Anandamakaranda

JSON:Katha/Vyakhya/VyasatirthaVivarana: Difference between revisions

← Older editNewer edit →
Automated update via color-coded pipeline
Automated update via color-coded pipeline
Line 10: Line 10:
"pageTitle": "Katha/Vyakhya/VyasatirthaVivarana",
"pageTitle": "Katha/Vyakhya/VyasatirthaVivarana",
"related": [],
"related": [],
"nextId": 30,
"nextId": 91,
"author": "श्रीव्यासतीर्थाः",
"author": "श्रीव्यासतीर्थाः",
"docType": "Teeka",
"docType": "Teeka",
"category": "टीका"
"category": "टीका",
"order": 1
},
},
"blocks": [
"blocks": [
Line 32: Line 33:
"oldKey": null,
"oldKey": null,
"type": "teeka",
"type": "teeka",
"parent": "KKN_C01_S01_V03",
"parent": "KKN_C01_S01_V01",
"chapter": null,
"chapter": null,
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयत्पदं मुनिभिर्ध्यातं वेदान्तश्रान्तमानसैः ।\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवन्दे तं परमात्मानं विष्णुं श्रीमध्ववल्लभम् ॥\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयो देवः परमत्वेन सर्वदेवैरुपास्यते ।\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहृदये वामनाख्यं तं वन्दे श्रीमध्ववल्लभम् ॥\u003C/span\u003E इहामुत्र भोगविरक्तस्य शमदमादिमतो मुमुक्षोरधिकारिणोऽनिष्टनिवृत्तीष्टावाप्तिसाधनप्रतिपादिकां काठकोपनिषदं यथावत् व्याचिख्यासुर्भगवान् आनन्दतीर्थमुनिः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआदौ मङ्गलाचरणं चिकीर्षितपरिसमाप्त्यादिकारणम्\u003C/span\u003E इत्याशयवांस्तदुक्तगुणवत्तया भगवन्तं स्तुवन् प्रणमति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनम इति\u003C/span\u003E॥ सर्वतः परमत्वम् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइन्द्रियेभ्यः पराः\u003C/span\u003E इत्यारभ्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअव्यक्तात् पुरुषः परः\u003C/span\u003E इत्यन्तेनोक्तम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति\u003C/span\u003E इत्यत्र सर्वप्राणिहृदिस्थत्वम्, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमध्ये वामनमासीनम्\u003C/span\u003E इति वामनत्वं चोक्तम् । भक्त्याद्याधिक्यद्योतकेन नमनाभ्यासेन तद्युक्तमेव मङ्गलाचरणं चिकीर्षितसमाप्त्यादिकारणमिति सूचयति । यमादेर्ऋषित्वावगमात्, छन्दसोऽक्षरगणनयाऽवगतिसम्भवान्न तदुक्तिः । न केवलं ब्रह्मविद्या मोक्षैकफला; किन्तु? पुष्पनिभस्वर्गफलाऽपि भवतीत्याशयवान् श्रोतुः श्रद्धाजननाय ब्रह्मविद्याम् आख्यायिकयाऽऽह वेदपुरुषः– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउशन्नित्यादिकया\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउशन्\u003C/span\u003E स्वर्गादीच्छन् ॥ पीतमेवोदकं याभिः, न तु पातव्यमस्ति । जग्धमेव तृणम्, न तु जग्धव्यम् अस्ति । दुह्यत इति दोहः= क्षीरम्, दुग्ध एव दोहः, न तु दोग्धव्यमस्ति यासां तास्तथोक्ताः । न विद्यते नन्दः= सुखं येषु ते \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनन्दाः, तान् स गच्छति ता ददद्\u003C/span\u003E इति मन्वानः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस पितरमुवाच।\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eद्वितीयं तृतीयं\u003C/span\u003E द्विवारं त्रिवारं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eचोवाच\u003C/span\u003E ॥ १-३ ॥",
"text": "\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयत्पदं मुनिभिर्ध्यातं वेदान्तश्रान्तमानसैः ।\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवन्दे तं परमात्मानं विष्णुं श्रीमध्ववल्लभम् ॥\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयो देवः परमत्वेन सर्वदेवैरुपास्यते ।\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहृदये वामनाख्यं तं वन्दे श्रीमध्ववल्लभम् ॥\u003C/span\u003E इहामुत्र भोगविरक्तस्य शमदमादिमतो मुमुक्षोरधिकारिणोऽनिष्टनिवृत्तीष्टावाप्तिसाधनप्रतिपादिकां काठकोपनिषदं यथावत् व्याचिख्यासुर्भगवान् आनन्दतीर्थमुनिः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआदौ मङ्गलाचरणं चिकीर्षितपरिसमाप्त्यादिकारणम्\u003C/span\u003E इत्याशयवांस्तदुक्तगुणवत्तया भगवन्तं स्तुवन् प्रणमति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनम इति\u003C/span\u003E॥ सर्वतः परमत्वम् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइन्द्रियेभ्यः \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-2\"\u003Eपराः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यारभ्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअव्यक्तात् पुरुषः \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-3\"\u003Eपरः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यन्तेनोक्तम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-4\"\u003Eतिष्ठति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यत्र सर्वप्राणिहृदिस्थत्वम्, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमध्ये \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-5\"\u003Eवामनमासीनम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वामनत्वं चोक्तम् । भक्त्याद्याधिक्यद्योतकेन नमनाभ्यासेन तद्युक्तमेव मङ्गलाचरणं चिकीर्षितसमाप्त्यादिकारणमिति सूचयति । यमादेर्ऋषित्वावगमात्, छन्दसोऽक्षरगणनयाऽवगतिसम्भवान्न तदुक्तिः । न केवलं ब्रह्मविद्या मोक्षैकफला; किन्तु? पुष्पनिभस्वर्गफलाऽपि भवतीत्याशयवान् श्रोतुः श्रद्धाजननाय ब्रह्मविद्याम् आख्यायिकयाऽऽह वेदपुरुषः– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउशन्नित्यादिकया\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउशन्\u003C/span\u003E स्वर्गादीच्छन् ॥ पीतमेवोदकं याभिः, न तु पातव्यमस्ति । जग्धमेव तृणम्, न तु \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-6\"\u003Eजग्धव्यम्\u003C/span\u003E अस्ति । दुह्यत इति दोहः= क्षीरम्, दुग्ध एव दोहः, न तु दोग्धव्यमस्ति यासां तास्तथोक्ताः । न विद्यते नन्दः= सुखं येषु ते \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनन्दाः, तान् स गच्छति ता ददद्\u003C/span\u003E इति मन्वानः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस पितरमुवाच।\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eद्वितीयं तृतीयं\u003C/span\u003E द्विवारं त्रिवारं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eचोवाच\u003C/span\u003E ॥ १-३ ॥",
"lines": [
"lines": [
"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयत्पदं मुनिभिर्ध्यातं वेदान्तश्रान्तमानसैः ।\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवन्दे तं परमात्मानं विष्णुं श्रीमध्ववल्लभम् ॥\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयो देवः परमत्वेन सर्वदेवैरुपास्यते ।\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहृदये वामनाख्यं तं वन्दे श्रीमध्ववल्लभम् ॥\u003C/span\u003E इहामुत्र भोगविरक्तस्य शमदमादिमतो मुमुक्षोरधिकारिणोऽनिष्टनिवृत्तीष्टावाप्तिसाधनप्रतिपादिकां काठकोपनिषदं यथावत् व्याचिख्यासुर्भगवान् आनन्दतीर्थमुनिः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआदौ मङ्गलाचरणं चिकीर्षितपरिसमाप्त्यादिकारणम्\u003C/span\u003E इत्याशयवांस्तदुक्तगुणवत्तया भगवन्तं स्तुवन् प्रणमति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनम इति\u003C/span\u003E॥ सर्वतः परमत्वम् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइन्द्रियेभ्यः पराः\u003C/span\u003E इत्यारभ्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअव्यक्तात् पुरुषः परः\u003C/span\u003E इत्यन्तेनोक्तम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति\u003C/span\u003E इत्यत्र सर्वप्राणिहृदिस्थत्वम्, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमध्ये वामनमासीनम्\u003C/span\u003E इति वामनत्वं चोक्तम् । भक्त्याद्याधिक्यद्योतकेन नमनाभ्यासेन तद्युक्तमेव मङ्गलाचरणं चिकीर्षितसमाप्त्यादिकारणमिति सूचयति । यमादेर्ऋषित्वावगमात्, छन्दसोऽक्षरगणनयाऽवगतिसम्भवान्न तदुक्तिः । न केवलं ब्रह्मविद्या मोक्षैकफला; किन्तु? पुष्पनिभस्वर्गफलाऽपि भवतीत्याशयवान् श्रोतुः श्रद्धाजननाय ब्रह्मविद्याम् आख्यायिकयाऽऽह वेदपुरुषः– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउशन्नित्यादिकया\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउशन्\u003C/span\u003E स्वर्गादीच्छन् ॥ पीतमेवोदकं याभिः, न तु पातव्यमस्ति । जग्धमेव तृणम्, न तु जग्धव्यम् अस्ति । दुह्यत इति दोहः= क्षीरम्, दुग्ध एव दोहः, न तु दोग्धव्यमस्ति यासां तास्तथोक्ताः । न विद्यते नन्दः= सुखं येषु ते \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनन्दाः, तान् स गच्छति ता ददद्\u003C/span\u003E इति मन्वानः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस पितरमुवाच।\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eद्वितीयं तृतीयं\u003C/span\u003E द्विवारं त्रिवारं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eचोवाच\u003C/span\u003E ॥ १-३ ॥"
"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयत्पदं मुनिभिर्ध्यातं वेदान्तश्रान्तमानसैः ।\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवन्दे तं परमात्मानं विष्णुं श्रीमध्ववल्लभम् ॥\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयो देवः परमत्वेन सर्वदेवैरुपास्यते ।\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहृदये वामनाख्यं तं वन्दे श्रीमध्ववल्लभम् ॥\u003C/span\u003E इहामुत्र भोगविरक्तस्य शमदमादिमतो मुमुक्षोरधिकारिणोऽनिष्टनिवृत्तीष्टावाप्तिसाधनप्रतिपादिकां काठकोपनिषदं यथावत् व्याचिख्यासुर्भगवान् आनन्दतीर्थमुनिः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआदौ मङ्गलाचरणं चिकीर्षितपरिसमाप्त्यादिकारणम्\u003C/span\u003E इत्याशयवांस्तदुक्तगुणवत्तया भगवन्तं स्तुवन् प्रणमति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनम इति\u003C/span\u003E॥ सर्वतः परमत्वम् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइन्द्रियेभ्यः \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-2\"\u003Eपराः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यारभ्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअव्यक्तात् पुरुषः \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-3\"\u003Eपरः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यन्तेनोक्तम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-4\"\u003Eतिष्ठति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यत्र सर्वप्राणिहृदिस्थत्वम्, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमध्ये \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-5\"\u003Eवामनमासीनम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वामनत्वं चोक्तम् । भक्त्याद्याधिक्यद्योतकेन नमनाभ्यासेन तद्युक्तमेव मङ्गलाचरणं चिकीर्षितसमाप्त्यादिकारणमिति सूचयति । यमादेर्ऋषित्वावगमात्, छन्दसोऽक्षरगणनयाऽवगतिसम्भवान्न तदुक्तिः । न केवलं ब्रह्मविद्या मोक्षैकफला; किन्तु? पुष्पनिभस्वर्गफलाऽपि भवतीत्याशयवान् श्रोतुः श्रद्धाजननाय ब्रह्मविद्याम् आख्यायिकयाऽऽह वेदपुरुषः– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउशन्नित्यादिकया\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउशन्\u003C/span\u003E स्वर्गादीच्छन् ॥ पीतमेवोदकं याभिः, न तु पातव्यमस्ति । जग्धमेव तृणम्, न तु \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-6\"\u003Eजग्धव्यम्\u003C/span\u003E अस्ति । दुह्यत इति दोहः= क्षीरम्, दुग्ध एव दोहः, न तु दोग्धव्यमस्ति यासां तास्तथोक्ताः । न विद्यते नन्दः= सुखं येषु ते \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनन्दाः, तान् स गच्छति ता ददद्\u003C/span\u003E इति मन्वानः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस पितरमुवाच।\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eद्वितीयं तृतीयं\u003C/span\u003E द्विवारं त्रिवारं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eचोवाच\u003C/span\u003E ॥ १-३ ॥"
],
],
"_verified": true,
"_verified": true,
"teekaLabel": null
"teekaLabel": null,
"covers": [
"KKN_C01_S01_V01",
"KKN_C01_S01_V02",
"KKN_C01_S01_V03"
],
"footnotes": [
{
"id": "fn-2",
"kind": "pathantara",
"quote": "पराः",
"text": "अ.१,व.३,श्लो.१०"
},
{
"id": "fn-3",
"kind": "pathantara",
"quote": "परः",
"text": "अ.१,व.३,श्लो.१२"
},
{
"id": "fn-4",
"kind": "pathantara",
"quote": "तिष्ठति",
"text": "अ.२,व.१,श्लो.१२"
},
{
"id": "fn-5",
"kind": "pathantara",
"quote": "वामनमासीनम्",
"text": "अ.२,व.२,श्लो.०३"
},
{
"id": "fn-6",
"kind": "note",
"quote": "जग्धव्यम्",
"text": "'जग्धव्यम्'इत्यार्षः प्रयोगः । पाणिनीयव्याकरणरीत्या 'अद'धातोः 'क्त'प्रत्यये परतः 'जग्धम्' इति भवति । 'तव्य'प्रत्यये तु 'अत्तव्यम्' इत्येव रूपम् ।"
}
]
},
},
{
{
"id": "VyasatirthaVivarana-3",
"id": "VyasatirthaVivarana-3",
"oldKey": null,
"type": "section",
"parent": null,
"chapter": null,
"verseType": "topic",
"text": "व्यासतीर्थीयम्",
"lines": [
"व्यासतीर्थीयम्"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-4",
"oldKey": null,
"oldKey": null,
"type": "teeka",
"type": "teeka",
"parent": "KKN_C01_S01_V07",
"parent": "KKN_C01_S01_V04",
"chapter": null,
"chapter": null,
"verseType": null,
"verseType": null,
Line 54: Line 104:
],
],
"_verified": true,
"_verified": true,
"teekaLabel": "व्यासतीर्थीयम्"
"teekaLabel": null,
"covers": [
"KKN_C01_S01_V04",
"KKN_C01_S01_V05",
"KKN_C01_S01_V06",
"KKN_C01_S01_V07"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-5",
"oldKey": null,
"type": "section",
"parent": null,
"chapter": null,
"verseType": "topic",
"text": "व्यासतीर्थीयम्",
"lines": [
"व्यासतीर्थीयम्"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-6",
"oldKey": null,
"type": "teeka",
"parent": "KKN_C01_S01_V08",
"chapter": null,
"verseType": null,
"text": "भार्योक्तो यमोऽर्घ्यादिपूजां कृत्वा वक्ति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतिस्र इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतस्मात् प्रति\u003C/span\u003E तस्य प्रतीकाराय \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्रीन् वरान् वृणीष्व\u003C/span\u003E ॥ ८ ॥ वरान् वृणोति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशान्तेत्यादिना\u003C/span\u003E ॥ मदनिष्ठे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशान्तसङ्कल्पः माऽभि\u003C/span\u003E मां प्रति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवीतमन्युः\u003C/span\u003E अपगतकोपः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्वत्प्रसृष्टं\u003C/span\u003E प्रेषितं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतीतः\u003C/span\u003E प्रत्यभिज्ञावान्, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथा\u003C/span\u003E इति सर्वत्रानुवर्तनीयम् ॥ ९ ॥ प्रत्यभिज्ञापूर्वं तं वरं ददाति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपुरस्ताद्\u003C/span\u003E ग्रामान्तराद् आगते त्वयि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथा प्रतीतो\u003C/span\u003E भवति तथा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमत्प्रसृष्टः\u003C/span\u003E मया प्रेरित उद्दालकस्यापत्यम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऔद्दालकिः\u003C/span\u003E अरुणाया अपत्यम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआरुणिः प्रतीतो\u003C/span\u003E भवति ॥ १० ॥ स्वर्ग्याग्निस्वरूपज्ञानलक्षणं द्वितीयं वरं याचितुं हेतुतया तत्फलस्वर्गस्वरूपं निरूपयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वर्ग इति\u003C/span\u003E ॥ ११ ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वर्ग्यं\u003C/span\u003E स्वर्गसाधनम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअध्येषि\u003C/span\u003E जानासि । ज्योतिष्टोमादावप्रवृत्तस्य रोचकफलं स्वर्गः, प्रधानफलं तु मोक्ष इत्याशयवानाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वर्गेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद् द्वितीयेन वरेण वृणे\u003C/span\u003E द्वितीयं वरं वृणे ॥ १२ ॥",
"lines": [
"भार्योक्तो यमोऽर्घ्यादिपूजां कृत्वा वक्ति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतिस्र इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतस्मात् प्रति\u003C/span\u003E तस्य प्रतीकाराय \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्रीन् वरान् वृणीष्व\u003C/span\u003E ॥ ८ ॥ वरान् वृणोति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशान्तेत्यादिना\u003C/span\u003E ॥ मदनिष्ठे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशान्तसङ्कल्पः माऽभि\u003C/span\u003E मां प्रति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवीतमन्युः\u003C/span\u003E अपगतकोपः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्वत्प्रसृष्टं\u003C/span\u003E प्रेषितं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतीतः\u003C/span\u003E प्रत्यभिज्ञावान्, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथा\u003C/span\u003E इति सर्वत्रानुवर्तनीयम् ॥ ९ ॥ प्रत्यभिज्ञापूर्वं तं वरं ददाति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपुरस्ताद्\u003C/span\u003E ग्रामान्तराद् आगते त्वयि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथा प्रतीतो\u003C/span\u003E भवति तथा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमत्प्रसृष्टः\u003C/span\u003E मया प्रेरित उद्दालकस्यापत्यम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऔद्दालकिः\u003C/span\u003E अरुणाया अपत्यम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआरुणिः प्रतीतो\u003C/span\u003E भवति ॥ १० ॥ स्वर्ग्याग्निस्वरूपज्ञानलक्षणं द्वितीयं वरं याचितुं हेतुतया तत्फलस्वर्गस्वरूपं निरूपयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वर्ग इति\u003C/span\u003E ॥ ११ ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वर्ग्यं\u003C/span\u003E स्वर्गसाधनम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअध्येषि\u003C/span\u003E जानासि । ज्योतिष्टोमादावप्रवृत्तस्य रोचकफलं स्वर्गः, प्रधानफलं तु मोक्ष इत्याशयवानाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वर्गेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद् द्वितीयेन वरेण वृणे\u003C/span\u003E द्वितीयं वरं वृणे ॥ १२ ॥"
],
"_verified": true,
"teekaLabel": null,
"covers": [
"KKN_C01_S01_V08",
"KKN_C01_S01_V09",
"KKN_C01_S01_V10",
"KKN_C01_S01_V11",
"KKN_C01_S01_V12",
"KKN_C01_S01_V13"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-7",
"oldKey": null,
"type": "teeka",
"parent": "KKN_C01_S01_V12",
"chapter": null,
"verseType": null,
"text": "\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति ज्योतिष्टोममात्रान्मोक्षः प्रतीयते। सा \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतमेवं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-53\"\u003Eविद्वान्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिश्रुतिविरुद्धा । अतस्तत् प्रमाणेन घटयन्नाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअग्नाविति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस त्वमग्निम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यत्र स्वर्ग्याग्निज्ञानमात्रस्य याचितत्वात् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्र ते ब्रवीमि\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादौ तावन्मात्रस्यैव ज्ञापितत्वाच्च कथमेवं व्याख्या? इत्याशङ्कां \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअग्नौ\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति प्रमाणेन निवृत्तामपि दार्ढ्याय निवारयन् आदित एव प्रमाणेन व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइच्छन्निति\u003C/span\u003E ॥ '\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E \u003C/span\u003Eते ईदृश्यो गावो न दातव्याः, सर्वस्वदक्षिणा- प्रतिज्ञाऽपि मां दत्त्वा पूरयितव्या\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति बालः पुत्रस्तमुवाच\u003C/span\u003E' इति योजना । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतमग्निं तस्मै \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-54\"\u003Eउवाच\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E । कथम्भूतमग्निम् ? \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनन्तलोकाप्तिम्\u003C/span\u003E इत्यादियोजना । तत्प्रसिद्धाग्न्यादिमात्रपरत्वप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअग्र्यत्वादिति\u003C/span\u003E ॥ अनन्तस्य लोकः आप्यते येन, अनन्तलोक आप्यते येनेति सोऽनन्त-लोकाप्तिरिति द्वावप्यर्थाविति तत्पदं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eलोक इति\u003C/span\u003E ॥ १३ ॥",
"lines": [
"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति ज्योतिष्टोममात्रान्मोक्षः प्रतीयते। सा \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतमेवं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-53\"\u003Eविद्वान्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिश्रुतिविरुद्धा । अतस्तत् प्रमाणेन घटयन्नाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअग्नाविति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस त्वमग्निम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यत्र स्वर्ग्याग्निज्ञानमात्रस्य याचितत्वात् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्र ते ब्रवीमि\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादौ तावन्मात्रस्यैव ज्ञापितत्वाच्च कथमेवं व्याख्या? इत्याशङ्कां \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअग्नौ\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति प्रमाणेन निवृत्तामपि दार्ढ्याय निवारयन् आदित एव प्रमाणेन व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइच्छन्निति\u003C/span\u003E ॥ '\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E \u003C/span\u003Eते ईदृश्यो गावो न दातव्याः, सर्वस्वदक्षिणा- प्रतिज्ञाऽपि मां दत्त्वा पूरयितव्या\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति बालः पुत्रस्तमुवाच\u003C/span\u003E' इति योजना । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतमग्निं तस्मै \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-54\"\u003Eउवाच\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E । कथम्भूतमग्निम् ? \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनन्तलोकाप्तिम्\u003C/span\u003E इत्यादियोजना । तत्प्रसिद्धाग्न्यादिमात्रपरत्वप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअग्र्यत्वादिति\u003C/span\u003E ॥ अनन्तस्य लोकः आप्यते येन, अनन्तलोक आप्यते येनेति सोऽनन्त-लोकाप्तिरिति द्वावप्यर्थाविति तत्पदं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eलोक इति\u003C/span\u003E ॥ १३ ॥"
],
"_verified": true,
"teekaLabel": null,
"covers": [
"KKN_C01_S01_V08",
"KKN_C01_S01_V09",
"KKN_C01_S01_V10",
"KKN_C01_S01_V11",
"KKN_C01_S01_V12",
"KKN_C01_S01_V13"
],
"footnotes": [
{
"id": "fn-53",
"kind": "locus",
"quote": "विद्वान्",
"text": "तै.आ.३.१.३"
},
{
"id": "fn-54",
"kind": "locus",
"quote": "उवाच",
"text": "१.१.१४"
}
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-8",
"oldKey": null,
"type": "section",
"parent": null,
"chapter": null,
"verseType": "topic",
"text": "व्यासतीर्थीयम्",
"lines": [
"व्यासतीर्थीयम्"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-9",
"oldKey": null,
"type": "teeka",
"parent": "KKN_C01_S01_V14",
"chapter": null,
"verseType": null,
"text": "इष्टकासङ्ख्यापरिमाणयोर्व्यक्तत्वात् तयोश्च ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयावतीर्वा यथा वा\u003C/span\u003E’ इत्युक्तत्वाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eया\u003C/span\u003E इति व्यर्थम्? इत्यतस्तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eया इति ॥\u003C/span\u003E तेनोक्तेष्टकादेवता का? इष्टकासङ्ख्या च का? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइष्टकेति ॥\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रत्यवदद्\u003C/span\u003E अनूदितवान् ॥१४॥ अस्य तुष्टः मृत्युः पुनराह यदाह तत्तुष्ट्यावसर एवाऽह, न तुकालान्तर इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतमब्रवीदिति ॥\u003C/span\u003E ‘अयमग्निस्तव नाम्नैव भवितेति वरमदात्’ ॥१५॥ स्वयं यमस्तथा प्रायुङ्क्त चेत्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eत्रिनाचिकेत इति ॥\u003C/span\u003E नचिकेतसोऽयं नाचिकेतः, त्रिवारं नाचिकेतो यस्यासौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्रिनाचिकेतः\u003C/span\u003E । ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्रिभिरेत्य सन्धिम्\u003C/span\u003E’ इत्येतद् अनुवदन्, अप्रतीतेर्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eत्रिभिरिति ॥\u003C/span\u003E वेदाविरुद्धत्वं च केन प्रकारेण? इत्यतस्तात्पर्यार्थमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवेदेति ॥\u003C/span\u003E ‘यजन-अध्ययन-दानाख्यत्रिकर्मकृद्’ इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय अनुवदन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eत्रिकर्मकृदिति ॥\u003C/span\u003E कुतोऽत्र यज्ञादयोऽर्थः? इत्यतः, तेषाम् आवश्यकत्वेन उक्तत्वादित्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयज्ञेति ॥\u003C/span\u003E यजनादेरपि षट्कर्मत्वेनाऽवश्यकतयोक्तत्वात् कथमेवम्? इत्यतो यजनादेर्यज्ञादिष्वन्तर्भावादिति द्रष्टव्यमित्यर्थः । त्रिकर्मकृत्त्वमात्रेण जन्ममृत्यू तरति किम् ? इत्यतः ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्रिभिरेत्य सन्धिम्\u003C/span\u003E’ इत्युक्तवेदोक्तभगवत्तत्वादिकं जानंश्च इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eब्रह्मजज्ञमिति ॥\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनिचाय्य\u003C/span\u003E विचार्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइमां\u003C/span\u003E वक्ष्यमाणां यो विद्वानेतत् त्रयं विदित्वा एवं ज्ञातप्रकारेण चिनुते स इत्यादियोजना । तत्र त्रयमित्येतदप्रतीतेः व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eत्रयमिति ॥\u003C/span\u003E सिंहावलोकनन्यायेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eब्रह्मजज्ञ\u003C/span\u003Eपदम् अप्रतीतेर्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eब्रह्मेति ॥\u003C/span\u003E नन्वेवं तर्हि ‘अनेकरूप’पदम् अप्रतीयमानार्थम् उर्वरितम् इत्यतस्तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनेकरूपामिति ॥\u003C/span\u003E भवत्वेवं व्याख्या यदि बहुरूपशब्दस्य सुवर्णवाचित्वं सिध्येत् । तदेव कुतः ? इत्यतोऽभिधानेन समर्थयते– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eबहुरूपमिति ॥\u003C/span\u003E अस्तु ‘अनेकरूपा सुवर्णमयी’ इति । अत्र सेति कुतः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयम इति ॥\u003C/span\u003E ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस त्वमग्निं स्वर्ग्यम्\u003C/span\u003E’ इति ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वर्ग्यमग्निं नचिकेतः\u003C/span\u003E’ इति पृष्टम्, उक्तं च अग्निर्हरिस्वरूपम् इति व्याख्यानरूपागमैः सिद्धमेव । आन्तरोपपत्तिभिश्च तत् साधयति- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eलोकादिरित्यादिना । लोकादि...रित्यादिविशेषणैश्च\u003C/span\u003E विशेषणानाम् अन्यत्रासम्भवात् पृष्टोऽग्निरुक्तश्च भगवानेव इत्यर्थः । इतोऽपि नाग्निमात्रं पृष्टम्, उक्तं चेत्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्तोममहदिति ॥\u003C/span\u003E उत्तरत्र \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरामर्शाच\u003C/span\u003E । उरुगायनाम्नो भगवति प्रसिद्धौ खलु प्रश्नपरिहारयोर्भगवत्परत्वम् ? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभगवत इति ॥\u003C/span\u003E ‘हि’शब्देन ‘श्रीर्यत्र रूपिण्युरुगायपादयोः करोति मानं बहुधा \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-73\"\u003Eविभूतिभिः\u003C/span\u003E’ इति, ‘\u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-74\"\u003Eविचक्रमाणस्त्रेधोरुगायः\u003C/span\u003E’ इति स्मृतिश्रुतिभिः प्रसिद्धिं स्फुटयति । प्रकृतमर्थं लिङ्गान्तरेण च समर्थयते– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगुहानिहितत्वं चेति ॥\u003C/span\u003E ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम्\u003C/span\u003E’ इत्युक्तं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगुहानिहितत्वं\u003C/span\u003E च तस्यैव भगवत एव। ‘तस्याः शिखाया मध्ये परमात्मा \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-75\"\u003Eव्यवस्थितः\u003C/span\u003E’ इत्यादौ, अत्र च ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमध्ये \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-76\"\u003Eवामनमासीनम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E’ इत्यादौ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविशेषतःप्रसिद्धम्\u003C/span\u003E इत्यतोऽप्यग्निर्हरिस्वरूपमेव पृष्टमुक्तं चेत्यर्थः । अनन्तलोका-प्तित्वादिविशेषणानाम् अन्यत्रापि घटमानत्वे कथं प्रश्नपरिहारयोर्विष्णुस्वरूप-विषयत्वनिश्चयः? इत्यतो मैवम् । अग्निपरिज्ञानाद् अनन्तलोकाप्तिश्रवणाद् इत्याशयवान्, तस्य अग्नावसम्भवं समर्थयितुं प्रतिजानीते– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन च अग्नीति ॥\u003C/span\u003E कुतोऽग्निपरिज्ञानादेरनन्तलोकाप्त्यभावोऽवगत? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतद्वा इति ॥\u003C/span\u003E ‘\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजुहोति\u003C/span\u003E ददाति । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eबहूनि वर्षसहस्राणि तपस्तप्यते\u003C/span\u003E तत् सर्वम् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्तवदेव\u003C/span\u003E अन्तवत्फलं भवति’ इति योजना । ननु स्वर्गो बहुकालिनत्वाद् ‘अनन्त’ इत्युच्यते, अतः तत्प्रापकोऽग्निरप्यनन्तलोकाप्तिरि-त्युच्यते, अतः काऽत्र युक्तिः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन चेति ॥\u003C/span\u003E बाधकाभावेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुख्यार्थे\u003C/span\u003E सति युक्ते सति। प्रीत्या स्वदत्तं वरमवधारयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएतम् इति ॥\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतवैव\u003C/span\u003E नाम्ना \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रवक्ष्यन्ति जनाः\u003C/span\u003E ॥",
"lines": [
"इष्टकासङ्ख्यापरिमाणयोर्व्यक्तत्वात् तयोश्च ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयावतीर्वा यथा वा\u003C/span\u003E’ इत्युक्तत्वाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eया\u003C/span\u003E इति व्यर्थम्? इत्यतस्तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eया इति ॥\u003C/span\u003E तेनोक्तेष्टकादेवता का? इष्टकासङ्ख्या च का? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइष्टकेति ॥\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रत्यवदद्\u003C/span\u003E अनूदितवान् ॥१४॥ अस्य तुष्टः मृत्युः पुनराह यदाह तत्तुष्ट्यावसर एवाऽह, न तुकालान्तर इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतमब्रवीदिति ॥\u003C/span\u003E ‘अयमग्निस्तव नाम्नैव भवितेति वरमदात्’ ॥१५॥ स्वयं यमस्तथा प्रायुङ्क्त चेत्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eत्रिनाचिकेत इति ॥\u003C/span\u003E नचिकेतसोऽयं नाचिकेतः, त्रिवारं नाचिकेतो यस्यासौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्रिनाचिकेतः\u003C/span\u003E । ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्रिभिरेत्य सन्धिम्\u003C/span\u003E’ इत्येतद् अनुवदन्, अप्रतीतेर्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eत्रिभिरिति ॥\u003C/span\u003E वेदाविरुद्धत्वं च केन प्रकारेण? इत्यतस्तात्पर्यार्थमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवेदेति ॥\u003C/span\u003E ‘यजन-अध्ययन-दानाख्यत्रिकर्मकृद्’ इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय अनुवदन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eत्रिकर्मकृदिति ॥\u003C/span\u003E कुतोऽत्र यज्ञादयोऽर्थः? इत्यतः, तेषाम् आवश्यकत्वेन उक्तत्वादित्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयज्ञेति ॥\u003C/span\u003E यजनादेरपि षट्कर्मत्वेनाऽवश्यकतयोक्तत्वात् कथमेवम्? इत्यतो यजनादेर्यज्ञादिष्वन्तर्भावादिति द्रष्टव्यमित्यर्थः । त्रिकर्मकृत्त्वमात्रेण जन्ममृत्यू तरति किम् ? इत्यतः ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्रिभिरेत्य सन्धिम्\u003C/span\u003E’ इत्युक्तवेदोक्तभगवत्तत्वादिकं जानंश्च इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eब्रह्मजज्ञमिति ॥\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनिचाय्य\u003C/span\u003E विचार्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइमां\u003C/span\u003E वक्ष्यमाणां यो विद्वानेतत् त्रयं विदित्वा एवं ज्ञातप्रकारेण चिनुते स इत्यादियोजना । तत्र त्रयमित्येतदप्रतीतेः व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eत्रयमिति ॥\u003C/span\u003E सिंहावलोकनन्यायेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eब्रह्मजज्ञ\u003C/span\u003Eपदम् अप्रतीतेर्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eब्रह्मेति ॥\u003C/span\u003E नन्वेवं तर्हि ‘अनेकरूप’पदम् अप्रतीयमानार्थम् उर्वरितम् इत्यतस्तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनेकरूपामिति ॥\u003C/span\u003E भवत्वेवं व्याख्या यदि बहुरूपशब्दस्य सुवर्णवाचित्वं सिध्येत् । तदेव कुतः ? इत्यतोऽभिधानेन समर्थयते– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eबहुरूपमिति ॥\u003C/span\u003E अस्तु ‘अनेकरूपा सुवर्णमयी’ इति । अत्र सेति कुतः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयम इति ॥\u003C/span\u003E ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस त्वमग्निं स्वर्ग्यम्\u003C/span\u003E’ इति ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वर्ग्यमग्निं नचिकेतः\u003C/span\u003E’ इति पृष्टम्, उक्तं च अग्निर्हरिस्वरूपम् इति व्याख्यानरूपागमैः सिद्धमेव । आन्तरोपपत्तिभिश्च तत् साधयति- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eलोकादिरित्यादिना । लोकादि...रित्यादिविशेषणैश्च\u003C/span\u003E विशेषणानाम् अन्यत्रासम्भवात् पृष्टोऽग्निरुक्तश्च भगवानेव इत्यर्थः । इतोऽपि नाग्निमात्रं पृष्टम्, उक्तं चेत्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्तोममहदिति ॥\u003C/span\u003E उत्तरत्र \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरामर्शाच\u003C/span\u003E । उरुगायनाम्नो भगवति प्रसिद्धौ खलु प्रश्नपरिहारयोर्भगवत्परत्वम् ? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभगवत इति ॥\u003C/span\u003E ‘हि’शब्देन ‘श्रीर्यत्र रूपिण्युरुगायपादयोः करोति मानं बहुधा \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-73\"\u003Eविभूतिभिः\u003C/span\u003E’ इति, ‘\u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-74\"\u003Eविचक्रमाणस्त्रेधोरुगायः\u003C/span\u003E’ इति स्मृतिश्रुतिभिः प्रसिद्धिं स्फुटयति । प्रकृतमर्थं लिङ्गान्तरेण च समर्थयते– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगुहानिहितत्वं चेति ॥\u003C/span\u003E ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम्\u003C/span\u003E’ इत्युक्तं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगुहानिहितत्वं\u003C/span\u003E च तस्यैव भगवत एव। ‘तस्याः शिखाया मध्ये परमात्मा \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-75\"\u003Eव्यवस्थितः\u003C/span\u003E’ इत्यादौ, अत्र च ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमध्ये \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-76\"\u003Eवामनमासीनम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E’ इत्यादौ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविशेषतःप्रसिद्धम्\u003C/span\u003E इत्यतोऽप्यग्निर्हरिस्वरूपमेव पृष्टमुक्तं चेत्यर्थः । अनन्तलोका-प्तित्वादिविशेषणानाम् अन्यत्रापि घटमानत्वे कथं प्रश्नपरिहारयोर्विष्णुस्वरूप-विषयत्वनिश्चयः? इत्यतो मैवम् । अग्निपरिज्ञानाद् अनन्तलोकाप्तिश्रवणाद् इत्याशयवान्, तस्य अग्नावसम्भवं समर्थयितुं प्रतिजानीते– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन च अग्नीति ॥\u003C/span\u003E कुतोऽग्निपरिज्ञानादेरनन्तलोकाप्त्यभावोऽवगत? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतद्वा इति ॥\u003C/span\u003E ‘\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजुहोति\u003C/span\u003E ददाति । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eबहूनि वर्षसहस्राणि तपस्तप्यते\u003C/span\u003E तत् सर्वम् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्तवदेव\u003C/span\u003E अन्तवत्फलं भवति’ इति योजना । ननु स्वर्गो बहुकालिनत्वाद् ‘अनन्त’ इत्युच्यते, अतः तत्प्रापकोऽग्निरप्यनन्तलोकाप्तिरि-त्युच्यते, अतः काऽत्र युक्तिः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन चेति ॥\u003C/span\u003E बाधकाभावेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुख्यार्थे\u003C/span\u003E सति युक्ते सति। प्रीत्या स्वदत्तं वरमवधारयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएतम् इति ॥\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतवैव\u003C/span\u003E नाम्ना \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रवक्ष्यन्ति जनाः\u003C/span\u003E ॥"
],
"_verified": true,
"teekaLabel": null,
"covers": [
"KKN_C01_S01_V14",
"KKN_C01_S01_V15",
"KKN_C01_S01_V16",
"KKN_C01_S01_V17",
"KKN_C01_S01_V18"
],
"footnotes": [
{
"id": "fn-73",
"kind": "locus",
"quote": "विभूतिभिः",
"text": "भाग.२.९.१३"
},
{
"id": "fn-74",
"kind": "locus",
"quote": "विचक्रमाणस्त्रेधोरुगायः",
"text": "ऋ.सं.१.१५४.१."
