Katha: Difference between revisions

Line 1:

<div class="gr-doc-title" data-has-moola="1">काठकोपनिषद्भाष्यम्</div>

__TOC__

== टीकाः ==

* [[Katha/Vyakhya/VyasatirthaVivarana|श्रीव्यासतीर्थविरचितविवरणम्]]

* [[Katha/Vyakhya/VadirajaPrakashika|श्रीमद्वादिराजपूज्यचरणविरचिता प्रकाशिका]]

* [[Katha/Vyakhya/VedeshatirthaVivarana|श्रीवेदेशतीर्थविरचितविवरणम्]]

* [[Katha/Vyakhya/RaghavendraKhandartha|श्रीराघवेन्द्रतीर्थविरचितकाठकोपनिषत्खण्डार्थः]]

* [[Katha/Vyakhya/VaradatirthaCommentary|श्रीवरदतीर्थविरचितकाठकभाष्यसम्बन्धः]]

Line 25:

Line 34:

</div>

==== उद्दालकशापस्य नचिकेतसः प्रतिक्रिया ====

==== श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितं काठकोपनिषद्भाष्यम् ====

==== मङ्गलाचरणम् ====

==== यागस्य मोक्षसाधनत्वप्रतिपादनम् ====

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V04" data-block-id="KKN_C01_S01_V04" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">बहूनामेमि प्रथमो बहूनामेमि मध्यमः ।</span><span class="shloka-line">किंस्विद् यमस्य कर्तव्यं यन्मयाऽद्य करिष्यति ॥ ४ ॥</span></span></div>

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V05" data-block-id="KKN_C01_S01_V05" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनुपश्य यथा पूर्वे प्रतिपश्य तथाऽपरे ।</span><span class="shloka-line">सस्यमिव मर्त्यः पच्यते सस्यमिव जायते पुनः ॥ ५ ॥</span></span></div>

==== अतिथिसत्कारस्य प्राशस्त्यप्रतिपादनम् ====

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V06" data-block-id="KKN_C01_S01_V06" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">वैश्वानरः प्रविशत्यतिथिर्ब्राह्मणो गृहान् ।</span><span class="shloka-line">तस्यैतां शान्तिं कुर्वन्ति हर वैवस्वतोदकम् ॥ ६ ॥</span></span></div>

Line 45:

Line 69:

</div>

==== नचिकेतसा प्रार्थितः प्रथमो वरः ====

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V09" data-block-id="KKN_C01_S01_V09" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">शान्तसङ्कल्पः सुमना यथा स्यात् वीतमन्युर्गौतमो माऽभि मृत्यो ।</span><span class="shloka-line">त्वत्प्रसृष्टं माऽभिवदेत् प्रतीत एतत् त्रयाणां प्रथमं वरं वृणे ॥ ९ ॥</span></span></div>

Line 54:

Line 81:

</div>

==== नचिकेतसा प्रार्थितो द्वितीयो वरः ====

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V11" data-block-id="KKN_C01_S01_V11" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स्वर्गे लोके न भयं किञ्चनास्ति न तत्र त्वं न जरया बिभेति ।</span><span class="shloka-line">उभे तीर्त्वा अशनायापिपासे शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥ ११ ॥</span></span></div>

Line 69:

Line 99:

</div>

==== लोकादिमग्निं तमुवाच तस्मै ====

==== इष्टकास्थितभगवद्रूपविषयकप्रश्नः ====

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V14" data-block-id="KKN_C01_S01_V14" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">लोकादिमग्निं तमुवाच तस्मै या इष्टका यावतीर्वा यथा वा ।</span><span class="shloka-line">स चापि तत्प्रत्यवदद्यथोक्तं अथास्य मृत्युः पुनराह तुष्टः ॥ १४ ॥</span></span></div>

Line 81:

Line 117:

</div>

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V15" data-block-id="KKN_C01_S01_V15" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तमब्रवीत् प्रीयमाणो महात्मा वरं तवेहाद्य ददानि भूयः ।</span><span class="shloka-line">तवैव नाम्ना भविताऽयमग्निः शृङ्कां चेमामनेकरूपां गृहाण ॥ १५ ॥</span></span></div>

==== नाचिकेताग्निचयनानुष्ठातृफलनिरूपणम् ====

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V16" data-block-id="KKN_C01_S01_V16" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">त्रिनाचिकेतस्त्रिभिरेत्य सन्धिं त्रिकर्मकृत् तरति जन्ममृत्यू ।</span><span class="shloka-line">ब्रह्मजज्ञं देवमीड्यं विदित्वा निचाय्येमां शान्तिमत्यन्तमेति ॥ १६ ॥</span></span></div>

Line 107:

Line 146:

