावेन तस्य फलमाह– इह चेदिति ॥ यदि इह मनुष्यजन्मनि शरीरस्य विस्रसो विस्रंसनात् प्राग् बोद्धुं भगवत्तत्त्वादिकं ज्ञातुम् अशकत् समर्थो जातः, तर्हि स्वर्गेषु स्वरूपभूतरमणज्ञानात्मकेषु वैकुण्ठानन्तासनश्वेतद्वीपेषु शरीरत्वाय चिन्मयशरीरत्वाय कल्पते समर्थो भवति । अतः शरीरपातात् पूर्वमेव भगवज्ज्ञानाय यत्नः कार्य इति भावः ॥ ४ ॥ बोद्धुम् इत्युक्तो बोधो न सर्वेषामेकप्रकार इति भावेनाऽऽह– यथेति ॥ परिदृश्यत इति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बध्यते । यथाऽऽदर्शे मुखं परिदृश्यते सम्यग् दृश्यते तथाऽत्मनि स्थितो भगवान् ज्ञानदृष्टिभिर्ऋषिभिः परिदृश्यते सम्यग् दृश्यत इत्यर्थः । यथा स्वप्ने स्वप्नावस्थायां स्थितः पदार्थो दृश्यते तथा पितृलोके स्थितो भगवान् दृश्यते । पूर्वं परिदृश्यत इत्यस्य आकर्षणम्, अत्र तु दृश्यते इत्यस्यैव । तेन- ऋषिज्ञानात् पितृज्ञानस्यासम्यक्त्वं लभ्यते । अत एव यथा स्वप्न इति दृष्टान्तोक्तिः । स्वाप्नपदार्थस्याऽऽदर्शस्थमुखवत् स्पष्टत्वाभावात् । यथाऽप्सु स्थितः पदार्थः परीव दृश्यते स्वाप्नपदार्थात् किञ्चित् स्पष्टतया दृश्यते, तथा गन्धर्वलोके स्थितो भगवान् परीव दृश्यते ततः किञ्चित् स्पष्टतया दृश्यते । छायातपयोरिव नात्यातपे, न च्छायायाम् ; किन्तु? अहनि च्छायातपयोर्विद्यमानं वस्तु यथा स्पष्टं दृश्यते तथा ब्रह्मलोके स्थितः पुरुषोत्तमो दृश्यते ॥ ५ ॥</div></div>
-<span id="Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana-43-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="वेदेशीयम्"></span>
+<div class="teeka-block" data-block-id="VedeshatirthaVivarana-25" id="VedeshatirthaVivarana-25" data-parent-verse="KKN_C02_S03_V16" data-teeka-label="वेदेशीयम्"><div class="teeka-body">ननु <span class="gr-prateeka">इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्थाः</span> इत्यादिना देवतातारतम्यपुरःसरं भगवत्सर्वोत्तमत्वस्योक्तत्वात् पुनः <span class="gr-prateeka">इन्द्रियेभ्यः परं मनः</span> इत्यादि किमर्थमुच्यते? इत्यत आह– पुनरिति ॥ ज्ञानपूर्वकं ज्ञापनपूर्वकम्। ज्ञाने ज्ञापने । 'सर्वव्यक्तिष्वभिव्यक्त्यै(व्याप्त्यै) तात्पर्याधिक्यवित्तये । ...पुनर्वचनमुद्दिष्टं शतशोऽथ पृथक् पृथग्॥' इति वचनात् पुनर्वचनं महातात्पर्यज्ञापकमिति भावः । स्यादेतद्- <span class="gr-prateeka">यदि सर्ववेदवाक्यानां देवतातारतम्यज्ञापनपूर्वं भगवतः सर्वोत्तमत्वज्ञापने महातात्पर्यम्</span> इत्येतदेव स्यात् । तदेव कुतः? इत्यतस्तत्र प्रमाणमाह– तारतम्येति ॥८॥ <span class="gr-prateeka">न सन्दृशे तिष्ठति रूपमस्य</span> इति भगवद्रूपस्येन्द्रियागोचरत्वमुच्यते, तदयुक्तम् ? मत्स्यादेश्चक्षुरादिगोचरत्वाद्, इत्यतस्तदभिप्रायं प्रमाणेनाऽह– प्रादुर्भावानिति ॥ तर्हि चक्षुरादिजन्यमत्स्याद्यवतारज्ञानेनैव मोक्षोपपत्तौ हृदा इत्युक्तभक्त्यादिवैयर्थ्यं स्यात् । न च नावतारज्ञानं मोक्षसाधनम्; किन्तु? स्वहृदिस्थस्य वा व्याप्तस्य वा भगवतो ज्ञानमेवेति युक्तम् । <span class="gr-prateeka">दृष्ट्वैव ह्यवताराणां मुच्यन्ते केचिदञ्जसा</span> इत्युक्तेरवतारज्ञानेनापि केषाञ्चिन्मोक्षसद्भावाद् इत्यत आह– प्रादुर्भावानिति ॥ <span class="gr-prateeka">योगी</span> इत्यधिकारिविशेषपरम् । ज्ञानदृष्ट्या हृद्युपासनेनेत्यर्थः, हृद्युपासाजन्यापरोक्षज्ञानेनेति वाऽर्थः । यदा पश्यति विषयीकरोतीति व्याख्येयम् । उक्तं च- <span class="gr-prateeka">येषां बहिरुपासनेन मोक्षः तेषामपि हृद्युपासनं किञ्चित्-कार्यमेव</span> इति । अनेन- हृदा मनीषा इत्यादेस्तात्पर्यमुक्तम् । यथा चैतत् तथा वक्ष्यते । <span class="gr-prateeka">एव</span>कारव्यावर्त्यमाह– नेति ॥ इन्द्रियैर्दृष्टैः प्रादुर्भावैः कापि न मुच्यत इत्यर्थः । <span class="gr-prateeka">दृष्टेः</span> इति पाठे इन्द्रियैर्या दृष्टिर्जायते तस्याः सकाशाच्च मुच्यत इत्यर्थः ॥९॥ <span class="gr-prateeka">योगो हि प्रभवाप्ययौ</span> इति सामानाधिकरण्येन <span class="gr-prateeka">उत्पत्तिविनाशावेव योगः</span> इति प्रतीयते, तदसत् । प्रपञ्चनिष्ठोत्पत्तिविनाशयोः मुमुक्षुनिष्ठयोगरूपत्वासम्भवात् । न च अनेन योग उत्पत्तिविनाशधर्मक इत्युच्यत इति वाच्यम् । <span class="gr-prateeka">प्रभवाप्यय</span>शब्दस्य तद्वति लक्षणाप्रसङ्गात्। अनुपयुक्तत्वेनावक्तव्यत्वाच्च, इत्यतस्तद् व्याचष्टे– प्रभवाप्ययाविति ॥ <span class="gr-prateeka">प्रतियोगे द्वितीया</span> इति भावः । ननु प्रपञ्चनिष्ठप्रभवाप्ययौ प्रति कथम् इन्द्रियधारणारूपो योगः ? भगवन्तं प्रत्येव तस्य कर्तव्यत्वाद्, इत्यत आह– भगवत इति ॥११॥ अस्तित्वस्य सर्वसाधारणत्वाद् अस्तीत्येवोपलब्धव्य इति कथमुच्यते ? न च <span class="gr-prateeka">देहाद् व्यतिरिक्त आत्माऽस्ति न वा</span> इति पृष्टत्वेन तन्निरासाय <span class="gr-prateeka">आत्मा देहाद्यतिरिक्तोऽस्तीत्येवोपलब्धव्यः</span> इत्युच्यत इति वाच्यम् । तृतीयप्रश्नस्योक्तरीत्या भगवन्मात्रपरत्वेन <span class="gr-prateeka">मरणानन्तरं जीवोऽस्ति न वा</span> इत्येवंपरत्वाभावात् । <span class="gr-prateeka">देहाद्यतिरिक्तः</span> इत्यश्रुतकल्पनापाताच्च, इति भावेन प्रमाणेनैव व्याचष्टे– अधिक इति ॥ अकार आधिक्यवाची, <span class="gr-prateeka">अस्ति</span> इत्येतत् सत्तायुक्तवस्तुवाचीति भावः। <span class="gr-prateeka">च</span>शब्दो <span class="gr-prateeka">यस्माद्</span> इत्यर्थे । यस्माद् एवम् <span class="gr-prateeka">अस्ति</span>इतिनामकः तस्मात्। ननु किमर्थमस्तीत्येवोपलब्धव्यः? इत्यतः, एवं भगवतः सर्वाधिक्यज्ञानवत एव भगवद्याथात्म्यज्ञानसम्भवात् । अन्यस्य तदभावादित्याह– अनाधिक्यमिति॥ जानतां सकाशात् । तेन <span class="gr-prateeka">अस्तीति ब्रुवतोऽन्यत्र</span> इत्येतद् व्याख्यातम् ॥१२॥ <span class="gr-prateeka">तत्प्रभावेन चोभयोः</span> इत्येतदन्यथाप्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे– प्रकृतेरिति॥ <span class="gr-prateeka">प्रकृतेः पुरुषाणां च</span> इत्यनेन उभयोः इत्येतत् <span class="gr-prateeka">प्रकृतिपुरुषयोः</span>इति व्याख्यातम् । तत्त्वम्= याथात्म्यं भावयति= उत्पादयति । ननु यदि तत्त्वभावो विष्णुः तदा तत्त्वभावेन अस्तीत्येवोपलब्धव्य इति कथम्? विष्णोः सर्वसाधारण्येन सर्वेषामपि सदाऽऽधिक्यज्ञानप्रसङ्गाद्, इत्यतस्तदभि-प्रायमाह– तत्प्रसादादिति ॥ <span class="gr-prateeka">तु</span>शब्दोऽवधारणार्थः । तेन <span class="gr-prateeka">च</span>शब्दो व्याख्यातः। प्रसादश्च न सर्वसाधारण इति भावः । <span class="gr-prateeka">अस्तीत्येवोपलब्धस्य</span> इत्येतद् व्याचष्टे– प्रसादश्चेति ॥ तथाविदः भगवदाधिक्यविदः । ननु पूर्वं <span class="gr-prateeka">प्रसादो भगवदाधिक्यज्ञानसाधनम्</span> इत्युक्तम् । इदानीं <span class="gr-prateeka">ज्ञानं प्रसादसाधनम्</span> इत्युच्यते । अतोऽन्योन्याश्रयः ? इत्यतो व्यक्तिभेदान्नान्योन्याश्रय इति भावेनाऽह– अनादीति ॥ पुनःपुनर्वृद्धिमेति प्रसादद्वारा । ननु <span class="gr-prateeka">अनादिकालाद् आरभ्य</span> इति किमर्थं वक्तव्यम् ? पूर्वम् 'आधिक्यज्ञानरहितस्यापि भगवत्प्रसादात् पश्चात् तज्ज्ञानं भवति इत्येव किं न स्याद् ? इत्यत आह– येषामिति ॥ पश्चाज्जायमानं प्रति भगवत्प्रसादो हेतुः । स च भगवदाधिक्यज्ञानसाध्य इति पूर्वमपि तत्सद्भावोऽपेक्षितः । एवं तदपि ज्ञानं भगवत्प्रसादसाध्यम् इत्यनादित्वम् आश्रयणीयमिति भावः । ननु केषाञ्चिद् योग्यानां पूर्वं भगवदाधिक्य-ज्ञानानुपलम्भेऽपि पश्चात् तद्दर्शनात् कथमेतद्? इत्यत आह– अभिभूतमिति॥ अभिभवकृतोऽनुपलम्भ इति भावः ॥ १३॥ <span class="gr-prateeka">यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामाः</span> इत्यत्र <span class="gr-prateeka">सर्वकामत्याग उच्यते</span> इति प्रतीतिनिरासाय मन्त्रं प्रमाणेनैव व्याचष्टे– अन्तःकरणेति ॥ अत एव श्रुतौ हृदि स्थिता इति विशेषणम् । अन्यथा तद् व्यर्थं स्याद् इति भावः । ननु <span class="gr-prateeka">सर्वात्मना कामत्याग एव श्रुत्यर्थः</span> किं न स्यात् ? विशेषणस्य स्वरूपकथनपरत्वोपपत्तेः इत्यत आह– व्यक्तिरिति ॥ चिदात्मनां तु इत्यन्वयः । मुक्तौ चिदात्मक-कामव्यक्तिसद्भावात् सर्वकामत्यागस्य श्रुत्यर्थत्वे बाधः स्याद् इत्युक्त एव श्रुत्यर्थ इति भावः। <span class="gr-prateeka">अथ मर्त्योऽमृतो भवति</span> इत्येतद् व्याचष्टे– तदेति ॥ <span class="gr-prateeka">अथ</span>शब्दार्थः - तदेति ॥ अमृतो भवति इत्यस्यार्थः– मृतिं नैवाभियास्यतीति॥१४॥ <span class="gr-prateeka">यदा सर्वे प्रभिद्यन्ते</span> इति मन्त्रं व्याचष्टे– मिथ्याज्ञानेति ॥ <span class="gr-prateeka">अनुशासनम्= वेदान्तोपदेशः एतावद्= एतावन्मात्रम् , न त्वधिकमस्ति इत्याशङ्कनीयम्</span> इति व्याख्यानम् असत् । <span class="gr-prateeka">वेदान्तोपदेशस्य एतावन्मात्रत्वे इतरवेदान्तप्रवृत्तिवैयर्थ्याद्</span> इति भावेन एतावदनुशासनम् इत्येतद् व्याचष्टे– तदर्थमिति ॥ मिथ्याज्ञानग्रन्थिनिरासार्थम् अनुशासनम् निष्कामकर्म-श्रवण-मनन-निदिध्यासनकर्तव्यताप्रतिपादकं शास्त्रमित्यर्थः॥१५॥ (वे.खं) न केवलं भगवज्ज्ञानमेव मोक्षहेतु; अपि तु देवतातारतम्यादिज्ञान-मपीत्याह– इन्द्रियाणामिति ॥ पृथग् उत्पद्यमानानां विलक्षणतया उत्पद्यमानानाम्, पृथग् व्यापारोत्पादकानां वा इन्द्रियाणाम् इन्द्रियदेवानाम्। प्रागुक्तोपलक्षणमेतद् । पृथग्भावम् अन्योन्यविलक्षणत्वम्, तारतम्यम् इति यावत् । यद् यौ उदयास्तमयौ उत्पत्तिविनाशौ तौ च मत्वा धीरो न शोचति ॥ ६ ॥ ननु कथम् इन्द्रियादिदेवतातारतम्यादिज्ञानात् शोकत्यागः? तस्य अभगवज्ज्ञानत्वाद्, इत्यतस्तदेव विशदयति– इन्द्रियेभ्य इति ॥ इन्द्रियेभ्य इत्यनन्तरं <span class="gr-prateeka">परा ह्यर्था अर्थेभ्यः</span> इति ग्राह्यम् । सत्त्वम् बुद्धिः । अधि अधिकः ॥ ७ ॥ पुरुष एव इत्यन्वयः । अलिङ्गः अनुमापकरहितः, जडशरीररहितो वा । किं ततः? इत्यत आह– तं ज्ञात्वेति ॥ मुच्यते संसारात्। अमृतत्वं स्वरूपाविर्भावरूपं मोक्षम् । तारतम्यान्तर्गतत्वेन भगवज्ज्ञानमेव शोकत्यागहेतुरिति प्राग् विवक्षितम् । अतो न दोष इति भावः । एवम् उदयास्तमयकर्तृत्वेन भगवज्ज्ञानमेव विवक्षितम् इत्यपि द्रष्टव्यम् ॥ ८ ॥ तं ज्ञात्वा इत्युक्तभगवज्ज्ञानं न चक्षुरादिनाऽनायासेन भवति; किन्तु? श्रवणाद्युपोद्बलितमनसैवेत्याह– नेति ॥ अस्य भगवतो रूपं मत्स्याद्यवतारा-तिरिक्तम् अन्तर्याम्यादिरूपं सन्दृशे सम्यग्दर्शनाय न तिष्ठति अनायासेन दर्शनगोचरो न भवतीत्यर्थः । कुतः ? कोऽपि एनं भगवन्तं चक्षुषा न पश्यति । उपलक्षणमेतद् । कथं तर्हि तज्ज्ञानम्? इत्यत आह– हृदेति ॥ हृदा स्नेहेन= स्नेहयुक्तेन मनीषा मनीषया= श्रवणादिजनितज्ञानेन तत्सहकृतेन मनसा अभिक्लृप्तो विषयीकृतो ध्यातः सन्दृशे तिष्ठतीत्यर्थः। एवं ज्ञान फलमाह– य एनमिति ॥ न च अवतारोपासकानां भक्त्यादिवैयर्थ्यम् । यतोऽस्य रूपं रामकृष्णाद्यवताररूपं सन्दृशे न तिष्ठति । अनायासेन मोक्षहेतुसाक्षात्कारविषयो न भवति । कुतः ? कोऽपि एनं मोक्षार्थं चक्षुषा न पश्यति । किन्तु? हृदा मनीषा मनसाऽभिक्लृप्तः सन्दृशे तिष्ठति इत्यपि व्याख्येयम् ॥ ९ ॥ <span class="gr-prateeka">हृदा मनीषा मनसाऽभिक्लृप्तः</span> इत्युक्तभक्त्यादावप्रमत्तेन भवितव्यमिति भावेन <span class="gr-prateeka">अप्रमत्तः कदा भवेद्</span> इत्याकाङ्क्षायाम् इन्द्रियनियमनावस्थायामेव इत्याह– यदेति ॥ यदा ज्ञानानि ज्ञानसाधनानि पञ्च इन्द्रियाणि चक्षुरादीनि मनसा सहावतिष्ठन्ते न विषयाभिद्रवणं कुर्वन्ति, बुद्धिश्च न स्वविषये विचेष्टते, <span class="gr-prateeka">अप्रमत्तस्तदा भवति</span> इति योज्यम् । इन्द्रियधारणां स्तौति– तामिति ॥ ताम् इन्द्रियधारणां परमगतिसाधनत्वात् परमां गतिमाहुः ॥ १० ॥ ननु योगस्यैव परमगतित्वोक्तेः कथमेतद्? इत्यत आह– तां योगमिति ॥ इन्द्रियधारणारूपोऽपि योगः कमुद्दिश्य कर्तव्यः? इत्यत आह– योग इति ॥ भगवतः सकाशाज्जगतः प्रभवाप्ययौ प्रति योगः <span class="gr-prateeka">जगत्प्रभवाप्ययकर्तारं भगवन्तं प्रति योगः कर्तव्यः</span> इत्येतत् प्रसिद्धमिति भावः ॥ ११ ॥ <span class="gr-prateeka">न चक्षुषा पश्यति</span> इत्युक्तम् उपलक्षणम् इति भावेनाऽह– नैवेति॥ प्राप्तुं ज्ञातुम् । तर्हि कथं तज्ज्ञानं भवति ? इत्यतः सद्गुरूपदेशेनैवेति भावेन व्यतिरेकमाह– अस्तीति ॥ भगवान् अस्ति सतोऽधिकत्वाद् <span class="gr-prateeka">अस्ति</span>नामक इति ब्रुवतो गुरोः अन्यत्र अन्येषां भगवदनाधिक्यं जानतां सकाशात् कथं तद् ब्रह्म उपलभ्यते? न कथमपि । भगवदाधिक्यं जानत एव गुरूपदेशेन ब्रह्मज्ञानम्, न तदनाधिक्यं जानत इति भावः। यद्वा- वागादिना कुतो न प्राप्तुं शक्यो भगवान्? इत्यतो भगवदनाधिक्यज्ञानित्वादिति भावेनाऽह– अस्तीति ॥ अन्यत्र इत्येतद् नञर्थकं व्यत्यासेन योज्यम् । तेन- <span class="gr-prateeka">नास्तीति ब्रुवतः</span> इति लभ्यते। भगवान् सतः सर्वस्माद् अधिको न भवतीति ज्ञानपुरस्सरं ब्रुवतः । कर्तरि षष्ठी । कथं तदुपलभ्यते ? न कथमपीत्यर्थः ॥ १२ ॥ यत एवम् अनाधिक्यं जानतां भगवज्ज्ञानाभावः, अतो भगवान् अस्तीत्येव सतः सर्वस्मादधिक इत्येव उपलब्धव्यः । सा चोपलब्धिः भगवत्प्रसादादेव इत्याह– तत्त्वभावेनेति ॥ उभयोः प्रकृतिपुरुषयोः <span class="gr-prateeka">तत्त्वं भावयतीति तत्त्वभावः= विष्णुः, तेन तत्त्वभावेन प्रसन्नेन विष्णुनैव </span>अस्तीत्युपलभ्यते' इति शेषः । विष्णुप्रसादसाध्य-भगवदाधिक्यज्ञानवतः फलमाह– अस्तीति ॥ भगवान् अस्तीत्येवोपलब्धस्य उपलब्धिमतः तत्त्वभावो विष्णुर्विशेषतः प्रसीदति ॥ १३ ॥ भगवद्विशेषप्रसादे सति किं भवति ? इत्यत आह– यदेति ॥ यदाऽस्य ज्ञानिनो भगवत्प्रसादाद् हृदि स्थिता अन्तःकरणाश्रिताः कामाः ते सर्वे प्रमुच्यन्ते सवासना उच्छिद्यन्ते । अथ तदा मर्त्यो मरणादिधर्मकोऽपि अमृतो भवति मृतिं नैवाभियास्यतीति । अत्र मुक्तौ ब्रह्म समश्नुते ब्रह्मविषयदर्शनादिभोगान् करोतीत्यर्थः ॥ १४ ॥ हार्दसर्वकामत्यागोऽपि तद्धेतुमिथ्याज्ञानग्रन्थिप्रभेद एव भवतीति भावेनाऽह– यदेति ॥ यद्वा- भगवत्प्रसादेनापि किं भवति? मोक्ष इति चेन्न । अनेकविषयकामानां प्रतिबन्धकानां सत्त्वेनामृतत्वायोगाद् इत्यत आह– यदेति ॥ अथापि मिथ्याज्ञानाश्रयाविद्याहङ्कारकर्मणां प्रतिबन्धकानां सत्त्वात् कथं मोक्षः? इत्यत आह– यदेति ॥ इह शरीरे वर्तमाना हृदयस्य हृदयनस्य= हृत्स्थस्य मिथ्याज्ञानस्य ग्रन्थय आश्रयाः= कारणीभूता इति यावत्, अविद्याहङ्कारकर्माणि यदा प्रभिद्यन्ते नितरां भिद्यन्ते, अथ तदैव मर्त्योऽमृतो भवति । मोक्षमेव स्तौति– एतावदिति। एतदर्थमेव सर्ववेद-अनुशासनं प्रवृत्तम् । <span class="gr-prateeka">तेषां दुःखप्रहाणाय श्रुतिरेषा प्रवर्तते</span> इत्युक्तेरिति भावः ॥ १५ ॥ अमृतत्वप्राप्तिस्तु ब्रह्मनाड्योत्क्रमण एव भवति, नान्यथेत्याह– शतमिति ॥ शतं चैका हृदयस्य नाड्यः सन्ति । तासां मध्ये एका प्रधाना नाडी हृदयमारभ्य मूर्धानमभिनिःसृता । तया नाड्या ऊर्ध्वमायन्नमृतत्वं मोक्षम् एति । अन्या नाड्यो विष्वगुत्क्रमणे तादर्थ्यसप्तमी, लोकान्तरगमनार्थं भवन्ति इत्यर्थः ॥ १६ ॥</div></div>
-=== वेदेशीयम् ===
+<div class="teeka-block" data-block-id="VedeshatirthaVivarana-26" id="VedeshatirthaVivarana-26" data-parent-verse="UNVERIFIED:1943" data-unverified="1" data-teeka-label="वेदेशीयम्"><div class="teeka-body">यद् उक्तं <span class="gr-prateeka">तृतीयप्रश्नपरिहारौ भगवद्विषयौ</span> इति तद् अयुक्तम् ? <span class="gr-prateeka">तं स्वाद्</span> इति उपसंहारवाक्ये <span class="gr-prateeka">तं स्वाद्= आत्मीयाच्छरीरात् प्रवृहेत्= पृथक् कुर्याद्</span> इत्युक्तत्वेन पूर्वमपि देहभिन्नात्मस्वरूपमेव प्रश्नपरिहारविषय इत्यङ्गीकारौचित्याद् इत्यतस्तत्प्रमाणेनैव व्याख्यातुं तावत् <span class="gr-prateeka">शरीर</span>शब्दार्थमाह– शरीरभूत इति ।। विष्णोर्भिन्नदेहाभावाद् विष्णुभिन्नो जीवः कथं शरीरभूतः? इत्यत उक्तम्– तद्वशग इति ।। यद्वा- विष्णोरभिमानाभावात् कथं तच्छरीरभूतो जीवः? इत्यत उक्तम्– तद्वशग इति ।। प्रसिद्धशरीरवत् तद्वशगत्वाद् अधिष्ठानत्वगुणयोगेनैव जीवः शरीरशब्दोक्त इति भावः । एवं शरीरशब्दार्थमुक्त्वा तद्वाक्यतात्पर्यमाह– विजानीयादिति ।। ततो जीवात् । कथमिदं तात्पर्यमनेन लब्धम् ? इत्यतस्तद् व्याचष्टे– स्वाख्यादिति ।। <span class="gr-prateeka">प्रवृहेद्</span> इत्यस्य पृथक्करणार्थत्वाद्, अनादितः पृथग्भूतस्य इदानीं पृथक्करणायोगात् पृथग् विजानीयादिति तात्पर्यमुक्तमिति भावः । जीवस्य भगवदधिष्ठितत्व-तद्वशत्वाभ्यां भगवच्छरीरत्वे श्रुतिं चाऽह– यस्येति ।। <span class="gr-prateeka">य आत्मनि तिष्ठन्</span> इति पूर्ववाक्यमप्युदाहर्तव्यम् । आत्मा जीवः । <span class="gr-prateeka">एष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः</span> इत्युत्तरेणान्वयः । <span class="gr-prateeka">तं स्वाच्छरीरात् प्रवृहेद्</span> इत्यत्र जीवाद् भगवत एव भेदोऽभिधीयत इत्यत्र युक्तिं चाऽह– जनानामिति ।। पूर्ववाक्ये जनानां हृदये सन्निविष्ट इति <span class="gr-prateeka">जन</span>शब्दवाच्यजीवेभ्यः तद्धृदयसंनिविष्टस्य भगवत