},
{
"id": "fn-75",
"kind": "locus",
"quote": "व्यवस्थितः",
"text": "महानारायण.९.१२"
},
{
"id": "fn-76",
"kind": "locus",
"quote": "वामनमासीनम्",
"text": "२.२.३"
}
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-10",
"oldKey": null,
"type": "section",
"parent": null,
"chapter": null,
"verseType": "topic",
"text": "व्यासतीर्थीयम्",
"lines": [
"व्यासतीर्थीयम्"
]
},
},
{
{
"id": "VyasatirthaVivarana-4",
"id": "VyasatirthaVivarana-11",
"oldKey": null,
"oldKey": null,
"type": "teeka",
"type": "teeka",
"parent": "KKN_C01_S01_V13",
"parent": null,
"chapter": null,
"chapter": null,
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "भार्योक्तो यमोऽर्घ्यादिपूजां कृत्वा वक्ति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतिस्र इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतस्मात् प्रति\u003C/span\u003E तस्य प्रतीकाराय \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्रीन् वरान् वृणीष्व\u003C/span\u003E ॥ ८ ॥ वरान् वृणोति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशान्तेत्यादिना\u003C/span\u003E ॥ मदनिष्ठे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशान्तसङ्कल्पः माऽभि\u003C/span\u003E मां प्रति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवीतमन्युः\u003C/span\u003E अपगतकोपः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्वत्प्रसृष्टं\u003C/span\u003E प्रेषितं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतीतः\u003C/span\u003E प्रत्यभिज्ञावान्, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथा\u003C/span\u003E इति सर्वत्रानुवर्तनीयम् ॥ ९ ॥ प्रत्यभिज्ञापूर्वं तं वरं ददाति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपुरस्ताद्\u003C/span\u003E ग्रामान्तराद् आगते त्वयि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथा प्रतीतो\u003C/span\u003E भवति तथा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमत्प्रसृष्टः\u003C/span\u003E मया प्रेरित उद्दालकस्यापत्यम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऔद्दालकिः\u003C/span\u003E अरुणाया अपत्यम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआरुणिः प्रतीतो\u003C/span\u003E भवति ॥ १० ॥ स्वर्ग्याग्निस्वरूपज्ञानलक्षणं द्वितीयं वरं याचितुं हेतुतया तत्फलस्वर्गस्वरूपं निरूपयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वर्ग इति\u003C/span\u003E ॥ ११ ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वर्ग्यं\u003C/span\u003E स्वर्गसाधनम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअध्येषि\u003C/span\u003E जानासि । ज्योतिष्टोमादावप्रवृत्तस्य रोचकफलं स्वर्गः, प्रधानफलं तु मोक्ष इत्याशयवानाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वर्गेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद् द्वितीयेन वरेण वृणे\u003C/span\u003E द्वितीयं वरं वृणे ॥ १२ ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति ज्योतिष्टोममात्रान्मोक्षः प्रतीयते। सा \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतमेवं विद्वान्\u003C/span\u003E इत्यादिश्रुतिविरुद्धा । अतस्तत् प्रमाणेन घटयन्नाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअग्नाविति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस त्वमग्निम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यत्र स्वर्ग्याग्निज्ञानमात्रस्य याचितत्वात् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्र ते ब्रवीमि\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादौ तावन्मात्रस्यैव ज्ञापितत्वाच्च कथमेवं व्याख्या? इत्याशङ्कां \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअग्नौ\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति प्रमाणेन निवृत्तामपि दार्ढ्याय निवारयन् आदित एव प्रमाणेन व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइच्छन्निति\u003C/span\u003E ॥ '\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E \u003C/span\u003Eते ईदृश्यो गावो न दातव्याः, सर्वस्वदक्षिणा- प्रतिज्ञाऽपि मां दत्त्वा पूरयितव्या\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति बालः पुत्रस्तमुवाच\u003C/span\u003E' इति योजना । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतमग्निं तस्मै उवाच\u003C/span\u003E । कथम्भूतमग्निम् ? \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनन्तलोकाप्तिम्\u003C/span\u003E इत्यादियोजना । तत्प्रसिद्धाग्न्यादिमात्रपरत्वप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअग्र्यत्वादिति\u003C/span\u003E ॥ अनन्तस्य लोकः आप्यते येन, अनन्तलोक आप्यते येनेति सोऽनन्त-लोकाप्तिरिति द्वावप्यर्थाविति तत्पदं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eलोक इति\u003C/span\u003E ॥ १३ ॥",
"text": "तृतीयं वरं वरयते– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयेयमिति\u003C/span\u003E ॥ “ ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रेते मनुष्ये\u003C/span\u003E प्रेरकोऽस्ति’ इत्येके, ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनायमस्ति\u003C/span\u003E’ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइति चैके\u003C/span\u003E, अतो विप्रतिपत्तेर्मम \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविचिकित्सा\u003C/span\u003E संशयो जायत इति विचिकित्सा” \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eया\u003C/span\u003E यद्विषया \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्\u003C/span\u003E एतस्य स्वरूपं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्वयाऽनुशिष्टोऽहं विद्याम्\u003C/span\u003E इति योजना । तद्वाक्यं विदुषां विप्रतिपत्तिरिति प्रतीतिं निवारयन् योजयति – \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रेत इति\u003C/span\u003E ॥ ‘मरणानन्तरमपि जीवोऽस्तीत्येके तदनन्तरं नास्तीति चैके, अतो ममैवं विचिकित्सा जाता, एतद्विद्याम्’ इति केषाञ्चिद् व्याख्या, तां दूषयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअस्येति\u003C/span\u003E ॥ ‘यन्नियामकं पृष्टं तदेतद्वै’ इति योजना। ननु नात्र वाक्ये मोक्षः प्रतीयते; येन ‘मोक्षे नियामकोऽस्ति किम्?, अस्ति नियामकः’ इति प्रश्न-परिहारौ प्रतीमः, इत्यतो ज्ञापकयुक्तिमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेहादिति\u003C/span\u003E ॥ ननु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमरणं माऽनुप्राक्षीः\u003C/span\u003E इति वचनाद् ‘मरणानन्तरमपि जीवोऽस्ति किम्?’ इति पृष्टम् इत्यवगम्यते, इत्यतो युक्तिः सावकाशा? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुक्तेरपीति\u003C/span\u003E ॥ ननु देहाद् विमुच्यमानस्य स्थूलदेहपरित्याग एवार्थः किं न स्याद् ? इत्यतो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविस्रंसमानस्य\u003C/span\u003E इत्यनेन पुनरुक्तिप्रसङ्गान्नैषोऽर्थ इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्थूलेति\u003C/span\u003E ॥ द्वितीयप्रश्नस्येव तृतीयप्रश्नस्यापि ईश्वरपरत्वे अक्लेशेनाग्निस्थपरमात्मस्वरूपमुक्त्वा, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमा मोपरोत्सीः\u003C/span\u003E इति संक्लिश्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशतायुष\u003C/span\u003E इत्यादिप्रलोभेन सर्वे वेदा इत्याद्युक्तिरयुक्ता । द्वयोरपि प्रश्नयोरेकविषयत्वाद्, इत्यतो द्वयोरपीश्वरविषयत्वेऽपि संक्लिश्योक्तिं घटयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअग्निस्थमित्यादिना\u003C/span\u003E ॥ ‘जीवान्तःस्थितत्वं च नाऽकाशस्य इव’ इत्युक्तम्- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनियामकमिति\u003C/span\u003E ॥ तथा ‘इन्द्रियेभ्यः \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-104\"\u003Eपराः\u003C/span\u003E’ इत्यादिनोक्तान् सर्वोत्तमत्वादिगुणान् अविज्ञाय वर्तमानस्य मुक्तनियामकत्व-सर्वोत्तमत्वादिगुणज्ञानान्मोक्षसिद्धेः द्वितीयप्रश्नपरिहारौ अयुक्तौ ? इति शङ्कां प्रयोजनकथनेन वारयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतथाऽपीति\u003C/span\u003E ॥ ईश्वरविषय एव तृतीयोऽपि प्रश्न इत्यत्र ज्ञापकान्तरं चाऽह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्थाणुमिति\u003C/span\u003E ॥ ननु मुक्तजीवविषयश्चेत् प्रश्नः कृतः, तर्हि मुक्तानां योन्यादिप्राप्त्यभावाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003E\u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-105\"\u003Eयोनिमन्ये\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्याद्युक्त्वा, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय एषु सुप्तेषु जागर्ति\u003C/span\u003E इत्यत्र तन्नियामकत्वोक्तिर्विरुद्धा? इत्यतो विरोधं प्रश्नविवक्षोक्त्या परिहरति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमृतेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयेयं प्रेते\u003C/span\u003E इत्यत्र मृत-मुक्तस्थितोभयरूपो भगवान् विवक्षितः । तत्र मृत-नियामकत्वमत्रोच्यत इत्येतस्मान्न विरोध इत्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय एषु सुप्तेषु\u003C/span\u003E इत्यत्र ‘जाग्रद् वर्तते ब्रह्म’ इत्युक्तम्; तत् कुतः? इत्यतः समाख्यां तत्र पठति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगुह्यमिति\u003C/span\u003E ॥ तृतीयप्रश्नविषयस्यातिदुर्ज्ञेयत्वमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेवैरिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविचिकित्सितं\u003C/span\u003E सन्दिग्धम् । तत्र ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअणुः\u003C/span\u003E सूक्ष्मः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएष धर्मः\u003C/span\u003E’ इत्युक्तिः कथम्? भगवत्स्वरूपस्य प्रकृतत्वाद् इत्यतः तद् घटयन्नाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eधारकत्वादिति\u003C/span\u003E ॥ ‘एतस्य वरस्य तुल्योऽन्यो वरो नास्ति’, ‘अस्य वक्ता च त्वादृगन्यो न लभ्यः, अतस्त्वं ब्रूहि’ इति योजना ॥ २१ ॥ नानाप्रलोभैर्लुब्ध एवास्यां विद्यायामधिकारीति भावेन यमो गुह्यं वरं याचमानं प्रलोभयति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशतायुष इत्यादिना\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहस्तिहिरण्यं\u003C/span\u003E हस्तिनो हिरण्यं च द्वन्द्वैकवद्भावः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयावद्\u003C/span\u003E जीवितुम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइच्छसि\u003C/span\u003E तावतीः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशरदो जीव\u003C/span\u003E ॥ २२ ॥ त्वदीयं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवरमेतत्तुल्यं यदि मन्यसे\u003C/span\u003E तर्हि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद् वृणीष्व\u003C/span\u003E । नो चेद् अन्यच्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवित्तं वृणीष्व\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eचिरजीविकां\u003C/span\u003E क्षेत्रं च वृणीष्व । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएधि\u003C/span\u003E एधस्व, शाधि इति यावत् ॥ २३ ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकामानां\u003C/span\u003E मध्ये \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकामभाजं करोमि\u003C/span\u003E इत्युक्तमेव विशदमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eये य इति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eछन्दत\u003C/span\u003E इच्छानुसारतः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइमा\u003C/span\u003E रूपादिगुणवतीः लोकस्था इति वा । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरिचारयस्व\u003C/span\u003E सेव्यो भव ॥ २४ ॥ एवं प्रलोभितो नचिकेताः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशतायुष\u003C/span\u003E इत्यादेरुत्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eश्व इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्तक! मर्त्यस्य यदेतद्\u003C/span\u003E य एते पुत्रादयः ते \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eश्वोऽभावाः\u003C/span\u003E श्वोऽसन्तः। स्वरक्षणप्रयासेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसर्वेन्द्रियाणां तेजश्च जरयन्ति\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वयं च जीव\u003C/span\u003E इत्यस्योत्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअपीति\u003C/span\u003E ॥ ‘सर्वमपि’ इत्यपिशब्दसम्बन्धः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइमा रामाः\u003C/span\u003E इत्यस्योत्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतवैवेति\u003C/span\u003E ॥२५॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवृणीष्व वित्तम्\u003C/span\u003E इत्यस्य उत्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन वित्तेनेति\u003C/span\u003E ॥ देवे दृष्टे पृथग् वित्तायुःप्रार्थनं न कार्यमेव, तयोरनुषङ्गसिद्धत्वाद् इत्याह–\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eलप्स्यामह इति\u003C/span\u003E॥ आयुषः स्वयमीश्वरत्वाच्च न तत् पृथग् वरणीयमित्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजीविष्याम\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइति\u003C/span\u003E ॥ २६ ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअजीर्यताममृतानां\u003C/span\u003E देवानां सकाशमेत्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमर्त्यो जीर्यन् क्वाधःस्थः\u003C/span\u003E अपकृष्टश्च क्वेति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eलप्स्यामहे\u003C/span\u003E इत्यादि विवृण्वतोक्तम् । दीर्घजीवनस्योक्त दुःखहेतुत्वाच्च नैतद् वरणीयमित्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअभिध्यायन्निति\u003C/span\u003E॥ निवृत्तान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवर्णरतिप्रमोदान्\u003C/span\u003E ॥२७॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइदं\u003C/span\u003E ‘प्रेते मनुष्ये प्रेरकोऽस्तीति, नास्तीत्युक्तप्रकारेण \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयस्मिन् विचिकित्सन्ति\u003C/span\u003E सन्दिग्धा भवन्ति, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवरो\u003C/span\u003E वरविषयो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगूढं\u003C/span\u003E गूढत्वम् । \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-106\"\u003Eमरणस्याप्रकृतत्वाद्\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमरणं माऽनुप्राक्षीः\u003C/span\u003E इत्युक्तिः कथम् ? इत्यतस्तद् घटयन्नाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमरण इति\u003C/span\u003E ॥ अप्रतीतेः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसाम्पराय\u003C/span\u003Eशब्दार्थमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसाम्पराय इति\u003C/span\u003E ॥ साम्परायशब्दस्य श्रेयोवाचित्वात् कथं मुक्त्यर्थो व्याख्यातः? इत्यत उक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमहतीति\u003C/span\u003E ॥ महत्त्वविशेषणान्मुक्त्यर्थो व्याख्यात इत्यर्थः ॥ २८ ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E॥ इति श्रीमत्काठकव्यासतीर्थीये प्रथमाध्यायस्य प्रथमा वल्ली ॥\u003C/span\u003E",
"lines": [
"lines": [
"भार्योक्तो यमोऽर्घ्यादिपूजां कृत्वा वक्ति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतिस्र इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतस्मात् प्रति\u003C/span\u003E तस्य प्रतीकाराय \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्रीन् वरान् वृणीष्व\u003C/span\u003E ॥ ८ ॥ वरान् वृणोति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशान्तेत्यादिना\u003C/span\u003E ॥ मदनिष्ठे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशान्तसङ्कल्पः माऽभि\u003C/span\u003E मां प्रति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवीतमन्युः\u003C/span\u003E अपगतकोपः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्वत्प्रसृष्टं\u003C/span\u003E प्रेषितं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतीतः\u003C/span\u003E प्रत्यभिज्ञावान्, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथा\u003C/span\u003E इति सर्वत्रानुवर्तनीयम् ॥ ९ ॥ प्रत्यभिज्ञापूर्वं तं वरं ददाति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपुरस्ताद्\u003C/span\u003E ग्रामान्तराद् आगते त्वयि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथा प्रतीतो\u003C/span\u003E भवति तथा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमत्प्रसृष्टः\u003C/span\u003E मया प्रेरित उद्दालकस्यापत्यम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऔद्दालकिः\u003C/span\u003E अरुणाया अपत्यम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआरुणिः प्रतीतो\u003C/span\u003E भवति ॥ १० ॥ स्वर्ग्याग्निस्वरूपज्ञानलक्षणं द्वितीयं वरं याचितुं हेतुतया तत्फलस्वर्गस्वरूपं निरूपयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वर्ग इति\u003C/span\u003E ॥ ११ ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वर्ग्यं\u003C/span\u003E स्वर्गसाधनम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअध्येषि\u003C/span\u003E जानासि । ज्योतिष्टोमादावप्रवृत्तस्य रोचकफलं स्वर्गः, प्रधानफलं तु मोक्ष इत्याशयवानाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वर्गेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद् द्वितीयेन वरेण वृणे\u003C/span\u003E द्वितीयं वरं वृणे ॥ १२ ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति ज्योतिष्टोममात्रान्मोक्षः प्रतीयते। सा \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतमेवं विद्वान्\u003C/span\u003E इत्यादिश्रुतिविरुद्धा । अतस्तत् प्रमाणेन घटयन्नाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअग्नाविति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस त्वमग्निम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यत्र स्वर्ग्याग्निज्ञानमात्रस्य याचितत्वात् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्र ते ब्रवीमि\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादौ तावन्मात्रस्यैव ज्ञापितत्वाच्च कथमेवं व्याख्या? इत्याशङ्कां \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअग्नौ\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति प्रमाणेन निवृत्तामपि दार्ढ्याय निवारयन् आदित एव प्रमाणेन व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइच्छन्निति\u003C/span\u003E ॥ '\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E \u003C/span\u003Eते ईदृश्यो गावो न दातव्याः, सर्वस्वदक्षिणा- प्रतिज्ञाऽपि मां दत्त्वा पूरयितव्या\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति बालः पुत्रस्तमुवाच\u003C/span\u003E' इति योजना । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतमग्निं तस्मै उवाच\u003C/span\u003E । कथम्भूतमग्निम् ? \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनन्तलोकाप्तिम्\u003C/span\u003E इत्यादियोजना । तत्प्रसिद्धाग्न्यादिमात्रपरत्वप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअग्र्यत्वादिति\u003C/span\u003E ॥ अनन्तस्य लोकः आप्यते येन, अनन्तलोक आप्यते येनेति सोऽनन्त-लोकाप्तिरिति द्वावप्यर्थाविति तत्पदं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eलोक इति\u003C/span\u003E ॥ १३ ॥"
"तृतीयं वरं वरयते– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयेयमिति\u003C/span\u003E ॥ “ ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रेते मनुष्ये\u003C/span\u003E प्रेरकोऽस्ति’ इत्येके, ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनायमस्ति\u003C/span\u003E’ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइति चैके\u003C/span\u003E, अतो विप्रतिपत्तेर्मम \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविचिकित्सा\u003C/span\u003E संशयो जायत इति विचिकित्सा” \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eया\u003C/span\u003E यद्विषया \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्\u003C/span\u003E एतस्य स्वरूपं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्वयाऽनुशिष्टोऽहं विद्याम्\u003C/span\u003E इति योजना । तद्वाक्यं विदुषां विप्रतिपत्तिरिति प्रतीतिं निवारयन् योजयति – \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रेत इति\u003C/span\u003E ॥ ‘मरणानन्तरमपि जीवोऽस्तीत्येके तदनन्तरं नास्तीति चैके, अतो ममैवं विचिकित्सा जाता, एतद्विद्याम्’ इति केषाञ्चिद् व्याख्या, तां दूषयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअस्येति\u003C/span\u003E ॥ ‘यन्नियामकं पृष्टं तदेतद्वै’ इति योजना। ननु नात्र वाक्ये मोक्षः प्रतीयते; येन ‘मोक्षे नियामकोऽस्ति किम्?, अस्ति नियामकः’ इति प्रश्न-परिहारौ प्रतीमः, इत्यतो ज्ञापकयुक्तिमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेहादिति\u003C/span\u003E ॥ ननु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमरणं माऽनुप्राक्षीः\u003C/span\u003E इति वचनाद् ‘मरणानन्तरमपि जीवोऽस्ति किम्?’ इति पृष्टम् इत्यवगम्यते, इत्यतो युक्तिः सावकाशा? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुक्तेरपीति\u003C/span\u003E ॥ ननु देहाद् विमुच्यमानस्य स्थूलदेहपरित्याग एवार्थः किं न स्याद् ? इत्यतो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविस्रंसमानस्य\u003C/span\u003E इत्यनेन पुनरुक्तिप्रसङ्गान्नैषोऽर्थ इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्थूलेति\u003C/span\u003E ॥ द्वितीयप्रश्नस्येव तृतीयप्रश्नस्यापि ईश्वरपरत्वे अक्लेशेनाग्निस्थपरमात्मस्वरूपमुक्त्वा, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमा मोपरोत्सीः\u003C/span\u003E इति संक्लिश्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशतायुष\u003C/span\u003E इत्यादिप्रलोभेन सर्वे वेदा इत्याद्युक्तिरयुक्ता । द्वयोरपि प्रश्नयोरेकविषयत्वाद्, इत्यतो द्वयोरपीश्वरविषयत्वेऽपि संक्लिश्योक्तिं घटयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअग्निस्थमित्यादिना\u003C/span\u003E ॥ ‘जीवान्तःस्थितत्वं च नाऽकाशस्य इव’ इत्युक्तम्- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनियामकमिति\u003C/span\u003E ॥ तथा ‘इन्द्रियेभ्यः \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-104\"\u003Eपराः\u003C/span\u003E’ इत्यादिनोक्तान् सर्वोत्तमत्वादिगुणान् अविज्ञाय वर्तमानस्य मुक्तनियामकत्व-सर्वोत्तमत्वादिगुणज्ञानान्मोक्षसिद्धेः द्वितीयप्रश्नपरिहारौ अयुक्तौ ? इति शङ्कां प्रयोजनकथनेन वारयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतथाऽपीति\u003C/span\u003E ॥ ईश्वरविषय एव तृतीयोऽपि प्रश्न इत्यत्र ज्ञापकान्तरं चाऽह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्थाणुमिति\u003C/span\u003E ॥ ननु मुक्तजीवविषयश्चेत् प्रश्नः कृतः, तर्हि मुक्तानां योन्यादिप्राप्त्यभावाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003E\u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-105\"\u003Eयोनिमन्ये\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्याद्युक्त्वा, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय एषु सुप्तेषु जागर्ति\u003C/span\u003E इत्यत्र तन्नियामकत्वोक्तिर्विरुद्धा? इत्यतो विरोधं प्रश्नविवक्षोक्त्या परिहरति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमृतेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयेयं प्रेते\u003C/span\u003E इत्यत्र मृत-मुक्तस्थितोभयरूपो भगवान् विवक्षितः । तत्र मृत-नियामकत्वमत्रोच्यत इत्येतस्मान्न विरोध इत्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय एषु सुप्तेषु\u003C/span\u003E इत्यत्र ‘जाग्रद् वर्तते ब्रह्म’ इत्युक्तम्; तत् कुतः? इत्यतः समाख्यां तत्र पठति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगुह्यमिति\u003C/span\u003E ॥ तृतीयप्रश्नविषयस्यातिदुर्ज्ञेयत्वमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेवैरिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविचिकित्सितं\u003C/span\u003E सन्दिग्धम् । तत्र ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअणुः\u003C/span\u003E सूक्ष्मः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएष धर्मः\u003C/span\u003E’ इत्युक्तिः कथम्? भगवत्स्वरूपस्य प्रकृतत्वाद् इत्यतः तद् घटयन्नाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eधारकत्वादिति\u003C/span\u003E ॥ ‘एतस्य वरस्य तुल्योऽन्यो वरो नास्ति’, ‘अस्य वक्ता च त्वादृगन्यो न लभ्यः, अतस्त्वं ब्रूहि’ इति योजना ॥ २१ ॥ नानाप्रलोभैर्लुब्ध एवास्यां विद्यायामधिकारीति भावेन यमो गुह्यं वरं याचमानं प्रलोभयति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशतायुष इत्यादिना\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहस्तिहिरण्यं\u003C/span\u003E हस्तिनो हिरण्यं च द्वन्द्वैकवद्भावः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयावद्\u003C/span\u003E जीवितुम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइच्छसि\u003C/span\u003E तावतीः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशरदो जीव\u003C/span\u003E ॥ २२ ॥ त्वदीयं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवरमेतत्तुल्यं यदि मन्यसे\u003C/span\u003E तर्हि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद् वृणीष्व\u003C/span\u003E । नो चेद् अन्यच्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवित्तं वृणीष्व\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eचिरजीविकां\u003C/span\u003E क्षेत्रं च वृणीष्व । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएधि\u003C/span\u003E एधस्व, शाधि इति यावत् ॥ २३ ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकामानां\u003C/span\u003E मध्ये \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकामभाजं करोमि\u003C/span\u003E इत्युक्तमेव विशदमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eये य इति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eछन्दत\u003C/span\u003E इच्छानुसारतः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइमा\u003C/span\u003E रूपादिगुणवतीः लोकस्था इति वा । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरिचारयस्व\u003C/span\u003E सेव्यो भव ॥ २४ ॥ एवं प्रलोभितो नचिकेताः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशतायुष\u003C/span\u003E इत्यादेरुत्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eश्व इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्तक! मर्त्यस्य यदेतद्\u003C/span\u003E य एते पुत्रादयः ते \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eश्वोऽभावाः\u003C/span\u003E श्वोऽसन्तः। स्वरक्षणप्रयासेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसर्वेन्द्रियाणां तेजश्च जरयन्ति\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वयं च जीव\u003C/span\u003E इत्यस्योत्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअपीति\u003C/span\u003E ॥ ‘सर्वमपि’ इत्यपिशब्दसम्बन्धः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइमा रामाः\u003C/span\u003E इत्यस्योत्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतवैवेति\u003C/span\u003E ॥२५॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवृणीष्व वित्तम्\u003C/span\u003E इत्यस्य उत्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन वित्तेनेति\u003C/span\u003E ॥ देवे दृष्टे पृथग् वित्तायुःप्रार्थनं न कार्यमेव, तयोरनुषङ्गसिद्धत्वाद् इत्याह–\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eलप्स्यामह इति\u003C/span\u003E॥ आयुषः स्वयमीश्वरत्वाच्च न तत् पृथग् वरणीयमित्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजीविष्याम\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइति\u003C/span\u003E ॥ २६ ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअजीर्यताममृतानां\u003C/span\u003E देवानां सकाशमेत्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमर्त्यो जीर्यन् क्वाधःस्थः\u003C/span\u003E अपकृष्टश्च क्वेति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eलप्स्यामहे\u003C/span\u003E इत्यादि विवृण्वतोक्तम् । दीर्घजीवनस्योक्त दुःखहेतुत्वाच्च नैतद् वरणीयमित्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअभिध्यायन्निति\u003C/span\u003E॥ निवृत्तान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवर्णरतिप्रमोदान्\u003C/span\u003E ॥२७॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइदं\u003C/span\u003E ‘प्रेते मनुष्ये प्रेरकोऽस्तीति, नास्तीत्युक्तप्रकारेण \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयस्मिन् विचिकित्सन्ति\u003C/span\u003E सन्दिग्धा भवन्ति, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवरो\u003C/span\u003E वरविषयो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगूढं\u003C/span\u003E गूढत्वम् । \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-106\"\u003Eमरणस्याप्रकृतत्वाद्\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमरणं माऽनुप्राक्षीः\u003C/span\u003E इत्युक्तिः कथम् ? इत्यतस्तद् घटयन्नाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमरण इति\u003C/span\u003E ॥ अप्रतीतेः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसाम्पराय\u003C/span\u003Eशब्दार्थमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसाम्पराय इति\u003C/span\u003E ॥ साम्परायशब्दस्य श्रेयोवाचित्वात् कथं मुक्त्यर्थो व्याख्यातः? इत्यत उक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमहतीति\u003C/span\u003E ॥ महत्त्वविशेषणान्मुक्त्यर्थो व्याख्यात इत्यर्थः ॥ २८ ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E॥ इति श्रीमत्काठकव्यासतीर्थीये प्रथमाध्यायस्य प्रथमा वल्ली ॥\u003C/span\u003E"
],
],
"_verified": true,
"_verified": true,
"teekaLabel": "व्यासतीर्थीयम्"
"teekaLabel": null,
"footnotes": [
{
"id": "fn-104",
"kind": "locus",
"quote": "पराः",
"text": "१.३.१०"
},
{
"id": "fn-105",
"kind": "locus",
"quote": "योनिमन्ये",
"text": "२.२.७"
},
{
"id": "fn-106",
"kind": "pathantara",
"quote": "मरणस्याप्रकृतत्वाद्",
"text": "‘अनुपक्रान्तत्वाद्’ पा.।"
}
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-12",
"oldKey": null,
"type": "section",
"parent": null,
"chapter": null,
"verseType": "topic",
"text": "व्यासतीर्थीयम्",
"lines": [
"व्यासतीर्थीयम्"
]
},
},
{
{
"id": "VyasatirthaVivarana-5",
"id": "VyasatirthaVivarana-13",
"oldKey": null,
"oldKey": null,
"type": "teeka",
"type": "teeka",
"parent": "KKN_C01_S01_V18",
"parent": "KKN_C01_S02_V01",
"chapter": null,
"chapter": null,
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "इष्टकासङ्ख्यापरिमाणयोर्व्यक्तत्वात् तयोश्च ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयावतीर्वा यथा वा\u003C/span\u003E’ इत्युक्तत्वाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eया\u003C/span\u003E इति व्यर्थम्? इत्यतस्तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eया इति ॥\u003C/span\u003E तेनोक्तेष्टकादेवता का? इष्टकासङ्ख्या च का? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइष्टकेति ॥\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रत्यवदद्\u003C/span\u003E अनूदितवान् ॥१४॥ अस्य तुष्टः मृत्युः पुनराह यदाह तत्तुष्ट्यावसर एवाऽह, न तुकालान्तर इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतमब्रवीदिति ॥\u003C/span\u003E ‘अयमग्निस्तव नाम्नैव भवितेति वरमदात्’ ॥१५॥ स्वयं यमस्तथा प्रायुङ्क्त चेत्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eत्रिनाचिकेत इति ॥\u003C/span\u003E नचिकेतसोऽयं नाचिकेतः, त्रिवारं नाचिकेतो यस्यासौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्रिनाचिकेतः\u003C/span\u003E । ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्रिभिरेत्य सन्धिम्\u003C/span\u003E’ इत्येतद् अनुवदन्, अप्रतीतेर्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eत्रिभिरिति ॥\u003C/span\u003E वेदाविरुद्धत्वं च केन प्रकारेण? इत्यतस्तात्पर्यार्थमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवेदेति ॥\u003C/span\u003E ‘यजन-अध्ययन-दानाख्यत्रिकर्मकृद्’ इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय अनुवदन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eत्रिकर्मकृदिति ॥\u003C/span\u003E कुतोऽत्र यज्ञादयोऽर्थः? इत्यतः, तेषाम् आवश्यकत्वेन उक्तत्वादित्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयज्ञेति ॥\u003C/span\u003E यजनादेरपि षट्कर्मत्वेनाऽवश्यकतयोक्तत्वात् कथमेवम्? इत्यतो यजनादेर्यज्ञादिष्वन्तर्भावादिति द्रष्टव्यमित्यर्थः । त्रिकर्मकृत्त्वमात्रेण जन्ममृत्यू तरति किम् ? इत्यतः ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्रिभिरेत्य सन्धिम्\u003C/span\u003E’ इत्युक्तवेदोक्तभगवत्तत्वादिकं जानंश्च इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eब्रह्मजज्ञमिति ॥\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनिचाय्य\u003C/span\u003E विचार्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइमां\u003C/span\u003E वक्ष्यमाणां यो विद्वानेतत् त्रयं विदित्वा एवं ज्ञातप्रकारेण चिनुते स इत्यादियोजना । तत्र त्रयमित्येतदप्रतीतेः व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eत्रयमिति ॥\u003C/span\u003E सिंहावलोकनन्यायेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eब्रह्मजज्ञ\u003C/span\u003Eपदम् अप्रतीतेर्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eब्रह्मेति ॥\u003C/span\u003E नन्वेवं तर्हि ‘अनेकरूप’पदम् अप्रतीयमानार्थम् उर्वरितम् इत्यतस्तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनेकरूपामिति ॥\u003C/span\u003E भवत्वेवं व्याख्या यदि बहुरूपशब्दस्य सुवर्णवाचित्वं सिध्येत् । तदेव कुतः ? इत्यतोऽभिधानेन समर्थयते– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eबहुरूपमिति ॥\u003C/span\u003E अस्तु ‘अनेकरूपा सुवर्णमयी’ इति । अत्र सेति कुतः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयम इति ॥\u003C/span\u003E ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस त्वमग्निं स्वर्ग्यम्\u003C/span\u003E’ इति ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वर्ग्यमग्निं नचिकेतः\u003C/span\u003E’ इति पृष्टम्, उक्तं च अग्निर्हरिस्वरूपम् इति व्याख्यानरूपागमैः सिद्धमेव । आन्तरोपपत्तिभिश्च तत् साधयति- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eलोकादिरित्यादिना । लोकादि...रित्यादिविशेषणैश्च\u003C/span\u003E विशेषणानाम् अन्यत्रासम्भवात् पृष्टोऽग्निरुक्तश्च भगवानेव इत्यर्थः । इतोऽपि नाग्निमात्रं पृष्टम्, उक्तं चेत्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्तोममहदिति ॥\u003C/span\u003E उत्तरत्र \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरामर्शाच\u003C/span\u003E । उरुगायनाम्नो भगवति प्रसिद्धौ खलु प्रश्नपरिहारयोर्भगवत्परत्वम् ? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभगवत इति ॥\u003C/span\u003E ‘हि’शब्देन ‘श्रीर्यत्र रूपिण्युरुगायपादयोः करोति मानं बहुधा विभूतिभिः’ इति, ‘विचक्रमाणस्त्रेधोरुगायः’ इति स्मृतिश्रुतिभिः प्रसिद्धिं स्फुटयति । प्रकृतमर्थं लिङ्गान्तरेण च समर्थयते– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगुहानिहितत्वं चेति ॥\u003C/span\u003E ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम्\u003C/span\u003E’ इत्युक्तं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगुहानिहितत्वं\u003C/span\u003E च तस्यैव भगवत एव। ‘तस्याः शिखाया मध्ये परमात्मा व्यवस्थितः’ इत्यादौ, अत्र च ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमध्ये वामनमासीनम्\u003C/span\u003E’ इत्यादौ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविशेषतःप्रसिद्धम्\u003C/span\u003E इत्यतोऽप्यग्निर्हरिस्वरूपमेव पृष्टमुक्तं चेत्यर्थः । अनन्तलोका-प्तित्वादिविशेषणानाम् अन्यत्रापि घटमानत्वे कथं प्रश्नपरिहारयोर्विष्णुस्वरूप-विषयत्वनिश्चयः? इत्यतो मैवम् । अग्निपरिज्ञानाद् अनन्तलोकाप्तिश्रवणाद् इत्याशयवान्, तस्य अग्नावसम्भवं समर्थयितुं प्रतिजानीते– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन च अग्नीति ॥\u003C/span\u003E कुतोऽग्निपरिज्ञानादेरनन्तलोकाप्त्यभावोऽवगत? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतद्वा इति ॥\u003C/span\u003E ‘\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजुहोति\u003C/span\u003E ददाति । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eबहूनि वर्षसहस्राणि तपस्तप्यते\u003C/span\u003E तत् सर्वम् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्तवदेव\u003C/span\u003E अन्तवत्फलं भवति’ इति योजना । ननु स्वर्गो बहुकालिनत्वाद् ‘अनन्त’ इत्युच्यते, अतः तत्प्रापकोऽग्निरप्यनन्तलोकाप्तिरि-त्युच्यते, अतः काऽत्र युक्तिः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन चेति ॥\u003C/span\u003E बाधकाभावेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुख्यार्थे\u003C/span\u003E सति युक्ते सति। प्रीत्या स्वदत्तं वरमवधारयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएतम् इति ॥\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतवैव\u003C/span\u003E नाम्ना \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रवक्ष्यन्ति जनाः\u003C/span\u003E ॥",
"text": "दीयमानमपि पुत्रादिकं प्रेयोऽपरनामानं परित्यज्य श्रेयोऽपरनाम्नीं ब्रह्मविद्याम् अभ्यर्थयमानं प्रशंसितुं श्रेयसः प्रेयसः सकाशात् को विशेषः? येन तद् अभ्यर्थयमानः प्रशस्यते, इत्यतः मोचकत्वाद्, प्रेयसो बन्धकत्वात् इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्यदित्यादिना\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइव\u003C/span\u003Eशब्देन जानतां श्रेयःप्रेयसोरेकत्वं सूचयति । अन्यत्वमेव दर्शयति- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eते उभे नानार्थे\u003C/span\u003E भिन्नप्रयोजने इति। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसिनीतः\u003C/span\u003E बध्नीतः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eषिञ्= बन्धने\u003C/span\u003E इति धातोः । प्रेय एव बन्धकत्वेन निरूपितम् अर्थादिति ॥ १ ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतयोः\u003C/span\u003E इत्युक्तप्रकारेण श्रेयसः साधुहेतुत्वात् प्रेयसो बन्धकत्वाद् धीरो विवेकतः श्रेयो वृणीयाद् इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eश्रेयश्चेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमनुष्यम्\u003C/span\u003E आ इत \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतो\u003C/span\u003E मनुष्यं बन्धकत्वेन प्राप्य तिष्ठतः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eधीरस्तौ सम्परीत्य\u003C/span\u003E ज्ञात्वा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविविनक्ति\u003C/span\u003E विवेचयति । विवेकं कृत्वा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eधीरः प्रेयसः\u003C/span\u003E प्रेयोऽभितोऽवज्ञाय \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eश्रेयो वृणीते\u003C/span\u003E । प्रेय एव दर्शयितुमुक्तम्- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोगक्षेमान् कुशलानिति\u003C/span\u003E ॥ २ ॥ यत्प्रशंसार्थं श्रेयःप्रेयसोः स्वरूपं निरूपितं तम् इदानीं प्रशंसति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस त्वमिति\u003C/span\u003E ॥ मया प्रलोभितोऽपि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्वं\u003C/span\u003E कामानां दोषान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअभिध्यायन् वित्तमयीं\u003C/span\u003E सुवर्णमयीम् । तस्या रम्यत्वाभावान्नावाप्तः? इत्यत उक्तम्- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयस्यामिति\u003C/span\u003E ॥३॥",
"lines": [
"lines": [
"इष्टकासङ्ख्यापरिमाणयोर्व्यक्तत्वात् तयोश्च ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयावतीर्वा यथा वा\u003C/span\u003E’ इत्युक्तत्वाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eया\u003C/span\u003E इति व्यर्थम्? इत्यतस्तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eया इति ॥\u003C/span\u003E तेनोक्तेष्टकादेवता का? इष्टकासङ्ख्या च का? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइष्टकेति ॥\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रत्यवदद्\u003C/span\u003E अनूदितवान् ॥१४॥ अस्य तुष्टः मृत्युः पुनराह यदाह तत्तुष्ट्यावसर एवाऽह, न तुकालान्तर इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतमब्रवीदिति ॥\u003C/span\u003E ‘अयमग्निस्तव नाम्नैव भवितेति वरमदात्’ ॥१५॥ स्वयं यमस्तथा प्रायुङ्क्त चेत्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eत्रिनाचिकेत इति ॥\u003C/span\u003E नचिकेतसोऽयं नाचिकेतः, त्रिवारं नाचिकेतो यस्यासौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्रिनाचिकेतः\u003C/span\u003E । ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्रिभिरेत्य सन्धिम्\u003C/span\u003E’ इत्येतद् अनुवदन्, अप्रतीतेर्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eत्रिभिरिति ॥\u003C/span\u003E वेदाविरुद्धत्वं च केन प्रकारेण? इत्यतस्तात्पर्यार्थमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवेदेति ॥\u003C/span\u003E ‘यजन-अध्ययन-दानाख्यत्रिकर्मकृद्’ इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय अनुवदन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eत्रिकर्मकृदिति ॥\u003C/span\u003E कुतोऽत्र यज्ञादयोऽर्थः? इत्यतः, तेषाम् आवश्यकत्वेन उक्तत्वादित्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयज्ञेति ॥\u003C/span\u003E यजनादेरपि षट्कर्मत्वेनाऽवश्यकतयोक्तत्वात् कथमेवम्? इत्यतो यजनादेर्यज्ञादिष्वन्तर्भावादिति द्रष्टव्यमित्यर्थः । त्रिकर्मकृत्त्वमात्रेण जन्ममृत्यू तरति किम् ? इत्यतः ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्रिभिरेत्य सन्धिम्\u003C/span\u003E’ इत्युक्तवेदोक्तभगवत्तत्वादिकं जानंश्च इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eब्रह्मजज्ञमिति ॥\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनिचाय्य\u003C/span\u003E विचार्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइमां\u003C/span\u003E वक्ष्यमाणां यो विद्वानेतत् त्रयं विदित्वा एवं ज्ञातप्रकारेण चिनुते स इत्यादियोजना । तत्र त्रयमित्येतदप्रतीतेः व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eत्रयमिति ॥\u003C/span\u003E सिंहावलोकनन्यायेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eब्रह्मजज्ञ\u003C/span\u003Eपदम् अप्रतीतेर्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eब्रह्मेति ॥\u003C/span\u003E नन्वेवं तर्हि ‘अनेकरूप’पदम् अप्रतीयमानार्थम् उर्वरितम् इत्यतस्तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनेकरूपामिति ॥\u003C/span\u003E भवत्वेवं व्याख्या यदि बहुरूपशब्दस्य सुवर्णवाचित्वं सिध्येत् । तदेव कुतः ? इत्यतोऽभिधानेन समर्थयते– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eबहुरूपमिति ॥\u003C/span\u003E अस्तु ‘अनेकरूपा सुवर्णमयी’ इति । अत्र सेति कुतः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयम इति ॥\u003C/span\u003E ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस त्वमग्निं स्वर्ग्यम्\u003C/span\u003E’ इति ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वर्ग्यमग्निं नचिकेतः\u003C/span\u003E’ इति पृष्टम्, उक्तं च अग्निर्हरिस्वरूपम् इति व्याख्यानरूपागमैः सिद्धमेव । आन्तरोपपत्तिभिश्च तत् साधयति- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eलोकादिरित्यादिना । लोकादि...रित्यादिविशेषणैश्च\u003C/span\u003E विशेषणानाम् अन्यत्रासम्भवात् पृष्टोऽग्निरुक्तश्च भगवानेव इत्यर्थः । इतोऽपि नाग्निमात्रं पृष्टम्, उक्तं चेत्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्तोममहदिति ॥\u003C/span\u003E उत्तरत्र \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरामर्शाच\u003C/span\u003E । उरुगायनाम्नो भगवति प्रसिद्धौ खलु प्रश्नपरिहारयोर्भगवत्परत्वम् ? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभगवत इति ॥\u003C/span\u003E ‘हि’शब्देन ‘श्रीर्यत्र रूपिण्युरुगायपादयोः करोति मानं बहुधा विभूतिभिः’ इति, ‘विचक्रमाणस्त्रेधोरुगायः’ इति स्मृतिश्रुतिभिः प्रसिद्धिं स्फुटयति । प्रकृतमर्थं लिङ्गान्तरेण च समर्थयते– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगुहानिहितत्वं चेति ॥\u003C/span\u003E ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम्\u003C/span\u003E’ इत्युक्तं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगुहानिहितत्वं\u003C/span\u003E च तस्यैव भगवत एव। ‘तस्याः शिखाया मध्ये परमात्मा व्यवस्थितः’ इत्यादौ, अत्र च ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमध्ये वामनमासीनम्\u003C/span\u003E’ इत्यादौ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविशेषतःप्रसिद्धम्\u003C/span\u003E इत्यतोऽप्यग्निर्हरिस्वरूपमेव पृष्टमुक्तं चेत्यर्थः । अनन्तलोका-प्तित्वादिविशेषणानाम् अन्यत्रापि घटमानत्वे कथं प्रश्नपरिहारयोर्विष्णुस्वरूप-विषयत्वनिश्चयः? इत्यतो मैवम् । अग्निपरिज्ञानाद् अनन्तलोकाप्तिश्रवणाद् इत्याशयवान्, तस्य अग्नावसम्भवं समर्थयितुं प्रतिजानीते– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन च अग्नीति ॥\u003C/span\u003E कुतोऽग्निपरिज्ञानादेरनन्तलोकाप्त्यभावोऽवगत? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतद्वा इति ॥\u003C/span\u003E ‘\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजुहोति\u003C/span\u003E ददाति । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eबहूनि वर्षसहस्राणि तपस्तप्यते\u003C/span\u003E तत् सर्वम् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्तवदेव\u003C/span\u003E अन्तवत्फलं भवति’ इति योजना । ननु स्वर्गो बहुकालिनत्वाद् ‘अनन्त’ इत्युच्यते, अतः तत्प्रापकोऽग्निरप्यनन्तलोकाप्तिरि-त्युच्यते, अतः काऽत्र युक्तिः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन चेति ॥\u003C/span\u003E बाधकाभावेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुख्यार्थे\u003C/span\u003E सति युक्ते सति। प्रीत्या स्वदत्तं वरमवधारयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएतम् इति ॥\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतवैव\u003C/span\u003E नाम्ना \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रवक्ष्यन्ति जनाः\u003C/span\u003E ॥"