</div>

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V18" data-block-id="KKN_C01_S01_V18" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एष तेऽग्निर्नाचिकेतः स्वर्ग्यो यमवृणीथा द्वितीयेन वरेण ।</span><span class="shloka-line">एतमग्निं तवैव प्रवक्ष्यन्ति जनासः तृतीयं वरं नचिकेतो वृणीष्व ॥ १८ ॥</span></span></div>

==== नचिकेतसा याचितस्य तृतीयवरस्य निरूपणम् ====

==== 'ब्रह्मजज्ञः' इति भगवन्नामनिरुक्तिः ====

==== नचिकेतसा याचितस्य अग्न्यन्तर्गतब्रह्मविद्याख्यद्वितीयवरस्य निरूपणम् ====

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V19" data-block-id="KKN_C01_S01_V19" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये अस्तीत्येके नायमस्तीति चैके ।</span><span class="shloka-line">एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाहं वराणामेष वृतस्तृतीयः ॥ १९ ॥</span></span></div>

Line 132:

Line 180:

</div>

==== भगवज्ज्ञानस्य दुःसाध्यत्वात् तत्रैव नचिकेतसाऽऽग्रहप्रदर्शनम् ====

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V20" data-block-id="KKN_C01_S01_V20" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">देवैरत्रापि विचिकित्सितं पुरा न हि सुज्ञेयोऽणुरेष धर्मः ।</span><span class="shloka-line">अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व मा मोपरोत्सीरति मा सृजैवम् ॥ २० ॥</span></span></div>

Line 157:

Line 208:

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V28" data-block-id="KKN_C01_S01_V28" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो साम्पराये महति ब्रूहि नस्तत् ।</span><span class="shloka-line">योऽयं वरो गूढमनुप्रविष्टो नान्यं तस्मान्नचिकेता वृणीते ॥ २८ ॥ ॥</span></span></div>

==== ब्रह्मविद्या-भोगपदार्थ-विवेचनम् ====

==== प्रेतशब्दार्थकथनम् ====

==== अग्निस्थपरमात्मज्ञानस्य पृथक्कथने कारणप्रदर्शनम् ====

==== मुक्तामुक्तनियामकभगवदुपदेश एव तृतीयवरः ====

<div class="gr-author-note">इति प्रथमाध्याये प्रथमावल्ली ॥</div>

Line 176:

Line 239:

</div>

==== ज्ञानाज्ञानमध्ये आन्तर्यप्रदर्शनम् ====

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V04" data-block-id="KKN_C01_S02_V04" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दूरमेते विपरीते विषूची अविद्या या च विद्येति ज्ञाता ।</span><span class="shloka-line">विद्याभीप्सितं नचिकेतसं मन्ये न त्वा कामा बहवो लोलुपन्तः ॥ ४ ॥</span></span></div>

Line 181:

Line 247:

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V06" data-block-id="KKN_C01_S02_V06" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न साम्परायः प्रतिभाति बालं प्रमाद्यन्तं वित्तमोहेन मूढम् ।</span><span class="shloka-line">अयं लोको नास्ति पर इति मानी पुनः पुनर्वशमापद्यते मे ॥ ६ ॥</span></span></div>

==== तत्त्वज्ञानस्य दुस्साध्यत्वप्रतिपादनम् ====

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V07" data-block-id="KKN_C01_S02_V07" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">श्रवणायापि बहुभिर्यो न लभ्यः शृण्वन्तोऽपि बहवो यं न विद्युः ।</span><span class="shloka-line">आश्चर्योऽस्य वक्ता कुशलोऽस्य लब्धा आश्चर्यो ज्ञाता कुशलानुशिष्टः ॥ ७ ॥</span></span></div>

==== सुज्ञानिनैव सम्यग्भगवदुपदेशप्राप्तिरुत्तमा ====

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V08" data-block-id="KKN_C01_S02_V08" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न नरेणावरः प्रोक्त एष सुज्ञेयो बहुधा चिन्त्यमानः ।</span><span class="shloka-line">अनन्यप्रोक्ते गतिरस्य नास्त्यणीयान् ह्यतर्क्यमणुप्रमाणात् ॥ ८ ॥</span></span></div>

Line 194:

Line 266:

</div>

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V09" data-block-id="KKN_C01_S02_V09" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नैषा तर्केण मतिरापनेया प्रोक्ताऽन्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ ।</span><span class="shloka-line">यां त्वमापः सत्यधृतिर्बतासि त्वादृङ् नो भूयान्नचिकेतः प्रष्टा ॥ ९ ॥</span></span></div>

==== यमस्य सुज्ञानित्वनिरूपणम् ====

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V10" data-block-id="KKN_C01_S02_V10" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">जानाम्यहं शेवधिरित्यनित्यं न ह्यध्रुवैः प्राप्यते हि ध्रुवं तत् ।</span><span class="shloka-line">ततो मया नचिकेतश्चितोऽग्नि रनित्यद्रव्यैः प्राप्तवानस्मि नित्यम् ॥ १० ॥</span></span></div>

Line 219:

Line 294:

</div>

==== गुरूपदेशेन तत्त्वज्ञानप्राप्तिः ====

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V13" data-block-id="KKN_C01_S02_V13" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एतच्छ्रुत्वा सम्परिगृह्य मर्त्यः प्रवृह्य धर्म्यमणुमेनमाप्य ।</span><span class="shloka-line">स मोदते मोदनीयं हि लब्ध्वा विवृतं सद्म नचिकेतसं मन्ये ॥ १३ ॥</span></span></div>

Line 228:

Line 306:

</div>

==== उपनिषदोऽभेदपरत्वनिराकरणम् ====

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V14" data-block-id="KKN_C01_S02_V14" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात् कृताकृतात् ।</span><span class="shloka-line">अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत् पश्यसि तद्वद ॥ १४ ॥</span></span></div>

Line 241:

Line 322:

</div>

==== ब्रह्मज्ञानिनो जननमरणाभावसमर्थनम् ====

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V18" data-block-id="KKN_C01_S02_V18" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न जायते म्रियते वा विपश्चि न्नायं कुतश्चिन्न बभूव कश्चित् ।</span><span class="shloka-line">अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमानेऽपि देहे ॥ १८ ॥</span></span></div>

Line 253:

Line 337:

</div>

==== जीवानां स्वरूपतो नित्यत्वप्रतिपादनम् ====

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V19" data-block-id="KKN_C01_S02_V19" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">हन्ता चेन्मन्यते हन्तुं हतश्चेन्मन्यते हतम् ।</span><span class="shloka-line">उभौ तै न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥ १९ ॥</span></span></div>

Line 259:

Line 346:

</div>

==== भगवतोऽणुतोऽणीयस्त्वस्य महतो महीयस्त्वस्य च कथनम् ====

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V20" data-block-id="KKN_C01_S02_V20" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अणोरणीयान् महतो महीयान् आत्माऽस्य जन्तोर्निहितो गुहायाम् ।</span><span class="shloka-line">तमक्रतुः पश्यति वीतशोको धातुः प्रसादान्महिमानमात्मनः ॥ २० ॥</span></span></div>

Line 268:

Line 358:

</div>

==== सर्वसमर्थो भगवान् ====

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V21" data-block-id="KKN_C01_S02_V21" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आसीनो दूरं व्रजति शयानो याति सर्वतः ।</span><span class="shloka-line">कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति ॥ २१ ॥</span></span></div>

Line 277:

Line 370:

</div>

==== विनाशिशरीरेषु स्थितस्य भगवतोऽविनाशित्वकथनम् ====

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V22" data-block-id="KKN_C01_S02_V22" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अशरीरं शरीरेष्वनवस्थेष्ववस्थितम् ।</span><span class="shloka-line">महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ॥ २२ ॥</span></span></div>

==== भगवदनुग्रहस्य साक्षात्कारसाधनत्वप्रतिपादनम् ====

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V23" data-block-id="KKN_C01_S02_V23" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नायमात्मा प्रवचेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन ।</span><span class="shloka-line">यमेवैष वृणुते तेन लभ्य स्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम् ॥ २३ ॥</span></span></div>

==== वैराग्यादिसाधनं विना भगवदनुग्रहाप्राप्तिः ====

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V24" data-block-id="KKN_C01_S02_V24" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नाविरतो दुश्चरितात् नाशान्तो नासमाहितः ।</span><span class="shloka-line">नाशान्तमनसो वापि प्रज्ञानेनैवमाप्नुयात् ॥ २४ ॥</span></span></div>

==== भगवज्ज्ञानस्य दुर्लभत्वप्रतिपादनम् ====

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V25" data-block-id="KKN_C01_S02_V25" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च चोभे भवत ओदनः ।</span><span class="shloka-line">मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्था वेद यत्र सः ॥ २५ ॥</span></span></div>

==== हृदयस्थमुख्यप्राणप्रतीके भगवद्ध्यानम् ====

<div class="gr-author-note">इति प्रथमाध्याये द्वितीया वल्ली ॥</div>

Line 298:

Line 406:

</div>

==== अग्निस्थ-मुक्तस्थभगवद्रूपयोरैक्यप्रतिपादनम् ====

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V02" data-block-id="KKN_C01_S03_V02" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यः सेतुरीजानानामक्षरं ब्रह्म यत्परम् ।</span><span class="shloka-line">अभयं तितीर्षतां पारं नाचिकेतं शकेमसि ॥ २ ॥</span></span></div>

Line 305:

Line 416:

</div>

==== ध्याने इन्द्रियनिग्रहस्याऽवश्यकत्वप्रतिपादनम् ====

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V03" data-block-id="KKN_C01_S03_V03" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव च ।</span><span class="shloka-line">बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ॥ ३ ॥</span></span></div>