एव भेदस्योक्तत्वाद् अत्रापि <span class="gr-prateeka">जीवात् पृथग्धरिः</span> इत्येवोच्यते ; न तु प्रसिद्धशरीराज्जीवः पृथग् इति सिद्धमिति भावः ।। ननु जनानां हृदये सन्निविष्ट इत्युक्तत्वेऽपि कथं जीवाद् भगवतो भेदसिद्धिः ? जीवस्यापि हृदयसन्निविष्टत्वोपपत्तेः, इति चेन्न । जनानां हृदये सन्निविष्ट इति हि जीवस्वरूपभूतहृदयस्थत्वमुच्यते । <span class="gr-prateeka">जनशब्दः स्वतो जीवे क्वचिद् देहे च वर्तते</span> इति वचनेन <span class="gr-prateeka">जन</span>शब्दस्य जीवदेहोभयपरत्वात् । न च तद् जीवस्योपपद्यते । जीवस्य देहहृदयस्थत्वेऽपि स्वहृदिस्थत्वाभावात् । नन्वेवं तर्हि अङ्गुष्ठमात्रत्वोक्तिविरोधः स्यात्? न हि जीवहृद्गतस्य अङ्गुष्ठमात्रत्वं युज्यते । जीवस्यैवाणुत्वेन अङ्गुष्ठपरिमाणकत्वाभावाद्, इति चेन्न । स्यादेवम्- यद्यत्र जीवहृद्गतस्य देहाङ्गुष्ठपरिणामकत्वमुच्यते । नचैवम्; किन्तु? जीवाङ्गुष्ठपरिमाणकत्वमेव । अतो न विरोध इति भावेन तत्र प्रमाणमाह– देहेति ।। देहे हृदि इति सम्बन्धः । <span class="gr-prateeka">जीवस्य हृदि</span> इत्यन्वयः । नन्वस्तु <span class="gr-prateeka">अस्मिन् वाक्ये भगवत एव भेदोऽभिधीयते</span> इति । किन्तु? स्वाच्छरीराद् इत्युक्तसंसारिशरीरादेव । न तु जीवाद् इति किं न स्यात् । <span class="gr-prateeka">शरीर</span>शब्दस्य शरीरे मुख्यत्वाद्, जीवे गौणत्वात् । न हि मुख्ये सम्भवति अमुख्यार्थाङ्गीकारे कारणमस्ति ? इत्यत आह– संसारीति ।। सत्यम्- <span class="gr-prateeka">शरीर</span>शब्दः शरीरे मुख्य इति । तथाऽप्यत्र तदनङ्गीकारो युक्तः । संसारिशरीरेण भगवतोऽभेदस्य केनापि वादिनाऽनङ्गीकृतत्वेन तद्भेदप्रतिपादनस्य अप्रसक्तप्रतिषेधत्वापातात् । अतो मुख्यार्थग्रहणे बाधकसद्भावाद् अमुख्यार्थाङ्गीकारो युक्त इति भावः। ननु वादिनाऽनङ्गीकृतोऽपि भगवतः संसारिशरीराभेदो लोकसिद्धो भवत्येव । तथाहि- जीवे तावद् भगवदसाधारणधर्मस्य स्वातन्त्र्यादेः अध्यासोऽस्ति । एवं च भगवतः संसारिशरीराभेदो लोकभ्रान्तिसिद्धः, तं स्वाच्छरीराद् इति श्रुत्या निषिध्यते इति किं न स्याद् ? इत्यत आह– न चेति ।। <span class="gr-prateeka">भगवतः संसारिशरीराभेद</span> इति शेषः । कुतः? इत्यत आह– जनानामिति ।। सत्यमस्ति भगवतः संसारिशरीराभेदो लोकसिद्धः । तथाऽपि नासावत्र निषिध्यते । जनानां हृदय इति पूर्ववाक्य एव भगवतो जीवदेहहृद्गतत्वोक्त्या संसारिशरीरभेदस्योक्तत्वेन तन्निषेधस्य जातत्वात् । अत्रापि तन्निषेधे पुनरुक्त्यापातादिति भावः । अभ्युपेत्य चेदमुदितम् । जीवे भगवद्धर्मस्वातन्त्र्याद्यध्याससद्भावेऽपि शरीराभेदाध्यासाभावस्य अन्यत्रोक्तत्वेन भगवति संसारिशरीराभेदस्य लोकसिद्धत्वाभावादिति मन्तव्यम् । भगवतः संसारिशरीराभेदो वादिनाऽङ्गीकृतोऽपि लोकसिद्धो निषिध्यत इति किं न स्याद् ? इत्यत आह– न चेति ।। भगवतो जीवाद् भेदे <span class="gr-prateeka">जनानां हृदये सन्निविष्टः</span> इत्युक्तामुपपत्तिं स्फुटयति– जनानामिति।। जनानां हृदये संनिविष्ट इति षष्ठ्या निविष्टस्य भगवतो जीवाद् भेदप्रतीतेरित्यर्थ इत्याहुः । ननु माऽस्तु '<span class="gr-prateeka"> </span>तं स्वाद्<span class="gr-prateeka"> इत्यत्र भगवतः संसारिशरीराद् भेद उच्यते</span>' इति । तथाऽपि जीवस्यैव शरीराद् भेद उच्यत इति किं न स्यात् ? जीवेश्वरशरीराभेदस्य चार्वाकादिभिरङ्गीकारात् । एवं च शरीरशब्दमुख्यार्थात्यागोऽपीति चेन्न । तं स्वाद् इति शब्देन पूर्वार्धप्रकृतस्यैव परामर्शात् ।न च पूर्वार्धप्रकृतो जीवः । तत्र अङ्गुष्ठमात्र इत्यङ्गुष्ठमात्रत्वोक्तेः । न च जीवे तद् युक्तम् । तस्य अणुपरिमाणत्वेन देहाङ्गुष्ठमितत्वस्य, स्वाङ्गुष्ठमितत्वस्य चासम्भवाद् इति भावेनाऽह– न जीव इति ।। सर्वगतस्यापि विष्णोरङ्गुष्ठमात्रत्वं <span class="gr-prateeka">हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वाद्</span> इति सूत्रकृतोपपादितमनुसन्धेयम् । <span class="gr-prateeka">तं स्वाच्छरीराद्</span> इति वाक्यव्याख्यानमुपसंहरति– अत इति ।। उक्तरीत्याऽर्थान्तरस्य असम्भवादित्यर्थः । '<span class="gr-prateeka"> </span>तं स्वाच्छरीराद्<span class="gr-prateeka"> इत्यत्र</span>' इति शेषः । इदानीमशेषोपनिषदर्थमुपसंहरति– अतः सर्वोत्तम इति ।। प्रागुक्तगुणजातस्य सर्वोत्तमत्वं विनाऽसम्भवादिति भावः ।। (वे.खं ) सर्वथा जीवेश्वरभेदज्ञानमेव मोक्षसाधनमिति भावेनाऽह– अङ्गुष्ठमात्र इति ।। अङ्गुष्ठमात्रो जीवाङ्गुष्ठमितो देहाङ्गुष्ठमितो वा जनानां हृदये जीवस्वरूपहृदये बाह्यहृदये वा सदा सन्निविष्टो योऽन्तरात्मा तं विष्णुं स्वात् स्वाख्यात् शरीराद् भगवद्वशत्वादिना शरीररूपाज्जीवाद् धैर्येण प्रमाणाभास-अचलितबुद्ध्या प्रवृहेत् पृथग् जानीयात् । किमिव इत्युच्यते । बाह्याद् मुञ्जाद् , अन्तःस्थाम् <span class="gr-prateeka">ऐषीकाम् इव</span> इति । कुतोऽयं जीवाद् भेदेन ज्ञेयः? इत्यतो विरुद्धधर्माधिकरणत्वाद् इति भावेनोपसंहरति– तमिति ।। 'अध्यायान्ते द्विरुक्तिः स्याद् वेदे वा वैदिकेऽपि वा । विचारो यत्र सज्येत पूर्वोक्तस्यावधारणे ।।' इति वचनात् सर्वाध्यायार्थावधारणार्थाऽध्यायान्ते द्विरुक्तिः ।। १७ ।। एवं मृत्युप्रोक्तां विद्यां प्राप्नवता नचिकेतसा विद्याफलं लब्धमित्याह वेदपुरुषः - मृत्युप्रोक्तामिति ।। नाचिकेतो नचिकेता एव नाचिकेतः, मृत्युप्रोक्तामेतां विद्याम् , कृत्स्नम् इन्द्रियधारणादिरूपयोगविधिं च लब्ध्वा ब्रह्म प्राप्तो विरजो निर्दुष्टो विमृत्युः अभवत् । एवम् अन्यस्यापि तन्निष्ठस्य तत्फलमतिदिशति– अन्योऽपीति ।। अन्योऽपि अधिकारी अध्यात्मम् अधिकात्मभगवत्स्वरूपम् एवमेव पूर्वोक्तप्रकारेणैव वित् सोऽपि ब्रह्म प्राप्तो विरजो विमृत्युर्भविष्यतीत्यर्थः ।। १८ ।। एवं यत्प्रसादाद् यत्प्रीत्यै चेदं भाष्यमुपक्रम्य समापितवांस्तमेव भगवन्तमन्तेऽपि स्तुतिनतिभ्यां प्रीणयति भगवानाचार्यः– नम इति।। प्रभविष्णवे प्रभवनशीलाय । इत्यशेषम् अतिमङ्गलम् ।। गुरुस्थानन्दतीर्थार्यहृत्पङ्कजगतो हरिः । निर्दोषगुणसम्पूर्णः प्रीयतामिन्दिरापतिः ।। प्रीतः स भगवान् विष्णुर्यद् दद्यात् फलमुत्तमम् । तत्सर्वं गुरवे दद्यान्न मह्यं किञ्चिदप्यृतम् ।। इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य काठकोपनिषद्भाष्यस्य टीकायां श्रीमद्वेदव्यासतीर्थपूज्यपादशिष्यवेदेशभिक्षुविरचितायां पदार्थकौमुद्यां द्वितीयोऽध्यायः ।। २ ।।</div></div>