"दीयमानमपि पुत्रादिकं प्रेयोऽपरनामानं परित्यज्य श्रेयोऽपरनाम्नीं ब्रह्मविद्याम् अभ्यर्थयमानं प्रशंसितुं श्रेयसः प्रेयसः सकाशात् को विशेषः? येन तद् अभ्यर्थयमानः प्रशस्यते, इत्यतः मोचकत्वाद्, प्रेयसो बन्धकत्वात् इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्यदित्यादिना\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइव\u003C/span\u003Eशब्देन जानतां श्रेयःप्रेयसोरेकत्वं सूचयति । अन्यत्वमेव दर्शयति- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eते उभे नानार्थे\u003C/span\u003E भिन्नप्रयोजने इति। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसिनीतः\u003C/span\u003E बध्नीतः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eषिञ्= बन्धने\u003C/span\u003E इति धातोः । प्रेय एव बन्धकत्वेन निरूपितम् अर्थादिति ॥ १ ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतयोः\u003C/span\u003E इत्युक्तप्रकारेण श्रेयसः साधुहेतुत्वात् प्रेयसो बन्धकत्वाद् धीरो विवेकतः श्रेयो वृणीयाद् इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eश्रेयश्चेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमनुष्यम्\u003C/span\u003E आ इत \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतो\u003C/span\u003E मनुष्यं बन्धकत्वेन प्राप्य तिष्ठतः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eधीरस्तौ सम्परीत्य\u003C/span\u003E ज्ञात्वा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविविनक्ति\u003C/span\u003E विवेचयति । विवेकं कृत्वा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eधीरः प्रेयसः\u003C/span\u003E प्रेयोऽभितोऽवज्ञाय \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eश्रेयो वृणीते\u003C/span\u003E । प्रेय एव दर्शयितुमुक्तम्- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोगक्षेमान् कुशलानिति\u003C/span\u003E ॥ २ ॥ यत्प्रशंसार्थं श्रेयःप्रेयसोः स्वरूपं निरूपितं तम् इदानीं प्रशंसति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस त्वमिति\u003C/span\u003E ॥ मया प्रलोभितोऽपि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्वं\u003C/span\u003E कामानां दोषान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअभिध्यायन् वित्तमयीं\u003C/span\u003E सुवर्णमयीम् । तस्या रम्यत्वाभावान्नावाप्तः? इत्यत उक्तम्- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयस्यामिति\u003C/span\u003E ॥३॥"
],
],
"_verified": true,
"_verified": true,
"teekaLabel": "व्यासतीर्थीयम्"
"teekaLabel": null,
"covers": [
"KKN_C01_S02_V01",
"KKN_C01_S02_V02",
"KKN_C01_S02_V03",
"KKN_C01_S02_V04",
"KKN_C01_S02_V05",
"KKN_C01_S02_V06",
"KKN_C01_S02_V07"
]
},
},
{
{
"id": "VyasatirthaVivarana-6",
"id": "VyasatirthaVivarana-14",
"oldKey": null,
"oldKey": null,
"type": "teeka",
"type": "teeka",
"parent": "KKN_C01_S01_V28",
"parent": "KKN_C01_S02_V02",
"chapter": null,
"chapter": null,
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "तृतीयं वरं वरयते– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयेयमिति\u003C/span\u003E ॥ “ ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रेते मनुष्ये\u003C/span\u003E प्रेरकोऽस्ति’ इत्येके, ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनायमस्ति\u003C/span\u003E’ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइति चैके\u003C/span\u003E, अतो विप्रतिपत्तेर्मम \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविचिकित्सा\u003C/span\u003E संशयो जायत इति विचिकित्सा” \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eया\u003C/span\u003E यद्विषया \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्\u003C/span\u003E एतस्य स्वरूपं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्वयाऽनुशिष्टोऽहं विद्याम्\u003C/span\u003E इति योजना । तद्वाक्यं विदुषां विप्रतिपत्तिरिति प्रतीतिं निवारयन् योजयति – \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रेत इति\u003C/span\u003E ॥ ‘मरणानन्तरमपि जीवोऽस्तीत्येके तदनन्तरं नास्तीति चैके, अतो ममैवं विचिकित्सा जाता, एतद्विद्याम्’ इति केषाञ्चिद् व्याख्या, तां दूषयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअस्येति\u003C/span\u003E ॥ ‘यन्नियामकं पृष्टं तदेतद्वै’ इति योजना। ननु नात्र वाक्ये मोक्षः प्रतीयते; येन ‘मोक्षे नियामकोऽस्ति किम्?, अस्ति नियामकः’ इति प्रश्न-परिहारौ प्रतीमः, इत्यतो ज्ञापकयुक्तिमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेहादिति\u003C/span\u003E ॥ ननु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमरणं माऽनुप्राक्षीः\u003C/span\u003E इति वचनाद् ‘मरणानन्तरमपि जीवोऽस्ति किम्?’ इति पृष्टम् इत्यवगम्यते, इत्यतो युक्तिः सावकाशा? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुक्तेरपीति\u003C/span\u003E ॥ ननु देहाद् विमुच्यमानस्य स्थूलदेहपरित्याग एवार्थः किं न स्याद् ? इत्यतो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविस्रंसमानस्य\u003C/span\u003E इत्यनेन पुनरुक्तिप्रसङ्गान्नैषोऽर्थ इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्थूलेति\u003C/span\u003E ॥ द्वितीयप्रश्नस्येव तृतीयप्रश्नस्यापि ईश्वरपरत्वे अक्लेशेनाग्निस्थपरमात्मस्वरूपमुक्त्वा, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमा मोपरोत्सीः\u003C/span\u003E इति संक्लिश्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशतायुष\u003C/span\u003E इत्यादिप्रलोभेन सर्वे वेदा इत्याद्युक्तिरयुक्ता । द्वयोरपि प्रश्नयोरेकविषयत्वाद्, इत्यतो द्वयोरपीश्वरविषयत्वेऽपि संक्लिश्योक्तिं घटयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअग्निस्थमित्यादिना\u003C/span\u003E ॥ ‘जीवान्तःस्थितत्वं च नाऽकाशस्य इव’ इत्युक्तम्- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनियामकमिति\u003C/span\u003E ॥ तथा ‘इन्द्रियेभ्यः पराः’ इत्यादिनोक्तान् सर्वोत्तमत्वादिगुणान् अविज्ञाय वर्तमानस्य मुक्तनियामकत्व-सर्वोत्तमत्वादिगुणज्ञानान्मोक्षसिद्धेः द्वितीयप्रश्नपरिहारौ अयुक्तौ ? इति शङ्कां प्रयोजनकथनेन वारयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतथाऽपीति\u003C/span\u003E ॥ ईश्वरविषय एव तृतीयोऽपि प्रश्न इत्यत्र ज्ञापकान्तरं चाऽह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्थाणुमिति\u003C/span\u003E ॥ ननु मुक्तजीवविषयश्चेत् प्रश्नः कृतः, तर्हि मुक्तानां योन्यादिप्राप्त्यभावाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोनिमन्ये\u003C/span\u003E इत्याद्युक्त्वा, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय एषु सुप्तेषु जागर्ति\u003C/span\u003E इत्यत्र तन्नियामकत्वोक्तिर्विरुद्धा? इत्यतो विरोधं प्रश्नविवक्षोक्त्या परिहरति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमृतेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयेयं प्रेते\u003C/span\u003E इत्यत्र मृत-मुक्तस्थितोभयरूपो भगवान् विवक्षितः । तत्र मृत-नियामकत्वमत्रोच्यत इत्येतस्मान्न विरोध इत्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय एषु सुप्तेषु\u003C/span\u003E इत्यत्र ‘जाग्रद् वर्तते ब्रह्म’ इत्युक्तम्; तत् कुतः? इत्यतः समाख्यां तत्र पठति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगुह्यमिति\u003C/span\u003E ॥ तृतीयप्रश्नविषयस्यातिदुर्ज्ञेयत्वमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेवैरिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविचिकित्सितं\u003C/span\u003E सन्दिग्धम् । तत्र ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअणुः\u003C/span\u003E सूक्ष्मः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएष धर्मः\u003C/span\u003E’ इत्युक्तिः कथम्? भगवत्स्वरूपस्य प्रकृतत्वाद् इत्यतः तद् घटयन्नाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eधारकत्वादिति\u003C/span\u003E ॥ ‘एतस्य वरस्य तुल्योऽन्यो वरो नास्ति’, ‘अस्य वक्ता च त्वादृगन्यो न लभ्यः, अतस्त्वं ब्रूहि’ इति योजना ॥ २१ ॥ नानाप्रलोभैर्लुब्ध एवास्यां विद्यायामधिकारीति भावेन यमो गुह्यं वरं याचमानं प्रलोभयति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशतायुष इत्यादिना\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहस्तिहिरण्यं\u003C/span\u003E हस्तिनो हिरण्यं च द्वन्द्वैकवद्भावः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयावद्\u003C/span\u003E जीवितुम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइच्छसि\u003C/span\u003E तावतीः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशरदो जीव\u003C/span\u003E ॥ २२ ॥ त्वदीयं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवरमेतत्तुल्यं यदि मन्यसे\u003C/span\u003E तर्हि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद् वृणीष्व\u003C/span\u003E । नो चेद् अन्यच्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवित्तं वृणीष्व\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eचिरजीविकां\u003C/span\u003E क्षेत्रं च वृणीष्व । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएधि\u003C/span\u003E एधस्व, शाधि इति यावत् ॥ २३ ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकामानां\u003C/span\u003E मध्ये \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकामभाजं करोमि\u003C/span\u003E इत्युक्तमेव विशदमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eये य इति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eछन्दत\u003C/span\u003E इच्छानुसारतः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइमा\u003C/span\u003E रूपादिगुणवतीः लोकस्था इति वा । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरिचारयस्व\u003C/span\u003E सेव्यो भव ॥ २४ ॥ एवं प्रलोभितो नचिकेताः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशतायुष\u003C/span\u003E इत्यादेरुत्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eश्व इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्तक! मर्त्यस्य यदेतद्\u003C/span\u003E य एते पुत्रादयः ते \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eश्वोऽभावाः\u003C/span\u003E श्वोऽसन्तः। स्वरक्षणप्रयासेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसर्वेन्द्रियाणां तेजश्च जरयन्ति\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वयं च जीव\u003C/span\u003E इत्यस्योत्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअपीति\u003C/span\u003E ॥ ‘सर्वमपि’ इत्यपिशब्दसम्बन्धः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइमा रामाः\u003C/span\u003E इत्यस्योत्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतवैवेति\u003C/span\u003E ॥२५॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवृणीष्व वित्तम्\u003C/span\u003E इत्यस्य उत्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन वित्तेनेति\u003C/span\u003E ॥ देवे दृष्टे पृथग् वित्तायुःप्रार्थनं न कार्यमेव, तयोरनुषङ्गसिद्धत्वाद् इत्याह–\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eलप्स्यामह इति\u003C/span\u003E॥ आयुषः स्वयमीश्वरत्वाच्च न तत् पृथग् वरणीयमित्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजीविष्याम\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइति\u003C/span\u003E ॥ २६ ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअजीर्यताममृतानां\u003C/span\u003E देवानां सकाशमेत्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमर्त्यो जीर्यन् क्वाधःस्थः\u003C/span\u003E अपकृष्टश्च क्वेति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eलप्स्यामहे\u003C/span\u003E इत्यादि विवृण्वतोक्तम् । दीर्घजीवनस्योक्त दुःखहेतुत्वाच्च नैतद् वरणीयमित्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअभिध्यायन्निति\u003C/span\u003E॥ निवृत्तान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवर्णरतिप्रमोदान्\u003C/span\u003E ॥२७॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइदं\u003C/span\u003E ‘प्रेते मनुष्ये प्रेरकोऽस्तीति, नास्तीत्युक्तप्रकारेण \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयस्मिन् विचिकित्सन्ति\u003C/span\u003E सन्दिग्धा भवन्ति, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवरो\u003C/span\u003E वरविषयो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगूढं\u003C/span\u003E गूढत्वम् । मरणस्याप्रकृतत्वाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमरणं माऽनुप्राक्षीः\u003C/span\u003E इत्युक्तिः कथम् ? इत्यतस्तद् घटयन्नाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमरण इति\u003C/span\u003E ॥ अप्रतीतेः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसाम्पराय\u003C/span\u003Eशब्दार्थमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसाम्पराय इति\u003C/span\u003E ॥ साम्परायशब्दस्य श्रेयोवाचित्वात् कथं मुक्त्यर्थो व्याख्यातः? इत्यत उक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमहतीति\u003C/span\u003E ॥ महत्त्वविशेषणान्मुक्त्यर्थो व्याख्यात इत्यर्थः ॥ २८ ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E॥ इति श्रीमत्काठकव्यासतीर्थीये प्रथमाध्यायस्य प्रथमा वल्ली ॥\u003C/span\u003E",
"text": "\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोगक्षेमान्\u003C/span\u003E इति, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस त्वं प्रियान्\u003C/span\u003E इति च प्रेयसः स्वरूपं निरूपितम्। साम्प्रतमुभयस्वरूपं स्पष्टं निरूपयति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदूरमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविपरीते\u003C/span\u003E विरुद्धे इत्युक्तं विरुद्धत्वमेव विवरीतुमुक्तम्- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविषूची विरुद्धगतिहेतू इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eलोलुपन्तो\u003C/span\u003E लोलुपयन्तः प्रलोभयन्तीति यावत् ॥ ४ ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eश्रेयःकामः श्रेयान्\u003C/span\u003E इति भावेन प्रेयःकामान् निन्दयति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअविद्यायामिति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वयं धीरा\u003C/span\u003E आत्मानं स्वयमेव धीरान् वदन्तो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदन्द्रम्यमाणा\u003C/span\u003E वक्रगतयः ॥५॥ नित्यं मोक्षाख्यं पुरुषार्थं श्रेयो विहाय कस्माद् अनित्यकामकामा? इत्यतः श्रेयःसाधनादर्शनादित्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन साम्पराय इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसाम्परायः\u003C/span\u003E श्रेयःसाधनं भगवान् । तस्य कुतो न प्रतिभाति? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रमाद्यन्तमिति\u003C/span\u003E ॥ तं प्रमादमेव दर्शयति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअयमिति\u003C/span\u003E ॥ ६ ॥ न केवलं प्रमादात् साम्परायप्रतिभानाभावः ; कारणान्तरं चाऽह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eश्रवणायापीति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयः\u003C/span\u003E साम्परायः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eश्रवणायापि बहुभिर्न लभ्यः\u003C/span\u003E ।",
"lines": [
"lines": [
"तृतीयं वरं वरयते– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयेयमिति\u003C/span\u003E ॥ “ ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रेते मनुष्ये\u003C/span\u003E प्रेरकोऽस्ति’ इत्येके, ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनायमस्ति\u003C/span\u003E’ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइति चैके\u003C/span\u003E, अतो विप्रतिपत्तेर्मम \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविचिकित्सा\u003C/span\u003E संशयो जायत इति विचिकित्सा” \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eया\u003C/span\u003E यद्विषया \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्\u003C/span\u003E एतस्य स्वरूपं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्वयाऽनुशिष्टोऽहं विद्याम्\u003C/span\u003E इति योजना । तद्वाक्यं विदुषां विप्रतिपत्तिरिति प्रतीतिं निवारयन् योजयति – \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रेत इति\u003C/span\u003E ॥ ‘मरणानन्तरमपि जीवोऽस्तीत्येके तदनन्तरं नास्तीति चैके, अतो ममैवं विचिकित्सा जाता, एतद्विद्याम्’ इति केषाञ्चिद् व्याख्या, तां दूषयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअस्येति\u003C/span\u003E ॥ ‘यन्नियामकं पृष्टं तदेतद्वै’ इति योजना। ननु नात्र वाक्ये मोक्षः प्रतीयते; येन ‘मोक्षे नियामकोऽस्ति किम्?, अस्ति नियामकः’ इति प्रश्न-परिहारौ प्रतीमः, इत्यतो ज्ञापकयुक्तिमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेहादिति\u003C/span\u003E ॥ ननु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमरणं माऽनुप्राक्षीः\u003C/span\u003E इति वचनाद् ‘मरणानन्तरमपि जीवोऽस्ति किम्?’ इति पृष्टम् इत्यवगम्यते, इत्यतो युक्तिः सावकाशा? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुक्तेरपीति\u003C/span\u003E ॥ ननु देहाद् विमुच्यमानस्य स्थूलदेहपरित्याग एवार्थः किं न स्याद् ? इत्यतो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविस्रंसमानस्य\u003C/span\u003E इत्यनेन पुनरुक्तिप्रसङ्गान्नैषोऽर्थ इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्थूलेति\u003C/span\u003E ॥ द्वितीयप्रश्नस्येव तृतीयप्रश्नस्यापि ईश्वरपरत्वे अक्लेशेनाग्निस्थपरमात्मस्वरूपमुक्त्वा, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमा मोपरोत्सीः\u003C/span\u003E इति संक्लिश्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशतायुष\u003C/span\u003E इत्यादिप्रलोभेन सर्वे वेदा इत्याद्युक्तिरयुक्ता । द्वयोरपि प्रश्नयोरेकविषयत्वाद्, इत्यतो द्वयोरपीश्वरविषयत्वेऽपि संक्लिश्योक्तिं घटयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअग्निस्थमित्यादिना\u003C/span\u003E ॥ ‘जीवान्तःस्थितत्वं च नाऽकाशस्य इव’ इत्युक्तम्- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनियामकमिति\u003C/span\u003E ॥ तथा ‘इन्द्रियेभ्यः पराः’ इत्यादिनोक्तान् सर्वोत्तमत्वादिगुणान् अविज्ञाय वर्तमानस्य मुक्तनियामकत्व-सर्वोत्तमत्वादिगुणज्ञानान्मोक्षसिद्धेः द्वितीयप्रश्नपरिहारौ अयुक्तौ ? इति शङ्कां प्रयोजनकथनेन वारयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतथाऽपीति\u003C/span\u003E ॥ ईश्वरविषय एव तृतीयोऽपि प्रश्न इत्यत्र ज्ञापकान्तरं चाऽह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्थाणुमिति\u003C/span\u003E ॥ ननु मुक्तजीवविषयश्चेत् प्रश्नः कृतः, तर्हि मुक्तानां योन्यादिप्राप्त्यभावाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोनिमन्ये\u003C/span\u003E इत्याद्युक्त्वा, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय एषु सुप्तेषु जागर्ति\u003C/span\u003E इत्यत्र तन्नियामकत्वोक्तिर्विरुद्धा? इत्यतो विरोधं प्रश्नविवक्षोक्त्या परिहरति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमृतेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयेयं प्रेते\u003C/span\u003E इत्यत्र मृत-मुक्तस्थितोभयरूपो भगवान् विवक्षितः । तत्र मृत-नियामकत्वमत्रोच्यत इत्येतस्मान्न विरोध इत्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय एषु सुप्तेषु\u003C/span\u003E इत्यत्र ‘जाग्रद् वर्तते ब्रह्म’ इत्युक्तम्; तत् कुतः? इत्यतः समाख्यां तत्र पठति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगुह्यमिति\u003C/span\u003E ॥ तृतीयप्रश्नविषयस्यातिदुर्ज्ञेयत्वमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेवैरिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविचिकित्सितं\u003C/span\u003E सन्दिग्धम् । तत्र ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअणुः\u003C/span\u003E सूक्ष्मः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएष धर्मः\u003C/span\u003E’ इत्युक्तिः कथम्? भगवत्स्वरूपस्य प्रकृतत्वाद् इत्यतः तद् घटयन्नाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eधारकत्वादिति\u003C/span\u003E ॥ ‘एतस्य वरस्य तुल्योऽन्यो वरो नास्ति’, ‘अस्य वक्ता च त्वादृगन्यो न लभ्यः, अतस्त्वं ब्रूहि’ इति योजना ॥ २१ ॥ नानाप्रलोभैर्लुब्ध एवास्यां विद्यायामधिकारीति भावेन यमो गुह्यं वरं याचमानं प्रलोभयति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशतायुष इत्यादिना\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहस्तिहिरण्यं\u003C/span\u003E हस्तिनो हिरण्यं च द्वन्द्वैकवद्भावः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयावद्\u003C/span\u003E जीवितुम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइच्छसि\u003C/span\u003E तावतीः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशरदो जीव\u003C/span\u003E ॥ २२ ॥ त्वदीयं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवरमेतत्तुल्यं यदि मन्यसे\u003C/span\u003E तर्हि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद् वृणीष्व\u003C/span\u003E । नो चेद् अन्यच्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवित्तं वृणीष्व\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eचिरजीविकां\u003C/span\u003E क्षेत्रं च वृणीष्व । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएधि\u003C/span\u003E एधस्व, शाधि इति यावत् ॥ २३ ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकामानां\u003C/span\u003E मध्ये \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकामभाजं करोमि\u003C/span\u003E इत्युक्तमेव विशदमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eये य इति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eछन्दत\u003C/span\u003E इच्छानुसारतः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइमा\u003C/span\u003E रूपादिगुणवतीः लोकस्था इति वा । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरिचारयस्व\u003C/span\u003E सेव्यो भव ॥ २४ ॥ एवं प्रलोभितो नचिकेताः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशतायुष\u003C/span\u003E इत्यादेरुत्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eश्व इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्तक! मर्त्यस्य यदेतद्\u003C/span\u003E य एते पुत्रादयः ते \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eश्वोऽभावाः\u003C/span\u003E श्वोऽसन्तः। स्वरक्षणप्रयासेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसर्वेन्द्रियाणां तेजश्च जरयन्ति\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वयं च जीव\u003C/span\u003E इत्यस्योत्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअपीति\u003C/span\u003E ॥ ‘सर्वमपि’ इत्यपिशब्दसम्बन्धः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइमा रामाः\u003C/span\u003E इत्यस्योत्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतवैवेति\u003C/span\u003E ॥२५॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवृणीष्व वित्तम्\u003C/span\u003E इत्यस्य उत्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन वित्तेनेति\u003C/span\u003E ॥ देवे दृष्टे पृथग् वित्तायुःप्रार्थनं न कार्यमेव, तयोरनुषङ्गसिद्धत्वाद् इत्याह–\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eलप्स्यामह इति\u003C/span\u003E॥ आयुषः स्वयमीश्वरत्वाच्च न तत् पृथग् वरणीयमित्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजीविष्याम\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइति\u003C/span\u003E ॥ २६ ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअजीर्यताममृतानां\u003C/span\u003E देवानां सकाशमेत्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमर्त्यो जीर्यन् क्वाधःस्थः\u003C/span\u003E अपकृष्टश्च क्वेति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eलप्स्यामहे\u003C/span\u003E इत्यादि विवृण्वतोक्तम् । दीर्घजीवनस्योक्त दुःखहेतुत्वाच्च नैतद् वरणीयमित्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअभिध्यायन्निति\u003C/span\u003E॥ निवृत्तान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवर्णरतिप्रमोदान्\u003C/span\u003E ॥२७॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइदं\u003C/span\u003E ‘प्रेते मनुष्ये प्रेरकोऽस्तीति, नास्तीत्युक्तप्रकारेण \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयस्मिन् विचिकित्सन्ति\u003C/span\u003E सन्दिग्धा भवन्ति, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवरो\u003C/span\u003E वरविषयो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगूढं\u003C/span\u003E गूढत्वम् । मरणस्याप्रकृतत्वाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमरणं माऽनुप्राक्षीः\u003C/span\u003E इत्युक्तिः कथम् ? इत्यतस्तद् घटयन्नाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमरण इति\u003C/span\u003E ॥ अप्रतीतेः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसाम्पराय\u003C/span\u003Eशब्दार्थमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसाम्पराय इति\u003C/span\u003E ॥ साम्परायशब्दस्य श्रेयोवाचित्वात् कथं मुक्त्यर्थो व्याख्यातः? इत्यत उक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमहतीति\u003C/span\u003E ॥ महत्त्वविशेषणान्मुक्त्यर्थो व्याख्यात इत्यर्थः ॥ २८ ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E॥ इति श्रीमत्काठकव्यासतीर्थीये प्रथमाध्यायस्य प्रथमा वल्ली ॥\u003C/span\u003E"
"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोगक्षेमान्\u003C/span\u003E इति, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस त्वं प्रियान्\u003C/span\u003E इति च प्रेयसः स्वरूपं निरूपितम्। साम्प्रतमुभयस्वरूपं स्पष्टं निरूपयति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदूरमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविपरीते\u003C/span\u003E विरुद्धे इत्युक्तं विरुद्धत्वमेव विवरीतुमुक्तम्- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविषूची विरुद्धगतिहेतू इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eलोलुपन्तो\u003C/span\u003E लोलुपयन्तः प्रलोभयन्तीति यावत् ॥ ४ ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eश्रेयःकामः श्रेयान्\u003C/span\u003E इति भावेन प्रेयःकामान् निन्दयति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअविद्यायामिति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वयं धीरा\u003C/span\u003E आत्मानं स्वयमेव धीरान् वदन्तो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदन्द्रम्यमाणा\u003C/span\u003E वक्रगतयः ॥५॥ नित्यं मोक्षाख्यं पुरुषार्थं श्रेयो विहाय कस्माद् अनित्यकामकामा? इत्यतः श्रेयःसाधनादर्शनादित्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन साम्पराय इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसाम्परायः\u003C/span\u003E श्रेयःसाधनं भगवान् । तस्य कुतो न प्रतिभाति? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रमाद्यन्तमिति\u003C/span\u003E ॥ तं प्रमादमेव दर्शयति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअयमिति\u003C/span\u003E ॥ ६ ॥ न केवलं प्रमादात् साम्परायप्रतिभानाभावः ; कारणान्तरं चाऽह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eश्रवणायापीति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयः\u003C/span\u003E साम्परायः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eश्रवणायापि बहुभिर्न लभ्यः\u003C/span\u003E ।"
],
],
"_verified": true,
"_verified": true,
"teekaLabel": "व्यासतीर्थीयम्"
"teekaLabel": null,
"covers": [
"KKN_C01_S02_V01",
"KKN_C01_S02_V02",
"KKN_C01_S02_V03",
"KKN_C01_S02_V04",
"KKN_C01_S02_V05",
"KKN_C01_S02_V06",
"KKN_C01_S02_V07"
]
},
},
{
{
"id": "VyasatirthaVivarana-7",
"id": "VyasatirthaVivarana-15",
"oldKey": null,
"oldKey": null,
"type": "teeka",
"type": "teeka",
Line 105: Line 352:
"chapter": null,
"chapter": null,
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "दीयमानमपि पुत्रादिकं प्रेयोऽपरनामानं परित्यज्य श्रेयोऽपरनाम्नीं ब्रह्मविद्याम् अभ्यर्थयमानं प्रशंसितुं श्रेयसः प्रेयसः सकाशात् को विशेषः? येन तद् अभ्यर्थयमानः प्रशस्यते, इत्यतः मोचकत्वाद्, प्रेयसो बन्धकत्वात् इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्यदित्यादिना\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइव\u003C/span\u003Eशब्देन जानतां श्रेयःप्रेयसोरेकत्वं सूचयति । अन्यत्वमेव दर्शयति- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eते उभे नानार्थे\u003C/span\u003E भिन्नप्रयोजने इति। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसिनीतः\u003C/span\u003E बध्नीतः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eषिञ्= बन्धने\u003C/span\u003E इति धातोः । प्रेय एव बन्धकत्वेन निरूपितम् अर्थादिति ॥ १ ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतयोः\u003C/span\u003E इत्युक्तप्रकारेण श्रेयसः साधुहेतुत्वात् प्रेयसो बन्धकत्वाद् धीरो विवेकतः श्रेयो वृणीयाद् इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eश्रेयश्चेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमनुष्यम्\u003C/span\u003E आ इत \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतो\u003C/span\u003E मनुष्यं बन्धकत्वेन प्राप्य तिष्ठतः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eधीरस्तौ सम्परीत्य\u003C/span\u003E ज्ञात्वा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविविनक्ति\u003C/span\u003E विवेचयति । विवेकं कृत्वा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eधीरः प्रेयसः\u003C/span\u003E प्रेयोऽभितोऽवज्ञाय \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eश्रेयो वृणीते\u003C/span\u003E । प्रेय एव दर्शयितुमुक्तम्- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोगक्षेमान् कुशलानिति\u003C/span\u003E ॥ २ ॥ यत्प्रशंसार्थं श्रेयःप्रेयसोः स्वरूपं निरूपितं तम् इदानीं प्रशंसति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस त्वमिति\u003C/span\u003E ॥ मया प्रलोभितोऽपि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्वं\u003C/span\u003E कामानां दोषान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअभिध्यायन् वित्तमयीं\u003C/span\u003E सुवर्णमयीम् । तस्या रम्यत्वाभावान्नावाप्तः? इत्यत उक्तम्- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयस्यामिति\u003C/span\u003E ॥३॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोगक्षेमान्\u003C/span\u003E इति, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस त्वं प्रियान्\u003C/span\u003E इति च प्रेयसः स्वरूपं निरूपितम्। साम्प्रतमुभयस्वरूपं स्पष्टं निरूपयति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदूरमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविपरीते\u003C/span\u003E विरुद्धे इत्युक्तं विरुद्धत्वमेव विवरीतुमुक्तम्- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविषूची विरुद्धगतिहेतू इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eलोलुपन्तो\u003C/span\u003E लोलुपयन्तः प्रलोभयन्तीति यावत् ॥ ४ ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eश्रेयःकामः श्रेयान्\u003C/span\u003E इति भावेन प्रेयःकामान् निन्दयति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअविद्यायामिति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वयं धीरा\u003C/span\u003E आत्मानं स्वयमेव धीरान् वदन्तो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदन्द्रम्यमाणा\u003C/span\u003E वक्रगतयः ॥५॥ नित्यं मोक्षाख्यं पुरुषार्थं श्रेयो विहाय कस्माद् अनित्यकामकामा? इत्यतः श्रेयःसाधनादर्शनादित्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन साम्पराय इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसाम्परायः\u003C/span\u003E श्रेयःसाधनं भगवान् । तस्य कुतो न प्रतिभाति? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रमाद्यन्तमिति\u003C/span\u003E ॥ तं प्रमादमेव दर्शयति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअयमिति\u003C/span\u003E ॥ ६ ॥ न केवलं प्रमादात् साम्परायप्रतिभानाभावः ; कारणान्तरं चाऽह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eश्रवणायापीति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयः\u003C/span\u003E साम्परायः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eश्रवणायापि बहुभिर्न लभ्यः\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशृण्वन्तोऽपि बहवो यं न विद्युः\u003C/span\u003E अतोऽपि न साम्परायः प्रतिभातीत्यर्थः। श्रवणाय कस्मान्न लभ्यः? इत्यतस्तद्विषयशास्त्रव्याख्यातुः, श्रोतुश्च दुर्लभत्वाद् इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआश्चर्य इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकुशलो वक्ता आश्चर्यो\u003C/span\u003E दुर्लभः। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकुशलानुशिष्टोऽस्य\u003C/span\u003E व्याख्यातुः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eलब्धा ज्ञाता श्रोता चाऽश्चर्य\u003C/span\u003E इति योजना ॥ ७ ॥",
"text": "\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशृण्वन्तोऽपि बहवो यं न विद्युः\u003C/span\u003E अतोऽपि न साम्परायः प्रतिभातीत्यर्थः। श्रवणाय कस्मान्न लभ्यः? इत्यतस्तद्विषयशास्त्रव्याख्यातुः, श्रोतुश्च दुर्लभत्वाद् इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआश्चर्य इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकुशलो वक्ता आश्चर्यो\u003C/span\u003E दुर्लभः। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकुशलानुशिष्टोऽस्य\u003C/span\u003E व्याख्यातुः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eलब्धा ज्ञाता श्रोता चाऽश्चर्य\u003C/span\u003E इति योजना ॥ ७ ॥",
"lines": [
"lines": [
"दीयमानमपि पुत्रादिकं प्रेयोऽपरनामानं परित्यज्य श्रेयोऽपरनाम्नीं ब्रह्मविद्याम् अभ्यर्थयमानं प्रशंसितुं श्रेयसः प्रेयसः सकाशात् को विशेषः? येन तद् अभ्यर्थयमानः प्रशस्यते, इत्यतः मोचकत्वाद्, प्रेयसो बन्धकत्वात् इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्यदित्यादिना\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइव\u003C/span\u003Eशब्देन जानतां श्रेयःप्रेयसोरेकत्वं सूचयति । अन्यत्वमेव दर्शयति- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eते उभे नानार्थे\u003C/span\u003E भिन्नप्रयोजने इति। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसिनीतः\u003C/span\u003E बध्नीतः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eषिञ्= बन्धने\u003C/span\u003E इति धातोः । प्रेय एव बन्धकत्वेन निरूपितम् अर्थादिति ॥ १ ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतयोः\u003C/span\u003E इत्युक्तप्रकारेण श्रेयसः साधुहेतुत्वात् प्रेयसो बन्धकत्वाद् धीरो विवेकतः श्रेयो वृणीयाद् इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eश्रेयश्चेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमनुष्यम्\u003C/span\u003E आ इत \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतो\u003C/span\u003E मनुष्यं बन्धकत्वेन प्राप्य तिष्ठतः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eधीरस्तौ सम्परीत्य\u003C/span\u003E ज्ञात्वा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविविनक्ति\u003C/span\u003E विवेचयति । विवेकं कृत्वा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eधीरः प्रेयसः\u003C/span\u003E प्रेयोऽभितोऽवज्ञाय \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eश्रेयो वृणीते\u003C/span\u003E । प्रेय एव दर्शयितुमुक्तम्- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोगक्षेमान् कुशलानिति\u003C/span\u003E ॥ २ ॥ यत्प्रशंसार्थं श्रेयःप्रेयसोः स्वरूपं निरूपितं तम् इदानीं प्रशंसति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस त्वमिति\u003C/span\u003E ॥ मया प्रलोभितोऽपि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्वं\u003C/span\u003E कामानां दोषान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअभिध्यायन् वित्तमयीं\u003C/span\u003E सुवर्णमयीम् । तस्या रम्यत्वाभावान्नावाप्तः? इत्यत उक्तम्- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयस्यामिति\u003C/span\u003E ॥३॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोगक्षेमान्\u003C/span\u003E इति, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस त्वं प्रियान्\u003C/span\u003E इति च प्रेयसः स्वरूपं निरूपितम्। साम्प्रतमुभयस्वरूपं स्पष्टं निरूपयति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदूरमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविपरीते\u003C/span\u003E विरुद्धे इत्युक्तं विरुद्धत्वमेव विवरीतुमुक्तम्- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविषूची विरुद्धगतिहेतू इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eलोलुपन्तो\u003C/span\u003E लोलुपयन्तः प्रलोभयन्तीति यावत् ॥ ४ ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eश्रेयःकामः श्रेयान्\u003C/span\u003E इति भावेन प्रेयःकामान् निन्दयति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअविद्यायामिति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वयं धीरा\u003C/span\u003E आत्मानं स्वयमेव धीरान् वदन्तो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदन्द्रम्यमाणा\u003C/span\u003E वक्रगतयः ॥५॥ नित्यं मोक्षाख्यं पुरुषार्थं श्रेयो विहाय कस्माद् अनित्यकामकामा? इत्यतः श्रेयःसाधनादर्शनादित्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन साम्पराय इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसाम्परायः\u003C/span\u003E श्रेयःसाधनं भगवान् । तस्य कुतो न प्रतिभाति? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रमाद्यन्तमिति\u003C/span\u003E ॥ तं प्रमादमेव दर्शयति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअयमिति\u003C/span\u003E ॥ ६ ॥ न केवलं प्रमादात् साम्परायप्रतिभानाभावः ; कारणान्तरं चाऽह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eश्रवणायापीति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयः\u003C/span\u003E साम्परायः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eश्रवणायापि बहुभिर्न लभ्यः\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशृण्वन्तोऽपि बहवो यं न विद्युः\u003C/span\u003E अतोऽपि न साम्परायः प्रतिभातीत्यर्थः। श्रवणाय कस्मान्न लभ्यः? इत्यतस्तद्विषयशास्त्रव्याख्यातुः, श्रोतुश्च दुर्लभत्वाद् इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआश्चर्य इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकुशलो वक्ता आश्चर्यो\u003C/span\u003E दुर्लभः। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकुशलानुशिष्टोऽस्य\u003C/span\u003E व्याख्यातुः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eलब्धा ज्ञाता श्रोता चाऽश्चर्य\u003C/span\u003E इति योजना ॥ ७ ॥"
"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशृण्वन्तोऽपि बहवो यं न विद्युः\u003C/span\u003E अतोऽपि न साम्परायः प्रतिभातीत्यर्थः। श्रवणाय कस्मान्न लभ्यः? इत्यतस्तद्विषयशास्त्रव्याख्यातुः, श्रोतुश्च दुर्लभत्वाद् इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआश्चर्य इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकुशलो वक्ता आश्चर्यो\u003C/span\u003E दुर्लभः। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकुशलानुशिष्टोऽस्य\u003C/span\u003E व्याख्यातुः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eलब्धा ज्ञाता श्रोता चाऽश्चर्य\u003C/span\u003E इति योजना ॥ ७ ॥"
],
],
"_verified": true,
"_verified": true,
"teekaLabel": "व्यासतीर्थीयम्"
"teekaLabel": null,
"covers": [
"KKN_C01_S02_V01",
"KKN_C01_S02_V02",
"KKN_C01_S02_V03",
"KKN_C01_S02_V04",
"KKN_C01_S02_V05",
"KKN_C01_S02_V06",
"KKN_C01_S02_V07"
]
},
},
{
{
"id": "VyasatirthaVivarana-8",
"id": "VyasatirthaVivarana-16",
"oldKey": null,
"type": "section",
"parent": null,
"chapter": null,
"verseType": "topic",
"text": "अथ भाष्यार्थः",
"lines": [
"अथ भाष्यार्थः"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-17",
"oldKey": null,
"oldKey": null,
"type": "teeka",
"type": "teeka",
"parent": "KKN_C01_S02_V07",
"parent": "KKN_C01_S02_V01",
"chapter": null,
"chapter": null,
"verseType": null,
"verseType": null,
Line 124: Line 392:
],
],
"_verified": true,
"_verified": true,
"teekaLabel": "अथ भाष्यार्थः"
"teekaLabel": null,
"covers": [
"KKN_C01_S02_V01",
"KKN_C01_S02_V02",
"KKN_C01_S02_V03",
"KKN_C01_S02_V04",
"KKN_C01_S02_V05",
"KKN_C01_S02_V06",
"KKN_C01_S02_V07"
]
},
},
{
{
"id": "VyasatirthaVivarana-9",
"id": "VyasatirthaVivarana-18",
"oldKey": null,
"type": "section",
"parent": null,
"chapter": null,
"verseType": "topic",
"text": "व्यासतीर्थीयम्",
"lines": [
"व्यासतीर्थीयम्"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-19",
"oldKey": null,
"oldKey": null,
"type": "teeka",
"type": "teeka",
"parent": "KKN_C01_S02_V09",
"parent": "KKN_C01_S02_V08",
"chapter": null,
"chapter": null,
"verseType": null,
"verseType": null,
Line 138: Line 427:
],
],
"_verified": true,
"_verified": true,
"teekaLabel": "व्यासतीर्थीयम्"
"teekaLabel": null,
"covers": [
"KKN_C01_S02_V08",
"KKN_C01_S02_V09"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-20",
"oldKey": null,
"type": "section",
"parent": null,
"chapter": null,
"verseType": "topic",
"text": "अथ भाष्यार्थः",
"lines": [
"अथ भाष्यार्थः"
]
},
},
{
{
"id": "VyasatirthaVivarana-10",
"id": "VyasatirthaVivarana-21",
"oldKey": null,
"oldKey": null,
"type": "teeka",
"type": "teeka",
"parent": "KKN_C01_S02_V09",
"parent": "KKN_C01_S02_V08",
"chapter": null,
"chapter": null,
"verseType": null,
"verseType": null,
Line 152: Line 457:
],
],
"_verified": true,
"_verified": true,
"teekaLabel": "अथ भाष्यार्थः"
"teekaLabel": null,
"covers": [
"KKN_C01_S02_V08",
"KKN_C01_S02_V09"
]
},
},
{
{
"id": "VyasatirthaVivarana-11",
"id": "VyasatirthaVivarana-22",
"oldKey": null,
"type": "section",
"parent": null,
"chapter": null,
"verseType": "topic",
"text": "व्यासतीर्थीयम्",
"lines": [
"व्यासतीर्थीयम्"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-23",
"oldKey": null,
"oldKey": null,
"type": "teeka",
"type": "teeka",
"parent": "KKN_C01_S02_V13",
"parent": "KKN_C01_S02_V10",
"chapter": null,
"chapter": null,
"verseType": null,
"verseType": null,
Line 166: Line 487:
],
],
"_verified": true,
"_verified": true,
"teekaLabel": "व्यासतीर्थीयम्"
"teekaLabel": null,
"covers": [
"KKN_C01_S02_V10",
"KKN_C01_S02_V11",
"KKN_C01_S02_V12",
"KKN_C01_S02_V13"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-24",
"oldKey": null,
"type": "section",
"parent": null,
"chapter": null,
"verseType": "topic",
"text": "अथ भाष्यार्थः",
"lines": [
"अथ भाष्यार्थः"
]
},
},
{
{
"id": "VyasatirthaVivarana-12",
"id": "VyasatirthaVivarana-25",
"oldKey": null,
"type": "teeka",
"parent": "KKN_C01_S02_V10",
"chapter": null,
"verseType": null,
"text": "\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजानाम्यहं शेवधिरित्यनित्यम्\u003C/span\u003E इत्यन्यथाप्रतीतेर्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआख्यमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनित्यैर्द्रव्यैः\u003C/span\u003E इत्येतद् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअध्रुवैः\u003C/span\u003E इति प्रतीतेर्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनित्यमिति\u003C/span\u003E ॥ नित्यम्= सर्वदा आख्यो= विषयो येषां तानि अनित्यानि, तैः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनित्यमाख्यविष्णुविषयैः\u003C/span\u003E इत्यर्थः । द्रव्याणि कानि ? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eद्रव्यैरिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनित्यैः\u003C/span\u003E इति पदं प्रकारान्तरेण व्याकुर्वन् वाक्यं योजयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआख्येति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआख्यो नित्यो विषयो येषां तानि अनित्यानि, तैः अनित्यैः । स्वपदमेव विवरीतुमुक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविष्ण्वाख्यनित्य-विषयैरिति\u003C/span\u003E ॥ \u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअध्रुवैः\u003C/span\u003E अनित्यैः पुरुषैः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतद् ध्रुवं न प्राप्यते हि\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति प्रतीयते । तद् अस्मदादिभिः अध्रुवैः प्राप्यत्वाद् ब्रह्मणोऽयुक्तम्? अतोऽन्तरितं \u003C/span\u003Eयत्\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपदम् । \u003C/span\u003Eन विद्यते ध्रुवो येषां तेऽध्रुवाः, तैः अध्रुवैः' इति विग्रहमभिप्रयन् तात्पर्येण व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eध्रुव इति\u003C/span\u003E ॥१०॥ अप्रतीतेः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eक्रतोरानन्त्य\u003C/span\u003E पदं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eक्रतोरिति\u003C/span\u003E ॥ अप्रतीतेः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्तोम महद्\u003C/span\u003E इति पदं तात्पर्यपूर्वं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्तोमैरिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनित्यम् उरुभिः मुमुक्षुभिर्गीयत इति उरुगायः\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eक्रतोः\u003C/span\u003E इत्यादेः प्रकृतोपयोगं दर्शयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइत्युक्तत्वादिति\u003C/span\u003E ॥ नन्वेतानि विशेषणानि जीवेऽपि घटन्ते? तस्य ब्रह्मात्मकत्वाद् इत्यतस्तयोर्भेदं समर्थयते– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशर इत्यादिना\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजीवाभेदः\u003C/span\u003E जीवस्य परमात्मना अभेदः । तृतीयप्रश्नस्येश्वरविषयत्वं ज्ञापकान्तरेण समर्थयते– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनाचिकेतमिति\u003C/span\u003E ॥ द्वितीयप्रश्ने नाचिकेताग्निस्थितो भगवान् पृष्ट इति समर्थितम् । अत्रापि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनाचिकेतं शकेमसि\u003C/span\u003E इत्युक्तत्वान्नाचिकेताग्निस्थितो भगवान् पृष्टः, स एवोच्यत इति सिद्धमित्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकामस्याऽप्तिम्\u003C/span\u003E इत्यस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजगतः प्रतिष्ठाम्\u003C/span\u003E इत्यनेन सामानाधिकरण्यप्रतीतिं निवारयन्नन्वयं दर्शयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउरुगायमिति\u003C/span\u003E ॥ तृतीयप्रश्नस्येश्वरविषयत्वे सर्वथाऽपरिहार्यामुपपत्तिमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन चेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयेन तद्विषयः स्यात् प्रश्न\u003C/span\u003E इति वाक्यशेषः ॥११॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअतिविपिने स्थितम्\u003C/span\u003E इत्यन्यथाप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगह्वर इति\u003C/span\u003E ॥ मुक्तस्य संसार्यगम्यत्वाद् गह्वरत्वम् ॥१२॥",