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V04" data-block-id="KKN_C01_S03_V04" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयांस्तेषु गोचरान् ।</span><span class="shloka-line">आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः ॥ ४ ॥</span></span></div>

==== इन्द्रियनिग्रहस्य विवेकसाध्यत्वनिरूपणम् ====

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V05" data-block-id="KKN_C01_S03_V05" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यस्त्वविज्ञानवान् भवत्ययुक्तेन मनसा सदा ।</span><span class="shloka-line">तस्येन्द्रियाण्यवश्यानि दुष्टाश्वा इव सारथेः ॥ ५ ॥</span></span></div>

Line 318:

Line 435:

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V09" data-block-id="KKN_C01_S03_V09" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विज्ञानसारथिर्यस्तु मनःप्रग्रहवान् नरः ।</span><span class="shloka-line">सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद् विष्णोः परमं पदम् ॥ ९ ॥</span></span></div>

==== देवतातारतम्यप्रतिपादनम् ====

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V10" data-block-id="KKN_C01_S03_V10" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अथेभ्यश्च परं मनः ।</span><span class="shloka-line">मनसस्तु परा बुद्धिः बुद्धेरात्मा महान् परः ॥ १० ॥</span></span></div>

Line 335:

Line 455:

</div>

==== ज्ञानिनामेव भगवत्साक्षात्कारः ====

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V12" data-block-id="KKN_C01_S03_V12" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एष सर्वेषु भूतेषु गूढोत्मा न प्रकाशते ।</span><span class="shloka-line">दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः ॥ १२ ॥</span></span></div>

==== देवेष्वपि स्वस्वामिभावसम्बन्धकथनम् ====

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V13" data-block-id="KKN_C01_S03_V13" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यच्छेद् वाङ्मनसि प्राज्ञस्तद् यच्छेज्ज्ञान आत्मनि ।</span><span class="shloka-line">ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेच्छान्त आत्मनि ॥ १३ ॥</span></span></div>

Line 348:

Line 474:

</div>

==== वेदाध्येतॄणां हितोक्तिः ====

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V14" data-block-id="KKN_C01_S03_V14" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान् निबोधत ।</span><span class="shloka-line">क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया दुर्गं पथस्तत् कवयो वदन्ति ॥ १४ ॥</span></span></div>

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V15" data-block-id="KKN_C01_S03_V15" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धवच्च यत् ।</span><span class="shloka-line">अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युमुखात् प्रमुच्यते ॥ १५ ॥</span></span></div>

==== नाचिकेतोपाख्यानस्योपसंहारः तत्कथनश्रवणयोः फलं च ====

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V16" data-block-id="KKN_C01_S03_V16" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नाचिकेतमुपाख्यानं मृत्युप्रोक्तं सनातनम् ।</span><span class="shloka-line">उक्त्वा श्रुत्वा च मेधावी ब्रह्मलोके महीयते ॥ १६ ॥</span></span></div>

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V17" data-block-id="KKN_C01_S03_V17" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">य इमं परमं गुह्यं श्रावयेद् ब्रह्मसंसदि ।</span><span class="shloka-line">प्रयतः श्राद्धकाले वा तदानन्त्याय कल्पते तदानन्त्याय कल्पते इति ॥ १७ ॥ ॥</span></span></div>

==== मुमुक्षूणां वैराग्यसम्पादनस्याऽवश्यकत्वोक्तिः ====

<div class="gr-author-note">इति प्रथमाध्याये तृतीयावल्ली ॥</div>

Line 371:

Line 506:

</div>

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S01_V02" data-block-id="KKN_C02_S01_V02" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पराचः कामाननुयन्ति बालाः ते मृत्योर्यन्ति विततस्य पाशान् ।</span><span class="shloka-line">अथ धीरा अमृतत्वं विदित्वा ध्रुवमध्रुवेष्विह न प्रार्थयन्ते ॥ २ ॥</span></span></div>

==== नचिकेतसः प्रश्नस्य यमप्रत्युक्तिः ====

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S01_V03" data-block-id="KKN_C02_S01_V03" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">येन रूपं रसं गन्धं शब्दान् स्पर्शांश्च मैथुनान् ।</span><span class="shloka-line">एतेनैव विजानाति किमत्र परिशिष्यते । एतद्वै तत् ॥ ३ ॥</span></span></div>

Line 378:

Line 516:

</div>

==== जागृदादिनियामकस्यैव मोक्षे नियामकत्ववचनम् ====

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S01_V04" data-block-id="KKN_C02_S01_V04" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स्वप्नान्तं जागरितान्तं चोभौ येनानुपश्यति ।</span><span class="shloka-line">महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ॥ ४ ॥</span></span></div>

Line 417:

Line 558:

</div>

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S01_V09" data-block-id="KKN_C02_S01_V09" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यतश्चोदेति सूर्योस्तं यत्र च गच्छति ।</span><span class="shloka-line">तं देवास्सर्वे अर्पितास्तदु नात्येति कश्चन । एतद्वै तत् ॥ ९ ॥</span></span></div>