-<div class="teeka-block" data-block-id="Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana-44" id="Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana-44" data-parent-verse="Katha-179"><div class="teeka-body">ननु <span class="gr-prateeka">इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्थाः</span> इत्यादिना देवतातारतम्यपुरःसरं भगवत्सर्वोत्तमत्वस्योक्तत्वात् पुनः <span class="gr-prateeka">इन्द्रियेभ्यः परं मनः</span> इत्यादि किमर्थमुच्यते? इत्यत आह– पुनरिति ॥ ज्ञानपूर्वकं ज्ञापनपूर्वकम्। ज्ञाने ज्ञापने । 'सर्वव्यक्तिष्वभिव्यक्त्यै(व्याप्त्यै) तात्पर्याधिक्यवित्तये । ...पुनर्वचनमुद्दिष्टं शतशोऽथ पृथक् पृथग्॥' इति वचनात् पुनर्वचनं महातात्पर्यज्ञापकमिति भावः । स्यादेतद्- <span class="gr-prateeka">यदि सर्ववेदवाक्यानां देवतातारतम्यज्ञापनपूर्वं भगवतः सर्वोत्तमत्वज्ञापने महातात्पर्यम्</span> इत्येतदेव स्यात् । तदेव कुतः? इत्यतस्तत्र प्रमाणमाह– तारतम्येति ॥८॥ <span class="gr-prateeka">न सन्दृशे तिष्ठति रूपमस्य</span> इति भगवद्रूपस्येन्द्रियागोचरत्वमुच्यते, तदयुक्तम् ? मत्स्यादेश्चक्षुरादिगोचरत्वाद्, इत्यतस्तदभिप्रायं प्रमाणेनाऽह– प्रादुर्भावानिति ॥ तर्हि चक्षुरादिजन्यमत्स्याद्यवतारज्ञानेनैव मोक्षोपपत्तौ हृदा इत्युक्तभक्त्यादिवैयर्थ्यं स्यात् । न च नावतारज्ञानं मोक्षसाधनम्; किन्तु? स्वहृदिस्थस्य वा व्याप्तस्य वा भगवतो ज्ञानमेवेति युक्तम् । <span class="gr-prateeka">दृष्ट्वैव ह्यवताराणां मुच्यन्ते केचिदञ्जसा</span> इत्युक्तेरवतारज्ञानेनापि केषाञ्चिन्मोक्षसद्भावाद् इत्यत आह– प्रादुर्भावानिति ॥ <span class="gr-prateeka">योगी</span> इत्यधिकारिविशेषपरम् । ज्ञानदृष्ट्या हृद्युपासनेनेत्यर्थः, हृद्युपासाजन्यापरोक्षज्ञानेनेति वाऽर्थः । यदा पश्यति विषयीकरोतीति व्याख्येयम् । उक्तं च- <span class="gr-prateeka">येषां बहिरुपासनेन मोक्षः तेषामपि हृद्युपासनं किञ्चित्-कार्यमेव</span> इति । अनेन- हृदा मनीषा इत्यादेस्तात्पर्यमुक्तम् । यथा चैतत् तथा वक्ष्यते । <span class="gr-prateeka">एव</span>कारव्यावर्त्यमाह– नेति ॥ इन्द्रियैर्दृष्टैः प्रादुर्भावैः कापि न मुच्यत इत्यर्थः । <span class="gr-prateeka">दृष्टेः</span> इति पाठे इन्द्रियैर्या दृष्टिर्जायते तस्याः सकाशाच्च मुच्यत इत्यर्थः ॥९॥ <span class="gr-prateeka">योगो हि प्रभवाप्ययौ</span> इति सामानाधिकरण्येन <span class="gr-prateeka">उत्पत्तिविनाशावेव योगः</span> इति प्रतीयते, तदसत् । प्रपञ्चनिष्ठोत्पत्तिविनाशयोः मुमुक्षुनिष्ठयोगरूपत्वासम्भवात् । न च अनेन योग उत्पत्तिविनाशधर्मक इत्युच्यत इति वाच्यम् । <span class="gr-prateeka">प्रभवाप्यय</span>शब्दस्य तद्वति लक्षणाप्रसङ्गात्। अनुपयुक्तत्वेनावक्तव्यत्वाच्च, इत्यतस्तद् व्याचष्टे– प्रभवाप्ययाविति ॥ <span class="gr-prateeka">प्रतियोगे द्वितीया</span> इति भावः । ननु प्रपञ्चनिष्ठप्रभवाप्ययौ प्रति कथम् इन्द्रियधारणारूपो योगः ? भगवन्तं प्रत्येव तस्य कर्तव्यत्वाद्, इत्यत आह– भगवत इति ॥११॥ अस्तित्वस्य सर्वसाधारणत्वाद् अस्तीत्येवोपलब्धव्य इति कथमुच्यते ? न च <span class="gr-prateeka">देहाद् व्यतिरिक्त आत्माऽस्ति न वा</span> इति पृष्टत्वेन तन्निरासाय <span class="gr-prateeka">आत्मा देहाद्यतिरिक्तोऽस्तीत्येवोपलब्धव्यः</span> इत्युच्यत इति वाच्यम् । तृतीयप्रश्नस्योक्तरीत्या भगवन्मात्रपरत्वेन <span class="gr-prateeka">मरणानन्तरं जीवोऽस्ति न वा</span> इत्येवंपरत्वाभावात् । <span class="gr-prateeka">देहाद्यतिरिक्तः</span> इत्यश्रुतकल्पनापाताच्च, इति भावेन प्रमाणेनैव व्याचष्टे– अधिक इति ॥ अकार आधिक्यवाची, <span class="gr-prateeka">अस्ति</span> इत्येतत् सत्तायुक्तवस्तुवाचीति भावः। <span class="gr-prateeka">च</span>शब्दो <span class="gr-prateeka">यस्माद्</span> इत्यर्थे । यस्माद् एवम् <span class="gr-prateeka">अस्ति</span>इतिनामकः तस्मात्। ननु किमर्थमस्तीत्येवोपलब्धव्यः? इत्यतः, एवं भगवतः सर्वाधिक्यज्ञानवत एव भगवद्याथात्म्यज्ञानसम्भवात् । अन्यस्य तदभावादित्याह– अनाधिक्यमिति॥ जानतां सकाशात् । तेन <span class="gr-prateeka">अस्तीति ब्रुवतोऽन्यत्र</span> इत्येतद् व्याख्यातम् ॥१२॥ <span class="gr-prateeka">तत्प्रभावेन चोभयोः</span> इत्येतदन्यथाप्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे– प्रकृतेरिति॥ <span class="gr-prateeka">प्रकृतेः पुरुषाणां च</span> इत्यनेन उभयोः इत्येतत् <span class="gr-prateeka">प्रकृतिपुरुषयोः</span>इति व्याख्यातम् । तत्त्वम्= याथात्म्यं भावयति= उत्पादयति । ननु यदि तत्त्वभावो विष्णुः तदा तत्त्वभावेन अस्तीत्येवोपलब्धव्य इति कथम्? विष्णोः सर्वसाधारण्येन सर्वेषामपि सदाऽऽधिक्यज्ञानप्रसङ्गाद्, इत्यतस्तदभि-प्रायमाह– तत्प्रसादादिति ॥ <span class="gr-prateeka">तु</span>शब्दोऽवधारणार्थः । तेन <span class="gr-prateeka">च</span>शब्दो व्याख्यातः। प्रसादश्च न सर्वसाधारण इति भावः । <span class="gr-prateeka">अस्तीत्येवोपलब्धस्य</span> इत्येतद् व्याचष्टे– प्रसादश्चेति ॥ तथाविदः भगवदाधिक्यविदः । ननु पूर्वं <span class="gr-prateeka">प्रसादो भगवदाधिक्यज्ञानसाधनम्</span> इत्युक्तम् । इदानीं <span class="gr-prateeka">ज्ञानं प्रसादसाधनम्</span> इत्युच्यते । अतोऽन्योन्याश्रयः ? इत्यतो व्यक्तिभेदान्नान्योन्याश्रय इति भावेनाऽह– अनादीति ॥ पुनःपुनर्वृद्धिमेति प्रसादद्वारा । ननु <span class="gr-prateeka">अनादिकालाद् आरभ्य</span> इति किमर्थं वक्तव्यम् ? पूर्वम् 'आधिक्यज्ञानरहितस्यापि भगवत्प्रसादात् पश्चात् तज्ज्ञानं भवति इत्येव किं न स्याद् ? इत्यत आह– येषामिति ॥ पश्चाज्जायमानं प्रति भगवत्प्रसादो हेतुः । स च भगवदाधिक्यज्ञानसाध्य इति पूर्वमपि तत्सद्भावोऽपेक्षितः । एवं तदपि ज्ञानं भगवत्प्रसादसाध्यम् इत्यनादित्वम् आश्रयणीयमिति भावः । ननु केषाञ्चिद् योग्यानां पूर्वं भगवदाधिक्य-ज्ञानानुपलम्भेऽपि पश्चात् तद्दर्शनात् कथमेतद्? इत्यत आह– अभिभूतमिति॥ अभिभवकृतोऽनुपलम्भ इति भावः ॥ १३॥ <span class="gr-prateeka">यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामाः</span> इत्यत्र <span class="gr-prateeka">सर्वकामत्याग उच्यते</span> इति प्रतीतिनिरासाय मन्त्रं प्रमाणेनैव व्याचष्टे– अन्तःकरणेति ॥ अत एव श्रुतौ हृदि स्थिता इति विशेषणम् । अन्यथा तद् व्यर्थं स्याद् इति भावः । ननु <span class="gr-prateeka">सर्वात्मना कामत्याग एव श्रुत्यर्थः</span> किं न स्यात् ? विशेषणस्य स्वरूपकथनपरत्वोपपत्तेः इत्यत आह– व्यक्तिरिति ॥ चिदात्मनां तु इत्यन्वयः । मुक्तौ चिदात्मक-कामव्यक्तिसद्भावात् सर्वकामत्यागस्य श्रुत्यर्थत्वे बाधः स्याद् इत्युक्त एव श्रुत्यर्थ इति भावः। <span class="gr-prateeka">अथ मर्त्योऽमृतो भवति</span> इत्येतद् व्याचष्टे– तदेति ॥ <span class="gr-prateeka">अथ</span>शब्दार्थः - तदेति ॥ अमृतो भवति इत्यस्यार्थः– मृतिं नैवाभियास्यतीति॥१४॥ <span class="gr-prateeka">यदा सर्वे प्रभिद्यन्ते</span> इति मन्त्रं व्याचष्टे– मिथ्याज्ञानेति ॥ <span class="gr-prateeka">अनुशासनम्= वेदान्तोपदेशः एतावद्= एतावन्मात्रम् , न त्वधिकमस्ति इत्याशङ्कनीयम्</span> इति व्याख्यानम् असत् । <span class="gr-prateeka">वेदान्तोपदेशस्य एतावन्मात्रत्वे इतरवेदान्तप्रवृत्तिवैयर्थ्याद्</span> इति भावेन एतावदनुशासनम् इत्येतद् व्याचष्टे– तदर्थमिति ॥ मिथ्याज्ञानग्रन्थिनिरासार्थम् अनुशासनम् निष्कामकर्म-श्रवण-मनन-निदिध्यासनकर्तव्यताप्रतिपादकं शास्त्रमित्यर्थः॥१५॥ (वे.खं) न केवलं भगवज्ज्ञानमेव मोक्षहेतु; अपि तु देवतातारतम्यादिज्ञान-मपीत्याह– इन्द्रियाणामिति ॥ पृथग् उत्पद्यमानानां विलक्षणतया उत्पद्यमानानाम्, पृथग् व्यापारोत्पादकानां वा इन्द्रियाणाम् इन्द्रियदेवानाम्। प्रागुक्तोपलक्षणमेतद् । पृथग्भावम् अन्योन्यविलक्षणत्वम्, तारतम्यम् इति यावत् । यद् यौ उदयास्तमयौ उत्पत्तिविनाशौ तौ च मत्वा धीरो न शोचति ॥ ६ ॥ ननु कथम् इन्द्रियादिदेवतातारतम्यादिज्ञानात् शोकत्यागः? तस्य अभगवज्ज्ञानत्वाद्, इत्यतस्तदेव विशदयति– इन्द्रियेभ्य इति ॥ इन्द्रियेभ्य इत्यनन्तरं <span class="gr-prateeka">परा ह्यर्था अर्थेभ्यः</span> इति ग्राह्यम् । सत्त्वम् बुद्धिः । अधि अधिकः ॥ ७ ॥ पुरुष एव इत्यन्वयः । अलिङ्गः अनुमापकरहितः, जडशरीररहितो वा । किं ततः? इत्यत आह– तं ज्ञात्वेति ॥ मुच्यते संसारात्। अमृतत्वं स्वरूपाविर्भावरूपं मोक्षम् । तारतम्यान्तर्गतत्वेन भगवज्ज्ञानमेव शोकत्यागहेतुरिति प्राग् विवक्षितम् । अतो न दोष इति भावः । एवम् उदयास्तमयकर्तृत्वेन भगवज्ज्ञानमेव विवक्षितम् इत्यपि द्रष्टव्यम् ॥ ८ ॥ तं ज्ञात्वा इत्युक्तभगवज्ज्ञानं न चक्षुरादिनाऽनायासेन भवति; किन्तु? श्रवणाद्युपोद्बलितमनसैवेत्याह– नेति ॥ अस्य भगवतो रूपं मत्स्याद्यवतारा-तिरिक्तम् अन्तर्याम्यादिरूपं सन्दृशे सम्यग्दर्शनाय न तिष्ठति अनायासेन दर्शनगोचरो न भवतीत्यर्थः । कुतः ? कोऽपि एनं भगवन्तं चक्षुषा न पश्यति । उपलक्षणमेतद् । कथं तर्हि तज्ज्ञानम्? इत्यत आह– हृदेति ॥ हृदा स्नेहेन= स्नेहयुक्तेन मनीषा मनीषया= श्रवणादिजनितज्ञानेन तत्सहकृतेन मनसा अभिक्लृप्तो विषयीकृतो ध्यातः सन्दृशे तिष्ठतीत्यर्थः। एवं ज्ञान फलमाह– य एनमिति ॥ न च अवतारोपासकानां भक्त्यादिवैयर्थ्यम् । यतोऽस्य रूपं रामकृष्णाद्यवताररूपं सन्दृशे न तिष्ठति । अनायासेन मोक्षहेतुसाक्षात्कारविषयो न भवति । कुतः ? कोऽपि एनं मोक्षार्थं चक्षुषा न पश्यति । किन्तु? हृदा मनीषा मनसाऽभिक्लृप्तः सन्दृशे तिष्ठति इत्यपि व्याख्येयम् ॥ ९ ॥ <span class="gr-prateeka">हृदा मनीषा मनसाऽभिक्लृप्तः</span> इत्युक्तभक्त्यादावप्रमत्तेन भवितव्यमिति भावेन <span class="gr-prateeka">अप्रमत्तः कदा भवेद्</span> इत्याकाङ्क्षायाम् इन्द्रियनियमनावस्थायामेव इत्याह– यदेति ॥ यदा ज्ञानानि ज्ञानसाधनानि पञ्च इन्द्रियाणि चक्षुरादीनि मनसा सहावतिष्ठन्ते न विषयाभिद्रवणं कुर्वन्ति, बुद्धिश्च न स्वविषये विचेष्टते, <span class="gr-prateeka">अप्रमत्तस्तदा भवति</span> इति योज्यम् । इन्द्रियधारणां स्तौति– तामिति ॥ ताम् इन्द्रियधारणां परमगतिसाधनत्वात् परमां गतिमाहुः ॥ १० ॥ ननु योगस्यैव परमगतित्वोक्तेः कथमेतद्? इत्यत आह– तां योगमिति ॥ इन्द्रियधारणारूपोऽपि योगः कमुद्दिश्य कर्तव्यः? इत्यत आह– योग इति ॥ भगवतः सकाशाज्जगतः प्रभवाप्ययौ प्रति योगः <span class="gr-prateeka">जगत्प्रभवाप्ययकर्तारं भगवन्तं प्रति योगः कर्तव्यः</span> इत्येतत् प्रसिद्धमिति भावः ॥ ११ ॥ <span class="gr-prateeka">न चक्षुषा पश्यति</span> इत्युक्तम् उपलक्षणम् इति भावेनाऽह– नैवेति॥ प्राप्तुं ज्ञातुम् । तर्हि कथं तज्ज्ञानं भवति ? इत्यतः सद्गुरूपदेशेनैवेति भावेन व्यतिरेकमाह– अस्तीति ॥ भगवान् अस्ति सतोऽधिकत्वाद् <span class="gr-prateeka">अस्ति</span>नामक इति ब्रुवतो गुरोः अन्यत्र अन्येषां भगवदनाधिक्यं जानतां सकाशात् कथं तद् ब्रह्म उपलभ्यते? न कथमपि । भगवदाधिक्यं जानत एव गुरूपदेशेन ब्रह्मज्ञानम्, न तदनाधिक्यं जानत इति भावः। यद्वा- वागादिना कुतो न प्राप्तुं शक्यो भगवान्? इत्यतो भगवदनाधिक्यज्ञानित्वादिति भावेनाऽह– अस्तीति ॥ अन्यत्र इत्येतद् नञर्थकं व्यत्यासेन योज्यम् । तेन- <span class="gr-prateeka">नास्तीति ब्रुवतः</span> इति लभ्यते। भगवान् सतः सर्वस्माद् अधिको न भवतीति ज्ञानपुरस्सरं ब्रुवतः । कर्तरि षष्ठी । कथं तदुपलभ्यते ? न कथमपीत्यर्थः ॥ १२ ॥ यत एवम् अनाधिक्यं जानतां भगवज्ज्ञानाभावः, अतो भगवान् अस्तीत्येव सतः सर्वस्मादधिक इत्येव उपलब्धव्यः । सा चोपलब्धिः भगवत्प्रसादादेव इत्याह– तत्त्वभावेनेति ॥ उभयोः प्रकृतिपुरुषयोः <span class="gr-prateeka">तत्त्वं भावयतीति तत्त्वभावः= विष्णुः, तेन तत्त्वभावेन प्रसन्नेन विष्णुनैव </span>अस्तीत्युपलभ्यते' इति शेषः । विष्णुप्रसादसाध्य-भगवदाधिक्यज्ञानवतः फलमाह– अस्तीति ॥ भगवान् अस्तीत्येवोपलब्धस्य उपलब्धिमतः तत्त्वभावो विष्णुर्विशेषतः प्रसीदति ॥ १३ ॥ भगवद्विशेषप्रसादे सति किं भवति ? इत्यत आह– यदेति ॥ यदाऽस्य ज्ञानिनो भगवत्प्रसादाद् हृदि स्थिता अन्तःकरणाश्रिताः कामाः ते सर्वे प्रमुच्यन्ते सवासना उच्छिद्यन्ते । अथ तदा मर्त्यो मरणादिधर्मकोऽपि अमृतो भवति मृतिं नैवाभियास्यतीति । अत्र मुक्तौ ब्रह्म समश्नुते ब्रह्मविषयदर्शनादिभोगान् करोतीत्यर्थः ॥ १४ ॥ हार्दसर्वकामत्यागोऽपि तद्धेतुमिथ्याज्ञानग्रन्थिप्रभेद एव भवतीति भावेनाऽह– यदेति ॥ यद्वा- भगवत्प्रसादेनापि किं भवति? मोक्ष इति चेन्न । अनेकविषयकामानां प्रतिबन्धकानां सत्त्वेनामृतत्वायोगाद् इत्यत आह– यदेति ॥ अथापि मिथ्याज्ञानाश्रयाविद्याहङ्कारकर्मणां प्रतिबन्धकानां सत्त्वात् कथं मोक्षः? इत्यत आह– यदेति ॥ इह शरीरे वर्तमाना हृदयस्य हृदयनस्य= हृत्स्थस्य मिथ्याज्ञानस्य ग्रन्थय आश्रयाः= कारणीभूता इति यावत्, अविद्याहङ्कारकर्माणि यदा प्रभिद्यन्ते नितरां भिद्यन्ते, अथ तदैव मर्त्योऽमृतो भवति । मोक्षमेव स्तौति– एतावदिति। एतदर्थमेव सर्ववेद-अनुशासनं प्रवृत्तम् । <span class="gr-prateeka">तेषां दुःखप्रहाणाय श्रुतिरेषा प्रवर्तते</span> इत्युक्तेरिति भावः ॥ १५ ॥ अमृतत्वप्राप्तिस्तु ब्रह्मनाड्योत्क्रमण एव भवति, नान्यथेत्याह– शतमिति ॥ शतं चैका हृदयस्य नाड्यः सन्ति । तासां मध्ये एका प्रधाना नाडी हृदयमारभ्य मूर्धानमभिनिःसृता । तया नाड्या ऊर्ध्वमायन्नमृतत्वं मोक्षम् एति । अन्या नाड्यो विष्वगुत्क्रमणे तादर्थ्यसप्तमी, लोकान्तरगमनार्थं भवन्ति इत्यर्थः ॥ १६ ॥</div></div>
-<span id="Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana-45-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="वेदेशीयम्"></span>
-=== वेदेशीयम् ===
-<div class="teeka-block" data-block-id="Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana-46" id="Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana-46" data-parent-verse="UNVERIFIED:1943" data-unverified="1"><div class="teeka-body">यद् उक्तं <span class="gr-prateeka">तृतीयप्रश्नपरिहारौ भगवद्विषयौ</span> इति तद् अयुक्तम् ? <span class="gr-prateeka">तं स्वाद्</span> इति उपसंहारवाक्ये <span class="gr-prateeka">तं स्वाद्= आत्मीयाच्छरीरात् प्रवृहेत्= पृथक् कुर्याद्</span> इत्युक्तत्वेन पूर्वमपि देहभिन्नात्मस्वरूपमेव प्रश्नपरिहारविषय इत्यङ्गीकारौचित्याद् इत्यतस्तत्प्रमाणेनैव व्याख्यातुं तावत् <span class="gr-prateeka">शरीर</span>शब्दार्थमाह– शरीरभूत इति ।। विष्णोर्भिन्नदेहाभावाद् विष्णुभिन्नो जीवः कथं शरीरभूतः? इत्यत उक्तम्– तद्वशग इति ।। यद्वा- विष्णोरभिमानाभावात् कथं तच्छरीरभूतो जीवः? इत्यत उक्तम्– तद्वशग इति ।। प्रसिद्धशरीरवत् तद्वशगत्वाद् अधिष्ठानत्वगुणयोगेनैव जीवः शरीरशब्दोक्त इति भावः । एवं शरीरशब्दार्थमुक्त्वा तद्वाक्यतात्पर्यमाह– विजानीयादिति ।। ततो जीवात् । कथमिदं तात्पर्यमनेन लब्धम् ? इत्यतस्तद् व्याचष्टे– स्वाख्यादिति ।। <span class="gr-prateeka">प्रवृहेद्</span> इत्यस्य पृथक्करणार्थत्वाद्, अनादितः पृथग्भूतस्य इदानीं पृथक्करणायोगात् पृथग् विजानीयादिति तात्पर्यमुक्तमिति भावः । जीवस्य भगवदधिष्ठितत्व-तद्वशत्वाभ्यां भगवच्छरीरत्वे श्रुतिं चाऽह– यस्येति ।। <span class="gr-prateeka">य आत्मनि तिष्ठन्</span> इति पूर्ववाक्यमप्युदाहर्तव्यम् । आत्मा जीवः । <span class="gr-prateeka">एष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः</span> इत्युत्तरेणान्वयः । <span class="gr-prateeka">तं स्वाच्छरीरात् प्रवृहेद्</span> इत्यत्र जीवाद् भगवत एव भेदोऽभिधीयत इत्यत्र युक्तिं चाऽह– जनानामिति ।। पूर्ववाक्ये जनानां हृदये सन्निविष्ट इति <span class="gr-prateeka">जन</span>शब्दवाच्यजीवेभ्यः तद्धृदयसंनिविष्टस्य भगवत एव भेदस्योक्तत्वाद् अत्रापि <span class="gr-prateeka">जीवात् पृथग्धरिः</span> इत्येवोच्यते ; न तु प्रसिद्धशरीराज्जीवः पृथग् इति सिद्धमिति भावः ।। ननु जनानां हृदये सन्निविष्ट इत्युक्तत्वेऽपि कथं जीवाद् भगवतो भेदसिद्धिः ? जीवस्यापि हृदयसन्निविष्टत्वोपपत्तेः, इति चेन्न । जनानां हृदये सन्निविष्ट इति हि जीवस्वरूपभूतहृदयस्थत्वमुच्यते । <span class="gr-prateeka">जनशब्दः स्वतो जीवे क्वचिद् देहे च वर्तते</span> इति वचनेन <span class="gr-prateeka">जन</span>शब्दस्य जीवदेहोभयपरत्वात् । न च तद् जीवस्योपपद्यते । जीवस्य देहहृदयस्थत्वेऽपि स्वहृदिस्थत्वाभावात् । नन्वेवं तर्हि अङ्गुष्ठमात्रत्वोक्तिविरोधः