"lines": [
"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजानाम्यहं शेवधिरित्यनित्यम्\u003C/span\u003E इत्यन्यथाप्रतीतेर्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआख्यमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनित्यैर्द्रव्यैः\u003C/span\u003E इत्येतद् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअध्रुवैः\u003C/span\u003E इति प्रतीतेर्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनित्यमिति\u003C/span\u003E ॥ नित्यम्= सर्वदा आख्यो= विषयो येषां तानि अनित्यानि, तैः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनित्यमाख्यविष्णुविषयैः\u003C/span\u003E इत्यर्थः । द्रव्याणि कानि ? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eद्रव्यैरिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनित्यैः\u003C/span\u003E इति पदं प्रकारान्तरेण व्याकुर्वन् वाक्यं योजयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआख्येति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआख्यो नित्यो विषयो येषां तानि अनित्यानि, तैः अनित्यैः । स्वपदमेव विवरीतुमुक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविष्ण्वाख्यनित्य-विषयैरिति\u003C/span\u003E ॥ \u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअध्रुवैः\u003C/span\u003E अनित्यैः पुरुषैः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतद् ध्रुवं न प्राप्यते हि\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति प्रतीयते । तद् अस्मदादिभिः अध्रुवैः प्राप्यत्वाद् ब्रह्मणोऽयुक्तम्? अतोऽन्तरितं \u003C/span\u003Eयत्\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपदम् । \u003C/span\u003Eन विद्यते ध्रुवो येषां तेऽध्रुवाः, तैः अध्रुवैः' इति विग्रहमभिप्रयन् तात्पर्येण व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eध्रुव इति\u003C/span\u003E ॥१०॥ अप्रतीतेः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eक्रतोरानन्त्य\u003C/span\u003E पदं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eक्रतोरिति\u003C/span\u003E ॥ अप्रतीतेः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्तोम महद्\u003C/span\u003E इति पदं तात्पर्यपूर्वं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्तोमैरिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनित्यम् उरुभिः मुमुक्षुभिर्गीयत इति उरुगायः\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eक्रतोः\u003C/span\u003E इत्यादेः प्रकृतोपयोगं दर्शयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइत्युक्तत्वादिति\u003C/span\u003E ॥ नन्वेतानि विशेषणानि जीवेऽपि घटन्ते? तस्य ब्रह्मात्मकत्वाद् इत्यतस्तयोर्भेदं समर्थयते– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशर इत्यादिना\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजीवाभेदः\u003C/span\u003E जीवस्य परमात्मना अभेदः । तृतीयप्रश्नस्येश्वरविषयत्वं ज्ञापकान्तरेण समर्थयते– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनाचिकेतमिति\u003C/span\u003E ॥ द्वितीयप्रश्ने नाचिकेताग्निस्थितो भगवान् पृष्ट इति समर्थितम् । अत्रापि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनाचिकेतं शकेमसि\u003C/span\u003E इत्युक्तत्वान्नाचिकेताग्निस्थितो भगवान् पृष्टः, स एवोच्यत इति सिद्धमित्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकामस्याऽप्तिम्\u003C/span\u003E इत्यस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजगतः प्रतिष्ठाम्\u003C/span\u003E इत्यनेन सामानाधिकरण्यप्रतीतिं निवारयन्नन्वयं दर्शयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउरुगायमिति\u003C/span\u003E ॥ तृतीयप्रश्नस्येश्वरविषयत्वे सर्वथाऽपरिहार्यामुपपत्तिमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन चेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयेन तद्विषयः स्यात् प्रश्न\u003C/span\u003E इति वाक्यशेषः ॥११॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअतिविपिने स्थितम्\u003C/span\u003E इत्यन्यथाप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगह्वर इति\u003C/span\u003E ॥ मुक्तस्य संसार्यगम्यत्वाद् गह्वरत्वम् ॥१२॥"
],
"_verified": true,
"teekaLabel": null,
"covers": [
"KKN_C01_S02_V10",
"KKN_C01_S02_V11",
"KKN_C01_S02_V12",
"KKN_C01_S02_V13"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-26",
"oldKey": null,
"oldKey": null,
"type": "teeka",
"type": "teeka",
Line 175: Line 534:
"chapter": null,
"chapter": null,
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजानाम्यहं शेवधिरित्यनित्यम्\u003C/span\u003E इत्यन्यथाप्रतीतेर्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआख्यमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनित्यैर्द्रव्यैः\u003C/span\u003E इत्येतद् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअध्रुवैः\u003C/span\u003E इति प्रतीतेर्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनित्यमिति\u003C/span\u003E ॥ नित्यम्= सर्वदा आख्यो= विषयो येषां तानि अनित्यानि, तैः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनित्यमाख्यविष्णुविषयैः\u003C/span\u003E इत्यर्थः । द्रव्याणि कानि ? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eद्रव्यैरिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनित्यैः\u003C/span\u003E इति पदं प्रकारान्तरेण व्याकुर्वन् वाक्यं योजयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआख्येति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआख्यो नित्यो विषयो येषां तानि अनित्यानि, तैः अनित्यैः । स्वपदमेव विवरीतुमुक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविष्ण्वाख्यनित्य-विषयैरिति\u003C/span\u003E ॥ \u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअध्रुवैः\u003C/span\u003E अनित्यैः पुरुषैः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतद् ध्रुवं न प्राप्यते हि\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति प्रतीयते । तद् अस्मदादिभिः अध्रुवैः प्राप्यत्वाद् ब्रह्मणोऽयुक्तम्? अतोऽन्तरितं \u003C/span\u003Eयत्\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपदम् । \u003C/span\u003Eन विद्यते ध्रुवो येषां तेऽध्रुवाः, तैः अध्रुवैः' इति विग्रहमभिप्रयन् तात्पर्येण व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eध्रुव इति\u003C/span\u003E ॥१०॥ अप्रतीतेः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eक्रतोरानन्त्य\u003C/span\u003E पदं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eक्रतोरिति\u003C/span\u003E ॥ अप्रतीतेः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्तोम महद्\u003C/span\u003E इति पदं तात्पर्यपूर्वं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्तोमैरिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनित्यम् उरुभिः मुमुक्षुभिर्गीयत इति उरुगायः\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eक्रतोः\u003C/span\u003E इत्यादेः प्रकृतोपयोगं दर्शयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइत्युक्तत्वादिति\u003C/span\u003E ॥ नन्वेतानि विशेषणानि जीवेऽपि घटन्ते? तस्य ब्रह्मात्मकत्वाद् इत्यतस्तयोर्भेदं समर्थयते– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशर इत्यादिना\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजीवाभेदः\u003C/span\u003E जीवस्य परमात्मना अभेदः । तृतीयप्रश्नस्येश्वरविषयत्वं ज्ञापकान्तरेण समर्थयते– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनाचिकेतमिति\u003C/span\u003E ॥ द्वितीयप्रश्ने नाचिकेताग्निस्थितो भगवान् पृष्ट इति समर्थितम् । अत्रापि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनाचिकेतं शकेमसि\u003C/span\u003E इत्युक्तत्वान्नाचिकेताग्निस्थितो भगवान् पृष्टः, स एवोच्यत इति सिद्धमित्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकामस्याऽप्तिम्\u003C/span\u003E इत्यस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजगतः प्रतिष्ठाम्\u003C/span\u003E इत्यनेन सामानाधिकरण्यप्रतीतिं निवारयन्नन्वयं दर्शयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउरुगायमिति\u003C/span\u003E ॥ तृतीयप्रश्नस्येश्वरविषयत्वे सर्वथाऽपरिहार्यामुपपत्तिमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन चेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयेन तद्विषयः स्यात् प्रश्न\u003C/span\u003E इति वाक्यशेषः ॥११॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअतिविपिने स्थितम्\u003C/span\u003E इत्यन्यथाप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगह्वर इति\u003C/span\u003E ॥ मुक्तस्य संसार्यगम्यत्वाद् गह्वरत्वम् ॥१२॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रवृह्य\u003C/span\u003E प्रपूर्य इत्यन्यथाप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रवृह्येति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगह्वरेष्ठम्\u003C/span\u003E इत्यादेरुक्तोऽर्थः कुतः ? इत्यतस्तं समर्थयन्, जीवाद् भेदेनेश्वरज्ञानी \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमोदनीयं लब्ध्वा मोदते\u003C/span\u003E इत्युक्तमोदनीयस्वरूपं च निरूपयन् प्रमाणान्तरं पठति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुक्तेति\u003C/span\u003E ॥१३॥",
"text": "\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रवृह्य\u003C/span\u003E प्रपूर्य इत्यन्यथाप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रवृह्येति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगह्वरेष्ठम्\u003C/span\u003E इत्यादेरुक्तोऽर्थः कुतः ? इत्यतस्तं समर्थयन्, जीवाद् भेदेनेश्वरज्ञानी \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमोदनीयं लब्ध्वा मोदते\u003C/span\u003E इत्युक्तमोदनीयस्वरूपं च निरूपयन् प्रमाणान्तरं पठति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुक्तेति\u003C/span\u003E ॥१३॥",
"lines": [
"lines": [
"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजानाम्यहं शेवधिरित्यनित्यम्\u003C/span\u003E इत्यन्यथाप्रतीतेर्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआख्यमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनित्यैर्द्रव्यैः\u003C/span\u003E इत्येतद् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअध्रुवैः\u003C/span\u003E इति प्रतीतेर्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनित्यमिति\u003C/span\u003E ॥ नित्यम्= सर्वदा आख्यो= विषयो येषां तानि अनित्यानि, तैः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनित्यमाख्यविष्णुविषयैः\u003C/span\u003E इत्यर्थः । द्रव्याणि कानि ? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eद्रव्यैरिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनित्यैः\u003C/span\u003E इति पदं प्रकारान्तरेण व्याकुर्वन् वाक्यं योजयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआख्येति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआख्यो नित्यो विषयो येषां तानि अनित्यानि, तैः अनित्यैः । स्वपदमेव विवरीतुमुक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविष्ण्वाख्यनित्य-विषयैरिति\u003C/span\u003E ॥ \u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअध्रुवैः\u003C/span\u003E अनित्यैः पुरुषैः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतद् ध्रुवं न प्राप्यते हि\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति प्रतीयते । तद् अस्मदादिभिः अध्रुवैः प्राप्यत्वाद् ब्रह्मणोऽयुक्तम्? अतोऽन्तरितं \u003C/span\u003Eयत्\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपदम् । \u003C/span\u003Eन विद्यते ध्रुवो येषां तेऽध्रुवाः, तैः अध्रुवैः' इति विग्रहमभिप्रयन् तात्पर्येण व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eध्रुव इति\u003C/span\u003E ॥१०॥ अप्रतीतेः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eक्रतोरानन्त्य\u003C/span\u003E पदं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eक्रतोरिति\u003C/span\u003E ॥ अप्रतीतेः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्तोम महद्\u003C/span\u003E इति पदं तात्पर्यपूर्वं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्तोमैरिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनित्यम् उरुभिः मुमुक्षुभिर्गीयत इति उरुगायः\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eक्रतोः\u003C/span\u003E इत्यादेः प्रकृतोपयोगं दर्शयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइत्युक्तत्वादिति\u003C/span\u003E ॥ नन्वेतानि विशेषणानि जीवेऽपि घटन्ते? तस्य ब्रह्मात्मकत्वाद् इत्यतस्तयोर्भेदं समर्थयते– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशर इत्यादिना\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजीवाभेदः\u003C/span\u003E जीवस्य परमात्मना अभेदः । तृतीयप्रश्नस्येश्वरविषयत्वं ज्ञापकान्तरेण समर्थयते– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनाचिकेतमिति\u003C/span\u003E ॥ द्वितीयप्रश्ने नाचिकेताग्निस्थितो भगवान् पृष्ट इति समर्थितम् । अत्रापि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनाचिकेतं शकेमसि\u003C/span\u003E इत्युक्तत्वान्नाचिकेताग्निस्थितो भगवान् पृष्टः, स एवोच्यत इति सिद्धमित्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकामस्याऽप्तिम्\u003C/span\u003E इत्यस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजगतः प्रतिष्ठाम्\u003C/span\u003E इत्यनेन सामानाधिकरण्यप्रतीतिं निवारयन्नन्वयं दर्शयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउरुगायमिति\u003C/span\u003E ॥ तृतीयप्रश्नस्येश्वरविषयत्वे सर्वथाऽपरिहार्यामुपपत्तिमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन चेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयेन तद्विषयः स्यात् प्रश्न\u003C/span\u003E इति वाक्यशेषः ॥११॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअतिविपिने स्थितम्\u003C/span\u003E इत्यन्यथाप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगह्वर इति\u003C/span\u003E ॥ मुक्तस्य संसार्यगम्यत्वाद् गह्वरत्वम् ॥१२॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रवृह्य\u003C/span\u003E प्रपूर्य इत्यन्यथाप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रवृह्येति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगह्वरेष्ठम्\u003C/span\u003E इत्यादेरुक्तोऽर्थः कुतः ? इत्यतस्तं समर्थयन्, जीवाद् भेदेनेश्वरज्ञानी \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमोदनीयं लब्ध्वा मोदते\u003C/span\u003E इत्युक्तमोदनीयस्वरूपं च निरूपयन् प्रमाणान्तरं पठति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुक्तेति\u003C/span\u003E ॥१३॥"
"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रवृह्य\u003C/span\u003E प्रपूर्य इत्यन्यथाप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रवृह्येति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगह्वरेष्ठम्\u003C/span\u003E इत्यादेरुक्तोऽर्थः कुतः ? इत्यतस्तं समर्थयन्, जीवाद् भेदेनेश्वरज्ञानी \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमोदनीयं लब्ध्वा मोदते\u003C/span\u003E इत्युक्तमोदनीयस्वरूपं च निरूपयन् प्रमाणान्तरं पठति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुक्तेति\u003C/span\u003E ॥१३॥"
],
],
"_verified": true,
"_verified": true,
"teekaLabel": "अथ भाष्यार्थः"
"teekaLabel": null,
"covers": [
"KKN_C01_S02_V10",
"KKN_C01_S02_V11",
"KKN_C01_S02_V12",
"KKN_C01_S02_V13"
]
},
},
{
{
"id": "VyasatirthaVivarana-13",
"id": "VyasatirthaVivarana-27",
"oldKey": null,
"type": "section",
"parent": null,
"chapter": null,
"verseType": "topic",
"text": "व्यासतीर्थीयम्",
"lines": [
"व्यासतीर्थीयम्"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-28",
"oldKey": null,
"oldKey": null,
"type": "teeka",
"type": "teeka",
"parent": "KKN_C01_S02_V20",
"parent": "KKN_C01_S02_V14",
"chapter": null,
"chapter": null,
"verseType": null,
"verseType": null,
Line 194: Line 571:
],
],
"_verified": true,
"_verified": true,
"teekaLabel": "व्यासतीर्थीयम्"
"teekaLabel": null,
"covers": [
"KKN_C01_S02_V14",
"KKN_C01_S02_V15",
"KKN_C01_S02_V16",
"KKN_C01_S02_V17",
"KKN_C01_S02_V18",
"KKN_C01_S02_V19",
"KKN_C01_S02_V20"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-29",
"oldKey": null,
"type": "section",
"parent": null,
"chapter": null,
"verseType": "topic",
"text": "अथ भाष्यार्थः",
"lines": [
"अथ भाष्यार्थः"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-30",
"oldKey": null,
"type": "teeka",
"parent": "KKN_C01_S02_V16",
"chapter": null,
"verseType": null,
"text": "\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्ध्येवाक्षरम्\u003C/span\u003E इत्यादि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतत्ते पदं संग्रहेण ब्रवीम्योमित्येतद्\u003C/span\u003E इत्युक्तभगवद्वाचकप्रणवमाहात्म्यमुच्यते\u003C/span\u003E इत्यन्यथाप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएतद्ध्येवेति\u003C/span\u003E ॥१६॥",
"lines": [
"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्ध्येवाक्षरम्\u003C/span\u003E इत्यादि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतत्ते पदं संग्रहेण ब्रवीम्योमित्येतद्\u003C/span\u003E इत्युक्तभगवद्वाचकप्रणवमाहात्म्यमुच्यते\u003C/span\u003E इत्यन्यथाप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएतद्ध्येवेति\u003C/span\u003E ॥१६॥"
],
"_verified": true,
"teekaLabel": null,
"covers": [
"KKN_C01_S02_V14",
"KKN_C01_S02_V15",
"KKN_C01_S02_V16",
"KKN_C01_S02_V17",
"KKN_C01_S02_V18",
"KKN_C01_S02_V19",
"KKN_C01_S02_V20"
]
},
},
{
{
"id": "VyasatirthaVivarana-14",
"id": "VyasatirthaVivarana-31",
"oldKey": null,
"type": "teeka",
"parent": "KKN_C01_S02_V18",
"chapter": null,
"verseType": null,
"text": "\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन जायते म्रियते वा विपश्चिद्\u003C/span\u003E इत्येतद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेहेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन\u003C/span\u003Eइत्युत्तरत्रापि सम्बध्यते । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन कुतश्चिद्\u003C/span\u003E इत्येतत् प्रकृते हेतुत्वाप्रतीतेर्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन कुतश्चिदिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभावाभावौ\u003C/span\u003E जनिमृती । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन बभूव कश्चिद्\u003C/span\u003E इत्येतत् प्रकृते हेत्वन्तरार्थत्वाप्रतीतेर्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयस्मादिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअजो नित्यः\u003C/span\u003E इति निगमनवाक्यं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअत इति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअतः\u003C/span\u003E स्वरूपेण जननाभावाद् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअजो नित्यश्च शाश्वतोऽयं पुराणः\u003C/span\u003E इत्येतदप्रतीतेर्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअविकारश्चेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनायं कुतश्चिन्न बभूव कश्चिद्\u003C/span\u003E इति वाक्यद्वयं प्रमाणवचनेऽपि प्रकृतहेत्वर्थतया स्फुटमप्रतीतेः, स्ववचनेन स्पष्टं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअयमित्यादिना\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउभौ तौ न विजानीतः\u003C/span\u003E इत्येतद्युक्तेरनुक्तत्वाद् युक्तिपूर्वं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवस्यापीति\u003C/span\u003E ॥१८॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअपि\u003C/span\u003Eशब्देनेश्वरं समुच्चिनोति । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वतः\u003C/span\u003E स्वरूपेण ॥१९॥",
"lines": [
"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन जायते म्रियते वा विपश्चिद्\u003C/span\u003E इत्येतद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेहेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन\u003C/span\u003Eइत्युत्तरत्रापि सम्बध्यते । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन कुतश्चिद्\u003C/span\u003E इत्येतत् प्रकृते हेतुत्वाप्रतीतेर्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन कुतश्चिदिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभावाभावौ\u003C/span\u003E जनिमृती । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन बभूव कश्चिद्\u003C/span\u003E इत्येतत् प्रकृते हेत्वन्तरार्थत्वाप्रतीतेर्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयस्मादिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअजो नित्यः\u003C/span\u003E इति निगमनवाक्यं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअत इति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअतः\u003C/span\u003E स्वरूपेण जननाभावाद् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअजो नित्यश्च शाश्वतोऽयं पुराणः\u003C/span\u003E इत्येतदप्रतीतेर्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअविकारश्चेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनायं कुतश्चिन्न बभूव कश्चिद्\u003C/span\u003E इति वाक्यद्वयं प्रमाणवचनेऽपि प्रकृतहेत्वर्थतया स्फुटमप्रतीतेः, स्ववचनेन स्पष्टं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअयमित्यादिना\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउभौ तौ न विजानीतः\u003C/span\u003E इत्येतद्युक्तेरनुक्तत्वाद् युक्तिपूर्वं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवस्यापीति\u003C/span\u003E ॥१८॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअपि\u003C/span\u003Eशब्देनेश्वरं समुच्चिनोति । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वतः\u003C/span\u003E स्वरूपेण ॥१९॥"
],
"_verified": true,
"teekaLabel": null,
"covers": [
"KKN_C01_S02_V14",
"KKN_C01_S02_V15",
"KKN_C01_S02_V16",
"KKN_C01_S02_V17",
"KKN_C01_S02_V18",
"KKN_C01_S02_V19",
"KKN_C01_S02_V20"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-32",
"oldKey": null,
"oldKey": null,
"type": "teeka",
"type": "teeka",
Line 203: Line 647:
"chapter": null,
"chapter": null,
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्ध्येवाक्षरम्\u003C/span\u003E इत्यादि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतत्ते पदं संग्रहेण ब्रवीम्योमित्येतद्\u003C/span\u003E इत्युक्तभगवद्वाचकप्रणवमाहात्म्यमुच्यते\u003C/span\u003E इत्यन्यथाप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएतद्ध्येवेति\u003C/span\u003E ॥१६॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन जायते म्रियते वा विपश्चिद्\u003C/span\u003E इत्येतद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेहेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन\u003C/span\u003Eइत्युत्तरत्रापि सम्बध्यते । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन कुतश्चिद्\u003C/span\u003E इत्येतत् प्रकृते हेतुत्वाप्रतीतेर्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन कुतश्चिदिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभावाभावौ\u003C/span\u003E जनिमृती । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन बभूव कश्चिद्\u003C/span\u003E इत्येतत् प्रकृते हेत्वन्तरार्थत्वाप्रतीतेर्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयस्मादिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअजो नित्यः\u003C/span\u003E इति निगमनवाक्यं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअत इति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअतः\u003C/span\u003E स्वरूपेण जननाभावाद् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअजो नित्यश्च शाश्वतोऽयं पुराणः\u003C/span\u003E इत्येतदप्रतीतेर्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअविकारश्चेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनायं कुतश्चिन्न बभूव कश्चिद्\u003C/span\u003E इति वाक्यद्वयं प्रमाणवचनेऽपि प्रकृतहेत्वर्थतया स्फुटमप्रतीतेः, स्ववचनेन स्पष्टं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअयमित्यादिना\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउभौ तौ न विजानीतः\u003C/span\u003E इत्येतद्युक्तेरनुक्तत्वाद् युक्तिपूर्वं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवस्यापीति\u003C/span\u003E ॥१८॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअपि\u003C/span\u003Eशब्देनेश्वरं समुच्चिनोति । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वतः\u003C/span\u003E स्वरूपेण ॥१९॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअणोरणीयान्\u003C/span\u003E इत्यस्य प्रकृतजीवपरत्वप्रतीतिं निवारयता ईश्वरस्य अप्रकृतत्वशङ्का निवारिता । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआत्माऽस्य जन्तोर्निहितो गुहायाम्\u003C/span\u003E इत्येतद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएवमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएवम्\u003C/span\u003E उक्तप्रकारेण \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनित्यस्येति\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअक्रतुः\u003C/span\u003E क्रतूपलक्षितकर्मरहितः, तं पश्यति\u003C/span\u003E इति प्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअ इति\u003C/span\u003E ॥ एवं तर्हि कथं क्रतोः कर्मात्मकत्वात् तेन तं पश्यति इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतन्निश्चय इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतन्निश्चयः\u003C/span\u003E सम्यक् तत्परोक्षज्ञानम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मनः= स्वस्य महिमानं पश्यति\u003C/span\u003E इत्यन्यथाप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मन इति\u003C/span\u003E ॥ आत्मनः सकाशान्महिमानम्= महामानम् । उक्तमर्थं द्रढीकुर्वन्नात्मनो जीवाद् विष्णुः कस्मान्महिमा इत्युक्तः? इति शङ्कां च परिहरति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवादिति\u003C/span\u003E ॥२०॥",
"text": "\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअणोरणीयान्\u003C/span\u003E इत्यस्य प्रकृतजीवपरत्वप्रतीतिं निवारयता ईश्वरस्य अप्रकृतत्वशङ्का निवारिता । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआत्माऽस्य जन्तोर्निहितो गुहायाम्\u003C/span\u003E इत्येतद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएवमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएवम्\u003C/span\u003E उक्तप्रकारेण \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनित्यस्येति\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअक्रतुः\u003C/span\u003E क्रतूपलक्षितकर्मरहितः, तं पश्यति\u003C/span\u003E इति प्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअ इति\u003C/span\u003E ॥ एवं तर्हि कथं क्रतोः कर्मात्मकत्वात् तेन तं पश्यति इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतन्निश्चय इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतन्निश्चयः\u003C/span\u003E सम्यक् तत्परोक्षज्ञानम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मनः= स्वस्य महिमानं पश्यति\u003C/span\u003E इत्यन्यथाप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मन इति\u003C/span\u003E ॥ आत्मनः सकाशान्महिमानम्= महामानम् । उक्तमर्थं द्रढीकुर्वन्नात्मनो जीवाद् विष्णुः कस्मान्महिमा इत्युक्तः? इति शङ्कां च परिहरति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवादिति\u003C/span\u003E ॥२०॥",
"lines": [
"lines": [
"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्ध्येवाक्षरम्\u003C/span\u003E इत्यादि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतत्ते पदं संग्रहेण ब्रवीम्योमित्येतद्\u003C/span\u003E इत्युक्तभगवद्वाचकप्रणवमाहात्म्यमुच्यते\u003C/span\u003E इत्यन्यथाप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएतद्ध्येवेति\u003C/span\u003E ॥१६॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन जायते म्रियते वा विपश्चिद्\u003C/span\u003E इत्येतद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेहेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन\u003C/span\u003Eइत्युत्तरत्रापि सम्बध्यते । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन कुतश्चिद्\u003C/span\u003E इत्येतत् प्रकृते हेतुत्वाप्रतीतेर्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन कुतश्चिदिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभावाभावौ\u003C/span\u003E जनिमृती । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन बभूव कश्चिद्\u003C/span\u003E इत्येतत् प्रकृते हेत्वन्तरार्थत्वाप्रतीतेर्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयस्मादिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअजो नित्यः\u003C/span\u003E इति निगमनवाक्यं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअत इति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअतः\u003C/span\u003E स्वरूपेण जननाभावाद् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअजो नित्यश्च शाश्वतोऽयं पुराणः\u003C/span\u003E इत्येतदप्रतीतेर्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअविकारश्चेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनायं कुतश्चिन्न बभूव कश्चिद्\u003C/span\u003E इति वाक्यद्वयं प्रमाणवचनेऽपि प्रकृतहेत्वर्थतया स्फुटमप्रतीतेः, स्ववचनेन स्पष्टं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअयमित्यादिना\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउभौ तौ न विजानीतः\u003C/span\u003E इत्येतद्युक्तेरनुक्तत्वाद् युक्तिपूर्वं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवस्यापीति\u003C/span\u003E ॥१८॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअपि\u003C/span\u003Eशब्देनेश्वरं समुच्चिनोति । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वतः\u003C/span\u003E स्वरूपेण ॥१९॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअणोरणीयान्\u003C/span\u003E इत्यस्य प्रकृतजीवपरत्वप्रतीतिं निवारयता ईश्वरस्य अप्रकृतत्वशङ्का निवारिता । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआत्माऽस्य जन्तोर्निहितो गुहायाम्\u003C/span\u003E इत्येतद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएवमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएवम्\u003C/span\u003E उक्तप्रकारेण \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनित्यस्येति\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअक्रतुः\u003C/span\u003E क्रतूपलक्षितकर्मरहितः, तं पश्यति\u003C/span\u003E इति प्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअ इति\u003C/span\u003E ॥ एवं तर्हि कथं क्रतोः कर्मात्मकत्वात् तेन तं पश्यति इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतन्निश्चय इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतन्निश्चयः\u003C/span\u003E सम्यक् तत्परोक्षज्ञानम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मनः= स्वस्य महिमानं पश्यति\u003C/span\u003E इत्यन्यथाप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मन इति\u003C/span\u003E ॥ आत्मनः सकाशान्महिमानम्= महामानम् । उक्तमर्थं द्रढीकुर्वन्नात्मनो जीवाद् विष्णुः कस्मान्महिमा इत्युक्तः? इति शङ्कां च परिहरति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवादिति\u003C/span\u003E ॥२०॥"
"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअणोरणीयान्\u003C/span\u003E इत्यस्य प्रकृतजीवपरत्वप्रतीतिं निवारयता ईश्वरस्य अप्रकृतत्वशङ्का निवारिता । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआत्माऽस्य जन्तोर्निहितो गुहायाम्\u003C/span\u003E इत्येतद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएवमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएवम्\u003C/span\u003E उक्तप्रकारेण \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनित्यस्येति\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअक्रतुः\u003C/span\u003E क्रतूपलक्षितकर्मरहितः, तं पश्यति\u003C/span\u003E इति प्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअ इति\u003C/span\u003E ॥ एवं तर्हि कथं क्रतोः कर्मात्मकत्वात् तेन तं पश्यति इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतन्निश्चय इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतन्निश्चयः\u003C/span\u003E सम्यक् तत्परोक्षज्ञानम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मनः= स्वस्य महिमानं पश्यति\u003C/span\u003E इत्यन्यथाप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मन इति\u003C/span\u003E ॥ आत्मनः सकाशान्महिमानम्= महामानम् । उक्तमर्थं द्रढीकुर्वन्नात्मनो जीवाद् विष्णुः कस्मान्महिमा इत्युक्तः? इति शङ्कां च परिहरति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवादिति\u003C/span\u003E ॥२०॥"
],
],
"_verified": true,
"_verified": true,
"teekaLabel": "अथ भाष्यार्थः"
"teekaLabel": null,
"covers": [
"KKN_C01_S02_V14",
"KKN_C01_S02_V15",
"KKN_C01_S02_V16",
"KKN_C01_S02_V17",
"KKN_C01_S02_V18",
"KKN_C01_S02_V19",
"KKN_C01_S02_V20"
]
},
},
{
{
"id": "VyasatirthaVivarana-15",
"id": "VyasatirthaVivarana-33",
"oldKey": null,
"type": "section",
"parent": null,
"chapter": null,
"verseType": "topic",
"text": "व्यासतीर्थीयम्",
"lines": [
"व्यासतीर्थीयम्"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-34",
"oldKey": null,
"oldKey": null,
"type": "teeka",
"type": "teeka",
"parent": "KKN_C01_S02_V25",
"parent": null,
"chapter": null,
"chapter": null,
"verseType": null,
"verseType": null,
Line 222: Line 687:
],
],
"_verified": true,
"_verified": true,
"teekaLabel": "व्यासतीर्थीयम्"
"teekaLabel": null
},
},
{
{
"id": "VyasatirthaVivarana-16",
"id": "VyasatirthaVivarana-35",
"oldKey": null,
"type": "section",
"parent": null,
"chapter": null,
"verseType": "topic",
"text": "अथ भाष्यार्थः",
"lines": [
"अथ भाष्यार्थः"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-36",
"oldKey": null,
"oldKey": null,
"type": "teeka",
"type": "teeka",
"parent": "KKN_C01_S02_V25",
"parent": null,
"chapter": null,
"chapter": null,
"verseType": null,
"verseType": null,
Line 236: Line 713:
],
],
"_verified": true,
"_verified": true,
"teekaLabel": "अथ भाष्यार्थः"
"teekaLabel": null
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-37",
"oldKey": null,
"type": "section",
"parent": null,
"chapter": null,
"verseType": "topic",
"text": "व्यासतीर्थीयम्",
"lines": [
"व्यासतीर्थीयम्"
]
},
},
{
{
"id": "VyasatirthaVivarana-17",
"id": "VyasatirthaVivarana-38",
"oldKey": null,
"oldKey": null,
"type": "teeka",
"type": "teeka",
"parent": "KKN_C01_S03_V02",
"parent": "KKN_C01_S03_V01",
"chapter": null,
"chapter": null,
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअध्यात्मयोगेन\u003C/span\u003E इति भगवतो ध्यानमुक्तम् । स कुत्र ध्येयः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऋतमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसुकृतस्य\u003C/span\u003E पुण्यस्य कार्ये शरीरे । पञ्च अग्नयः= देवयजनादयो येषां ते तथोक्ताः ॥ १ ॥ भगवद्ध्यानस्याऽहत्य साधनं किम् ? इत्यतो भगवन्तं स्तुवन् तद् वक्तुं शक्नुम इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयः सेतुरिति\u003C/span\u003E ॥ सेतुत्वादिगुणकं ध्यातुं साधनं वक्तुं शक्नुम इत्यर्थः ॥ २ ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऋतं पिबन्तौ\u003C/span\u003E इत्येतत् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकैश्चिद्\u003C/span\u003E बुद्धि-जीवपरत्वेन, अन्यैर्जीवेश्वरविषयत्वेन व्याख्यातम्; तन्न । सुखभोक्तृत्वानुपपत्तेः, सुखस्यैव भोक्तृत्वानुपपत्तेश्च इत्याशयवान् यथावद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मा\u003C/span\u003E देहहृदये स्थितः। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्तरात्मा\u003C/span\u003E जीवहृदये स्थितः । आ ऋद्धः अर्द्धः, परेभ्योऽप्यर्द्धः परार्द्धः, तस्मिन्= \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरेभ्योऽप्यृद्धरूपके परमे\u003C/span\u003E गुहां प्रविष्टे \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवायौ विभुः\u003C/span\u003E विष्णुः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस एक एव \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मा, अन्तरात्मा\u003C/span\u003E इति द्विधा स्थितः\u003C/span\u003E । असौ, भुज्यन्त इति भोगाः= विषयाः, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशुभानेव भोगान् पिबति\u003C/span\u003E= अनुभवति । ऋतं पिबन्तावुभावपि परमात्मानौ चेत् कथं छायातपत्वम्? इत्यतस्तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eछायेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयः सेतुरीजानानाम्\u003C/span\u003E इत्येतद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमर्यादेति\u003C/span\u003E ॥",
"text": "\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003E\u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-170\"\u003Eअध्यात्मयोगेन\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति भगवतो ध्यानमुक्तम् । स कुत्र ध्येयः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऋतमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसुकृतस्य\u003C/span\u003E पुण्यस्य कार्ये शरीरे । पञ्च अग्नयः= देवयजनादयो येषां ते तथोक्ताः ॥ १ ॥ भगवद्ध्यानस्याऽहत्य साधनं किम् ? इत्यतो भगवन्तं स्तुवन् तद् वक्तुं शक्नुम इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयः सेतुरिति\u003C/span\u003E ॥ सेतुत्वादिगुणकं ध्यातुं साधनं वक्तुं शक्नुम इत्यर्थः ॥ २ ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऋतं पिबन्तौ\u003C/span\u003E इत्येतत् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकैश्चिद्\u003C/span\u003E बुद्धि-जीवपरत्वेन, अन्यैर्जीवेश्वरविषयत्वेन व्याख्यातम्; तन्न । सुखभोक्तृत्वानुपपत्तेः, सुखस्यैव भोक्तृत्वानुपपत्तेश्च इत्याशयवान् यथावद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मा\u003C/span\u003E देहहृदये स्थितः। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्तरात्मा\u003C/span\u003E जीवहृदये स्थितः । आ ऋद्धः अर्द्धः, परेभ्योऽप्यर्द्धः परार्द्धः, तस्मिन्= \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरेभ्योऽप्यृद्धरूपके परमे\u003C/span\u003E गुहां प्रविष्टे \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवायौ विभुः\u003C/span\u003E विष्णुः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस एक एव \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मा, अन्तरात्मा\u003C/span\u003E इति द्विधा स्थितः\u003C/span\u003E । असौ, भुज्यन्त इति भोगाः= विषयाः, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशुभानेव भोगान् पिबति\u003C/span\u003E= अनुभवति । ऋतं पिबन्तावुभावपि परमात्मानौ चेत् कथं छायातपत्वम्? इत्यतस्तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eछायेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयः सेतुरीजानानाम्\u003C/span\u003E इत्येतद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमर्यादेति\u003C/span\u003E ॥",
"lines": [
"lines": [
"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअध्यात्मयोगेन\u003C/span\u003E इति भगवतो ध्यानमुक्तम् । स कुत्र ध्येयः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऋतमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसुकृतस्य\u003C/span\u003E पुण्यस्य कार्ये शरीरे । पञ्च अग्नयः= देवयजनादयो येषां ते तथोक्ताः ॥ १ ॥ भगवद्ध्यानस्याऽहत्य साधनं किम् ? इत्यतो भगवन्तं स्तुवन् तद् वक्तुं शक्नुम इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयः सेतुरिति\u003C/span\u003E ॥ सेतुत्वादिगुणकं ध्यातुं साधनं वक्तुं शक्नुम इत्यर्थः ॥ २ ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऋतं पिबन्तौ\u003C/span\u003E इत्येतत् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकैश्चिद्\u003C/span\u003E बुद्धि-जीवपरत्वेन, अन्यैर्जीवेश्वरविषयत्वेन व्याख्यातम्; तन्न । सुखभोक्तृत्वानुपपत्तेः, सुखस्यैव भोक्तृत्वानुपपत्तेश्च इत्याशयवान् यथावद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मा\u003C/span\u003E देहहृदये स्थितः। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्तरात्मा\u003C/span\u003E जीवहृदये स्थितः । आ ऋद्धः अर्द्धः, परेभ्योऽप्यर्द्धः परार्द्धः, तस्मिन्= \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरेभ्योऽप्यृद्धरूपके परमे\u003C/span\u003E गुहां प्रविष्टे \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवायौ विभुः\u003C/span\u003E विष्णुः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस एक एव \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मा, अन्तरात्मा\u003C/span\u003E इति द्विधा स्थितः\u003C/span\u003E । असौ, भुज्यन्त इति भोगाः= विषयाः, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशुभानेव भोगान् पिबति\u003C/span\u003E= अनुभवति । ऋतं पिबन्तावुभावपि परमात्मानौ चेत् कथं छायातपत्वम्? इत्यतस्तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eछायेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयः सेतुरीजानानाम्\u003C/span\u003E इत्येतद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमर्यादेति\u003C/span\u003E ॥"
"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003E\u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-170\"\u003Eअध्यात्मयोगेन\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति भगवतो ध्यानमुक्तम् । स कुत्र ध्येयः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऋतमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसुकृतस्य\u003C/span\u003E पुण्यस्य कार्ये शरीरे । पञ्च अग्नयः= देवयजनादयो येषां ते तथोक्ताः ॥ १ ॥ भगवद्ध्यानस्याऽहत्य साधनं किम् ? इत्यतो भगवन्तं स्तुवन् तद् वक्तुं शक्नुम इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयः सेतुरिति\u003C/span\u003E ॥ सेतुत्वादिगुणकं ध्यातुं साधनं वक्तुं शक्नुम इत्यर्थः ॥ २ ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऋतं पिबन्तौ\u003C/span\u003E इत्येतत् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकैश्चिद्\u003C/span\u003E बुद्धि-जीवपरत्वेन, अन्यैर्जीवेश्वरविषयत्वेन व्याख्यातम्; तन्न । सुखभोक्तृत्वानुपपत्तेः, सुखस्यैव भोक्तृत्वानुपपत्तेश्च इत्याशयवान् यथावद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मा\u003C/span\u003E देहहृदये स्थितः। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्तरात्मा\u003C/span\u003E जीवहृदये स्थितः । आ ऋद्धः अर्द्धः, परेभ्योऽप्यर्द्धः परार्द्धः, तस्मिन्= \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरेभ्योऽप्यृद्धरूपके परमे\u003C/span\u003E गुहां प्रविष्टे \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवायौ विभुः\u003C/span\u003E विष्णुः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस एक एव \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मा, अन्तरात्मा\u003C/span\u003E इति द्विधा स्थितः\u003C/span\u003E । असौ, भुज्यन्त इति भोगाः= विषयाः, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशुभानेव भोगान् पिबति\u003C/span\u003E= अनुभवति । ऋतं पिबन्तावुभावपि परमात्मानौ चेत् कथं छायातपत्वम्? इत्यतस्तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eछायेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयः सेतुरीजानानाम्\u003C/span\u003E इत्येतद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमर्यादेति\u003C/span\u003E ॥"
],
],
"_verified": true,
"_verified": true,
"teekaLabel": "व्यासतीर्थीयम्"
"teekaLabel": null,
"covers": [
"KKN_C01_S03_V01",
"KKN_C01_S03_V02"
],
"footnotes": [
{
"id": "fn-170",
"kind": "locus",
"quote": "अध्यात्मयोगेन",
"text": "१.२.१२"
}
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-39",
"oldKey": null,
"type": "section",
"parent": null,
"chapter": null,
"verseType": "topic",
"text": "व्यासतीर्थीयम्",
"lines": [
"व्यासतीर्थीयम्"
]
},
},
{
{
"id": "VyasatirthaVivarana-18",
"id": "VyasatirthaVivarana-40",
"oldKey": null,
"oldKey": null,
"type": "teeka",
"type": "teeka",
"parent": "KKN_C01_S03_V12",
"parent": "KKN_C01_S03_V03",
"chapter": null,
"chapter": null,
"verseType": null,
"verseType": null,
Line 264: Line 777:
],
],
"_verified": true,
"_verified": true,
"teekaLabel": "व्यासतीर्थीयम्"
"teekaLabel": null,
"covers": [
"KKN_C01_S03_V03",
"KKN_C01_S03_V04",
"KKN_C01_S03_V05",
"KKN_C01_S03_V06",
"KKN_C01_S03_V07",
"KKN_C01_S03_V08",
"KKN_C01_S03_V09",
"KKN_C01_S03_V10",
"KKN_C01_S03_V11",
"KKN_C01_S03_V12"
]
},
},
{
{
"id": "VyasatirthaVivarana-19",
"id": "VyasatirthaVivarana-41",
"oldKey": null,
"type": "section",
"parent": null,
"chapter": null,
"verseType": "topic",
"text": "अथ भाष्यार्थः",
"lines": [