==== भगवद्रूपाणां भेदाभावोक्तिः ====

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S01_V10" data-block-id="KKN_C02_S01_V10" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह ।</span><span class="shloka-line">मृत्योस्स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति ॥ १० ॥</span></span></div>

Line 442:

Line 586:

</div>

==== हृत्स्थभगवत्परिमाणोक्तिः ====

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S01_V12" data-block-id="KKN_C02_S01_V12" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति ।</span><span class="shloka-line">ईशानो भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते । एतद्वै तत् ॥ १२ ॥</span></span></div>

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S01_V13" data-block-id="KKN_C02_S01_V13" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकः ।</span><span class="shloka-line">ईशानो भूतभव्यस्य स एवाद्य स उ श्वः । एतद्वै तत् ॥ १३ ॥</span></span></div>

==== भगवद्गुणेषु भेदचिन्ताया अनर्थत्वकीर्तनम् ====

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S01_V14" data-block-id="KKN_C02_S01_V14" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति ।</span><span class="shloka-line">एवं धर्मान् पृथक् पश्यंस्तानेवानुविधावति ॥ १४ ॥</span></span></div>

Line 452:

Line 602:

</div>

==== मुक्तपरमात्मनोर्भेदोक्तिः ====

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S01_V15" data-block-id="KKN_C02_S01_V15" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति ।</span><span class="shloka-line">एवं मुनेर्विजानत आत्मा भवति गौतम ॥ १५ ॥</span></span></div>

==== अभिमानत्यागस्य मोक्षसाधनत्वकथनम् ====

<div class="gr-author-note">इति द्वितीयाध्याये प्रथमावल्ली ॥</div>

Line 478:

Line 634:

</div>

==== भगवन्माहात्म्यवर्णनम् ====

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S02_V02" data-block-id="KKN_C02_S02_V02" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">हंसः शुचिषद्वसुरन्तरिक्षसद्धोता वेदिषदतिथिर्दुरोणसत् ।</span><span class="shloka-line">नृषद्वरसदृतसद्व्योमसदब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं बृहत् ॥ २ ॥</span></span></div>

Line 496:

Line 655:

</div>

==== भगवतो मुख्यप्राणनियामकत्वोक्तिः ====

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S02_V03" data-block-id="KKN_C02_S02_V03" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ऊर्ध्वं प्राणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगस्यति ।</span><span class="shloka-line">मध्ये वामनमासीनं विश्वे देवा उपासते ॥ ३ ॥</span></span></div>

Line 509:

Line 671:

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S02_V07" data-block-id="KKN_C02_S02_V07" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः ।</span><span class="shloka-line">स्थाणुमन्ये नु संयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् ॥ ७ ॥</span></span></div>

==== सुप्तनियामक एव मुक्तनियामकः ====

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S02_V08" data-block-id="KKN_C02_S02_V08" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">य एषु सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणः ।</span><span class="shloka-line">तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते ।</span><span class="shloka-line">तस्मिंल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन ।</span><span class="shloka-line">एतद्वै तत् ॥ ८ ॥</span></span></div>

==== जीवानां परमात्मप्रतिबिम्बत्वोक्तिः ====

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S02_V09" data-block-id="KKN_C02_S02_V09" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अग्निर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव ।</span><span class="shloka-line">एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च ॥ ९ ॥</span></span></div>

Line 561:

Line 729:

</div>

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S02_V14" data-block-id="KKN_C02_S02_V14" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तदेतदिति मन्यन्तेऽनिर्देश्यं परमं सुखम् ।</span><span class="shloka-line">कथं नु तद्विजानीयां किमु भाति न भाति वा ॥ १४ ॥</span></span></div>

==== बाह्यप्रकाशागोचरो भगवान् ====

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S02_V15" data-block-id="KKN_C02_S02_V15" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः ।</span><span class="shloka-line">तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ॥ १५ ॥</span></span></div>

==== जगद्वृक्षस्य भगवानेवाऽधारः ====

<div class="gr-author-note">॥ इति द्वितीयाध्याये द्वितीयावल्ली समाप्ता ॥</div>

Line 609:

Line 783:

</div>

==== मोक्षसाधनदेवतातारतम्यनिरूपणम् ====

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V06" data-block-id="KKN_C02_S03_V06" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इन्द्रियाणां पृथग्भावमुदयास्तमयौ च यत् ।</span><span class="shloka-line">पृथगुत्पद्यमानानां मत्वा धीरो न शोचति ॥ ६ ॥</span></span></div>

Line 622:

Line 799:

</div>

==== श्रवणादिसहकृतमनसा भगवज्ज्ञानोत्पत्तिप्रतिपादनम् ====

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V09" data-block-id="KKN_C02_S03_V09" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न सन्दृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चिदेनम् ।</span><span class="shloka-line">हृदा मनीषा मनसाऽभिक्लृप्तो य एनं विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ ९ ॥</span></span></div>