स्यात्? न हि जीवहृद्गतस्य अङ्गुष्ठमात्रत्वं युज्यते । जीवस्यैवाणुत्वेन अङ्गुष्ठपरिमाणकत्वाभावाद्, इति चेन्न । स्यादेवम्- यद्यत्र जीवहृद्गतस्य देहाङ्गुष्ठपरिणामकत्वमुच्यते । नचैवम्; किन्तु? जीवाङ्गुष्ठपरिमाणकत्वमेव । अतो न विरोध इति भावेन तत्र प्रमाणमाह– देहेति ।। देहे हृदि इति सम्बन्धः । <span class="gr-prateeka">जीवस्य हृदि</span> इत्यन्वयः । नन्वस्तु <span class="gr-prateeka">अस्मिन् वाक्ये भगवत एव भेदोऽभिधीयते</span> इति । किन्तु? स्वाच्छरीराद् इत्युक्तसंसारिशरीरादेव । न तु जीवाद् इति किं न स्यात् । <span class="gr-prateeka">शरीर</span>शब्दस्य शरीरे मुख्यत्वाद्, जीवे गौणत्वात् । न हि मुख्ये सम्भवति अमुख्यार्थाङ्गीकारे कारणमस्ति ? इत्यत आह– संसारीति ।। सत्यम्- <span class="gr-prateeka">शरीर</span>शब्दः शरीरे मुख्य इति । तथाऽप्यत्र तदनङ्गीकारो युक्तः । संसारिशरीरेण भगवतोऽभेदस्य केनापि वादिनाऽनङ्गीकृतत्वेन तद्भेदप्रतिपादनस्य अप्रसक्तप्रतिषेधत्वापातात् । अतो मुख्यार्थग्रहणे बाधकसद्भावाद् अमुख्यार्थाङ्गीकारो युक्त इति भावः। ननु वादिनाऽनङ्गीकृतोऽपि भगवतः संसारिशरीराभेदो लोकसिद्धो भवत्येव । तथाहि- जीवे तावद् भगवदसाधारणधर्मस्य स्वातन्त्र्यादेः अध्यासोऽस्ति । एवं च भगवतः संसारिशरीराभेदो लोकभ्रान्तिसिद्धः, तं स्वाच्छरीराद् इति श्रुत्या निषिध्यते इति किं न स्याद् ? इत्यत आह– न चेति ।। <span class="gr-prateeka">भगवतः संसारिशरीराभेद</span> इति शेषः । कुतः? इत्यत आह– जनानामिति ।। सत्यमस्ति भगवतः संसारिशरीराभेदो लोकसिद्धः । तथाऽपि नासावत्र निषिध्यते । जनानां हृदय इति पूर्ववाक्य एव भगवतो जीवदेहहृद्गतत्वोक्त्या संसारिशरीरभेदस्योक्तत्वेन तन्निषेधस्य जातत्वात् । अत्रापि तन्निषेधे पुनरुक्त्यापातादिति भावः । अभ्युपेत्य चेदमुदितम् । जीवे भगवद्धर्मस्वातन्त्र्याद्यध्याससद्भावेऽपि शरीराभेदाध्यासाभावस्य अन्यत्रोक्तत्वेन भगवति संसारिशरीराभेदस्य लोकसिद्धत्वाभावादिति मन्तव्यम् । भगवतः संसारिशरीराभेदो वादिनाऽङ्गीकृतोऽपि लोकसिद्धो निषिध्यत इति किं न स्याद् ? इत्यत आह– न चेति ।। भगवतो जीवाद् भेदे <span class="gr-prateeka">जनानां हृदये सन्निविष्टः</span> इत्युक्तामुपपत्तिं स्फुटयति– जनानामिति।। जनानां हृदये संनिविष्ट इति षष्ठ्या निविष्टस्य भगवतो जीवाद् भेदप्रतीतेरित्यर्थ इत्याहुः । ननु माऽस्तु '<span class="gr-prateeka"> </span>तं स्वाद्<span class="gr-prateeka"> इत्यत्र भगवतः संसारिशरीराद् भेद उच्यते</span>' इति । तथाऽपि जीवस्यैव शरीराद् भेद उच्यत इति किं न स्यात् ? जीवेश्वरशरीराभेदस्य चार्वाकादिभिरङ्गीकारात् । एवं च शरीरशब्दमुख्यार्थात्यागोऽपीति चेन्न । तं स्वाद् इति शब्देन पूर्वार्धप्रकृतस्यैव परामर्शात् ।न च पूर्वार्धप्रकृतो जीवः । तत्र अङ्गुष्ठमात्र इत्यङ्गुष्ठमात्रत्वोक्तेः । न च जीवे तद् युक्तम् । तस्य अणुपरिमाणत्वेन देहाङ्गुष्ठमितत्वस्य, स्वाङ्गुष्ठमितत्वस्य चासम्भवाद् इति भावेनाऽह– न जीव इति ।। सर्वगतस्यापि विष्णोरङ्गुष्ठमात्रत्वं <span class="gr-prateeka">हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वाद्</span> इति सूत्रकृतोपपादितमनुसन्धेयम् । <span class="gr-prateeka">तं स्वाच्छरीराद्</span> इति वाक्यव्याख्यानमुपसंहरति– अत इति ।। उक्तरीत्याऽर्थान्तरस्य असम्भवादित्यर्थः । '<span class="gr-prateeka"> </span>तं स्वाच्छरीराद्<span class="gr-prateeka"> इत्यत्र</span>' इति शेषः । इदानीमशेषोपनिषदर्थमुपसंहरति– अतः सर्वोत्तम इति ।। प्रागुक्तगुणजातस्य सर्वोत्तमत्वं विनाऽसम्भवादिति भावः ।। (वे.खं ) सर्वथा जीवेश्वरभेदज्ञानमेव मोक्षसाधनमिति भावेनाऽह– अङ्गुष्ठमात्र इति ।। अङ्गुष्ठमात्रो जीवाङ्गुष्ठमितो देहाङ्गुष्ठमितो वा जनानां हृदये जीवस्वरूपहृदये बाह्यहृदये वा सदा सन्निविष्टो योऽन्तरात्मा तं विष्णुं स्वात् स्वाख्यात् शरीराद् भगवद्वशत्वादिना शरीररूपाज्जीवाद् धैर्येण प्रमाणाभास-अचलितबुद्ध्या प्रवृहेत् पृथग् जानीयात् । किमिव इत्युच्यते । बाह्याद् मुञ्जाद् , अन्तःस्थाम् <span class="gr-prateeka">ऐषीकाम् इव</span> इति । कुतोऽयं जीवाद् भेदेन ज्ञेयः? इत्यतो विरुद्धधर्माधिकरणत्वाद् इति भावेनोपसंहरति– तमिति ।। 'अध्यायान्ते द्विरुक्तिः स्याद् वेदे वा वैदिकेऽपि वा । विचारो यत्र सज्येत पूर्वोक्तस्यावधारणे ।।' इति वचनात् सर्वाध्यायार्थावधारणार्थाऽध्यायान्ते द्विरुक्तिः ।। १७ ।। एवं मृत्युप्रोक्तां विद्यां प्राप्नवता नचिकेतसा विद्याफलं लब्धमित्याह वेदपुरुषः - मृत्युप्रोक्तामिति ।। नाचिकेतो नचिकेता एव नाचिकेतः, मृत्युप्रोक्तामेतां विद्याम् , कृत्स्नम् इन्द्रियधारणादिरूपयोगविधिं च लब्ध्वा ब्रह्म प्राप्तो विरजो निर्दुष्टो विमृत्युः अभवत् । एवम् अन्यस्यापि तन्निष्ठस्य तत्फलमतिदिशति– अन्योऽपीति ।। अन्योऽपि अधिकारी अध्यात्मम् अधिकात्मभगवत्स्वरूपम् एवमेव पूर्वोक्तप्रकारेणैव वित् सोऽपि ब्रह्म प्राप्तो विरजो विमृत्युर्भविष्यतीत्यर्थः ।। १८ ।। एवं यत्प्रसादाद् यत्प्रीत्यै चेदं भाष्यमुपक्रम्य समापितवांस्तमेव भगवन्तमन्तेऽपि स्तुतिनतिभ्यां प्रीणयति भगवानाचार्यः– नम इति।। प्रभविष्णवे प्रभवनशीलाय । इत्यशेषम् अतिमङ्गलम् ।। गुरुस्थानन्दतीर्थार्यहृत्पङ्कजगतो हरिः । निर्दोषगुणसम्पूर्णः प्रीयतामिन्दिरापतिः ।। प्रीतः स भगवान् विष्णुर्यद् दद्यात् फलमुत्तमम् । तत्सर्वं गुरवे दद्यान्न मह्यं किञ्चिदप्यृतम् ।। इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य काठकोपनिषद्भाष्यस्य टीकायां श्रीमद्वेदव्यासतीर्थपूज्यपादशिष्यवेदेशभिक्षुविरचितायां पदार्थकौमुद्यां द्वितीयोऽध्यायः ।। २ ।।</div></div>
 [[Category:Sanskrit Documents]]
 [[Category:Katha]]