"अथ भाष्यार्थः"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-42",
"oldKey": null,
"oldKey": null,
"type": "teeka",
"type": "teeka",
"parent": "KKN_C01_S03_V12",
"parent": "KKN_C01_S03_V10",
"chapter": null,
"chapter": null,
"verseType": null,
"verseType": null,
Line 278: Line 815:
],
],
"_verified": true,
"_verified": true,
"teekaLabel": "अथ भाष्यार्थः"
"teekaLabel": null,
"covers": [
"KKN_C01_S03_V03",
"KKN_C01_S03_V04",
"KKN_C01_S03_V05",
"KKN_C01_S03_V06",
"KKN_C01_S03_V07",
"KKN_C01_S03_V08",
"KKN_C01_S03_V09",
"KKN_C01_S03_V10",
"KKN_C01_S03_V11",
"KKN_C01_S03_V12"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-43",
"oldKey": null,
"type": "section",
"parent": null,
"chapter": null,
"verseType": "topic",
"text": "व्यासतीर्थीयम्",
"lines": [
"व्यासतीर्थीयम्"
]
},
},
{
{
"id": "VyasatirthaVivarana-20",
"id": "VyasatirthaVivarana-44",
"oldKey": null,
"oldKey": null,
"type": "teeka",
"type": "teeka",
"parent": "KKN_C01_S03_V17",
"parent": null,
"chapter": null,
"chapter": null,
"verseType": null,
"verseType": null,
Line 292: Line 853:
],
],
"_verified": true,
"_verified": true,
"teekaLabel": "व्यासतीर्थीयम्"
"teekaLabel": null
},
},
{
{
"id": "VyasatirthaVivarana-21",
"id": "VyasatirthaVivarana-45",
"oldKey": null,
"type": "section",
"parent": null,
"chapter": null,
"verseType": "topic",
"text": "व्यासतीर्थीयम्",
"lines": [
"व्यासतीर्थीयम्"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-46",
"oldKey": null,
"oldKey": null,
"type": "teeka",
"type": "teeka",
Line 306: Line 879:
],
],
"_verified": true,
"_verified": true,
"teekaLabel": "व्यासतीर्थीयम्"
"teekaLabel": null
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-47",
"oldKey": null,
"type": "section",
"parent": null,
"chapter": null,
"verseType": "topic",
"text": "व्यासतीर्थीयम्",
"lines": [
"व्यासतीर्थीयम्"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-48",
"oldKey": null,
"type": "teeka",
"parent": "KKN_C02_S01_V02",
"chapter": null,
"verseType": null,
"text": "\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविषयव्यावृत्तचक्षुरादिमान्न सर्वथा मुमुक्षुर्विषयादिप्रमादी स्याद्\u003C/span\u003E इति भावेन पूर्वश्लोकोक्तमेव विशदमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपराच इति\u003C/span\u003E ॥ बाला इव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबाला\u003C/span\u003E अविवेकिनः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपाशं\u003C/span\u003E जनिमृती । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअमृतत्वं\u003C/span\u003E मोक्षम् ॥२॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअविलम्बेन तत्त्वं निरूपय\u003C/span\u003E इति पुनः पृच्छति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयेनेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयेनैवैतेन\u003C/span\u003E संसारे रूपादीन् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविजानाति\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतदेतदत्र\u003C/span\u003E मोक्षेऽपि नियामकं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरिशिष्यते किम्\u003C/span\u003E ? इति प्रश्नवाक्यार्थः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतदेतन्नियामकं मोक्षेऽपि परिशिष्यते किम्?\u003C/span\u003E इति पृष्टं यद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्\u003C/span\u003E मोक्षेऽपि परिशिष्यते \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवै\u003C/span\u003E इति परिहारमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्वै तदिति\u003C/span\u003E ॥३॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनियामकं विस्तार्य ब्रूहि\u003C/span\u003E इत्याकाङ्क्षायां \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वप्नान्तम्\u003C/span\u003E इत्यादिना नियामकं ब्रह्म विस्तरेणाऽह । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वप्नान्तम्\u003C/span\u003E इत्यतः पूर्वं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम्\u003C/span\u003E इति प्रतिज्ञावाक्यं द्रष्टव्यम् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वप्नान्तं\u003C/span\u003E स्वप्नाख्यम् अन्तम्, स्वप्नसुषुप्ती इति यावत् ॥४॥",
"lines": [
"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविषयव्यावृत्तचक्षुरादिमान्न सर्वथा मुमुक्षुर्विषयादिप्रमादी स्याद्\u003C/span\u003E इति भावेन पूर्वश्लोकोक्तमेव विशदमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपराच इति\u003C/span\u003E ॥ बाला इव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबाला\u003C/span\u003E अविवेकिनः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपाशं\u003C/span\u003E जनिमृती । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअमृतत्वं\u003C/span\u003E मोक्षम् ॥२॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअविलम्बेन तत्त्वं निरूपय\u003C/span\u003E इति पुनः पृच्छति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयेनेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयेनैवैतेन\u003C/span\u003E संसारे रूपादीन् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविजानाति\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतदेतदत्र\u003C/span\u003E मोक्षेऽपि नियामकं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरिशिष्यते किम्\u003C/span\u003E ? इति प्रश्नवाक्यार्थः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतदेतन्नियामकं मोक्षेऽपि परिशिष्यते किम्?\u003C/span\u003E इति पृष्टं यद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्\u003C/span\u003E मोक्षेऽपि परिशिष्यते \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवै\u003C/span\u003E इति परिहारमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्वै तदिति\u003C/span\u003E ॥३॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनियामकं विस्तार्य ब्रूहि\u003C/span\u003E इत्याकाङ्क्षायां \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वप्नान्तम्\u003C/span\u003E इत्यादिना नियामकं ब्रह्म विस्तरेणाऽह । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वप्नान्तम्\u003C/span\u003E इत्यतः पूर्वं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम्\u003C/span\u003E इति प्रतिज्ञावाक्यं द्रष्टव्यम् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वप्नान्तं\u003C/span\u003E स्वप्नाख्यम् अन्तम्, स्वप्नसुषुप्ती इति यावत् ॥४॥"
],
"_verified": true,
"teekaLabel": null,
"covers": [
"KKN_C02_S01_V02",
"KKN_C02_S01_V03",
"KKN_C02_S01_V04",
"KKN_C02_S01_V05",
"KKN_C02_S01_V06",
"KKN_C02_S01_V07"
]
},
},
{
{
"id": "VyasatirthaVivarana-22",
"id": "VyasatirthaVivarana-49",
"oldKey": null,
"type": "teeka",
"parent": "KKN_C02_S01_V05",
"chapter": null,
"verseType": null,
"text": "\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमध्वदं\u003C/span\u003E देहे स्थित्वा सारभोक्तारम् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजीवमन्तिकाद्\u003C/span\u003E जीवस्य समीपे। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतत\u003C/span\u003E आत्मन ज्ञातत्वात् स्वात्मानं गोप्तुं नेच्छति ॥५॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभाष्यार्थः\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहन्त त इदं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-213\"\u003Eप्रवक्ष्यामि\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्येतत् पूर्वत्र सम्बध्यत इत्याशयवान्, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मा= जीवो मरणं प्राप्य यथा= यद्भवति तद्ब्रह्म\u003C/span\u003E इत्यन्यथाप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइदमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवस्य मरणानन्तरं यद्भवति तच्च वक्ष्यामि\u003C/span\u003E इति किमर्थम् अपृष्टार्थप्रतिज्ञा क्रियते? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीव इति\u003C/span\u003E ॥ मुमुक्षोर्जीवेश्वरवैलक्षण्यज्ञानम् आवश्यकम् । तज्ज्ञापनाय अपृष्टार्थप्रतिज्ञा कृतेत्यर्थः । जीवेश्वरभेदज्ञापनाय प्रतिज्ञा चेद् उत्तरत्र तयोर्वैधर्म्योक्तिः स्याद्? इति वदतः तटस्थस्य उक्तं वैधर्म्यम् इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eय इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयः कर्मफलभोक्ता\u003C/span\u003E इति, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोनिमन्ये \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-214\"\u003Eप्रपद्यन्ते\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थः। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय एषु \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-215\"\u003Eसुप्तेषु\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थः– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयः प्रलयादिष्विति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मा मरणं प्राप्य यथा= यद् भवति तद् ब्रह्म\u003C/span\u003E इति कस्मान्न स्याद्? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन हीति\u003C/span\u003E ॥ ननु जीवेश्वरभेदज्ञापनं च किमर्थम्? येन तत्प्रतिज्ञा सार्थका? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवादिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eत्वया यथावत् ब्रह्म ज्ञातव्यम्\u003C/span\u003E इति आदौ उपस्कर्तव्यम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअतः प्रतिज्ञा सार्थका\u003C/span\u003E इति वाक्यशेषः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मानम्= जीवम्\u003C/span\u003E इति सामानाधिकरण्यप्रतीत्या जीवस्याऽत्माभेदः प्रतीयते । स प्रकृतप्रतिज्ञाविरुद्धः, अतस्तां निवारयन् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003E\u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-216\"\u003Eजीवम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति द्वितीयां षष्ठ्यर्थत्वेन व्याकुर्वन् तस्यान्वयं च दर्शयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवस्येति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजीवम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति द्वितीयायाः षष्ठ्यर्थत्वानङ्गीकारे बाधकमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन हीति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहि\u003C/span\u003E इति सूचितामुपपत्तिं स्फोरयन्नाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवस्त्वन्तरस्येति\u003C/span\u003E॥",
"lines": [
"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमध्वदं\u003C/span\u003E देहे स्थित्वा सारभोक्तारम् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजीवमन्तिकाद्\u003C/span\u003E जीवस्य समीपे। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतत\u003C/span\u003E आत्मन ज्ञातत्वात् स्वात्मानं गोप्तुं नेच्छति ॥५॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभाष्यार्थः\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहन्त त इदं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-213\"\u003Eप्रवक्ष्यामि\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्येतत् पूर्वत्र सम्बध्यत इत्याशयवान्, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मा= जीवो मरणं प्राप्य यथा= यद्भवति तद्ब्रह्म\u003C/span\u003E इत्यन्यथाप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइदमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवस्य मरणानन्तरं यद्भवति तच्च वक्ष्यामि\u003C/span\u003E इति किमर्थम् अपृष्टार्थप्रतिज्ञा क्रियते? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीव इति\u003C/span\u003E ॥ मुमुक्षोर्जीवेश्वरवैलक्षण्यज्ञानम् आवश्यकम् । तज्ज्ञापनाय अपृष्टार्थप्रतिज्ञा कृतेत्यर्थः । जीवेश्वरभेदज्ञापनाय प्रतिज्ञा चेद् उत्तरत्र तयोर्वैधर्म्योक्तिः स्याद्? इति वदतः तटस्थस्य उक्तं वैधर्म्यम् इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eय इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयः कर्मफलभोक्ता\u003C/span\u003E इति, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोनिमन्ये \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-214\"\u003Eप्रपद्यन्ते\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थः। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय एषु \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-215\"\u003Eसुप्तेषु\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थः– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयः प्रलयादिष्विति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मा मरणं प्राप्य यथा= यद् भवति तद् ब्रह्म\u003C/span\u003E इति कस्मान्न स्याद्? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन हीति\u003C/span\u003E ॥ ननु जीवेश्वरभेदज्ञापनं च किमर्थम्? येन तत्प्रतिज्ञा सार्थका? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवादिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eत्वया यथावत् ब्रह्म ज्ञातव्यम्\u003C/span\u003E इति आदौ उपस्कर्तव्यम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअतः प्रतिज्ञा सार्थका\u003C/span\u003E इति वाक्यशेषः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मानम्= जीवम्\u003C/span\u003E इति सामानाधिकरण्यप्रतीत्या जीवस्याऽत्माभेदः प्रतीयते । स प्रकृतप्रतिज्ञाविरुद्धः, अतस्तां निवारयन् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003E\u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-216\"\u003Eजीवम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति द्वितीयां षष्ठ्यर्थत्वेन व्याकुर्वन् तस्यान्वयं च दर्शयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवस्येति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजीवम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति द्वितीयायाः षष्ठ्यर्थत्वानङ्गीकारे बाधकमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन हीति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहि\u003C/span\u003E इति सूचितामुपपत्तिं स्फोरयन्नाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवस्त्वन्तरस्येति\u003C/span\u003E॥"
],
"_verified": true,
"teekaLabel": null,
"covers": [
"KKN_C02_S01_V02",
"KKN_C02_S01_V03",
"KKN_C02_S01_V04",
"KKN_C02_S01_V05",
"KKN_C02_S01_V06",
"KKN_C02_S01_V07"
],
"footnotes": [
{
"id": "fn-213",
"kind": "locus",
"quote": "प्रवक्ष्यामि",
"text": "२.२.६"
},
{
"id": "fn-214",
"kind": "locus",
"quote": "प्रपद्यन्ते",
"text": "२.२.७"
},
{
"id": "fn-215",
"kind": "locus",
"quote": "सुप्तेषु",
"text": "२.२.८"
},
{
"id": "fn-216",
"kind": "locus",
"quote": "जीवम्",
"text": "२.१.५"
}
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-50",
"oldKey": null,
"type": "teeka",
"parent": "KKN_C02_S01_V06",
"chapter": null,
"verseType": null,
"text": "\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयः पूर्वम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वाक्यं दुर्गमार्थत्वाद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअम्भ्रामभ्य इति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगुहां प्रविश्य\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वाक्यं योजनाप्रतीतेर्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वात्मानमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकस्मादपि पूर्वम् अजातं पूर्वाजातम्\u003C/span\u003E इति सूचितमर्थं स्ववाक्येन विशदयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयथेत्यादिना\u003C/span\u003E ॥ यथेन्द्रादिजनकस्य कश्यपस्य न तेभ्य उत्तमत्वम् , न तथा विष्णोर्ब्रह्मणः । तस्य पूर्वाजाततज्जनकत्वाद् उत्तमत्वमेवेति भावार्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअजायत\u003C/span\u003E इत्यस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वयमुत्पन्नः\u003C/span\u003E इत्यर्थत्वात् कथं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजनयामास\u003C/span\u003E इति णिजर्थतया व्याख्या? इत्यतः प्रयोगदर्शनेनोपपादयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअजायतेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eया प्राणेन\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्येतत् स्त्रीलिङ्गत्वात्, प्रसिद्धेश्च कश्यपभार्यादितिपरत्वप्रतीतेः प्रमाणमुदाहृत्य स्ववाक्येन व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअदनादिति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउत्तमो देवताभ्यश्च\u003C/span\u003E इति व्याख्यातमपि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदेवतामयी\u003C/span\u003E इति पदं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेवतात्मिका\u003C/span\u003E इति प्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेवतेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eया प्राणेन\u003C/span\u003E इति व्याख्यातमपि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्राणेन= प्राणरूपेण संविशन्ति\u003C/span\u003E इत्यन्यथाप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्राणेनेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगुहां प्रविश्य तिष्ठन्तीम्\u003C/span\u003E इत्यादि-विशेष्याप्रतीतेर्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगुहामिति\u003C/span\u003E ॥",
"lines": [
"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयः पूर्वम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वाक्यं दुर्गमार्थत्वाद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअम्भ्रामभ्य इति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगुहां प्रविश्य\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वाक्यं योजनाप्रतीतेर्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वात्मानमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकस्मादपि पूर्वम् अजातं पूर्वाजातम्\u003C/span\u003E इति सूचितमर्थं स्ववाक्येन विशदयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयथेत्यादिना\u003C/span\u003E ॥ यथेन्द्रादिजनकस्य कश्यपस्य न तेभ्य उत्तमत्वम् , न तथा विष्णोर्ब्रह्मणः । तस्य पूर्वाजाततज्जनकत्वाद् उत्तमत्वमेवेति भावार्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअजायत\u003C/span\u003E इत्यस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वयमुत्पन्नः\u003C/span\u003E इत्यर्थत्वात् कथं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजनयामास\u003C/span\u003E इति णिजर्थतया व्याख्या? इत्यतः प्रयोगदर्शनेनोपपादयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअजायतेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eया प्राणेन\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्येतत् स्त्रीलिङ्गत्वात्, प्रसिद्धेश्च कश्यपभार्यादितिपरत्वप्रतीतेः प्रमाणमुदाहृत्य स्ववाक्येन व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअदनादिति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउत्तमो देवताभ्यश्च\u003C/span\u003E इति व्याख्यातमपि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदेवतामयी\u003C/span\u003E इति पदं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेवतात्मिका\u003C/span\u003E इति प्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेवतेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eया प्राणेन\u003C/span\u003E इति व्याख्यातमपि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्राणेन= प्राणरूपेण संविशन्ति\u003C/span\u003E इत्यन्यथाप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्राणेनेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगुहां प्रविश्य तिष्ठन्तीम्\u003C/span\u003E इत्यादि-विशेष्याप्रतीतेर्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगुहामिति\u003C/span\u003E ॥"
],
"_verified": true,
"teekaLabel": null,
"covers": [
"KKN_C02_S01_V02",
"KKN_C02_S01_V03",
"KKN_C02_S01_V04",
"KKN_C02_S01_V05",
"KKN_C02_S01_V06",
"KKN_C02_S01_V07"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-51",
"oldKey": null,
"type": "section",
"parent": null,
"chapter": null,
"verseType": "topic",
"text": "व्यासतीर्थीयम्",
"lines": [
"व्यासतीर्थीयम्"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-52",
"oldKey": null,
"oldKey": null,
"type": "teeka",
"type": "teeka",
"parent": "KKN_C02_S01_V07",
"parent": "KKN_C02_S01_V08",
"chapter": null,
"chapter": null,
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविषयव्यावृत्तचक्षुरादिमान्न सर्वथा मुमुक्षुर्विषयादिप्रमादी स्याद्\u003C/span\u003E इति भावेन पूर्वश्लोकोक्तमेव विशदमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपराच इति\u003C/span\u003E ॥ बाला इव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबाला\u003C/span\u003E अविवेकिनः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपाशं\u003C/span\u003E जनिमृती । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअमृतत्वं\u003C/span\u003E मोक्षम् ॥२॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअविलम्बेन तत्त्वं निरूपय\u003C/span\u003E इति पुनः पृच्छति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयेनेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयेनैवैतेन\u003C/span\u003E संसारे रूपादीन् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविजानाति\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतदेतदत्र\u003C/span\u003E मोक्षेऽपि नियामकं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरिशिष्यते किम्\u003C/span\u003E ? इति प्रश्नवाक्यार्थः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतदेतन्नियामकं मोक्षेऽपि परिशिष्यते किम्?\u003C/span\u003E इति पृष्टं यद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्\u003C/span\u003E मोक्षेऽपि परिशिष्यते \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवै\u003C/span\u003E इति परिहारमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्वै तदिति\u003C/span\u003E ॥३॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनियामकं विस्तार्य ब्रूहि\u003C/span\u003E इत्याकाङ्क्षायां \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वप्नान्तम्\u003C/span\u003E इत्यादिना नियामकं ब्रह्म विस्तरेणाऽह । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वप्नान्तम्\u003C/span\u003E इत्यतः पूर्वं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम्\u003C/span\u003E इति प्रतिज्ञावाक्यं द्रष्टव्यम् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वप्नान्तं\u003C/span\u003E स्वप्नाख्यम् अन्तम्, स्वप्नसुषुप्ती इति यावत् ॥४॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमध्वदं\u003C/span\u003E देहे स्थित्वा सारभोक्तारम् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजीवमन्तिकाद्\u003C/span\u003E जीवस्य समीपे। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतत\u003C/span\u003E आत्मन ज्ञातत्वात् स्वात्मानं गोप्तुं नेच्छति ॥५॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभाष्यार्थः\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहन्त त इदं प्रवक्ष्यामि\u003C/span\u003E इत्येतत् पूर्वत्र सम्बध्यत इत्याशयवान्, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मा= जीवो मरणं प्राप्य यथा= यद्भवति तद्ब्रह्म\u003C/span\u003E इत्यन्यथाप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइदमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवस्य मरणानन्तरं यद्भवति तच्च वक्ष्यामि\u003C/span\u003E इति किमर्थम् अपृष्टार्थप्रतिज्ञा क्रियते? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीव इति\u003C/span\u003E ॥ मुमुक्षोर्जीवेश्वरवैलक्षण्यज्ञानम् आवश्यकम् । तज्ज्ञापनाय अपृष्टार्थप्रतिज्ञा कृतेत्यर्थः । जीवेश्वरभेदज्ञापनाय प्रतिज्ञा चेद् उत्तरत्र तयोर्वैधर्म्योक्तिः स्याद्? इति वदतः तटस्थस्य उक्तं वैधर्म्यम् इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eय इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयः कर्मफलभोक्ता\u003C/span\u003E इति, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोनिमन्ये प्रपद्यन्ते\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थः। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय एषु सुप्तेषु\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थः– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयः प्रलयादिष्विति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मा मरणं प्राप्य यथा= यद् भवति तद् ब्रह्म\u003C/span\u003E इति कस्मान्न स्याद्? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन हीति\u003C/span\u003E ॥ ननु जीवेश्वरभेदज्ञापनं च किमर्थम्? येन तत्प्रतिज्ञा सार्थका? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवादिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eत्वया यथावत् ब्रह्म ज्ञातव्यम्\u003C/span\u003E इति आदौ उपस्कर्तव्यम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअतः प्रतिज्ञा सार्थका\u003C/span\u003E इति वाक्यशेषः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मानम्= जीवम्\u003C/span\u003E इति सामानाधिकरण्यप्रतीत्या जीवस्याऽत्माभेदः प्रतीयते । स प्रकृतप्रतिज्ञाविरुद्धः, अतस्तां निवारयन् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजीवम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति द्वितीयां षष्ठ्यर्थत्वेन व्याकुर्वन् तस्यान्वयं च दर्शयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवस्येति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजीवम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति द्वितीयायाः षष्ठ्यर्थत्वानङ्गीकारे बाधकमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन हीति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहि\u003C/span\u003E इति सूचितामुपपत्तिं स्फोरयन्नाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवस्त्वन्तरस्येति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयः पूर्वम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वाक्यं दुर्गमार्थत्वाद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअम्भ्रामभ्य इति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगुहां प्रविश्य\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वाक्यं योजनाप्रतीतेर्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वात्मानमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकस्मादपि पूर्वम् अजातं पूर्वाजातम्\u003C/span\u003E इति सूचितमर्थं स्ववाक्येन विशदयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयथेत्यादिना\u003C/span\u003E ॥ यथेन्द्रादिजनकस्य कश्यपस्य न तेभ्य उत्तमत्वम् , न तथा विष्णोर्ब्रह्मणः । तस्य पूर्वाजाततज्जनकत्वाद् उत्तमत्वमेवेति भावार्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअजायत\u003C/span\u003E इत्यस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वयमुत्पन्नः\u003C/span\u003E इत्यर्थत्वात् कथं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजनयामास\u003C/span\u003E इति णिजर्थतया व्याख्या? इत्यतः प्रयोगदर्शनेनोपपादयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअजायतेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eया प्राणेन\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्येतत् स्त्रीलिङ्गत्वात्, प्रसिद्धेश्च कश्यपभार्यादितिपरत्वप्रतीतेः प्रमाणमुदाहृत्य स्ववाक्येन व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअदनादिति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउत्तमो देवताभ्यश्च\u003C/span\u003E इति व्याख्यातमपि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदेवतामयी\u003C/span\u003E इति पदं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेवतात्मिका\u003C/span\u003E इति प्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेवतेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eया प्राणेन\u003C/span\u003E इति व्याख्यातमपि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्राणेन= प्राणरूपेण संविशन्ति\u003C/span\u003E इत्यन्यथाप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्राणेनेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगुहां प्रविश्य तिष्ठन्तीम्\u003C/span\u003E इत्यादि-विशेष्याप्रतीतेर्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगुहामिति\u003C/span\u003E ॥",
"text": "\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअरण्योः\u003C/span\u003E गुरुशिष्ययोः । अदनाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअग्निः\u003C/span\u003E । जातं वेत्तीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजातवेदाः\u003C/span\u003E भगवान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनिहितः\u003C/span\u003E ॥८॥ सृष्टिप्रलययोः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसूर्यो यत उदेति अस्तम्\u003C/span\u003E अदर्शनं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eच यत्र गच्छति तं देवा अर्पिताः\u003C/span\u003E प्राप्ताः ॥९॥ “ ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगुहां प्रविश्य तिष्ठन्तीम्\u003C/span\u003E’ इत्यत्र ब्रह्मादिभूतनियामकत्वेनाऽत्मानं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभूतेभिः\u003C/span\u003E भूतैः सह \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eव्यजायत\u003C/span\u003E जनयामास” इत्युक्तम् । तत्र मूलरूपाद् अवताररूपाणां भेदो नास्तीत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेवेहेति\u003C/span\u003E ॥ उक्तं भेदाभावं भेददर्शिनो भेदाभेददर्शिनश्चानर्थोक्त्या समर्थयते– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्योरिति\u003C/span\u003E ॥१०॥ करचरणाद्यवयवादिभेदोऽपि नास्तीत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमनसेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइदं\u003C/span\u003E तेषां भेदराहित्यं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमनसैव आप्तव्यम्\u003C/span\u003E । गुणानां भगवता भेदाभावं भेददर्शिनो भेदाभेददर्शिनश्चानर्थोक्त्या समर्थयते– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्योरिति\u003C/span\u003E ॥११॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभाष्यार्थः\u003C/span\u003E ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअरण्योर्निहितः\u003C/span\u003E’ इति वाक्यं प्रसिद्धाग्निपरत्वप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्वज्ञ इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसर्वज्ञ\u003C/span\u003E इति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजातवेदा\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजागृवद्भिः\u003C/span\u003E इत्येतस्य प्रतिपदम्- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजानद्भिरिति\u003C/span\u003E । गुरुशिष्ययोररणीत्वं कथम्? इत्यतः तद् व्युत्पाद्य दर्शयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअर्यत इति\u003C/span\u003E ॥ ‘\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअर्यते\u003C/span\u003E ज्ञायते \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eणः\u003C/span\u003E सुखरूपो भगवान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआभ्यां\u003C/span\u003E गुरुशिष्याभ्याम् इत्यरणी= गुरुशिष्यावित्यर्थः’ ।",
"lines": [
"lines": [
"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविषयव्यावृत्तचक्षुरादिमान्न सर्वथा मुमुक्षुर्विषयादिप्रमादी स्याद्\u003C/span\u003E इति भावेन पूर्वश्लोकोक्तमेव विशदमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपराच इति\u003C/span\u003E ॥ बाला इव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबाला\u003C/span\u003E अविवेकिनः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपाशं\u003C/span\u003E जनिमृती । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअमृतत्वं\u003C/span\u003E मोक्षम् ॥२॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअविलम्बेन तत्त्वं निरूपय\u003C/span\u003E इति पुनः पृच्छति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयेनेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयेनैवैतेन\u003C/span\u003E संसारे रूपादीन् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविजानाति\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतदेतदत्र\u003C/span\u003E मोक्षेऽपि नियामकं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरिशिष्यते किम्\u003C/span\u003E ? इति प्रश्नवाक्यार्थः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतदेतन्नियामकं मोक्षेऽपि परिशिष्यते किम्?\u003C/span\u003E इति पृष्टं यद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्\u003C/span\u003E मोक्षेऽपि परिशिष्यते \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवै\u003C/span\u003E इति परिहारमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्वै तदिति\u003C/span\u003E ॥३॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनियामकं विस्तार्य ब्रूहि\u003C/span\u003E इत्याकाङ्क्षायां \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वप्नान्तम्\u003C/span\u003E इत्यादिना नियामकं ब्रह्म विस्तरेणाऽह । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वप्नान्तम्\u003C/span\u003E इत्यतः पूर्वं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम्\u003C/span\u003E इति प्रतिज्ञावाक्यं द्रष्टव्यम् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वप्नान्तं\u003C/span\u003E स्वप्नाख्यम् अन्तम्, स्वप्नसुषुप्ती इति यावत् ॥४॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमध्वदं\u003C/span\u003E देहे स्थित्वा सारभोक्तारम् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजीवमन्तिकाद्\u003C/span\u003E जीवस्य समीपे। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतत\u003C/span\u003E आत्मन ज्ञातत्वात् स्वात्मानं गोप्तुं नेच्छति ॥५॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभाष्यार्थः\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहन्त त इदं प्रवक्ष्यामि\u003C/span\u003E इत्येतत् पूर्वत्र सम्बध्यत इत्याशयवान्, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मा= जीवो मरणं प्राप्य यथा= यद्भवति तद्ब्रह्म\u003C/span\u003E इत्यन्यथाप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइदमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवस्य मरणानन्तरं यद्भवति तच्च वक्ष्यामि\u003C/span\u003E इति किमर्थम् अपृष्टार्थप्रतिज्ञा क्रियते? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीव इति\u003C/span\u003E ॥ मुमुक्षोर्जीवेश्वरवैलक्षण्यज्ञानम् आवश्यकम् । तज्ज्ञापनाय अपृष्टार्थप्रतिज्ञा कृतेत्यर्थः । जीवेश्वरभेदज्ञापनाय प्रतिज्ञा चेद् उत्तरत्र तयोर्वैधर्म्योक्तिः स्याद्? इति वदतः तटस्थस्य उक्तं वैधर्म्यम् इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eय इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयः कर्मफलभोक्ता\u003C/span\u003E इति, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोनिमन्ये प्रपद्यन्ते\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थः। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय एषु सुप्तेषु\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थः– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयः प्रलयादिष्विति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मा मरणं प्राप्य यथा= यद् भवति तद् ब्रह्म\u003C/span\u003E इति कस्मान्न स्याद्? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन हीति\u003C/span\u003E ॥ ननु जीवेश्वरभेदज्ञापनं च किमर्थम्? येन तत्प्रतिज्ञा सार्थका? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवादिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eत्वया यथावत् ब्रह्म ज्ञातव्यम्\u003C/span\u003E इति आदौ उपस्कर्तव्यम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअतः प्रतिज्ञा सार्थका\u003C/span\u003E इति वाक्यशेषः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मानम्= जीवम्\u003C/span\u003E इति सामानाधिकरण्यप्रतीत्या जीवस्याऽत्माभेदः प्रतीयते । स प्रकृतप्रतिज्ञाविरुद्धः, अतस्तां निवारयन् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजीवम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति द्वितीयां षष्ठ्यर्थत्वेन व्याकुर्वन् तस्यान्वयं च दर्शयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवस्येति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजीवम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति द्वितीयायाः षष्ठ्यर्थत्वानङ्गीकारे बाधकमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन हीति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहि\u003C/span\u003E इति सूचितामुपपत्तिं स्फोरयन्नाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवस्त्वन्तरस्येति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयः पूर्वम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वाक्यं दुर्गमार्थत्वाद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअम्भ्रामभ्य इति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगुहां प्रविश्य\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वाक्यं योजनाप्रतीतेर्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वात्मानमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकस्मादपि पूर्वम् अजातं पूर्वाजातम्\u003C/span\u003E इति सूचितमर्थं स्ववाक्येन विशदयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयथेत्यादिना\u003C/span\u003E ॥ यथेन्द्रादिजनकस्य कश्यपस्य न तेभ्य उत्तमत्वम् , न तथा विष्णोर्ब्रह्मणः । तस्य पूर्वाजाततज्जनकत्वाद् उत्तमत्वमेवेति भावार्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअजायत\u003C/span\u003E इत्यस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वयमुत्पन्नः\u003C/span\u003E इत्यर्थत्वात् कथं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजनयामास\u003C/span\u003E इति णिजर्थतया व्याख्या? इत्यतः प्रयोगदर्शनेनोपपादयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअजायतेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eया प्राणेन\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्येतत् स्त्रीलिङ्गत्वात्, प्रसिद्धेश्च कश्यपभार्यादितिपरत्वप्रतीतेः प्रमाणमुदाहृत्य स्ववाक्येन व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअदनादिति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउत्तमो देवताभ्यश्च\u003C/span\u003E इति व्याख्यातमपि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदेवतामयी\u003C/span\u003E इति पदं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेवतात्मिका\u003C/span\u003E इति प्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेवतेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eया प्राणेन\u003C/span\u003E इति व्याख्यातमपि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्राणेन= प्राणरूपेण संविशन्ति\u003C/span\u003E इत्यन्यथाप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्राणेनेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगुहां प्रविश्य तिष्ठन्तीम्\u003C/span\u003E इत्यादि-विशेष्याप्रतीतेर्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगुहामिति\u003C/span\u003E ॥"
"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअरण्योः\u003C/span\u003E गुरुशिष्ययोः । अदनाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअग्निः\u003C/span\u003E । जातं वेत्तीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजातवेदाः\u003C/span\u003E भगवान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनिहितः\u003C/span\u003E ॥८॥ सृष्टिप्रलययोः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसूर्यो यत उदेति अस्तम्\u003C/span\u003E अदर्शनं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eच यत्र गच्छति तं देवा अर्पिताः\u003C/span\u003E प्राप्ताः ॥९॥ “ ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगुहां प्रविश्य तिष्ठन्तीम्\u003C/span\u003E’ इत्यत्र ब्रह्मादिभूतनियामकत्वेनाऽत्मानं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभूतेभिः\u003C/span\u003E भूतैः सह \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eव्यजायत\u003C/span\u003E जनयामास” इत्युक्तम् । तत्र मूलरूपाद् अवताररूपाणां भेदो नास्तीत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेवेहेति\u003C/span\u003E ॥ उक्तं भेदाभावं भेददर्शिनो भेदाभेददर्शिनश्चानर्थोक्त्या समर्थयते– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्योरिति\u003C/span\u003E ॥१०॥ करचरणाद्यवयवादिभेदोऽपि नास्तीत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमनसेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइदं\u003C/span\u003E तेषां भेदराहित्यं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमनसैव आप्तव्यम्\u003C/span\u003E । गुणानां भगवता भेदाभावं भेददर्शिनो भेदाभेददर्शिनश्चानर्थोक्त्या समर्थयते– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्योरिति\u003C/span\u003E ॥११॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभाष्यार्थः\u003C/span\u003E ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअरण्योर्निहितः\u003C/span\u003E’ इति वाक्यं प्रसिद्धाग्निपरत्वप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्वज्ञ इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसर्वज्ञ\u003C/span\u003E इति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजातवेदा\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजागृवद्भिः\u003C/span\u003E इत्येतस्य प्रतिपदम्- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजानद्भिरिति\u003C/span\u003E । गुरुशिष्ययोररणीत्वं कथम्? इत्यतः तद् व्युत्पाद्य दर्शयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअर्यत इति\u003C/span\u003E ॥ ‘\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअर्यते\u003C/span\u003E ज्ञायते \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eणः\u003C/span\u003E सुखरूपो भगवान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआभ्यां\u003C/span\u003E गुरुशिष्याभ्याम् इत्यरणी= गुरुशिष्यावित्यर्थः’ ।"
],
],
"_verified": true,
"_verified": true,
"teekaLabel": "व्यासतीर्थीयम्"
"teekaLabel": null,
"covers": [
"KKN_C02_S01_V08",
"KKN_C02_S01_V09",
"KKN_C02_S01_V10",
"KKN_C02_S01_V11"
]
},
},
{
{
"id": "VyasatirthaVivarana-23",
"id": "VyasatirthaVivarana-53",
"oldKey": null,
"oldKey": null,
"type": "teeka",
"type": "teeka",
"parent": "KKN_C02_S01_V11",
"parent": "KKN_C02_S01_V10",
"chapter": null,
"chapter": null,
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअरण्योः\u003C/span\u003E गुरुशिष्ययोः । अदनाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअग्निः\u003C/span\u003E । जातं वेत्तीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजातवेदाः\u003C/span\u003E भगवान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनिहितः\u003C/span\u003E ॥८॥ सृष्टिप्रलययोः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसूर्यो यत उदेति अस्तम्\u003C/span\u003E अदर्शनं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eच यत्र गच्छति तं देवा अर्पिताः\u003C/span\u003E प्राप्ताः ॥९॥ “ ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगुहां प्रविश्य तिष्ठन्तीम्\u003C/span\u003E’ इत्यत्र ब्रह्मादिभूतनियामकत्वेनाऽत्मानं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभूतेभिः\u003C/span\u003E भूतैः सह \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eव्यजायत\u003C/span\u003E जनयामास” इत्युक्तम् । तत्र मूलरूपाद् अवताररूपाणां भेदो नास्तीत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेवेहेति\u003C/span\u003E ॥ उक्तं भेदाभावं भेददर्शिनो भेदाभेददर्शिनश्चानर्थोक्त्या समर्थयते– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्योरिति\u003C/span\u003E ॥१०॥ करचरणाद्यवयवादिभेदोऽपि नास्तीत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमनसेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइदं\u003C/span\u003E तेषां भेदराहित्यं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमनसैव आप्तव्यम्\u003C/span\u003E । गुणानां भगवता भेदाभावं भेददर्शिनो भेदाभेददर्शिनश्चानर्थोक्त्या समर्थयते– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्योरिति\u003C/span\u003E ॥११॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभाष्यार्थः\u003C/span\u003E ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअरण्योर्निहितः\u003C/span\u003E’ इति वाक्यं प्रसिद्धाग्निपरत्वप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्वज्ञ इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसर्वज्ञ\u003C/span\u003E इति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजातवेदा\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजागृवद्भिः\u003C/span\u003E इत्येतस्य प्रतिपदम्- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजानद्भिरिति\u003C/span\u003E । गुरुशिष्ययोररणीत्वं कथम्? इत्यतः तद् व्युत्पाद्य दर्शयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअर्यत इति\u003C/span\u003E ॥ ‘\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअर्यते\u003C/span\u003E ज्ञायते \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eणः\u003C/span\u003E सुखरूपो भगवान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआभ्यां\u003C/span\u003E गुरुशिष्याभ्याम् इत्यरणी= गुरुशिष्यावित्यर्थः’ । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेवेह\u003C/span\u003E इत्येतद् ‘यद् अस्मिंश्छरीरे चैतन्यं तदेवामुत्र= परदेहेऽपि’ इति अन्यथाप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eय इत्यादिना\u003C/span\u003E ॥ ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्योः स मृत्युम्\u003C/span\u003E’ इत्यादि ‘पुनः पुनर्जायते म्रियते च’ इति प्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगुणत इति\u003C/span\u003E ॥ अनेन ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनेह नाना\u003C/span\u003E’ इति व्याख्यातं भवति। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइव\u003C/span\u003Eशब्दार्थमाह- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअत्यल्पमपीति\u003C/span\u003E ॥ इवशब्दस्यार्थान्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभेदाभेदेति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअत्र\u003C/span\u003E भगवति तद्रूपेषु च । करचरणाद्यवयवादीनां भेद-भेदाभेददर्शिनोऽनर्थकथनम्– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्योः स मृत्युं गच्छतीति\u003C/span\u003E ॥ तद्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतथैवेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइव\u003C/span\u003Eशब्दोऽल्पार्थः, भेदाभेदार्थश्च व्याख्यातः । तत् कुतः? इत्यतः प्रमाणम् उदाहृत्य समर्थयते– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभवेदिति\u003C/span\u003E ॥ ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय इह नानेव पश्यति\u003C/span\u003E’, ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनेह नानाऽस्ति किञ्चन\u003C/span\u003E’, ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएवं धर्मान् पृथक् पश्यन्\u003C/span\u003E’ इति त्रयाणां वाक्यानामेकार्थत्वप्रतीतिनिरासायाऽह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रथममिति\u003C/span\u003E ॥ ‘भेदाभेद एव निषिध्यते; न तु भेदः, भगवद्धर्माणां भगवता भेददर्शनेन अनर्थानुक्तेः इत्याशङ्कां निवर्तयितुम्’ इति शेषः ॥",