Line 631:

Line 811:

</div>

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V10" data-block-id="KKN_C02_S03_V10" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह ।</span><span class="shloka-line">बुद्धिश्च न विचेष्टति तमाहुः परमां गतिम् ॥ १० ॥</span></span></div>

==== योगनिरूपणम् ====

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V11" data-block-id="KKN_C02_S03_V11" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम् ।</span><span class="shloka-line">अप्रमत्तस्तदा भवति योगो हि प्रभवाप्ययौ ॥ ११ ॥</span></span></div>

Line 638:

Line 821:

</div>

==== गुरूपदेशेनैव भगवज्ज्ञानम् ====

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V12" data-block-id="KKN_C02_S03_V12" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नैव वाचा न मनसा प्राप्तुं शक्यो न चक्षुषा ।</span><span class="shloka-line">अस्तीति ब्रुवतोऽन्यत्र कथं तदुपलभ्यते ॥ १२ ॥</span></span></div>

==== भगवदनुग्रहेणैव तज्ज्ञानम् ====

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V13" data-block-id="KKN_C02_S03_V13" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अस्तीत्येवोपलब्धव्यस्तत्त्वभावेन चोभयोः ।</span><span class="shloka-line">अस्तीत्येवोपलब्धस्य तत्त्वभावः प्रसीदति ॥ १३ ॥</span></span></div>

Line 656:

Line 845:

</div>

==== भगवद्विषयकविशिष्टज्ञानफलनिरूपणम् ====

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V14" data-block-id="KKN_C02_S03_V14" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि स्थिताः ।</span><span class="shloka-line">अथ मर्त्योऽमृतो भवत्यथ ब्रह्म समश्नुते ॥ १४ ॥</span></span></div>

Line 663:

Line 855:

</div>

==== अविद्याहङ्कारकर्मनाशात् कामनानाशः ====

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V15" data-block-id="KKN_C02_S03_V15" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदा सर्वे प्रभिद्यन्ते हृदयस्येह ग्रन्थयः ।</span><span class="shloka-line">अथ मर्त्योऽमृतो भवत्येतावदनुशासनम् ॥ १५ ॥</span></span></div>

Line 671:

Line 866:

</div>

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V16" data-block-id="KKN_C02_S03_V16" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">शतं चैका च हृदयस्य नाड्य स्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका ।</span><span class="shloka-line">तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विष्वगन्या उत्क्रमणे भवन्ति ॥ १६ ॥</span></span></div>

==== जीवेश्वरभेदज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वविचारः ====

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V17" data-block-id="KKN_C02_S03_V17" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये सन्निविष्टः ।</span><span class="shloka-line">तं स्वाच्छरीरात् प्रवृहेन्मुञ्जादिवेषीकां धैर्येण ॥</span><span class="shloka-line">तं विद्याच्छुक्रममृतं तं विद्याच्छुक्रममृतमिति ॥ १७ ॥</span></span></div>

Line 682:

Line 880:

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S03_V17_B01" data-verse="KKN_C02_S03_V17" data-block-id="KKN_C02_S03_V17_B01">जनानां हृदये इत्युक्तत्वाच्च जीवात् पृथग् हरिरिति सिद्धम् ॥</div>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S03_V17_B01" data-verse="KKN_C02_S03_V17" data-block-id="KKN_C02_S03_V17_B01">देहाङ्गुष्ठमितो देहे जीवाङ्गुष्ठमितो हृदि ।

~~जीवस्य स तु विज्ञेयो जीवात् भेदेन मुक्तये ॥ इति च ॥</div>~~

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S03_V17_B01" data-verse="KKN_C02_S03_V17" data-block-id="KKN_C02_S03_V17_B01">संसारिशरीरेणाभेदो वादिना केनापि नाङ्गीकृतः । न च लोकसिद्धः । जनानामिति भेदात् । न जीवोऽङ्गुष्ठमात्रः । अतो विष्णोर्जीवाद्भेद उक्तः ।</div>

</div>

==== यमोपदिष्टविद्यया नचिकेतसः फलप्राप्तिकथनम् ====

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V18" data-block-id="KKN_C02_S03_V18" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मृत्युप्रोक्तां नाचिकेतोऽथ लब्ध्वा विद्यामेतां योगविधिं च कृत्स्नम् ।</span><span class="shloka-line">ब्रह्म प्राप्तो विरजोऽभूद् विमृत्युः अन्योऽप्येवं यो विदध्यात्ममेव ॥ १८ ॥</span></span></div>

==== शान्तिमन्त्रः ====

<div class="gr-author-note">इति द्वितीयाध्याये तृतीयावल्ली समाप्ता॥</div>

@@ Line 1: / Line 1: @@
 <div class="gr-doc-title" data-has-moola="1">काठकोपनिषद्भाष्यम्</div>
 __TOC__
+<span id="gr-teekas" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="टीकाः"></span>
+== टीकाः ==
+* [[Katha/Vyakhya/VyasatirthaVivarana|श्रीव्यासतीर्थविरचितविवरणम्]]
+* [[Katha/Vyakhya/VadirajaPrakashika|श्रीमद्वादिराजपूज्यचरणविरचिता प्रकाशिका]]
+* [[Katha/Vyakhya/VedeshatirthaVivarana|श्रीवेदेशतीर्थविरचितविवरणम्]]
+* [[Katha/Vyakhya/RaghavendraKhandartha|श्रीराघवेन्द्रतीर्थविरचितकाठकोपनिषत्खण्डार्थः]]
+* [[Katha/Vyakhya/VaradatirthaCommentary|श्रीवरदतीर्थविरचितकाठकभाष्यसम्बन्धः]]
 <span id="gr-C1" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="प्रथमोध्यायः"></span>
@@ Line 25: / Line 34: @@
 </div>
+<span id="Katha-184-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="उद्दालकशापस्य नचिकेतसः प्रतिक्रिया"></span>
+==== उद्दालकशापस्य नचिकेतसः प्रतिक्रिया ====
+<span id="Katha-185-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितं काठकोपनिषद्भाष्यम्"></span>
+==== श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितं काठकोपनिषद्भाष्यम् ====
+<span id="Katha-186-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="मङ्गलाचरणम्"></span>
+==== मङ्गलाचरणम् ====
+<span id="Katha-187-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="यागस्य मोक्षसाधनत्वप्रतिपादनम्"></span>
+==== यागस्य मोक्षसाधनत्वप्रतिपादनम् ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V04" data-block-id="KKN_C01_S01_V04" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">बहूनामेमि प्रथमो बहूनामेमि मध्यमः ।</span><span class="shloka-line">किंस्विद् यमस्य कर्तव्यं यन्मयाऽद्य करिष्यति ॥ ४ ॥</span></span></div>
 <div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V05" data-block-id="KKN_C01_S01_V05" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनुपश्य यथा पूर्वे प्रतिपश्य तथाऽपरे ।</span><span class="shloka-line">सस्यमिव मर्त्यः पच्यते सस्यमिव जायते पुनः ॥ ५ ॥</span></span></div>
+<span id="Katha-188-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अतिथिसत्कारस्य प्राशस्त्यप्रतिपादनम्"></span>
+==== अतिथिसत्कारस्य प्राशस्त्यप्रतिपादनम् ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V06" data-block-id="KKN_C01_S01_V06" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">वैश्वानरः प्रविशत्यतिथिर्ब्राह्मणो गृहान् ।</span><span class="shloka-line">तस्यैतां शान्तिं कुर्वन्ति हर वैवस्वतोदकम् ॥ ६ ॥</span></span></div>
@@ Line 45: / Line 69: @@
 </div>
+<span id="Katha-189-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="नचिकेतसा प्रार्थितः प्रथमो वरः"></span>
+==== नचिकेतसा प्रार्थितः प्रथमो वरः ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V09" data-block-id="KKN_C01_S01_V09" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">शान्तसङ्कल्पः सुमना यथा स्यात् वीतमन्युर्गौतमो माऽभि मृत्यो ।</span><span class="shloka-line">त्वत्प्रसृष्टं माऽभिवदेत् प्रतीत एतत् त्रयाणां प्रथमं वरं वृणे ॥ ९ ॥</span></span></div>
@@ Line 54: / Line 81: @@
 </div>
+<span id="Katha-190-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="नचिकेतसा प्रार्थितो द्वितीयो वरः"></span>
+==== नचिकेतसा प्रार्थितो द्वितीयो वरः ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V11" data-block-id="KKN_C01_S01_V11" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स्वर्गे लोके न भयं किञ्चनास्ति न तत्र त्वं न जरया बिभेति ।</span><span class="shloka-line">उभे तीर्त्वा अशनायापिपासे शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥ ११ ॥</span></span></div>
@@ Line 69: / Line 99: @@
 </div>
+<span id="Katha-191-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="लोकादिमग्निं तमुवाच तस्मै"></span>
+==== लोकादिमग्निं तमुवाच तस्मै ====
+<span id="Katha-192-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="इष्टकास्थितभगवद्रूपविषयकप्रश्नः"></span>
+==== इष्टकास्थितभगवद्रूपविषयकप्रश्नः ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V14" data-block-id="KKN_C01_S01_V14" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">लोकादिमग्निं तमुवाच तस्मै या इष्टका यावतीर्वा यथा वा ।</span><span class="shloka-line">स चापि तत्प्रत्यवदद्यथोक्तं अथास्य मृत्युः पुनराह तुष्टः ॥ १४ ॥</span></span></div>