"text": "\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेवेह\u003C/span\u003E इत्येतद् ‘यद् अस्मिंश्छरीरे चैतन्यं तदेवामुत्र= परदेहेऽपि’ इति अन्यथाप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eय इत्यादिना\u003C/span\u003E ॥ ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्योः स मृत्युम्\u003C/span\u003E’ इत्यादि ‘पुनः पुनर्जायते म्रियते च’ इति प्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगुणत इति\u003C/span\u003E ॥ अनेन ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनेह नाना\u003C/span\u003E’ इति व्याख्यातं भवति। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइव\u003C/span\u003Eशब्दार्थमाह- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअत्यल्पमपीति\u003C/span\u003E ॥ इवशब्दस्यार्थान्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभेदाभेदेति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअत्र\u003C/span\u003E भगवति तद्रूपेषु च । करचरणाद्यवयवादीनां भेद-भेदाभेददर्शिनोऽनर्थकथनम्– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्योः स मृत्युं गच्छतीति\u003C/span\u003E ॥ तद्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतथैवेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइव\u003C/span\u003Eशब्दोऽल्पार्थः, भेदाभेदार्थश्च व्याख्यातः । तत् कुतः? इत्यतः प्रमाणम् उदाहृत्य समर्थयते– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभवेदिति\u003C/span\u003E ॥ ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय इह नानेव पश्यति\u003C/span\u003E’, ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनेह नानाऽस्ति किञ्चन\u003C/span\u003E’, ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएवं धर्मान् पृथक् पश्यन्\u003C/span\u003E’ इति त्रयाणां वाक्यानामेकार्थत्वप्रतीतिनिरासायाऽह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रथममिति\u003C/span\u003E ॥ ‘भेदाभेद एव निषिध्यते; न तु भेदः, भगवद्धर्माणां भगवता भेददर्शनेन अनर्थानुक्तेः इत्याशङ्कां निवर्तयितुम्’ इति शेषः ॥",
"lines": [
"lines": [
"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअरण्योः\u003C/span\u003E गुरुशिष्ययोः । अदनाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअग्निः\u003C/span\u003E । जातं वेत्तीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजातवेदाः\u003C/span\u003E भगवान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनिहितः\u003C/span\u003E ॥८॥ सृष्टिप्रलययोः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसूर्यो यत उदेति अस्तम्\u003C/span\u003E अदर्शनं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eच यत्र गच्छति तं देवा अर्पिताः\u003C/span\u003E प्राप्ताः ॥९॥ “ ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगुहां प्रविश्य तिष्ठन्तीम्\u003C/span\u003E’ इत्यत्र ब्रह्मादिभूतनियामकत्वेनाऽत्मानं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभूतेभिः\u003C/span\u003E भूतैः सह \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eव्यजायत\u003C/span\u003E जनयामास” इत्युक्तम् । तत्र मूलरूपाद् अवताररूपाणां भेदो नास्तीत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेवेहेति\u003C/span\u003E ॥ उक्तं भेदाभावं भेददर्शिनो भेदाभेददर्शिनश्चानर्थोक्त्या समर्थयते– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्योरिति\u003C/span\u003E ॥१०॥ करचरणाद्यवयवादिभेदोऽपि नास्तीत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमनसेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइदं\u003C/span\u003E तेषां भेदराहित्यं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमनसैव आप्तव्यम्\u003C/span\u003E । गुणानां भगवता भेदाभावं भेददर्शिनो भेदाभेददर्शिनश्चानर्थोक्त्या समर्थयते– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्योरिति\u003C/span\u003E ॥११॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभाष्यार्थः\u003C/span\u003E ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअरण्योर्निहितः\u003C/span\u003E’ इति वाक्यं प्रसिद्धाग्निपरत्वप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्वज्ञ इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसर्वज्ञ\u003C/span\u003E इति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजातवेदा\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजागृवद्भिः\u003C/span\u003E इत्येतस्य प्रतिपदम्- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजानद्भिरिति\u003C/span\u003E । गुरुशिष्ययोररणीत्वं कथम्? इत्यतः तद् व्युत्पाद्य दर्शयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअर्यत इति\u003C/span\u003E ॥ ‘\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअर्यते\u003C/span\u003E ज्ञायते \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eणः\u003C/span\u003E सुखरूपो भगवान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआभ्यां\u003C/span\u003E गुरुशिष्याभ्याम् इत्यरणी= गुरुशिष्यावित्यर्थः’ । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेवेह\u003C/span\u003E इत्येतद् ‘यद् अस्मिंश्छरीरे चैतन्यं तदेवामुत्र= परदेहेऽपि’ इति अन्यथाप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eय इत्यादिना\u003C/span\u003E ॥ ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्योः स मृत्युम्\u003C/span\u003E’ इत्यादि ‘पुनः पुनर्जायते म्रियते च’ इति प्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगुणत इति\u003C/span\u003E ॥ अनेन ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनेह नाना\u003C/span\u003E’ इति व्याख्यातं भवति। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइव\u003C/span\u003Eशब्दार्थमाह- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअत्यल्पमपीति\u003C/span\u003E ॥ इवशब्दस्यार्थान्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभेदाभेदेति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअत्र\u003C/span\u003E भगवति तद्रूपेषु च । करचरणाद्यवयवादीनां भेद-भेदाभेददर्शिनोऽनर्थकथनम्– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्योः स मृत्युं गच्छतीति\u003C/span\u003E ॥ तद्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतथैवेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइव\u003C/span\u003Eशब्दोऽल्पार्थः, भेदाभेदार्थश्च व्याख्यातः । तत् कुतः? इत्यतः प्रमाणम् उदाहृत्य समर्थयते– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभवेदिति\u003C/span\u003E ॥ ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय इह नानेव पश्यति\u003C/span\u003E’, ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनेह नानाऽस्ति किञ्चन\u003C/span\u003E’, ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएवं धर्मान् पृथक् पश्यन्\u003C/span\u003E’ इति त्रयाणां वाक्यानामेकार्थत्वप्रतीतिनिरासायाऽह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रथममिति\u003C/span\u003E ॥ ‘भेदाभेद एव निषिध्यते; न तु भेदः, भगवद्धर्माणां भगवता भेददर्शनेन अनर्थानुक्तेः इत्याशङ्कां निवर्तयितुम्’ इति शेषः ॥"
"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेवेह\u003C/span\u003E इत्येतद् ‘यद् अस्मिंश्छरीरे चैतन्यं तदेवामुत्र= परदेहेऽपि’ इति अन्यथाप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eय इत्यादिना\u003C/span\u003E ॥ ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्योः स मृत्युम्\u003C/span\u003E’ इत्यादि ‘पुनः पुनर्जायते म्रियते च’ इति प्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगुणत इति\u003C/span\u003E ॥ अनेन ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनेह नाना\u003C/span\u003E’ इति व्याख्यातं भवति। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइव\u003C/span\u003Eशब्दार्थमाह- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअत्यल्पमपीति\u003C/span\u003E ॥ इवशब्दस्यार्थान्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभेदाभेदेति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअत्र\u003C/span\u003E भगवति तद्रूपेषु च । करचरणाद्यवयवादीनां भेद-भेदाभेददर्शिनोऽनर्थकथनम्– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्योः स मृत्युं गच्छतीति\u003C/span\u003E ॥ तद्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतथैवेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइव\u003C/span\u003Eशब्दोऽल्पार्थः, भेदाभेदार्थश्च व्याख्यातः । तत् कुतः? इत्यतः प्रमाणम् उदाहृत्य समर्थयते– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभवेदिति\u003C/span\u003E ॥ ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय इह नानेव पश्यति\u003C/span\u003E’, ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनेह नानाऽस्ति किञ्चन\u003C/span\u003E’, ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएवं धर्मान् पृथक् पश्यन्\u003C/span\u003E’ इति त्रयाणां वाक्यानामेकार्थत्वप्रतीतिनिरासायाऽह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रथममिति\u003C/span\u003E ॥ ‘भेदाभेद एव निषिध्यते; न तु भेदः, भगवद्धर्माणां भगवता भेददर्शनेन अनर्थानुक्तेः इत्याशङ्कां निवर्तयितुम्’ इति शेषः ॥"
],
],
"_verified": true,
"_verified": true,
"teekaLabel": "व्यासतीर्थीयम्"
"teekaLabel": null,
"covers": [
"KKN_C02_S01_V08",
"KKN_C02_S01_V09",
"KKN_C02_S01_V10",
"KKN_C02_S01_V11"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-54",
"oldKey": null,
"type": "section",
"parent": null,
"chapter": null,
"verseType": "topic",
"text": "व्यासतीर्थीयम्",
"lines": [
"व्यासतीर्थीयम्"
]
},
},
{
{
"id": "VyasatirthaVivarana-24",
"id": "VyasatirthaVivarana-55",
"oldKey": null,
"oldKey": null,
"type": "teeka",
"type": "teeka",
"parent": "KKN_C02_S01_V15",
"parent": null,
"chapter": null,
"chapter": null,
"verseType": null,
"verseType": null,
Line 348: Line 1,061:
],
],
"_verified": true,
"_verified": true,
"teekaLabel": "व्यासतीर्थीयम्"
"teekaLabel": null
},
},
{
{
"id": "VyasatirthaVivarana-25",
"id": "VyasatirthaVivarana-56",
"oldKey": null,
"type": "section",
"parent": null,
"chapter": null,
"verseType": "topic",
"text": "व्यासतीर्थीयम्",
"lines": [
"व्यासतीर्थीयम्"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-57",
"oldKey": null,
"oldKey": null,
"type": "teeka",
"type": "teeka",
Line 362: Line 1,087:
],
],
"_verified": true,
"_verified": true,
"teekaLabel": "व्यासतीर्थीयम्"
"teekaLabel": null
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-58",
"oldKey": null,
"type": "section",
"parent": null,
"chapter": null,
"verseType": "topic",
"text": "व्यासतीर्थीयम्",
"lines": [
"व्यासतीर्थीयम्"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-59",
"oldKey": null,
"type": "teeka",
"parent": null,
"chapter": null,
"verseType": null,
"text": "\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहंस\u003C/span\u003E इत्यादि भगवन्महिमप्रतिपादकं दुर्गमार्थत्वाद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनित्यमित्यादिना\u003C/span\u003E ॥ अनेन- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजहातीति हम्, स एव सारत्वात् स इति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहंसः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति विग्रहः सूचितो भवति । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशुचौ सीदतीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशुचिषत्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E। तस्य प्रतिपदम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवायुस्थ इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवरसुः\u003C/span\u003E श्रेष्ठसुखः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजुहोतीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहोता\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवेद्यां मुख्यपूज्यः सन् तिष्ठतीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवेदिषद्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअत्यन्नः\u003C/span\u003E अतिशयेनान्नवान् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रकृतिः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eव्योम\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति कस्मादुक्ता? इत्यत उक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eव्योतमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयस्माद् अस्याम् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइदं जगद् व्योतं\u003C/span\u003E तस्मात्सा \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eव्योम\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति योज्यम् । तथैव \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eऋतेषु मुक्तेषु\u003C/span\u003E जातेषु तज्ज्ञानादिष्वास्ते तत \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऋतजा\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति योज्यम् । मुक्ताः केन निमित्तेन ऋताः ? इत्यत उक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगता इति\u003C/span\u003E ॥२॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअङ्गुष्ठमात्रः पुरुष आत्मनि मध्ये तिष्ठति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युक्तस्य व्यापारमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऊर्ध्वमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः= जीवः\u003C/span\u003E इति प्रतीतिनिरासायोक्तम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eईशान\u003C/span\u003E इत्यादि पूर्वत्र । निरासकान्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमध्य इति\u003C/span\u003E ॥३॥ कांश्चिद् भगवद्गुणान् उक्त्वा तूर्णीं स्थितं पुनस्तद्गुणान् वक्तुं पृच्छति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्येति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविस्रंसमानस्य\u003C/span\u003E स्थूलदेहं परित्यजतः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्\u003C/span\u003E एवंगुणकं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतत् परिशिष्यते वै\u003C/span\u003E ॥४॥ गुणान् ब्रवीति – \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन प्राणेनेति\u003C/span\u003E॥ तत्र प्राणापानयोः सर्वथा जीवजीवनदत्वं नास्तीति प्रतीयते । तत् प्रमाणविरुद्धम् । अतस्तस्य तात्पर्यमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकेवलमिति\u003C/span\u003E ॥५॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआत्मा मरणं प्राप्य यथा भवति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति प्रतिज्ञातमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोनिमिति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशरीरत्वाय\u003C/span\u003E शरीरवत्त्वाय ॥७॥ अन्तःस्थस्य प्राणादिनियन्तृत्वमुक्तम् । व्यापारान्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय एष्विति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकामं कामं\u003C/span\u003E स्वेच्छानुसारेण स्वाप्नपदार्थान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनिर्मिमाणः\u003C/span\u003E ॥८॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन प्राणेन\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यत्रोक्तं सर्वजीवनियन्तृत्वं बुद्ध्यारोहार्थं दृष्टान्ताभ्यामाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअग्निरिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभुवनं प्रविष्टः\u003C/span\u003E चेतनाग्निः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथैकः\u003C/span\u003E । यथा च तस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eरूपं रूपं\u003C/span\u003E प्रति जडाग्निः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतिरूपो बभूव\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभुवनं प्रविष्टः\u003C/span\u003E चेतनवायुः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथैको\u003C/span\u003E यथा च अचेतनवायुः तस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eरूपं रूपं\u003C/span\u003E प्रति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतिरूपो बभूव\u003C/span\u003E। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतथा सर्वभूतान्तरात्मा एकः\u003C/span\u003E । तथा जीवोऽपि अस्य अन्तरात्मनो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eरूपं रूपं\u003C/span\u003E प्रति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतिरूपो बभूव\u003C/span\u003E । वाक्यद्वयम् ऐक्यार्थत्वप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअग्निरित्यादिना\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएते\u003C/span\u003E बुद्धिस्थाः प्रसिद्धा वा \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्पर्शगम्यः\u003C/span\u003E स्पर्शगुणानुमेयः । अरूपिद्रव्यत्वेन बाह्यप्रत्यक्षागोचरत्वस्य स्थितत्वात् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रतिबिम्बो बिम्बान्न भिद्यते\u003C/span\u003E इति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकेचित्\u003C/span\u003E । तन्निरासायोक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eबहिश्चेति\u003C/span\u003E ॥ तद्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eबाह्याश्च ते तत\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइति\u003C/span\u003E ॥ ननु विष्णोर्विभुत्वात् कथं जीवानां तद्बाह्यत्वम्? इत्यतस्तद्वाक्यं विशदयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनास्येति\u003C/span\u003E ॥ ननु अनादित्वाज्जीवस्य कथं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतिबिम्बो बभूव\u003C/span\u003E इत्युक्तिः? इति शङ्कां निवारयन्, एकवचनाद् एकत्वप्रतीतिं च निवारयन्नाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनादीति\u003C/span\u003E ॥ ननु क्लिश्यमानजगदन्तर्गतत्वे भगवतः क्लेशः स्याद् इति शङ्कां सूर्यदृष्टान्तेन परिहरति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसूर्यो यथेति\u003C/span\u003E ॥ तद्वाक्यं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसूर्यो यथेति\u003C/span\u003E ॥ लेपालेपयोर्हेतुत्वेन उभयचक्षुःस्वरूपं निरूपितम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्तश्चक्षुरिति\u003C/span\u003E ॥९-११॥ जीवदोषलेपाभावे हेतुरुक्तः– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएको वशीति\u003C/span\u003E ॥ तस्यार्थः– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वतन्त्रत्वादिति\u003C/span\u003E । नन्वेकस्य कथं बहुजीवेषु स्थित्वा नियामकत्वम्? इत्यतः स्वयमपि बहुरूपो भवतीत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएकं रूपमिति\u003C/span\u003E ॥ भगवतो जीवदोषलेपाभावे हेत्वन्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eये आत्मस्थं तं पश्यन्ति तेषां\u003C/span\u003E सर्वदोषविधूननेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशाश्वतं सुखं\u003C/span\u003E किल, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतस्य कथं दोषलेपः\u003C/span\u003E इत्यर्थः ॥१२॥ दोषलेपाभावे \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएको वशी\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युक्तं स्वातन्त्र्यहेतुं समर्थयते– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनित्यो नित्यानामिति\u003C/span\u003E ॥ तद्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eचेतन इति\u003C/span\u003E ॥ परमचेतनत्वात् स्वतन्त्रः, स्वतन्त्रत्वाद्धि दोषेण नैव लिप्यत इत्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएक एव सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रति शरीरं प्रतिरूपाख्यो जीवो बभूव\u003C/span\u003E इति अन्यथाप्रतीतिं प्रमाणेन निवारितामपि, कर्हिचिद् अत्र न प्रमा-चेद् इत्याशयवान्, निवारयन् स्ववाक्येनापि तद्व्याकरोति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस एक एवेति\u003C/span\u003E। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबहिः\u003C/span\u003E इत्यस्य प्रतिपदम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभिन्न इति\u003C/span\u003E ॥ भेदाभेदौ च निवारयितुमुक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनितरामिति\u003C/span\u003E ॥ जीवः परमात्मनो भिन्न इति कुतः? इत्यत उक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपरतन्त्रत्वादिति\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतिरूपो बभूव\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्येतद् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनादितः प्रतिबिम्बा बभूवुः\u003C/span\u003E इति व्याख्यातम् । तत् प्रयोगेणापि समर्थयते– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइदमग्रे\u003C/span\u003E अस्य= जगतः अग्रे= प्रलयकाले \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मैवाऽसीद्\u003C/span\u003E अभूद्\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइत्यादिवत् अनादित्वापेक्षया\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतिरूपो बभूव\u003C/span\u003E इति प्रयोग इत्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्वभूतान्तरात्मैव प्रतिशरीरं प्रतिरूपो बभूव\u003C/span\u003E इत्यर्थः किं न स्याद् ? इत्यतो व्याख्यातं प्रमाणं बाधकम् । बाधकान्तरमप्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मनीति\u003C/span\u003E ॥१३॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतदेतद्\u003C/span\u003E इत्यादिनाऽपि भगवन्महिमानमाह । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएतद् एवम्\u003C/span\u003E इति निर्देष्टुम् अशक्यम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनिर्देश्यम्\u003C/span\u003E । तत्र '\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E \u003C/span\u003Eतदेतद्\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति \u003C/span\u003Eतेषां सुखं शाश्वतम्\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति प्रकृतज्ञानिसुखं परामृश्यते\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इत्यन्यथाप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएतदिति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएतदेव\u003C/span\u003E \u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतमात्मस्थम्\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति प्रकृतं भगवद्रूपमेव । ज्ञानिसुखमेव परामृश्यत इति कुतो न स्यात् ? न स्यात् । परमत्वविशेषणात् । तस्य च \u003C/span\u003Eएतस्यैवाऽनन्दस्यान्यानि भूतानि \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-268\"\u003Eमात्रामुपजीवन्ति\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इत्यादीनां जीवसुखेऽयोगादित्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eज्ञानीति\u003C/span\u003E ॥ \u003C/span\u003Eविष्णोरेव सुखं परमम्, ज्ञानिसुखं तु विष्लुट्कम्\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति कुतः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eब्रह्मादीनामिति\u003C/span\u003E ॥ \u003C/span\u003Eकथं नु तद्विजानीयाम्= केनोपायेन विजानीयाम्' इत्यन्यथाप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसम्यगिति\u003C/span\u003E ॥ तद् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनिर्देश्यं परमं सुखं तत्प्रसादमृते सम्यग् भाति न भाति\u003C/span\u003E वा इत्यस्य निश्चयं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकथं न्वहं विजानीयाम्\u003C/span\u003E ? न केनापीत्यर्थः ॥१४॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E॥ इति द्वितीयाध्यायस्य द्वितीया वल्ली ॥ २ ॥ २ ॥\u003C/span\u003E",
"lines": [
"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहंस\u003C/span\u003E इत्यादि भगवन्महिमप्रतिपादकं दुर्गमार्थत्वाद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनित्यमित्यादिना\u003C/span\u003E ॥ अनेन- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजहातीति हम्, स एव सारत्वात् स इति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहंसः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति विग्रहः सूचितो भवति । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशुचौ सीदतीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशुचिषत्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E। तस्य प्रतिपदम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवायुस्थ इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवरसुः\u003C/span\u003E श्रेष्ठसुखः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजुहोतीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहोता\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवेद्यां मुख्यपूज्यः सन् तिष्ठतीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवेदिषद्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअत्यन्नः\u003C/span\u003E अतिशयेनान्नवान् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रकृतिः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eव्योम\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति कस्मादुक्ता? इत्यत उक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eव्योतमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयस्माद् अस्याम् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइदं जगद् व्योतं\u003C/span\u003E तस्मात्सा \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eव्योम\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति योज्यम् । तथैव \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eऋतेषु मुक्तेषु\u003C/span\u003E जातेषु तज्ज्ञानादिष्वास्ते तत \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऋतजा\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति योज्यम् । मुक्ताः केन निमित्तेन ऋताः ? इत्यत उक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगता इति\u003C/span\u003E ॥२॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअङ्गुष्ठमात्रः पुरुष आत्मनि मध्ये तिष्ठति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युक्तस्य व्यापारमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऊर्ध्वमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः= जीवः\u003C/span\u003E इति प्रतीतिनिरासायोक्तम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eईशान\u003C/span\u003E इत्यादि पूर्वत्र । निरासकान्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमध्य इति\u003C/span\u003E ॥३॥ कांश्चिद् भगवद्गुणान् उक्त्वा तूर्णीं स्थितं पुनस्तद्गुणान् वक्तुं पृच्छति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्येति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविस्रंसमानस्य\u003C/span\u003E स्थूलदेहं परित्यजतः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्\u003C/span\u003E एवंगुणकं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतत् परिशिष्यते वै\u003C/span\u003E ॥४॥ गुणान् ब्रवीति – \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन प्राणेनेति\u003C/span\u003E॥ तत्र प्राणापानयोः सर्वथा जीवजीवनदत्वं नास्तीति प्रतीयते । तत् प्रमाणविरुद्धम् । अतस्तस्य तात्पर्यमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकेवलमिति\u003C/span\u003E ॥५॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआत्मा मरणं प्राप्य यथा भवति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति प्रतिज्ञातमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोनिमिति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशरीरत्वाय\u003C/span\u003E शरीरवत्त्वाय ॥७॥ अन्तःस्थस्य प्राणादिनियन्तृत्वमुक्तम् । व्यापारान्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय एष्विति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकामं कामं\u003C/span\u003E स्वेच्छानुसारेण स्वाप्नपदार्थान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनिर्मिमाणः\u003C/span\u003E ॥८॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन प्राणेन\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यत्रोक्तं सर्वजीवनियन्तृत्वं बुद्ध्यारोहार्थं दृष्टान्ताभ्यामाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअग्निरिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभुवनं प्रविष्टः\u003C/span\u003E चेतनाग्निः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथैकः\u003C/span\u003E । यथा च तस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eरूपं रूपं\u003C/span\u003E प्रति जडाग्निः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतिरूपो बभूव\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभुवनं प्रविष्टः\u003C/span\u003E चेतनवायुः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथैको\u003C/span\u003E यथा च अचेतनवायुः तस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eरूपं रूपं\u003C/span\u003E प्रति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतिरूपो बभूव\u003C/span\u003E। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतथा सर्वभूतान्तरात्मा एकः\u003C/span\u003E । तथा जीवोऽपि अस्य अन्तरात्मनो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eरूपं रूपं\u003C/span\u003E प्रति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतिरूपो बभूव\u003C/span\u003E । वाक्यद्वयम् ऐक्यार्थत्वप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअग्निरित्यादिना\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएते\u003C/span\u003E बुद्धिस्थाः प्रसिद्धा वा \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्पर्शगम्यः\u003C/span\u003E स्पर्शगुणानुमेयः । अरूपिद्रव्यत्वेन बाह्यप्रत्यक्षागोचरत्वस्य स्थितत्वात् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रतिबिम्बो बिम्बान्न भिद्यते\u003C/span\u003E इति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकेचित्\u003C/span\u003E । तन्निरासायोक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eबहिश्चेति\u003C/span\u003E ॥ तद्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eबाह्याश्च ते तत\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइति\u003C/span\u003E ॥ ननु विष्णोर्विभुत्वात् कथं जीवानां तद्बाह्यत्वम्? इत्यतस्तद्वाक्यं विशदयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनास्येति\u003C/span\u003E ॥ ननु अनादित्वाज्जीवस्य कथं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतिबिम्बो बभूव\u003C/span\u003E इत्युक्तिः? इति शङ्कां निवारयन्, एकवचनाद् एकत्वप्रतीतिं च निवारयन्नाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनादीति\u003C/span\u003E ॥ ननु क्लिश्यमानजगदन्तर्गतत्वे भगवतः क्लेशः स्याद् इति शङ्कां सूर्यदृष्टान्तेन परिहरति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसूर्यो यथेति\u003C/span\u003E ॥ तद्वाक्यं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसूर्यो यथेति\u003C/span\u003E ॥ लेपालेपयोर्हेतुत्वेन उभयचक्षुःस्वरूपं निरूपितम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्तश्चक्षुरिति\u003C/span\u003E ॥९-११॥ जीवदोषलेपाभावे हेतुरुक्तः– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएको वशीति\u003C/span\u003E ॥ तस्यार्थः– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वतन्त्रत्वादिति\u003C/span\u003E । नन्वेकस्य कथं बहुजीवेषु स्थित्वा नियामकत्वम्? इत्यतः स्वयमपि बहुरूपो भवतीत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएकं रूपमिति\u003C/span\u003E ॥ भगवतो जीवदोषलेपाभावे हेत्वन्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eये आत्मस्थं तं पश्यन्ति तेषां\u003C/span\u003E सर्वदोषविधूननेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशाश्वतं सुखं\u003C/span\u003E किल, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतस्य कथं दोषलेपः\u003C/span\u003E इत्यर्थः ॥१२॥ दोषलेपाभावे \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएको वशी\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युक्तं स्वातन्त्र्यहेतुं समर्थयते– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनित्यो नित्यानामिति\u003C/span\u003E ॥ तद्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eचेतन इति\u003C/span\u003E ॥ परमचेतनत्वात् स्वतन्त्रः, स्वतन्त्रत्वाद्धि दोषेण नैव लिप्यत इत्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएक एव सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रति शरीरं प्रतिरूपाख्यो जीवो बभूव\u003C/span\u003E इति अन्यथाप्रतीतिं प्रमाणेन निवारितामपि, कर्हिचिद् अत्र न प्रमा-चेद् इत्याशयवान्, निवारयन् स्ववाक्येनापि तद्व्याकरोति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस एक एवेति\u003C/span\u003E। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबहिः\u003C/span\u003E इत्यस्य प्रतिपदम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभिन्न इति\u003C/span\u003E ॥ भेदाभेदौ च निवारयितुमुक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनितरामिति\u003C/span\u003E ॥ जीवः परमात्मनो भिन्न इति कुतः? इत्यत उक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपरतन्त्रत्वादिति\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतिरूपो बभूव\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्येतद् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनादितः प्रतिबिम्बा बभूवुः\u003C/span\u003E इति व्याख्यातम् । तत् प्रयोगेणापि समर्थयते– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइदमग्रे\u003C/span\u003E अस्य= जगतः अग्रे= प्रलयकाले \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मैवाऽसीद्\u003C/span\u003E अभूद्\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइत्यादिवत् अनादित्वापेक्षया\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतिरूपो बभूव\u003C/span\u003E इति प्रयोग इत्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्वभूतान्तरात्मैव प्रतिशरीरं प्रतिरूपो बभूव\u003C/span\u003E इत्यर्थः किं न स्याद् ? इत्यतो व्याख्यातं प्रमाणं बाधकम् । बाधकान्तरमप्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मनीति\u003C/span\u003E ॥१३॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतदेतद्\u003C/span\u003E इत्यादिनाऽपि भगवन्महिमानमाह । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएतद् एवम्\u003C/span\u003E इति निर्देष्टुम् अशक्यम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनिर्देश्यम्\u003C/span\u003E । तत्र '\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E \u003C/span\u003Eतदेतद्\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति \u003C/span\u003Eतेषां सुखं शाश्वतम्\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति प्रकृतज्ञानिसुखं परामृश्यते\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इत्यन्यथाप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएतदिति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएतदेव\u003C/span\u003E \u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतमात्मस्थम्\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति प्रकृतं भगवद्रूपमेव । ज्ञानिसुखमेव परामृश्यत इति कुतो न स्यात् ? न स्यात् । परमत्वविशेषणात् । तस्य च \u003C/span\u003Eएतस्यैवाऽनन्दस्यान्यानि भूतानि \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-268\"\u003Eमात्रामुपजीवन्ति\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इत्यादीनां जीवसुखेऽयोगादित्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eज्ञानीति\u003C/span\u003E ॥ \u003C/span\u003Eविष्णोरेव सुखं परमम्, ज्ञानिसुखं तु विष्लुट्कम्\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति कुतः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eब्रह्मादीनामिति\u003C/span\u003E ॥ \u003C/span\u003Eकथं नु तद्विजानीयाम्= केनोपायेन विजानीयाम्' इत्यन्यथाप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसम्यगिति\u003C/span\u003E ॥ तद् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनिर्देश्यं परमं सुखं तत्प्रसादमृते सम्यग् भाति न भाति\u003C/span\u003E वा इत्यस्य निश्चयं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकथं न्वहं विजानीयाम्\u003C/span\u003E ? न केनापीत्यर्थः ॥१४॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E॥ इति द्वितीयाध्यायस्य द्वितीया वल्ली ॥ २ ॥ २ ॥\u003C/span\u003E"
],
"_verified": true,
"teekaLabel": null,
"footnotes": [
{
"id": "fn-268",
"kind": "locus",
"quote": "मात्रामुपजीवन्ति",
"text": "बृ.६.३.३२(ज्योतिर्ब्राह्मणम्)"
}
]
},
},
{
{
"id": "VyasatirthaVivarana-26",
"id": "VyasatirthaVivarana-60",
"oldKey": null,
"type": "section",
"parent": null,
"chapter": null,
"verseType": "topic",
"text": "व्यासतीर्थीयम्",
"lines": [
"व्यासतीर्थीयम्"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-61",
"oldKey": null,
"type": "teeka",
"parent": "KKN_C02_S03_V01",
"chapter": null,
"verseType": null,
"text": "अतृप्तत्वाद् भूयोऽपि भगवतोऽन्यानपि जगदाश्रयत्वादीन् गुणानाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eऊर्ध्वमूल इति\u003C/span\u003E ॥ तदर्थाप्रतीतेर्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्वोर्ध्व इत्यादिना\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभूमिवत्\u003C/span\u003E भूमिर्यथा वृक्षस्याऽश्रयः तथा जगतो भगवानपि मूलाऽश्रयः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजगद्वृक्षोऽश्वत्थः\u003C/span\u003E इति कस्मादुक्तः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसोऽश्व इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअश्वः अस्मिंस्तिष्ठतीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअश्वत्थः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअश्वस्य थम्=अन्नम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअश्वत्थः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यर्थद्वयमभिप्रेत्योक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतद्व्याप्तत्वात्तदन्तत्वादिति\u003C/span\u003E ॥ व्यक्तित एवानादिनित्यत्वप्रतीतिं निवारयन्, सनातनपदं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रवाहत इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eच\u003C/span\u003Eशब्दाद् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनित्य\u003C/span\u003E इत्यपि ग्राह्यम्। व्यक्तित एव सनातनत्वं कुतो न स्याद्? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुख्यत इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमुख्यतस्त्वमृतो हरिः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यनेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतदेवामृतम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति व्याख्यातं भवति । उक्तमेवावधारयितुमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुख्यामृत इत्यादिना\u003C/span\u003E ॥ जगतोऽमुख्यामृतत्वे श्रुत्यादौ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस एवैको मुख्यामृतः\u003C/span\u003E इत्युक्तेः जगत्प्रवाहत एव नित्यम् इत्यर्थः ॥१॥",
"lines": [
"अतृप्तत्वाद् भूयोऽपि भगवतोऽन्यानपि जगदाश्रयत्वादीन् गुणानाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eऊर्ध्वमूल इति\u003C/span\u003E ॥ तदर्थाप्रतीतेर्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्वोर्ध्व इत्यादिना\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभूमिवत्\u003C/span\u003E भूमिर्यथा वृक्षस्याऽश्रयः तथा जगतो भगवानपि मूलाऽश्रयः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजगद्वृक्षोऽश्वत्थः\u003C/span\u003E इति कस्मादुक्तः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसोऽश्व इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअश्वः अस्मिंस्तिष्ठतीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअश्वत्थः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअश्वस्य थम्=अन्नम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअश्वत्थः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यर्थद्वयमभिप्रेत्योक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतद्व्याप्तत्वात्तदन्तत्वादिति\u003C/span\u003E ॥ व्यक्तित एवानादिनित्यत्वप्रतीतिं निवारयन्, सनातनपदं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रवाहत इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eच\u003C/span\u003Eशब्दाद् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनित्य\u003C/span\u003E इत्यपि ग्राह्यम्। व्यक्तित एव सनातनत्वं कुतो न स्याद्? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुख्यत इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमुख्यतस्त्वमृतो हरिः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यनेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतदेवामृतम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति व्याख्यातं भवति । उक्तमेवावधारयितुमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुख्यामृत इत्यादिना\u003C/span\u003E ॥ जगतोऽमुख्यामृतत्वे श्रुत्यादौ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस एवैको मुख्यामृतः\u003C/span\u003E इत्युक्तेः जगत्प्रवाहत एव नित्यम् इत्यर्थः ॥१॥"
],
"_verified": true,
"teekaLabel": null,
"covers": [
"KKN_C02_S03_V01",
"KKN_C02_S03_V02",
"KKN_C02_S03_V03",
"KKN_C02_S03_V04",
"KKN_C02_S03_V05"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-62",
"oldKey": null,
"type": "teeka",
"parent": "KKN_C02_S03_V02",
"chapter": null,
"verseType": null,
"text": "\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदिदं किञ्च\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यत्र तत्प्रसिद्धप्राणवज्रार्थत्वप्रतीतेर्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्राणाख्य इति\u003C/span\u003E ॥ निमित्तसप्तमीयम् । प्राणानिमित्ताद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएजति\u003C/span\u003E चेष्टत इत्यर्थः॥२॥ उद्यतवज्रवद् भयप्रदत्वं कुतः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभयादिति\u003C/span\u003E ॥ इन्द्रादयो वर्षादिस्वकार्ये धावन्ति ॥३॥ बाल्येऽविलम्बेन ज्ञानम् आपादितवन्तं नचिकेतसं दृष्ट्वा विस्मितोऽन्योऽपि एवमेव कुर्याद् इत्याशयवांस्तथाकर्तुः फलमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइह चेदिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविस्रसः\u003C/span\u003E विस्रंसनात्= शरीरस्य पतनात् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्राग्\u003C/span\u003E इत्यर्थः ॥४॥ स्वर्गे वैकुण्ठादिषु चिन्मयशरीरित्वाय प्रकृतो बोधोपदेशः पुरुषापेक्षयाऽनेकप्रकार इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथाऽऽदर्श इत्यादिना\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरीव\u003C/span\u003E सम्यगिव। सम्यगर्थाप्रतीतेस्तद्वाक्यजातं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवे स्थित इत्यादिना\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपितृलोकगो\u003C/span\u003Eऽपि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथा स्वप्ने तथा दृश्यते\u003C/span\u003E ॥५॥",
"lines": [
"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदिदं किञ्च\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यत्र तत्प्रसिद्धप्राणवज्रार्थत्वप्रतीतेर्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्राणाख्य इति\u003C/span\u003E ॥ निमित्तसप्तमीयम् । प्राणानिमित्ताद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएजति\u003C/span\u003E चेष्टत इत्यर्थः॥२॥ उद्यतवज्रवद् भयप्रदत्वं कुतः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभयादिति\u003C/span\u003E ॥ इन्द्रादयो वर्षादिस्वकार्ये धावन्ति ॥३॥ बाल्येऽविलम्बेन ज्ञानम् आपादितवन्तं नचिकेतसं दृष्ट्वा विस्मितोऽन्योऽपि एवमेव कुर्याद् इत्याशयवांस्तथाकर्तुः फलमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइह चेदिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविस्रसः\u003C/span\u003E विस्रंसनात्= शरीरस्य पतनात् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्राग्\u003C/span\u003E इत्यर्थः ॥४॥ स्वर्गे वैकुण्ठादिषु चिन्मयशरीरित्वाय प्रकृतो बोधोपदेशः पुरुषापेक्षयाऽनेकप्रकार इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथाऽऽदर्श इत्यादिना\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरीव\u003C/span\u003E सम्यगिव। सम्यगर्थाप्रतीतेस्तद्वाक्यजातं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवे स्थित इत्यादिना\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपितृलोकगो\u003C/span\u003Eऽपि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथा स्वप्ने तथा दृश्यते\u003C/span\u003E ॥५॥"
],
"_verified": true,
"teekaLabel": null,
"covers": [
"KKN_C02_S03_V01",
"KKN_C02_S03_V02",
"KKN_C02_S03_V03",
"KKN_C02_S03_V04",
"KKN_C02_S03_V05"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-63",
"oldKey": null,
"type": "section",
"parent": null,
"chapter": null,
"verseType": "topic",
"text": "व्यासतीर्थीयम्",
"lines": [
"व्यासतीर्थीयम्"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-64",
"oldKey": null,
"oldKey": null,
"type": "teeka",
"type": "teeka",
"parent": "KKN_C02_S02_V15",
"parent": "KKN_C02_S03_V06",
"chapter": null,
"chapter": null,
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहंस\u003C/span\u003E इत्यादि भगवन्महिमप्रतिपादकं दुर्गमार्थत्वाद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनित्यमित्यादिना\u003C/span\u003E ॥ अनेन- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजहातीति हम्, स एव सारत्वात् स इति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहंसः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति विग्रहः सूचितो भवति । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशुचौ सीदतीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशुचिषत्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E। तस्य प्रतिपदम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवायुस्थ इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवरसुः\u003C/span\u003E श्रेष्ठसुखः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजुहोतीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहोता\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवेद्यां मुख्यपूज्यः सन् तिष्ठतीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवेदिषद्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअत्यन्नः\u003C/span\u003E अतिशयेनान्नवान् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रकृतिः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eव्योम\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति कस्मादुक्ता? इत्यत उक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eव्योतमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयस्माद् अस्याम् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइदं जगद् व्योतं\u003C/span\u003E तस्मात्सा \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eव्योम\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति योज्यम् । तथैव \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eऋतेषु मुक्तेषु\u003C/span\u003E जातेषु तज्ज्ञानादिष्वास्ते तत \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऋतजा\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति योज्यम् । मुक्ताः केन निमित्तेन ऋताः ? इत्यत उक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगता इति\u003C/span\u003E ॥२॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअङ्गुष्ठमात्रः पुरुष आत्मनि मध्ये तिष्ठति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युक्तस्य व्यापारमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऊर्ध्वमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः= जीवः\u003C/span\u003E इति प्रतीतिनिरासायोक्तम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eईशान\u003C/span\u003E इत्यादि पूर्वत्र । निरासकान्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमध्य इति\u003C/span\u003E ॥३॥ कांश्चिद् भगवद्गुणान् उक्त्वा तूर्णीं स्थितं पुनस्तद्गुणान् वक्तुं पृच्छति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्येति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविस्रंसमानस्य\u003C/span\u003E स्थूलदेहं परित्यजतः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्\u003C/span\u003E एवंगुणकं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतत् परिशिष्यते वै\u003C/span\u003E ॥४॥ गुणान् ब्रवीति – \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन प्राणेनेति\u003C/span\u003E॥ तत्र प्राणापानयोः सर्वथा जीवजीवनदत्वं नास्तीति प्रतीयते । तत् प्रमाणविरुद्धम् । अतस्तस्य तात्पर्यमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकेवलमिति\u003C/span\u003E ॥५॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआत्मा मरणं प्राप्य यथा भवति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति प्रतिज्ञातमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोनिमिति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशरीरत्वाय\u003C/span\u003E शरीरवत्त्वाय ॥७॥ अन्तःस्थस्य प्राणादिनियन्तृत्वमुक्तम् । व्यापारान्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय एष्विति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकामं कामं\u003C/span\u003E स्वेच्छानुसारेण स्वाप्नपदार्थान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनिर्मिमाणः\u003C/span\u003E ॥८॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन प्राणेन\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यत्रोक्तं सर्वजीवनियन्तृत्वं बुद्ध्यारोहार्थं दृष्टान्ताभ्यामाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअग्निरिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभुवनं प्रविष्टः\u003C/span\u003E चेतनाग्निः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथैकः\u003C/span\u003E । यथा च तस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eरूपं रूपं\u003C/span\u003E प्रति जडाग्निः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतिरूपो बभूव\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभुवनं प्रविष्टः\u003C/span\u003E चेतनवायुः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथैको\u003C/span\u003E यथा च अचेतनवायुः तस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eरूपं रूपं\u003C/span\u003E प्रति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतिरूपो बभूव\u003C/span\u003E। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतथा सर्वभूतान्तरात्मा एकः\u003C/span\u003E । तथा जीवोऽपि अस्य अन्तरात्मनो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eरूपं रूपं\u003C/span\u003E प्रति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतिरूपो बभूव\u003C/span\u003E । वाक्यद्वयम् ऐक्यार्थत्वप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअग्निरित्यादिना\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएते\u003C/span\u003E बुद्धिस्थाः प्रसिद्धा वा \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्पर्शगम्यः\u003C/span\u003E स्पर्शगुणानुमेयः । अरूपिद्रव्यत्वेन बाह्यप्रत्यक्षागोचरत्वस्य स्थितत्वात् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रतिबिम्बो बिम्बान्न भिद्यते\u003C/span\u003E इति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकेचित्\u003C/span\u003E । तन्निरासायोक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eबहिश्चेति\u003C/span\u003E ॥ तद्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eबाह्याश्च ते तत\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइति\u003C/span\u003E ॥ ननु विष्णोर्विभुत्वात् कथं जीवानां तद्बाह्यत्वम्? इत्यतस्तद्वाक्यं विशदयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनास्येति\u003C/span\u003E ॥ ननु अनादित्वाज्जीवस्य कथं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतिबिम्बो बभूव\u003C/span\u003E इत्युक्तिः? इति शङ्कां निवारयन्, एकवचनाद् एकत्वप्रतीतिं च निवारयन्नाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनादीति\u003C/span\u003E ॥ ननु क्लिश्यमानजगदन्तर्गतत्वे भगवतः क्लेशः स्याद् इति शङ्कां सूर्यदृष्टान्तेन परिहरति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसूर्यो यथेति\u003C/span\u003E ॥ तद्वाक्यं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसूर्यो यथेति\u003C/span\u003E ॥ लेपालेपयोर्हेतुत्वेन उभयचक्षुःस्वरूपं निरूपितम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्तश्चक्षुरिति\u003C/span\u003E ॥९-११॥ जीवदोषलेपाभावे हेतुरुक्तः– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएको वशीति\u003C/span\u003E ॥ तस्यार्थः– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वतन्त्रत्वादिति\u003C/span\u003E । नन्वेकस्य कथं बहुजीवेषु स्थित्वा नियामकत्वम्? इत्यतः स्वयमपि बहुरूपो भवतीत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएकं रूपमिति\u003C/span\u003E ॥ भगवतो जीवदोषलेपाभावे हेत्वन्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eये आत्मस्थं तं पश्यन्ति तेषां\u003C/span\u003E सर्वदोषविधूननेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशाश्वतं सुखं\u003C/span\u003E किल, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतस्य कथं दोषलेपः\u003C/span\u003E इत्यर्थः ॥१२॥ दोषलेपाभावे \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएको वशी\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युक्तं स्वातन्त्र्यहेतुं समर्थयते– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनित्यो नित्यानामिति\u003C/span\u003E ॥ तद्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eचेतन इति\u003C/span\u003E ॥ परमचेतनत्वात् स्वतन्त्रः, स्वतन्त्रत्वाद्धि दोषेण नैव लिप्यत इत्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएक एव सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रति शरीरं प्रतिरूपाख्यो जीवो बभूव\u003C/span\u003E इति अन्यथाप्रतीतिं प्रमाणेन निवारितामपि, कर्हिचिद् अत्र न प्रमा-चेद् इत्याशयवान्, निवारयन् स्ववाक्येनापि तद्व्याकरोति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस एक एवेति\u003C/span\u003E। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबहिः\u003C/span\u003E इत्यस्य प्रतिपदम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभिन्न इति\u003C/span\u003E ॥ भेदाभेदौ च निवारयितुमुक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनितरामिति\u003C/span\u003E ॥ जीवः परमात्मनो भिन्न इति कुतः? इत्यत उक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपरतन्त्रत्वादिति\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतिरूपो बभूव\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्येतद् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनादितः प्रतिबिम्बा बभूवुः\u003C/span\u003E इति व्याख्यातम् । तत् प्रयोगेणापि समर्थयते– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइदमग्रे\u003C/span\u003E अस्य= जगतः अग्रे= प्रलयकाले \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मैवाऽसीद्\u003C/span\u003E अभूद्\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइत्यादिवत् अनादित्वापेक्षया\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतिरूपो बभूव\u003C/span\u003E इति प्रयोग इत्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्वभूतान्तरात्मैव प्रतिशरीरं प्रतिरूपो बभूव\u003C/span\u003E इत्यर्थः किं न स्याद् ? इत्यतो व्याख्यातं प्रमाणं बाधकम् । बाधकान्तरमप्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मनीति\u003C/span\u003E ॥१३॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतदेतद्\u003C/span\u003E इत्यादिनाऽपि भगवन्महिमानमाह । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएतद् एवम्\u003C/span\u003E इति निर्देष्टुम् अशक्यम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनिर्देश्यम्\u003C/span\u003E । तत्र '\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E \u003C/span\u003Eतदेतद्\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति \u003C/span\u003Eतेषां सुखं शाश्वतम्\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति प्रकृतज्ञानिसुखं परामृश्यते\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इत्यन्यथाप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएतदिति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएतदेव\u003C/span\u003E \u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतमात्मस्थम्\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति प्रकृतं भगवद्रूपमेव । ज्ञानिसुखमेव परामृश्यत इति कुतो न स्यात् ? न स्यात् । परमत्वविशेषणात् । तस्य च \u003C/span\u003Eएतस्यैवाऽनन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इत्यादीनां जीवसुखेऽयोगादित्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eज्ञानीति\u003C/span\u003E ॥ \u003C/span\u003Eविष्णोरेव सुखं परमम्, ज्ञानिसुखं तु विष्लुट्कम्\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति कुतः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eब्रह्मादीनामिति\u003C/span\u003E ॥ \u003C/span\u003Eकथं नु तद्विजानीयाम्= केनोपायेन विजानीयाम्' इत्यन्यथाप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसम्यगिति\u003C/span\u003E ॥ तद् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनिर्देश्यं परमं सुखं तत्प्रसादमृते सम्यग् भाति न भाति\u003C/span\u003E वा इत्यस्य निश्चयं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकथं न्वहं विजानीयाम्\u003C/span\u003E ? न केनापीत्यर्थः ॥१४॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E॥ इति द्वितीयाध्यायस्य द्वितीया वल्ली ॥ २ ॥ २ ॥\u003C/span\u003E",
"text": "\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eखण्डार्थः\u003C/span\u003E किं बोद्धुमशकच्चेत् तत्र स्वर्गलोके महीयते? इत्यतो बोद्धव्यमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रियाणामित्यादिना\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रियाणां पृथग्भावं\u003C/span\u003E वैचित्र्यम्= तारतम्यमित्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउदयास्तमयौ\u003C/span\u003E उत्पत्तिविनाशौ । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपृथगुत्पद्यमानानां\u003C/span\u003E सत्तादि ज्ञात्वा ॥६॥ ननु कथमिन्द्रियादीनां पृथग्भावादिज्ञानाच्छोकत्यागः? तस्या भगवज्ज्ञानत्वाद्, इत्यतस्तद्वाक्याभिप्रायं विशदमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रियेभ्य इत्यादिना\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसत्त्वं\u003C/span\u003E बुद्धिः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअलिङ्गः\u003C/span\u003E प्राकृतभौतिकशरीररहितः । इन्द्रियादितारतम्यज्ञानपूर्वकं जगदुत्पत्तिनाशादिकर्तृत्वेन तं ज्ञात्वा मुच्यते, अतो नोक्तदोषः ॥७-८॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभाष्यार्थः\u003C/span\u003E ननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रियेभ्यः परा \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-326\"\u003Eह्यर्थाः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिना तारतम्यपूर्वं भगवदाधिक्यस्य ज्ञापितत्वाद् ,\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगुहां प्रविश्य तिष्ठन्तं यो \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-327\"\u003Eभूतेभिर्व्यजायत\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिना जगत्सृष्ट्यादेर्भगवदधीनत्वस्य च ज्ञापितत्वात् पुनः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रियेभ्यः परं मनः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिना भगवदाधिक्यज्ञापनं व्यर्थम्? इति शङ्काम् अभ्यासस्य प्रयोजनोक्त्या वारयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपुनरिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eज्ञानपूर्वं\u003C/span\u003E ज्ञापनपूर्वम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eज्ञाने\u003C/span\u003E ज्ञापने। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतारतम्यज्ञापनपूर्वकं भगवतः सर्वाधिक्यज्ञापने सर्वागमानां तात्पर्यम्\u003C/span\u003E इत्यस्य प्रमितत्वे भवेदिदं तात्पर्यकल्पनम्, तदेव कुतः? इत्यतस्तत्र प्रमणमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतारतम्येति\u003C/span\u003E ॥८॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eखण्डार्थः\u003C/span\u003E",
"lines": [
"lines": [
"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहंस\u003C/span\u003E इत्यादि भगवन्महिमप्रतिपादकं दुर्गमार्थत्वाद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनित्यमित्यादिना\u003C/span\u003E ॥ अनेन- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजहातीति हम्, स एव सारत्वात् स इति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहंसः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति विग्रहः सूचितो भवति । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशुचौ सीदतीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशुचिषत्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E। तस्य प्रतिपदम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवायुस्थ इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवरसुः\u003C/span\u003E श्रेष्ठसुखः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजुहोतीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहोता\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवेद्यां मुख्यपूज्यः सन् तिष्ठतीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवेदिषद्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअत्यन्नः\u003C/span\u003E अतिशयेनान्नवान् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रकृतिः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eव्योम\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति कस्मादुक्ता? इत्यत उक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eव्योतमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयस्माद् अस्याम् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइदं जगद् व्योतं\u003C/span\u003E तस्मात्सा \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eव्योम\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति योज्यम् । तथैव \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eऋतेषु मुक्तेषु\u003C/span\u003E जातेषु तज्ज्ञानादिष्वास्ते तत \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऋतजा\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति योज्यम् । मुक्ताः केन निमित्तेन ऋताः ? इत्यत उक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगता इति\u003C/span\u003E ॥२॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअङ्गुष्ठमात्रः पुरुष आत्मनि मध्ये तिष्ठति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युक्तस्य व्यापारमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऊर्ध्वमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः= जीवः\u003C/span\u003E इति प्रतीतिनिरासायोक्तम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eईशान\u003C/span\u003E इत्यादि पूर्वत्र । निरासकान्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमध्य इति\u003C/span\u003E ॥३॥ कांश्चिद् भगवद्गुणान् उक्त्वा तूर्णीं स्थितं पुनस्तद्गुणान् वक्तुं पृच्छति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्येति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविस्रंसमानस्य\u003C/span\u003E स्थूलदेहं परित्यजतः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्\u003C/span\u003E एवंगुणकं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतत् परिशिष्यते वै\u003C/span\u003E ॥४॥ गुणान् ब्रवीति – \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन प्राणेनेति\u003C/span\u003E॥ तत्र प्राणापानयोः सर्वथा जीवजीवनदत्वं नास्तीति प्रतीयते । तत् प्रमाणविरुद्धम् । अतस्तस्य तात्पर्यमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकेवलमिति\u003C/span\u003E ॥५॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआत्मा मरणं प्राप्य यथा भवति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति प्रतिज्ञातमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोनिमिति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशरीरत्वाय\u003C/span\u003E शरीरवत्त्वाय ॥७॥ अन्तःस्थस्य प्राणादिनियन्तृत्वमुक्तम् । व्यापारान्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय एष्विति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकामं कामं\u003C/span\u003E स्वेच्छानुसारेण स्वाप्नपदार्थान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनिर्मिमाणः\u003C/span\u003E ॥८॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन प्राणेन\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यत्रोक्तं सर्वजीवनियन्तृत्वं बुद्ध्यारोहार्थं दृष्टान्ताभ्यामाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअग्निरिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभुवनं प्रविष्टः\u003C/span\u003E चेतनाग्निः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथैकः\u003C/span\u003E । यथा च तस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eरूपं रूपं\u003C/span\u003E प्रति जडाग्निः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतिरूपो बभूव\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभुवनं प्रविष्टः\u003C/span\u003E चेतनवायुः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथैको\u003C/span\u003E यथा च अचेतनवायुः तस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eरूपं रूपं\u003C/span\u003E प्रति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतिरूपो बभूव\u003C/span\u003E। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतथा सर्वभूतान्तरात्मा एकः\u003C/span\u003E । तथा जीवोऽपि अस्य अन्तरात्मनो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eरूपं रूपं\u003C/span\u003E प्रति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतिरूपो बभूव\u003C/span\u003E । वाक्यद्वयम् ऐक्यार्थत्वप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअग्निरित्यादिना\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएते\u003C/span\u003E बुद्धिस्थाः प्रसिद्धा वा \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्पर्शगम्यः\u003C/span\u003E स्पर्शगुणानुमेयः । अरूपिद्रव्यत्वेन बाह्यप्रत्यक्षागोचरत्वस्य स्थितत्वात् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रतिबिम्बो बिम्बान्न भिद्यते\u003C/span\u003E इति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकेचित्\u003C/span\u003E । तन्निरासायोक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eबहिश्चेति\u003C/span\u003E ॥ तद्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eबाह्याश्च ते तत\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइति\u003C/span\u003E ॥ ननु विष्णोर्विभुत्वात् कथं जीवानां तद्बाह्यत्वम्? इत्यतस्तद्वाक्यं विशदयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनास्येति\u003C/span\u003E ॥ ननु अनादित्वाज्जीवस्य कथं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतिबिम्बो बभूव\u003C/span\u003E इत्युक्तिः? इति शङ्कां निवारयन्, एकवचनाद् एकत्वप्रतीतिं च निवारयन्नाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनादीति\u003C/span\u003E ॥ ननु क्लिश्यमानजगदन्तर्गतत्वे भगवतः क्लेशः स्याद् इति शङ्कां सूर्यदृष्टान्तेन परिहरति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसूर्यो यथेति\u003C/span\u003E ॥ तद्वाक्यं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसूर्यो यथेति\u003C/span\u003E ॥ लेपालेपयोर्हेतुत्वेन उभयचक्षुःस्वरूपं निरूपितम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्तश्चक्षुरिति\u003C/span\u003E ॥९-११॥ जीवदोषलेपाभावे हेतुरुक्तः– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएको वशीति\u003C/span\u003E ॥ तस्यार्थः– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वतन्त्रत्वादिति\u003C/span\u003E । नन्वेकस्य कथं बहुजीवेषु स्थित्वा नियामकत्वम्? इत्यतः स्वयमपि बहुरूपो भवतीत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएकं रूपमिति\u003C/span\u003E ॥ भगवतो जीवदोषलेपाभावे हेत्वन्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eये आत्मस्थं तं पश्यन्ति तेषां\u003C/span\u003E सर्वदोषविधूननेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशाश्वतं सुखं\u003C/span\u003E किल, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतस्य कथं दोषलेपः\u003C/span\u003E इत्यर्थः ॥१२॥ दोषलेपाभावे \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएको वशी\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युक्तं स्वातन्त्र्यहेतुं समर्थयते– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनित्यो नित्यानामिति\u003C/span\u003E ॥ तद्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eचेतन इति\u003C/span\u003E ॥ परमचेतनत्वात् स्वतन्त्रः, स्वतन्त्रत्वाद्धि दोषेण नैव लिप्यत इत्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएक एव सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रति शरीरं प्रतिरूपाख्यो जीवो बभूव\u003C/span\u003E इति अन्यथाप्रतीतिं प्रमाणेन निवारितामपि, कर्हिचिद् अत्र न प्रमा-चेद् इत्याशयवान्, निवारयन् स्ववाक्येनापि तद्व्याकरोति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस एक एवेति\u003C/span\u003E। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबहिः\u003C/span\u003E इत्यस्य प्रतिपदम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभिन्न इति\u003C/span\u003E ॥ भेदाभेदौ च निवारयितुमुक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनितरामिति\u003C/span\u003E ॥ जीवः परमात्मनो भिन्न इति कुतः? इत्यत उक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपरतन्त्रत्वादिति\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतिरूपो बभूव\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्येतद् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनादितः प्रतिबिम्बा बभूवुः\u003C/span\u003E इति व्याख्यातम् । तत् प्रयोगेणापि समर्थयते– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइदमग्रे\u003C/span\u003E अस्य= जगतः अग्रे= प्रलयकाले \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मैवाऽसीद्\u003C/span\u003E अभूद्\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइत्यादिवत् अनादित्वापेक्षया\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतिरूपो बभूव\u003C/span\u003E इति प्रयोग इत्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्वभूतान्तरात्मैव प्रतिशरीरं प्रतिरूपो बभूव\u003C/span\u003E इत्यर्थः किं न स्याद् ? इत्यतो व्याख्यातं प्रमाणं बाधकम् । बाधकान्तरमप्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मनीति\u003C/span\u003E ॥१३॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतदेतद्\u003C/span\u003E इत्यादिनाऽपि भगवन्महिमानमाह । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएतद् एवम्\u003C/span\u003E इति निर्देष्टुम् अशक्यम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनिर्देश्यम्\u003C/span\u003E । तत्र '\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E \u003C/span\u003Eतदेतद्\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति \u003C/span\u003Eतेषां सुखं शाश्वतम्\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति प्रकृतज्ञानिसुखं परामृश्यते\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इत्यन्यथाप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएतदिति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएतदेव\u003C/span\u003E \u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतमात्मस्थम्\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति प्रकृतं भगवद्रूपमेव । ज्ञानिसुखमेव परामृश्यत इति कुतो न स्यात् ? न स्यात् । परमत्वविशेषणात् । तस्य च \u003C/span\u003Eएतस्यैवाऽनन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इत्यादीनां जीवसुखेऽयोगादित्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eज्ञानीति\u003C/span\u003E ॥ \u003C/span\u003Eविष्णोरेव सुखं परमम्, ज्ञानिसुखं तु विष्लुट्कम्\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति कुतः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eब्रह्मादीनामिति\u003C/span\u003E ॥ \u003C/span\u003Eकथं नु तद्विजानीयाम्= केनोपायेन विजानीयाम्' इत्यन्यथाप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसम्यगिति\u003C/span\u003E ॥ तद् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनिर्देश्यं परमं सुखं तत्प्रसादमृते सम्यग् भाति न भाति\u003C/span\u003E वा इत्यस्य निश्चयं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकथं न्वहं विजानीयाम्\u003C/span\u003E ? न केनापीत्यर्थः ॥१४॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E॥ इति द्वितीयाध्यायस्य द्वितीया वल्ली ॥ २ ॥ २ ॥\u003C/span\u003E"
"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eखण्डार्थः\u003C/span\u003E किं बोद्धुमशकच्चेत् तत्र स्वर्गलोके महीयते? इत्यतो बोद्धव्यमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रियाणामित्यादिना\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रियाणां पृथग्भावं\u003C/span\u003E वैचित्र्यम्= तारतम्यमित्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउदयास्तमयौ\u003C/span\u003E उत्पत्तिविनाशौ । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपृथगुत्पद्यमानानां\u003C/span\u003E सत्तादि ज्ञात्वा ॥६॥ ननु कथमिन्द्रियादीनां पृथग्भावादिज्ञानाच्छोकत्यागः? तस्या भगवज्ज्ञानत्वाद्, इत्यतस्तद्वाक्याभिप्रायं विशदमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रियेभ्य इत्यादिना\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसत्त्वं\u003C/span\u003E बुद्धिः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअलिङ्गः\u003C/span\u003E प्राकृतभौतिकशरीररहितः । इन्द्रियादितारतम्यज्ञानपूर्वकं जगदुत्पत्तिनाशादिकर्तृत्वेन तं ज्ञात्वा मुच्यते, अतो नोक्तदोषः ॥७-८॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभाष्यार्थः\u003C/span\u003E ननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रियेभ्यः परा \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-326\"\u003Eह्यर्थाः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिना तारतम्यपूर्वं भगवदाधिक्यस्य ज्ञापितत्वाद् ,\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगुहां प्रविश्य तिष्ठन्तं यो \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-327\"\u003Eभूतेभिर्व्यजायत\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिना जगत्सृष्ट्यादेर्भगवदधीनत्वस्य च ज्ञापितत्वात् पुनः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रियेभ्यः परं मनः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिना भगवदाधिक्यज्ञापनं व्यर्थम्? इति शङ्काम् अभ्यासस्य प्रयोजनोक्त्या वारयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपुनरिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eज्ञानपूर्वं\u003C/span\u003E ज्ञापनपूर्वम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eज्ञाने\u003C/span\u003E ज्ञापने। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतारतम्यज्ञापनपूर्वकं भगवतः सर्वाधिक्यज्ञापने सर्वागमानां तात्पर्यम्\u003C/span\u003E इत्यस्य प्रमितत्वे भवेदिदं तात्पर्यकल्पनम्, तदेव कुतः? इत्यतस्तत्र प्रमणमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतारतम्येति\u003C/span\u003E ॥८॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eखण्डार्थः\u003C/span\u003E"
],
],
"_verified": true,
"_verified": true,
"teekaLabel": "व्यासतीर्थीयम्"
"teekaLabel": null,
"covers": [
"KKN_C02_S03_V06",
"KKN_C02_S03_V07",
"KKN_C02_S03_V08",
"KKN_C02_S03_V09",
"KKN_C02_S03_V10",
"KKN_C02_S03_V11",
"KKN_C02_S03_V12",
"KKN_C02_S03_V13",
"KKN_C02_S03_V14",
"KKN_C02_S03_V15",
"KKN_C02_S03_V16"
],
"footnotes": [
{
"id": "fn-326",
"kind": "locus",
"quote": "ह्यर्थाः",
"text": "१.३.१०"
},
{
"id": "fn-327",
"kind": "locus",
"quote": "भूतेभिर्व्यजायत",
"text": "२.१.६"
}
]
},
},
{
{
"id": "VyasatirthaVivarana-27",
"id": "VyasatirthaVivarana-65",
"oldKey": null,
"oldKey": null,
"type": "teeka",
"type": "teeka",
"parent": "KKN_C02_S03_V05",
"parent": "KKN_C02_S03_V08",
"chapter": null,
"chapter": null,
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "अतृप्तत्वाद् भूयोऽपि भगवतोऽन्यानपि जगदाश्रयत्वादीन् गुणानाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eऊर्ध्वमूल इति\u003C/span\u003E ॥ तदर्थाप्रतीतेर्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्वोर्ध्व इत्यादिना\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभूमिवत्\u003C/span\u003E भूमिर्यथा वृक्षस्याऽश्रयः तथा जगतो भगवानपि मूलाऽश्रयः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजगद्वृक्षोऽश्वत्थः\u003C/span\u003E इति कस्मादुक्तः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसोऽश्व इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअश्वः अस्मिंस्तिष्ठतीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअश्वत्थः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअश्वस्य थम्=अन्नम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअश्वत्थः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यर्थद्वयमभिप्रेत्योक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतद्व्याप्तत्वात्तदन्तत्वादिति\u003C/span\u003E ॥ व्यक्तित एवानादिनित्यत्वप्रतीतिं निवारयन्, सनातनपदं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रवाहत इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eच\u003C/span\u003Eशब्दाद् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनित्य\u003C/span\u003E इत्यपि ग्राह्यम्। व्यक्तित एव सनातनत्वं कुतो न स्याद्? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुख्यत इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमुख्यतस्त्वमृतो हरिः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यनेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतदेवामृतम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति व्याख्यातं भवति । उक्तमेवावधारयितुमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुख्यामृत इत्यादिना\u003C/span\u003E ॥ जगतोऽमुख्यामृतत्वे श्रुत्यादौ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस एवैको मुख्यामृतः\u003C/span\u003E इत्युक्तेः जगत्प्रवाहत एव नित्यम् इत्यर्थः ॥१॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदिदं किञ्च\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यत्र तत्प्रसिद्धप्राणवज्रार्थत्वप्रतीतेर्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्राणाख्य इति\u003C/span\u003E ॥ निमित्तसप्तमीयम् । प्राणानिमित्ताद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएजति\u003C/span\u003E चेष्टत इत्यर्थः॥२॥ उद्यतवज्रवद् भयप्रदत्वं कुतः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभयादिति\u003C/span\u003E ॥ इन्द्रादयो वर्षादिस्वकार्ये धावन्ति ॥३॥ बाल्येऽविलम्बेन ज्ञानम् आपादितवन्तं नचिकेतसं दृष्ट्वा विस्मितोऽन्योऽपि एवमेव कुर्याद् इत्याशयवांस्तथाकर्तुः फलमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइह चेदिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविस्रसः\u003C/span\u003E विस्रंसनात्= शरीरस्य पतनात् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्राग्\u003C/span\u003E इत्यर्थः ॥४॥ स्वर्गे वैकुण्ठादिषु चिन्मयशरीरित्वाय प्रकृतो बोधोपदेशः पुरुषापेक्षयाऽनेकप्रकार इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथाऽऽदर्श इत्यादिना\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरीव\u003C/span\u003E सम्यगिव। सम्यगर्थाप्रतीतेस्तद्वाक्यजातं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवे स्थित इत्यादिना\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपितृलोकगो\u003C/span\u003Eऽपि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथा स्वप्ने तथा दृश्यते\u003C/span\u003E ॥५॥",
"text": "\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतं ज्ञात्वा मुच्यते\u003C/span\u003E इत्युक्तं मोक्षसाधनं भगवज्ज्ञानं न चक्षुरादिनाऽनायाससाध्यम् , किन्तु? श्रवणाद्युपोद्बलितमनसैव इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन सन्दृश इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसन्दृशे\u003C/span\u003E सम्यग् ज्ञानाय \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्य रूपं न तिष्ठति\u003C/span\u003E। तदेव विशदयति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन चक्षुषेति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्यैरपीन्द्रियैरेनं न गोचरयति\u003C/span\u003E इति शेषः । चक्षुराद्यगोचरश्चेत् कस्य गोचरः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहृदेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहृदा\u003C/span\u003E भक्तियुक्तेन मनसा । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमनीषा\u003C/span\u003E मनीषया । ज्ञानरूपो वा भगवान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअभिक्लृप्तो\u003C/span\u003E विषयीकृतो भवतीत्यर्थः ॥९॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभाष्यार्थः\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eचक्षुराद्यगोचरं भगवद्रूपम्\u003C/span\u003E इत्ययुक्तम् ? मत्स्यादेश्चक्षुरादिगोचरत्वाद्, इत्यतस्तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रादुर्भावानिति\u003C/span\u003E ॥ ननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमा भून्मूलरूपज्ञानम्, चक्षुरादिजन्यावतारज्ञानेन मुक्तिर्भविष्यति । तथा च श्रवणादिवैयर्थ्यम्?\u003C/span\u003E इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रादुर्भावानपीति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइन्द्रियैर्दृष्ट्वा\u003C/span\u003E इति शेषः ॥९॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eखण्डार्थः\u003C/span\u003E",
"lines": [
"lines": [
"अतृप्तत्वाद् भूयोऽपि भगवतोऽन्यानपि जगदाश्रयत्वादीन् गुणानाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eऊर्ध्वमूल इति\u003C/span\u003E ॥ तदर्थाप्रतीतेर्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्वोर्ध्व इत्यादिना\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभूमिवत्\u003C/span\u003E भूमिर्यथा वृक्षस्याऽश्रयः तथा जगतो भगवानपि मूलाऽश्रयः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजगद्वृक्षोऽश्वत्थः\u003C/span\u003E इति कस्मादुक्तः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसोऽश्व इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअश्वः अस्मिंस्तिष्ठतीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअश्वत्थः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअश्वस्य थम्=अन्नम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअश्वत्थः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यर्थद्वयमभिप्रेत्योक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतद्व्याप्तत्वात्तदन्तत्वादिति\u003C/span\u003E ॥ व्यक्तित एवानादिनित्यत्वप्रतीतिं निवारयन्, सनातनपदं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रवाहत इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eच\u003C/span\u003Eशब्दाद् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनित्य\u003C/span\u003E इत्यपि ग्राह्यम्। व्यक्तित एव सनातनत्वं कुतो न स्याद्? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुख्यत इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमुख्यतस्त्वमृतो हरिः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यनेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतदेवामृतम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति व्याख्यातं भवति । उक्तमेवावधारयितुमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुख्यामृत इत्यादिना\u003C/span\u003E ॥ जगतोऽमुख्यामृतत्वे श्रुत्यादौ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस एवैको मुख्यामृतः\u003C/span\u003E इत्युक्तेः जगत्प्रवाहत एव नित्यम् इत्यर्थः ॥१॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदिदं किञ्च\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यत्र तत्प्रसिद्धप्राणवज्रार्थत्वप्रतीतेर्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्राणाख्य इति\u003C/span\u003E ॥ निमित्तसप्तमीयम् । प्राणानिमित्ताद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएजति\u003C/span\u003E चेष्टत इत्यर्थः॥२॥ उद्यतवज्रवद् भयप्रदत्वं कुतः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभयादिति\u003C/span\u003E ॥ इन्द्रादयो वर्षादिस्वकार्ये धावन्ति ॥३॥ बाल्येऽविलम्बेन ज्ञानम् आपादितवन्तं नचिकेतसं दृष्ट्वा विस्मितोऽन्योऽपि एवमेव कुर्याद् इत्याशयवांस्तथाकर्तुः फलमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइह चेदिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविस्रसः\u003C/span\u003E विस्रंसनात्= शरीरस्य पतनात् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्राग्\u003C/span\u003E इत्यर्थः ॥४॥ स्वर्गे वैकुण्ठादिषु चिन्मयशरीरित्वाय प्रकृतो बोधोपदेशः पुरुषापेक्षयाऽनेकप्रकार इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथाऽऽदर्श इत्यादिना\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरीव\u003C/span\u003E सम्यगिव। सम्यगर्थाप्रतीतेस्तद्वाक्यजातं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवे स्थित इत्यादिना\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपितृलोकगो\u003C/span\u003Eऽपि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथा स्वप्ने तथा दृश्यते\u003C/span\u003E ॥५॥"
"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतं ज्ञात्वा मुच्यते\u003C/span\u003E इत्युक्तं मोक्षसाधनं भगवज्ज्ञानं न चक्षुरादिनाऽनायाससाध्यम् , किन्तु? श्रवणाद्युपोद्बलितमनसैव इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन सन्दृश इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसन्दृशे\u003C/span\u003E सम्यग् ज्ञानाय \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्य रूपं न तिष्ठति\u003C/span\u003E। तदेव विशदयति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन चक्षुषेति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्यैरपीन्द्रियैरेनं न गोचरयति\u003C/span\u003E इति शेषः । चक्षुराद्यगोचरश्चेत् कस्य गोचरः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहृदेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहृदा\u003C/span\u003E भक्तियुक्तेन मनसा । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमनीषा\u003C/span\u003E मनीषया । ज्ञानरूपो वा भगवान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअभिक्लृप्तो\u003C/span\u003E विषयीकृतो भवतीत्यर्थः ॥९॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभाष्यार्थः\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eचक्षुराद्यगोचरं भगवद्रूपम्\u003C/span\u003E इत्ययुक्तम् ? मत्स्यादेश्चक्षुरादिगोचरत्वाद्, इत्यतस्तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रादुर्भावानिति\u003C/span\u003E ॥ ननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमा भून्मूलरूपज्ञानम्, चक्षुरादिजन्यावतारज्ञानेन मुक्तिर्भविष्यति । तथा च श्रवणादिवैयर्थ्यम्?\u003C/span\u003E इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रादुर्भावानपीति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइन्द्रियैर्दृष्ट्वा\u003C/span\u003E इति शेषः ॥९॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eखण्डार्थः\u003C/span\u003E"
],
],
"_verified": true,
"_verified": true,
"teekaLabel": "व्यासतीर्थीयम्"
"teekaLabel": null,
"covers": [
"KKN_C02_S03_V06",
"KKN_C02_S03_V07",
"KKN_C02_S03_V08",
"KKN_C02_S03_V09",
"KKN_C02_S03_V10",
"KKN_C02_S03_V11",
"KKN_C02_S03_V12",
"KKN_C02_S03_V13",
"KKN_C02_S03_V14",
"KKN_C02_S03_V15",
"KKN_C02_S03_V16"
]
},
},
{
{
"id": "VyasatirthaVivarana-28",
"id": "VyasatirthaVivarana-66",
"oldKey": null,
"oldKey": null,
"type": "teeka",
"type": "teeka",
"parent": "KKN_C02_S03_V16",
"parent": "KKN_C02_S03_V09",
"chapter": null,
"chapter": null,
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eखण्डार्थः\u003C/span\u003E किं बोद्धुमशकच्चेत् तत्र स्वर्गलोके महीयते? इत्यतो बोद्धव्यमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रियाणामित्यादिना\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रियाणां पृथग्भावं\u003C/span\u003E वैचित्र्यम्= तारतम्यमित्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउदयास्तमयौ\u003C/span\u003E उत्पत्तिविनाशौ । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपृथगुत्पद्यमानानां\u003C/span\u003E सत्तादि ज्ञात्वा ॥६॥ ननु कथमिन्द्रियादीनां पृथग्भावादिज्ञानाच्छोकत्यागः? तस्या भगवज्ज्ञानत्वाद्, इत्यतस्तद्वाक्याभिप्रायं विशदमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रियेभ्य इत्यादिना\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसत्त्वं\u003C/span\u003E बुद्धिः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअलिङ्गः\u003C/span\u003E प्राकृतभौतिकशरीररहितः । इन्द्रियादितारतम्यज्ञानपूर्वकं जगदुत्पत्तिनाशादिकर्तृत्वेन तं ज्ञात्वा मुच्यते, अतो नोक्तदोषः ॥७-८॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभाष्यार्थः\u003C/span\u003E ननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्थाः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिना तारतम्यपूर्वं भगवदाधिक्यस्य ज्ञापितत्वाद् ,\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगुहां प्रविश्य तिष्ठन्तं यो भूतेभिर्व्यजायत\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिना जगत्सृष्ट्यादेर्भगवदधीनत्वस्य च ज्ञापितत्वात् पुनः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रियेभ्यः परं मनः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिना भगवदाधिक्यज्ञापनं व्यर्थम्? इति शङ्काम् अभ्यासस्य प्रयोजनोक्त्या वारयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपुनरिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eज्ञानपूर्वं\u003C/span\u003E ज्ञापनपूर्वम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eज्ञाने\u003C/span\u003E ज्ञापने। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतारतम्यज्ञापनपूर्वकं भगवतः सर्वाधिक्यज्ञापने सर्वागमानां तात्पर्यम्\u003C/span\u003E इत्यस्य प्रमितत्वे भवेदिदं तात्पर्यकल्पनम्, तदेव कुतः? इत्यतस्तत्र प्रमणमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतारतम्येति\u003C/span\u003E ॥८॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eखण्डार्थः\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतं ज्ञात्वा मुच्यते\u003C/span\u003E इत्युक्तं मोक्षसाधनं भगवज्ज्ञानं न चक्षुरादिनाऽनायाससाध्यम् , किन्तु? श्रवणाद्युपोद्बलितमनसैव इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन सन्दृश इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसन्दृशे\u003C/span\u003E सम्यग् ज्ञानाय \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्य रूपं न तिष्ठति\u003C/span\u003E। तदेव विशदयति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन चक्षुषेति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्यैरपीन्द्रियैरेनं न गोचरयति\u003C/span\u003E इति शेषः । चक्षुराद्यगोचरश्चेत् कस्य गोचरः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहृदेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहृदा\u003C/span\u003E भक्तियुक्तेन मनसा । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमनीषा\u003C/span\u003E मनीषया । ज्ञानरूपो वा भगवान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअभिक्लृप्तो\u003C/span\u003E विषयीकृतो भवतीत्यर्थः ॥९॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभाष्यार्थः\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eचक्षुराद्यगोचरं भगवद्रूपम्\u003C/span\u003E इत्ययुक्तम् ? मत्स्यादेश्चक्षुरादिगोचरत्वाद्, इत्यतस्तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रादुर्भावानिति\u003C/span\u003E ॥ ननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमा भून्मूलरूपज्ञानम्, चक्षुरादिजन्यावतारज्ञानेन मुक्तिर्भविष्यति । तथा च श्रवणादिवैयर्थ्यम्?\u003C/span\u003E इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रादुर्भावानपीति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइन्द्रियैर्दृष्ट्वा\u003C/span\u003E इति शेषः ॥९॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eखण्डार्थः\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहृदा मनीषी मनसा हरिं पश्यति\u003C/span\u003E इत्युक्तम् । तत्र अभ्यर्हितं साधनं किम्? इत्यतः प्रत्याहारसिद्धं धारणादिरूपं ध्यानमेवेत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eज्ञानानि\u003C/span\u003E ज्ञानकारणानि । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरमां गतिं\u003C/span\u003E परमज्ञानसाधनम् ॥१०॥ ननु कथं धारणायाः परमगतिसाधनत्वम् ? ध्यानसमाधिलक्षणयोगस्यैव तत्त्वाद्, इयतः स्थिरधारणायाः ततोऽतिविशेषाभावाद् इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतामिति\u003C/span\u003E॥ अनतिविशेषत्वमेव विशदमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअप्रमत्त इति\u003C/span\u003E ॥ योगस्य विषयमाह–\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोग इति\u003C/span\u003E ॥११॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभाष्यार्थः\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोगः प्रभवाप्ययौ हि\u003C/span\u003E इति सामानाधिकरण्यप्रतीतिमपेक्षितप्रक्षेपेण वारयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रभवेति\u003C/span\u003E ॥ ननु जगतः प्रभवाप्ययध्यानं कथं योगः ? तस्येश्वरासम्बन्धित्वाद्, इति शङ्काम् अपेक्षितपूरणेन वारयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभगवत इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसकाशाद्\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभवन्तौ\u003C/span\u003E पूरणीयम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रति हि योग\u003C/span\u003E इति सम्बन्धः॥११॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eखण्डार्थः\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Ci\u003Eन चक्षुषा पश्यति\u003C/i\u003E\u003C/span\u003E इत्युपलक्षणत्वेनोक्तं विशदयति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनैव वाचेति\u003C/span\u003E॥ तर्हि केनोपलभ्यते तद्? इत्यतो व्यतिरेकेणाऽह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्तीति\u003C/span\u003E ॥ \u003Ci\u003Eअस्तीति\u003C/i\u003E ब्रुवतो गुरोः \u003Ci\u003Eअन्यत्र\u003C/i\u003E तेन विना इत्यर्थः॥१२॥ गुरूपलभ्योऽपि भगवान् प्रसन्नेन स्वेनैव इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्तीत्येवेति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउभयोस्तत्त्वभावेन\u003C/span\u003E तत्त्वभावनकर्त्रा प्रसन्नेन भगवतेति यावत् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्तीत्येवोपलब्धव्यो\u003C/span\u003E ज्ञातव्यः ॥१३॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभाष्यार्थः\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपरमात्मा अस्ति\u003C/span\u003E इत्यनेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसन्मात्रम् इत्येव बोद्धव्यः\u003C/span\u003E इत्यन्यथाप्रतीतिं निवारयन्नस्तीत्यादि व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअधिक इत्यादिना\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनाधिक्यं जानतां\u003C/span\u003E सकाशात् ॥ ननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतत्प्रसादादेवाऽधिक्यज्ञानम्, प्रसादश्च आधिक्यज्ञानाद्\u003C/span\u003E इत्यन्योन्याश्रयता? इत्यतो व्यक्तिभेदान्न दोष इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनादीति\u003C/span\u003E ॥ ननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनादिकालादाधिक्यं जानतस्तज्ज्ञानं भवे भवे पुनर्वृद्धिमेति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्ययुक्तम् ? अनादितस्तद्रहितानामपि पश्चाज्जायमानत्वाद्, इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयेषामिति\u003C/span\u003E ॥ ननु कथमेतत् ? अस्मासु पश्चाद्भाविनस्तज्ज्ञानस्यानुभवसिद्धत्वाद्, इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअभिभूतमिति\u003C/span\u003E ॥१२-१३॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eखण्डार्थः\u003C/span\u003E ननु आधिक्यज्ञानाद् भवन् भगवत्प्रसादो न फलम्; किन्तु? फलहेतुः, अतस्तत्फलं किम् ? इत्यतो मोक्ष इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेति\u003C/span\u003E ॥१४॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभाष्यार्थः\u003C/span\u003E तत्सर्वकामप्रहाणप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्तःकरणेति\u003C/span\u003E ॥१४॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eखण्डार्थः\u003C/span\u003E हार्दकामत्यागश्च कदा भवति? इत्याकाङ्क्षायां तत्कारणाविद्या-अहङ्कारकर्मणाम्, हृदयग्रन्थीनां यदा प्रहाणिर्भवति तद् इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेति\u003C/span\u003E ॥१५॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभाष्यार्थः\u003C/span\u003E तद्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमिथ्येति\u003C/span\u003E ॥ अनुशासनं निष्कामकर्म-श्रवण-मनन-ध्यान-कर्तव्यप्रतिपादकं शास्त्रम् ॥१५॥ एवं मोक्षबोधिकां ब्रह्मविद्यां निरूप्य ज्ञानिनश्चरमदेहान्निष्क्रमणेऽवश्यं पूर्वं ध्येयं मार्गमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशतमित्यादिना\u003C/span\u003E ॥१६॥",
"text": "\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहृदा मनीषी मनसा हरिं पश्यति\u003C/span\u003E इत्युक्तम् । तत्र अभ्यर्हितं साधनं किम्? इत्यतः प्रत्याहारसिद्धं धारणादिरूपं ध्यानमेवेत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eज्ञानानि\u003C/span\u003E ज्ञानकारणानि । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरमां गतिं\u003C/span\u003E परमज्ञानसाधनम् ॥१०॥ ननु कथं धारणायाः परमगतिसाधनत्वम् ? ध्यानसमाधिलक्षणयोगस्यैव तत्त्वाद्, इयतः स्थिरधारणायाः ततोऽतिविशेषाभावाद् इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतामिति\u003C/span\u003E॥ अनतिविशेषत्वमेव विशदमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअप्रमत्त इति\u003C/span\u003E ॥ योगस्य विषयमाह–\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोग इति\u003C/span\u003E ॥११॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभाष्यार्थः\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोगः प्रभवाप्ययौ हि\u003C/span\u003E इति सामानाधिकरण्यप्रतीतिमपेक्षितप्रक्षेपेण वारयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रभवेति\u003C/span\u003E ॥ ननु जगतः प्रभवाप्ययध्यानं कथं योगः ? तस्येश्वरासम्बन्धित्वाद्, इति शङ्काम् अपेक्षितपूरणेन वारयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभगवत इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसकाशाद्\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभवन्तौ\u003C/span\u003E पूरणीयम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रति हि योग\u003C/span\u003E इति सम्बन्धः॥११॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eखण्डार्थः\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Ci\u003Eन चक्षुषा पश्यति\u003C/i\u003E\u003C/span\u003E इत्युपलक्षणत्वेनोक्तं विशदयति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनैव वाचेति\u003C/span\u003E॥ तर्हि केनोपलभ्यते तद्? इत्यतो व्यतिरेकेणाऽह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्तीति\u003C/span\u003E ॥ \u003Ci\u003Eअस्तीति\u003C/i\u003E ब्रुवतो गुरोः \u003Ci\u003Eअन्यत्र\u003C/i\u003E तेन विना इत्यर्थः॥१२॥ गुरूपलभ्योऽपि भगवान् प्रसन्नेन स्वेनैव इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्तीत्येवेति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउभयोस्तत्त्वभावेन\u003C/span\u003E तत्त्वभावनकर्त्रा प्रसन्नेन भगवतेति यावत् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्तीत्येवोपलब्धव्यो\u003C/span\u003E ज्ञातव्यः ॥१३॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभाष्यार्थः\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपरमात्मा अस्ति\u003C/span\u003E इत्यनेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसन्मात्रम् इत्येव बोद्धव्यः\u003C/span\u003E इत्यन्यथाप्रतीतिं निवारयन्नस्तीत्यादि व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअधिक इत्यादिना\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनाधिक्यं जानतां\u003C/span\u003E सकाशात् ॥ ननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतत्प्रसादादेवाऽधिक्यज्ञानम्, प्रसादश्च आधिक्यज्ञानाद्\u003C/span\u003E इत्यन्योन्याश्रयता? इत्यतो व्यक्तिभेदान्न दोष इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनादीति\u003C/span\u003E ॥ ननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनादिकालादाधिक्यं जानतस्तज्ज्ञानं भवे भवे पुनर्वृद्धिमेति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्ययुक्तम् ? अनादितस्तद्रहितानामपि पश्चाज्जायमानत्वाद्, इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयेषामिति\u003C/span\u003E ॥ ननु कथमेतत् ? अस्मासु पश्चाद्भाविनस्तज्ज्ञानस्यानुभवसिद्धत्वाद्, इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअभिभूतमिति\u003C/span\u003E ॥१२-१३॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eखण्डार्थः\u003C/span\u003E ननु आधिक्यज्ञानाद् भवन् भगवत्प्रसादो न फलम्; किन्तु? फलहेतुः, अतस्तत्फलं किम् ? इत्यतो मोक्ष इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेति\u003C/span\u003E ॥१४॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभाष्यार्थः\u003C/span\u003E तत्सर्वकामप्रहाणप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्तःकरणेति\u003C/span\u003E ॥१४॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eखण्डार्थः\u003C/span\u003E हार्दकामत्यागश्च कदा भवति? इत्याकाङ्क्षायां तत्कारणाविद्या-अहङ्कारकर्मणाम्, हृदयग्रन्थीनां यदा प्रहाणिर्भवति तद् इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेति\u003C/span\u003E ॥१५॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभाष्यार्थः\u003C/span\u003E तद्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमिथ्येति\u003C/span\u003E ॥ अनुशासनं निष्कामकर्म-श्रवण-मनन-ध्यान-कर्तव्यप्रतिपादकं शास्त्रम् ॥१५॥ एवं मोक्षबोधिकां ब्रह्मविद्यां निरूप्य ज्ञानिनश्चरमदेहान्निष्क्रमणेऽवश्यं पूर्वं ध्येयं मार्गमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशतमित्यादिना\u003C/span\u003E ॥१६॥",
"lines": [
"lines": [
"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eखण्डार्थः\u003C/span\u003E किं बोद्धुमशकच्चेत् तत्र स्वर्गलोके महीयते? इत्यतो बोद्धव्यमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रियाणामित्यादिना\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रियाणां पृथग्भावं\u003C/span\u003E वैचित्र्यम्= तारतम्यमित्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउदयास्तमयौ\u003C/span\u003E उत्पत्तिविनाशौ । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपृथगुत्पद्यमानानां\u003C/span\u003E सत्तादि ज्ञात्वा ॥६॥ ननु कथमिन्द्रियादीनां पृथग्भावादिज्ञानाच्छोकत्यागः? तस्या भगवज्ज्ञानत्वाद्, इत्यतस्तद्वाक्याभिप्रायं विशदमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रियेभ्य इत्यादिना\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसत्त्वं\u003C/span\u003E बुद्धिः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअलिङ्गः\u003C/span\u003E प्राकृतभौतिकशरीररहितः । इन्द्रियादितारतम्यज्ञानपूर्वकं जगदुत्पत्तिनाशादिकर्तृत्वेन तं ज्ञात्वा मुच्यते, अतो नोक्तदोषः ॥७-८॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभाष्यार्थः\u003C/span\u003E ननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्थाः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिना तारतम्यपूर्वं भगवदाधिक्यस्य ज्ञापितत्वाद् ,\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगुहां प्रविश्य तिष्ठन्तं यो भूतेभिर्व्यजायत\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिना जगत्सृष्ट्यादेर्भगवदधीनत्वस्य च ज्ञापितत्वात् पुनः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रियेभ्यः परं मनः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिना भगवदाधिक्यज्ञापनं व्यर्थम्? इति शङ्काम् अभ्यासस्य प्रयोजनोक्त्या वारयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपुनरिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eज्ञानपूर्वं\u003C/span\u003E ज्ञापनपूर्वम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eज्ञाने\u003C/span\u003E ज्ञापने। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतारतम्यज्ञापनपूर्वकं भगवतः सर्वाधिक्यज्ञापने सर्वागमानां तात्पर्यम्\u003C/span\u003E इत्यस्य प्रमितत्वे भवेदिदं तात्पर्यकल्पनम्, तदेव कुतः? इत्यतस्तत्र प्रमणमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतारतम्येति\u003C/span\u003E ॥८॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eखण्डार्थः\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतं ज्ञात्वा मुच्यते\u003C/span\u003E इत्युक्तं मोक्षसाधनं भगवज्ज्ञानं न चक्षुरादिनाऽनायाससाध्यम् , किन्तु? श्रवणाद्युपोद्बलितमनसैव इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन सन्दृश इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसन्दृशे\u003C/span\u003E सम्यग् ज्ञानाय \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्य रूपं न तिष्ठति\u003C/span\u003E। तदेव विशदयति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन चक्षुषेति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्यैरपीन्द्रियैरेनं न गोचरयति\u003C/span\u003E इति शेषः । चक्षुराद्यगोचरश्चेत् कस्य गोचरः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहृदेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहृदा\u003C/span\u003E भक्तियुक्तेन मनसा । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमनीषा\u003C/span\u003E मनीषया । ज्ञानरूपो वा भगवान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअभिक्लृप्तो\u003C/span\u003E विषयीकृतो भवतीत्यर्थः ॥९॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभाष्यार्थः\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eचक्षुराद्यगोचरं भगवद्रूपम्\u003C/span\u003E इत्ययुक्तम् ? मत्स्यादेश्चक्षुरादिगोचरत्वाद्, इत्यतस्तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रादुर्भावानिति\u003C/span\u003E ॥ ननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमा भून्मूलरूपज्ञानम्, चक्षुरादिजन्यावतारज्ञानेन मुक्तिर्भविष्यति । तथा च श्रवणादिवैयर्थ्यम्?\u003C/span\u003E इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रादुर्भावानपीति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइन्द्रियैर्दृष्ट्वा\u003C/span\u003E इति शेषः ॥९॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eखण्डार्थः\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहृदा मनीषी मनसा हरिं पश्यति\u003C/span\u003E इत्युक्तम् । तत्र अभ्यर्हितं साधनं किम्? इत्यतः प्रत्याहारसिद्धं धारणादिरूपं ध्यानमेवेत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eज्ञानानि\u003C/span\u003E ज्ञानकारणानि । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरमां गतिं\u003C/span\u003E परमज्ञानसाधनम् ॥१०॥ ननु कथं धारणायाः परमगतिसाधनत्वम् ? ध्यानसमाधिलक्षणयोगस्यैव तत्त्वाद्, इयतः स्थिरधारणायाः ततोऽतिविशेषाभावाद् इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतामिति\u003C/span\u003E॥ अनतिविशेषत्वमेव विशदमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअप्रमत्त इति\u003C/span\u003E ॥ योगस्य विषयमाह–\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोग इति\u003C/span\u003E ॥११॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभाष्यार्थः\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोगः प्रभवाप्ययौ हि\u003C/span\u003E इति सामानाधिकरण्यप्रतीतिमपेक्षितप्रक्षेपेण वारयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रभवेति\u003C/span\u003E ॥ ननु जगतः प्रभवाप्ययध्यानं कथं योगः ? तस्येश्वरासम्बन्धित्वाद्, इति शङ्काम् अपेक्षितपूरणेन वारयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभगवत इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसकाशाद्\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभवन्तौ\u003C/span\u003E पूरणीयम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रति हि योग\u003C/span\u003E इति सम्बन्धः॥११॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eखण्डार्थः\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Ci\u003Eन चक्षुषा पश्यति\u003C/i\u003E\u003C/span\u003E इत्युपलक्षणत्वेनोक्तं विशदयति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनैव वाचेति\u003C/span\u003E॥ तर्हि केनोपलभ्यते तद्? इत्यतो व्यतिरेकेणाऽह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्तीति\u003C/span\u003E ॥ \u003Ci\u003Eअस्तीति\u003C/i\u003E ब्रुवतो गुरोः \u003Ci\u003Eअन्यत्र\u003C/i\u003E तेन विना इत्यर्थः॥१२॥ गुरूपलभ्योऽपि भगवान् प्रसन्नेन स्वेनैव इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्तीत्येवेति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउभयोस्तत्त्वभावेन\u003C/span\u003E तत्त्वभावनकर्त्रा प्रसन्नेन भगवतेति यावत् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्तीत्येवोपलब्धव्यो\u003C/span\u003E ज्ञातव्यः ॥१३॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभाष्यार्थः\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपरमात्मा अस्ति\u003C/span\u003E इत्यनेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसन्मात्रम् इत्येव बोद्धव्यः\u003C/span\u003E इत्यन्यथाप्रतीतिं निवारयन्नस्तीत्यादि व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअधिक इत्यादिना\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनाधिक्यं जानतां\u003C/span\u003E सकाशात् ॥ ननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतत्प्रसादादेवाऽधिक्यज्ञानम्, प्रसादश्च आधिक्यज्ञानाद्\u003C/span\u003E इत्यन्योन्याश्रयता? इत्यतो व्यक्तिभेदान्न दोष इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनादीति\u003C/span\u003E ॥ ननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनादिकालादाधिक्यं जानतस्तज्ज्ञानं भवे भवे पुनर्वृद्धिमेति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्ययुक्तम् ? अनादितस्तद्रहितानामपि पश्चाज्जायमानत्वाद्, इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयेषामिति\u003C/span\u003E ॥ ननु कथमेतत् ? अस्मासु पश्चाद्भाविनस्तज्ज्ञानस्यानुभवसिद्धत्वाद्, इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअभिभूतमिति\u003C/span\u003E ॥१२-१३॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eखण्डार्थः\u003C/span\u003E ननु आधिक्यज्ञानाद् भवन् भगवत्प्रसादो न फलम्; किन्तु? फलहेतुः, अतस्तत्फलं किम् ? इत्यतो मोक्ष इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेति\u003C/span\u003E ॥१४॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभाष्यार्थः\u003C/span\u003E तत्सर्वकामप्रहाणप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्तःकरणेति\u003C/span\u003E ॥१४॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eखण्डार्थः\u003C/span\u003E हार्दकामत्यागश्च कदा भवति? इत्याकाङ्क्षायां तत्कारणाविद्या-अहङ्कारकर्मणाम्, हृदयग्रन्थीनां यदा प्रहाणिर्भवति तद् इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेति\u003C/span\u003E ॥१५॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभाष्यार्थः\u003C/span\u003E तद्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमिथ्येति\u003C/span\u003E ॥ अनुशासनं निष्कामकर्म-श्रवण-मनन-ध्यान-कर्तव्यप्रतिपादकं शास्त्रम् ॥१५॥ एवं मोक्षबोधिकां ब्रह्मविद्यां निरूप्य ज्ञानिनश्चरमदेहान्निष्क्रमणेऽवश्यं पूर्वं ध्येयं मार्गमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशतमित्यादिना\u003C/span\u003E ॥१६॥"
"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहृदा मनीषी मनसा हरिं पश्यति\u003C/span\u003E इत्युक्तम् । तत्र अभ्यर्हितं साधनं किम्? इत्यतः प्रत्याहारसिद्धं धारणादिरूपं ध्यानमेवेत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eज्ञानानि\u003C/span\u003E ज्ञानकारणानि । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरमां गतिं\u003C/span\u003E परमज्ञानसाधनम् ॥१०॥ ननु कथं धारणायाः परमगतिसाधनत्वम् ? ध्यानसमाधिलक्षणयोगस्यैव तत्त्वाद्, इयतः स्थिरधारणायाः ततोऽतिविशेषाभावाद् इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतामिति\u003C/span\u003E॥ अनतिविशेषत्वमेव विशदमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअप्रमत्त इति\u003C/span\u003E ॥ योगस्य विषयमाह–\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोग इति\u003C/span\u003E ॥११॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभाष्यार्थः\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोगः प्रभवाप्ययौ हि\u003C/span\u003E इति सामानाधिकरण्यप्रतीतिमपेक्षितप्रक्षेपेण वारयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रभवेति\u003C/span\u003E ॥ ननु जगतः प्रभवाप्ययध्यानं कथं योगः ? तस्येश्वरासम्बन्धित्वाद्, इति शङ्काम् अपेक्षितपूरणेन वारयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभगवत इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसकाशाद्\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभवन्तौ\u003C/span\u003E पूरणीयम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रति हि योग\u003C/span\u003E इति सम्बन्धः॥११॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eखण्डार्थः\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Ci\u003Eन चक्षुषा पश्यति\u003C/i\u003E\u003C/span\u003E इत्युपलक्षणत्वेनोक्तं विशदयति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनैव वाचेति\u003C/span\u003E॥ तर्हि केनोपलभ्यते तद्? इत्यतो व्यतिरेकेणाऽह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्तीति\u003C/span\u003E ॥ \u003Ci\u003Eअस्तीति\u003C/i\u003E ब्रुवतो गुरोः \u003Ci\u003Eअन्यत्र\u003C/i\u003E तेन विना इत्यर्थः॥१२॥ गुरूपलभ्योऽपि भगवान् प्रसन्नेन स्वेनैव इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्तीत्येवेति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउभयोस्तत्त्वभावेन\u003C/span\u003E तत्त्वभावनकर्त्रा प्रसन्नेन भगवतेति यावत् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्तीत्येवोपलब्धव्यो\u003C/span\u003E ज्ञातव्यः ॥१३॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभाष्यार्थः\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपरमात्मा अस्ति\u003C/span\u003E इत्यनेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसन्मात्रम् इत्येव बोद्धव्यः\u003C/span\u003E इत्यन्यथाप्रतीतिं निवारयन्नस्तीत्यादि व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअधिक इत्यादिना\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनाधिक्यं जानतां\u003C/span\u003E सकाशात् ॥ ननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतत्प्रसादादेवाऽधिक्यज्ञानम्, प्रसादश्च आधिक्यज्ञानाद्\u003C/span\u003E इत्यन्योन्याश्रयता? इत्यतो व्यक्तिभेदान्न दोष इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनादीति\u003C/span\u003E ॥ ननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनादिकालादाधिक्यं जानतस्तज्ज्ञानं भवे भवे पुनर्वृद्धिमेति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्ययुक्तम् ? अनादितस्तद्रहितानामपि पश्चाज्जायमानत्वाद्, इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयेषामिति\u003C/span\u003E ॥ ननु कथमेतत् ? अस्मासु पश्चाद्भाविनस्तज्ज्ञानस्यानुभवसिद्धत्वाद्, इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअभिभूतमिति\u003C/span\u003E ॥१२-१३॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eखण्डार्थः\u003C/span\u003E ननु आधिक्यज्ञानाद् भवन् भगवत्प्रसादो न फलम्; किन्तु? फलहेतुः, अतस्तत्फलं किम् ? इत्यतो मोक्ष इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेति\u003C/span\u003E ॥१४॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभाष्यार्थः\u003C/span\u003E तत्सर्वकामप्रहाणप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्तःकरणेति\u003C/span\u003E ॥१४॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eखण्डार्थः\u003C/span\u003E हार्दकामत्यागश्च कदा भवति? इत्याकाङ्क्षायां तत्कारणाविद्या-अहङ्कारकर्मणाम्, हृदयग्रन्थीनां यदा प्रहाणिर्भवति तद् इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेति\u003C/span\u003E ॥१५॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभाष्यार्थः\u003C/span\u003E तद्व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमिथ्येति\u003C/span\u003E ॥ अनुशासनं निष्कामकर्म-श्रवण-मनन-ध्यान-कर्तव्यप्रतिपादकं शास्त्रम् ॥१५॥ एवं मोक्षबोधिकां ब्रह्मविद्यां निरूप्य ज्ञानिनश्चरमदेहान्निष्क्रमणेऽवश्यं पूर्वं ध्येयं मार्गमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशतमित्यादिना\u003C/span\u003E ॥१६॥"
],
],
"_verified": true,
"_verified": true,
"teekaLabel": "व्यासतीर्थीयम्"
"teekaLabel": null,
"covers": [
"KKN_C02_S03_V06",
"KKN_C02_S03_V07",
"KKN_C02_S03_V08",
"KKN_C02_S03_V09",
"KKN_C02_S03_V10",
"KKN_C02_S03_V11",
"KKN_C02_S03_V12",
"KKN_C02_S03_V13",
"KKN_C02_S03_V14",
"KKN_C02_S03_V15",
"KKN_C02_S03_V16"
]
},
},
{
{
"id": "VyasatirthaVivarana-29",
"id": "VyasatirthaVivarana-67",
"oldKey": null,
"type": "section",
"parent": null,
"chapter": null,
"verseType": "topic",
"text": "व्यासतीर्थीयम्",
"lines": [
"व्यासतीर्थीयम्"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-68",
"oldKey": null,
"oldKey": null,
"type": "teeka",
"type": "teeka",
"parent": "UNVERIFIED:1943",
"parent": "KKN_C02_S03_V17",
"chapter": null,
"chapter": null,
"verseType": null,
"verseType": null,
Line 417: Line 1,307:
"‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनन्यप्रोक्ते गतिरत्र नास्ति\u003C/span\u003E’ इत्यादौ निरूपितं भेदज्ञानमेव अपवर्गसाधनमित्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअङ्गुष्ठेति\u003C/span\u003E ।। ‘तं जीवं देहाद् भेदेन विजानीयाद्’ इत्यन्यथाप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशरीरभूत इति\u003C/span\u003E ।। जीवस्य शरीरतया भगवदधिष्ठितत्वं तद्वशत्वं च कुतः ? येन तयोर्भेदं प्रतीमः, इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयस्येति\u003C/span\u003E ।। नन्वथापि शरीराज्जीवस्यैव भेद उच्यते; न जीवाद् भगवतः? तज्ज्ञापकाभावाद्, इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजनानामिति\u003C/span\u003E ।। ‘च’शब्देन ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयस्याऽत्मा शरीरम्\u003C/span\u003E’ इत्युक्तं बाह्यं च ज्ञापकं समुच्चिनोति। नन्वत्र जीवस्यैव शरीराद् भेद उच्यते? भगवतोऽङ्गुष्ठमात्रत्वाभावाद्, इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेहेति\u003C/span\u003E ।। अस्तु अत्रोच्यमानो भगवान् । तस्य शरीरादेव भेदोऽत्रोच्यते? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसंसारीति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअभेदो\u003C/span\u003E ‘भगवतः’ इति शेषः । येन ‘संसारिशरीराद् भगवतो भेद उच्येत’ इति वाक्यशेषः। ‘सत्यं भगवतः संसारिशरीरादभेदः केनापि वादिना नाङ्गीकृत इति’, लोकसिद्धोऽभेदः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वाच्छरीराद्\u003C/span\u003E इति निषिध्यते? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन चेति\u003C/span\u003E।। ‘भगवतः संसारिशरीरादभेद’ इति शेषः । भगवतो जीवाद् भेदे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजनानां हृदये निविष्ट\u003C/span\u003E इत्युक्तामुपपत्तिं स्फुटयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजनानामिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजनानां हृदये निविष्ट\u003C/span\u003E इति षष्ठ्या ‘निविष्टस्य भगवतो जीवाद् भेदप्रतीतेः’इत्यर्थः। ‘इतोऽप्यत्र जीवो देहात् पृथगुच्यत इति न’ इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन जीव इति\u003C/span\u003E।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E‘बालाग्रशतभागस्य शतधा भेदितस्य च ।\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभागो जीव इति ज्ञेयः स चाऽनन्त्याय कल्पते।।’\u003C/span\u003E इति श्रुतेर्न जीवोऽङ्गुष्ठमात्रः ।। अवान्तरप्रमेयमुपसंहरति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअत इति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअतो जनानां हृदय\u003C/span\u003E इत्याद्युक्तोपपत्तेः । उक्तः ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा\u003C/span\u003E’ इत्यत्र । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुमुक्षुश्चेद् भगवत उक्तान् शोकरहितत्वाद्यभावगुणान् मुक्तामुक्तप्रेरकत्वादि-भावगुणांश्च जानीयाद्\u003C/span\u003E इत्युक्तम् अर्थम् उपलक्षणत्वेनावधारयन्नुपसंहरति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतं विद्यादिति\u003C/span\u003E ।। आदरार्थोऽभ्यासः ।।१७।। एवं वेदपुरुषो नचिकेतसे मृत्युप्रोक्तां ब्रह्मविद्यामनूद्य तन्निष्ठावतस्तस्य फलमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्युप्रोक्तामिति\u003C/span\u003E ।। एवम् अन्यस्यापि तन्निष्ठस्य तत्फलमतिदिशति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्योऽपीति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्योऽपि अध्यात्मवित्\u003C/span\u003E सोऽप्येवमेव इति योज्यम् । उपनिषत्प्रतिपादितमर्थमुपसंहरति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअतः सर्वोत्तम इति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअतः\u003C/span\u003E प्राधान्येनाग्निष्टोमपूज्यत्वाद्, मुक्तामुक्तनियामकत्वाद्, जगत्सृष्ट्यादिकर्तृत्वात्, शोकादिसकलदोषराहित्याद् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविष्णुः एव सर्वोत्तमः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइति सिद्धम्\u003C/span\u003E इत्यर्थः ।।१८।। मङ्गलावसानस्य प्रचयादिहेतुत्वाद् अवसानेऽपि तद् आचरणीयम् इति द्योतयन्, यत्प्रसादाद् यत्प्रीत्यै भाष्यमुपक्रम्य समापितवान् तमेवान्तेऽप्युपश्लोकयन् प्रणमति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनम इति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रभविष्णवे\u003C/span\u003E प्रभवनशीलाय । इत्यशेषमतिमङ्गलम् ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य काठकोपनिषद्भाष्यस्य टीका जयतीर्थपूज्यचरणशिष्यव्यासतीर्थविरचिता सम्पूर्णा ।।\u003C/span\u003E"
"‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनन्यप्रोक्ते गतिरत्र नास्ति\u003C/span\u003E’ इत्यादौ निरूपितं भेदज्ञानमेव अपवर्गसाधनमित्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअङ्गुष्ठेति\u003C/span\u003E ।। ‘तं जीवं देहाद् भेदेन विजानीयाद्’ इत्यन्यथाप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशरीरभूत इति\u003C/span\u003E ।। जीवस्य शरीरतया भगवदधिष्ठितत्वं तद्वशत्वं च कुतः ? येन तयोर्भेदं प्रतीमः, इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयस्येति\u003C/span\u003E ।। नन्वथापि शरीराज्जीवस्यैव भेद उच्यते; न जीवाद् भगवतः? तज्ज्ञापकाभावाद्, इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजनानामिति\u003C/span\u003E ।। ‘च’शब्देन ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयस्याऽत्मा शरीरम्\u003C/span\u003E’ इत्युक्तं बाह्यं च ज्ञापकं समुच्चिनोति। नन्वत्र जीवस्यैव शरीराद् भेद उच्यते? भगवतोऽङ्गुष्ठमात्रत्वाभावाद्, इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेहेति\u003C/span\u003E ।। अस्तु अत्रोच्यमानो भगवान् । तस्य शरीरादेव भेदोऽत्रोच्यते? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसंसारीति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअभेदो\u003C/span\u003E ‘भगवतः’ इति शेषः । येन ‘संसारिशरीराद् भगवतो भेद उच्येत’ इति वाक्यशेषः। ‘सत्यं भगवतः संसारिशरीरादभेदः केनापि वादिना नाङ्गीकृत इति’, लोकसिद्धोऽभेदः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वाच्छरीराद्\u003C/span\u003E इति निषिध्यते? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन चेति\u003C/span\u003E।। ‘भगवतः संसारिशरीरादभेद’ इति शेषः । भगवतो जीवाद् भेदे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजनानां हृदये निविष्ट\u003C/span\u003E इत्युक्तामुपपत्तिं स्फुटयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजनानामिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजनानां हृदये निविष्ट\u003C/span\u003E इति षष्ठ्या ‘निविष्टस्य भगवतो जीवाद् भेदप्रतीतेः’इत्यर्थः। ‘इतोऽप्यत्र जीवो देहात् पृथगुच्यत इति न’ इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन जीव इति\u003C/span\u003E।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E‘बालाग्रशतभागस्य शतधा भेदितस्य च ।\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभागो जीव इति ज्ञेयः स चाऽनन्त्याय कल्पते।।’\u003C/span\u003E इति श्रुतेर्न जीवोऽङ्गुष्ठमात्रः ।। अवान्तरप्रमेयमुपसंहरति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअत इति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअतो जनानां हृदय\u003C/span\u003E इत्याद्युक्तोपपत्तेः । उक्तः ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा\u003C/span\u003E’ इत्यत्र । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुमुक्षुश्चेद् भगवत उक्तान् शोकरहितत्वाद्यभावगुणान् मुक्तामुक्तप्रेरकत्वादि-भावगुणांश्च जानीयाद्\u003C/span\u003E इत्युक्तम् अर्थम् उपलक्षणत्वेनावधारयन्नुपसंहरति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतं विद्यादिति\u003C/span\u003E ।। आदरार्थोऽभ्यासः ।।१७।। एवं वेदपुरुषो नचिकेतसे मृत्युप्रोक्तां ब्रह्मविद्यामनूद्य तन्निष्ठावतस्तस्य फलमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्युप्रोक्तामिति\u003C/span\u003E ।। एवम् अन्यस्यापि तन्निष्ठस्य तत्फलमतिदिशति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्योऽपीति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्योऽपि अध्यात्मवित्\u003C/span\u003E सोऽप्येवमेव इति योज्यम् । उपनिषत्प्रतिपादितमर्थमुपसंहरति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअतः सर्वोत्तम इति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअतः\u003C/span\u003E प्राधान्येनाग्निष्टोमपूज्यत्वाद्, मुक्तामुक्तनियामकत्वाद्, जगत्सृष्ट्यादिकर्तृत्वात्, शोकादिसकलदोषराहित्याद् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविष्णुः एव सर्वोत्तमः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइति सिद्धम्\u003C/span\u003E इत्यर्थः ।।१८।। मङ्गलावसानस्य प्रचयादिहेतुत्वाद् अवसानेऽपि तद् आचरणीयम् इति द्योतयन्, यत्प्रसादाद् यत्प्रीत्यै भाष्यमुपक्रम्य समापितवान् तमेवान्तेऽप्युपश्लोकयन् प्रणमति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनम इति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रभविष्णवे\u003C/span\u003E प्रभवनशीलाय । इत्यशेषमतिमङ्गलम् ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य काठकोपनिषद्भाष्यस्य टीका जयतीर्थपूज्यचरणशिष्यव्यासतीर्थविरचिता सम्पूर्णा ।।\u003C/span\u003E"
],
],
"_verified": false,
"_verified": true,
"teekaLabel": "व्यासतीर्थीयम्"
"teekaLabel": null,
"covers": [
"KKN_C02_S03_V17",
"KKN_C02_S03_V18",
"KKN_C02_S03_V19"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-69",
"oldKey": null,
"type": "note",
"parent": "VyasatirthaVivarana-2",
"chapter": null,
"verseType": null,
"searchOnly": true,
"noteId": "fn-2",
"noteKind": "pathantara",
"quote": "पराः",
"text": "अ.१,व.३,श्लो.१०",
"lines": [
"अ.१,व.३,श्लो.१०"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-70",
"oldKey": null,
"type": "note",
"parent": "VyasatirthaVivarana-2",
"chapter": null,
"verseType": null,
"searchOnly": true,
"noteId": "fn-3",
"noteKind": "pathantara",
"quote": "परः",
"text": "अ.१,व.३,श्लो.१२",
"lines": [
"अ.१,व.३,श्लो.१२"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-71",
"oldKey": null,
"type": "note",
"parent": "VyasatirthaVivarana-2",
"chapter": null,
"verseType": null,
"searchOnly": true,
"noteId": "fn-4",
"noteKind": "pathantara",
"quote": "तिष्ठति",
"text": "अ.२,व.१,श्लो.१२",
"lines": [
"अ.२,व.१,श्लो.१२"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-72",
"oldKey": null,
"type": "note",
"parent": "VyasatirthaVivarana-2",
"chapter": null,
"verseType": null,
"searchOnly": true,
"noteId": "fn-5",
"noteKind": "pathantara",
"quote": "वामनमासीनम्",
"text": "अ.२,व.२,श्लो.०३",
"lines": [
"अ.२,व.२,श्लो.०३"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-73",
"oldKey": null,
"type": "note",
"parent": "VyasatirthaVivarana-2",
"chapter": null,
"verseType": null,
"searchOnly": true,
"noteId": "fn-6",
"noteKind": "note",
"quote": "जग्धव्यम्",
"text": "'जग्धव्यम्'इत्यार्षः प्रयोगः । पाणिनीयव्याकरणरीत्या 'अद'धातोः 'क्त'प्रत्यये परतः 'जग्धम्' इति भवति । 'तव्य'प्रत्यये तु 'अत्तव्यम्' इत्येव रूपम् ।",
"lines": [
"'जग्धव्यम्'इत्यार्षः प्रयोगः । पाणिनीयव्याकरणरीत्या 'अद'धातोः 'क्त'प्रत्यये परतः 'जग्धम्' इति भवति । 'तव्य'प्रत्यये तु 'अत्तव्यम्' इत्येव रूपम् ।"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-74",
"oldKey": null,
"type": "note",
"parent": "VyasatirthaVivarana-7",
"chapter": null,
"verseType": null,
"searchOnly": true,
"noteId": "fn-53",
"noteKind": "locus",
"quote": "विद्वान्",
"text": "तै.आ.३.१.३",
"lines": [
"तै.आ.३.१.३"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-75",
"oldKey": null,
"type": "note",
"parent": "VyasatirthaVivarana-7",
"chapter": null,
"verseType": null,
"searchOnly": true,
"noteId": "fn-54",
"noteKind": "locus",
"quote": "उवाच",
"text": "१.१.१४",
"lines": [
"१.१.१४"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-76",
"oldKey": null,
"type": "note",
"parent": "VyasatirthaVivarana-9",
"chapter": null,
"verseType": null,
"searchOnly": true,
"noteId": "fn-73",
"noteKind": "locus",
"quote": "विभूतिभिः",
"text": "भाग.२.९.१३",
"lines": [
"भाग.२.९.१३"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-77",
"oldKey": null,
"type": "note",
"parent": "VyasatirthaVivarana-9",
"chapter": null,
"verseType": null,
"searchOnly": true,
"noteId": "fn-74",
"noteKind": "locus",
"quote": "विचक्रमाणस्त्रेधोरुगायः",
"text": "ऋ.सं.१.१५४.१.",
"lines": [
"ऋ.सं.१.१५४.१."
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-78",
"oldKey": null,
"type": "note",
"parent": "VyasatirthaVivarana-9",
"chapter": null,
"verseType": null,
"searchOnly": true,
"noteId": "fn-75",
"noteKind": "locus",
"quote": "व्यवस्थितः",
"text": "महानारायण.९.१२",
"lines": [
"महानारायण.९.१२"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-79",
"oldKey": null,
"type": "note",
"parent": "VyasatirthaVivarana-9",
"chapter": null,
"verseType": null,
"searchOnly": true,
"noteId": "fn-76",
"noteKind": "locus",
"quote": "वामनमासीनम्",
"text": "२.२.३",
"lines": [
"२.२.३"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-80",
"oldKey": null,
"type": "note",
"parent": "VyasatirthaVivarana-11",
"chapter": null,
"verseType": null,
"searchOnly": true,
"noteId": "fn-104",
"noteKind": "locus",
"quote": "पराः",
"text": "१.३.१०",
"lines": [
"१.३.१०"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-81",
"oldKey": null,
"type": "note",
"parent": "VyasatirthaVivarana-11",
"chapter": null,
"verseType": null,
"searchOnly": true,
"noteId": "fn-105",
"noteKind": "locus",
"quote": "योनिमन्ये",
"text": "२.२.७",
"lines": [
"२.२.७"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-82",
"oldKey": null,
"type": "note",
"parent": "VyasatirthaVivarana-11",
"chapter": null,
"verseType": null,
"searchOnly": true,
"noteId": "fn-106",
"noteKind": "pathantara",
"quote": "मरणस्याप्रकृतत्वाद्",
"text": "‘अनुपक्रान्तत्वाद्’ पा.।",
"lines": [
"‘अनुपक्रान्तत्वाद्’ पा.।"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-83",
"oldKey": null,
"type": "note",
"parent": "VyasatirthaVivarana-38",
"chapter": null,
"verseType": null,
"searchOnly": true,
"noteId": "fn-170",
"noteKind": "locus",
"quote": "अध्यात्मयोगेन",
"text": "१.२.१२",
"lines": [
"१.२.१२"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-84",
"oldKey": null,
"type": "note",
"parent": "VyasatirthaVivarana-49",
"chapter": null,
"verseType": null,
"searchOnly": true,
"noteId": "fn-213",
"noteKind": "locus",
"quote": "प्रवक्ष्यामि",
"text": "२.२.६",
"lines": [
"२.२.६"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-85",
"oldKey": null,
"type": "note",
"parent": "VyasatirthaVivarana-49",
"chapter": null,
"verseType": null,
"searchOnly": true,
"noteId": "fn-214",
"noteKind": "locus",
"quote": "प्रपद्यन्ते",
"text": "२.२.७",
"lines": [
"२.२.७"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-86",
"oldKey": null,
"type": "note",
"parent": "VyasatirthaVivarana-49",
"chapter": null,
"verseType": null,
"searchOnly": true,
"noteId": "fn-215",
"noteKind": "locus",
"quote": "सुप्तेषु",
"text": "२.२.८",
"lines": [
"२.२.८"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-87",
"oldKey": null,
"type": "note",
"parent": "VyasatirthaVivarana-49",
"chapter": null,
"verseType": null,
"searchOnly": true,
"noteId": "fn-216",
"noteKind": "locus",
"quote": "जीवम्",
"text": "२.१.५",
"lines": [
"२.१.५"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-88",
"oldKey": null,
"type": "note",
"parent": "VyasatirthaVivarana-59",
"chapter": null,
"verseType": null,
"searchOnly": true,
"noteId": "fn-268",
"noteKind": "locus",
"quote": "मात्रामुपजीवन्ति",
"text": "बृ.६.३.३२(ज्योतिर्ब्राह्मणम्)",
"lines": [
"बृ.६.३.३२(ज्योतिर्ब्राह्मणम्)"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-89",
"oldKey": null,
"type": "note",
"parent": "VyasatirthaVivarana-64",
"chapter": null,
"verseType": null,
"searchOnly": true,
"noteId": "fn-326",
"noteKind": "locus",
"quote": "ह्यर्थाः",
"text": "१.३.१०",
"lines": [
"१.३.१०"
]
},
{
"id": "VyasatirthaVivarana-90",
"oldKey": null,
"type": "note",
"parent": "VyasatirthaVivarana-64",
"chapter": null,
"verseType": null,
"searchOnly": true,
"noteId": "fn-327",
"noteKind": "locus",
"quote": "भूतेभिर्व्यजायत",
"text": "२.१.६",
"lines": [
"२.१.६"
]
}
}
]
]
}
}
Retrieved from "https://dev.anandamakaranda.in/JSON:Katha/Vyakhya/VyasatirthaVivarana"