@@ Line 81: / Line 117: @@
 </div>
 <div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V15" data-block-id="KKN_C01_S01_V15" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तमब्रवीत् प्रीयमाणो महात्मा वरं तवेहाद्य ददानि भूयः ।</span><span class="shloka-line">तवैव नाम्ना भविताऽयमग्निः शृङ्कां चेमामनेकरूपां गृहाण ॥ १५ ॥</span></span></div>
+<span id="Katha-193-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="नाचिकेताग्निचयनानुष्ठातृफलनिरूपणम्"></span>
+==== नाचिकेताग्निचयनानुष्ठातृफलनिरूपणम् ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V16" data-block-id="KKN_C01_S01_V16" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">त्रिनाचिकेतस्त्रिभिरेत्य सन्धिं त्रिकर्मकृत् तरति जन्ममृत्यू ।</span><span class="shloka-line">ब्रह्मजज्ञं देवमीड्यं विदित्वा निचाय्येमां शान्तिमत्यन्तमेति ॥ १६ ॥</span></span></div>
@@ Line 107: / Line 146: @@
 </div>
 <div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V18" data-block-id="KKN_C01_S01_V18" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एष तेऽग्निर्नाचिकेतः स्वर्ग्यो यमवृणीथा द्वितीयेन वरेण ।</span><span class="shloka-line">एतमग्निं तवैव प्रवक्ष्यन्ति जनासः तृतीयं वरं नचिकेतो वृणीष्व ॥ १८ ॥</span></span></div>
+<span id="Katha-194-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="नचिकेतसा याचितस्य तृतीयवरस्य निरूपणम्"></span>
+==== नचिकेतसा याचितस्य तृतीयवरस्य निरूपणम् ====
+<span id="Katha-195-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="'ब्रह्मजज्ञः' इति भगवन्नामनिरुक्तिः"></span>
+==== 'ब्रह्मजज्ञः' इति भगवन्नामनिरुक्तिः ====
+<span id="Katha-196-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="नचिकेतसा याचितस्य अग्न्यन्तर्गतब्रह्मविद्याख्यद्वितीयवरस्य निरूपणम्"></span>
+==== नचिकेतसा याचितस्य अग्न्यन्तर्गतब्रह्मविद्याख्यद्वितीयवरस्य निरूपणम् ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V19" data-block-id="KKN_C01_S01_V19" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये अस्तीत्येके नायमस्तीति चैके ।</span><span class="shloka-line">एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाहं वराणामेष वृतस्तृतीयः ॥ १९ ॥</span></span></div>
@@ Line 132: / Line 180: @@
 </div>
+<span id="Katha-197-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="भगवज्ज्ञानस्य दुःसाध्यत्वात् तत्रैव नचिकेतसाऽऽग्रहप्रदर्शनम्"></span>
+==== भगवज्ज्ञानस्य दुःसाध्यत्वात् तत्रैव नचिकेतसाऽऽग्रहप्रदर्शनम् ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V20" data-block-id="KKN_C01_S01_V20" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">देवैरत्रापि विचिकित्सितं पुरा न हि सुज्ञेयोऽणुरेष धर्मः ।</span><span class="shloka-line">अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व मा मोपरोत्सीरति मा सृजैवम् ॥ २० ॥</span></span></div>
@@ Line 157: / Line 208: @@
 <div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V28" data-block-id="KKN_C01_S01_V28" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो साम्पराये महति ब्रूहि नस्तत् ।</span><span class="shloka-line">योऽयं वरो गूढमनुप्रविष्टो नान्यं तस्मान्नचिकेता वृणीते ॥ २८ ॥ ॥</span></span></div>
+<span id="Katha-198-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="ब्रह्मविद्या-भोगपदार्थ-विवेचनम्"></span>
+==== ब्रह्मविद्या-भोगपदार्थ-विवेचनम् ====
+<span id="Katha-199-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="प्रेतशब्दार्थकथनम्"></span>
+==== प्रेतशब्दार्थकथनम् ====
+<span id="Katha-200-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अग्निस्थपरमात्मज्ञानस्य पृथक्कथने कारणप्रदर्शनम्"></span>
+==== अग्निस्थपरमात्मज्ञानस्य पृथक्कथने कारणप्रदर्शनम् ====
+<span id="Katha-201-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="मुक्तामुक्तनियामकभगवदुपदेश एव तृतीयवरः"></span>
+==== मुक्तामुक्तनियामकभगवदुपदेश एव तृतीयवरः ====
 <div class="gr-author-note">इति  प्रथमाध्याये प्रथमावल्ली ॥</div>
@@ Line 176: / Line 239: @@
 </div>
+<span id="Katha-202-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="ज्ञानाज्ञानमध्ये आन्तर्यप्रदर्शनम्"></span>
+==== ज्ञानाज्ञानमध्ये आन्तर्यप्रदर्शनम् ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V04" data-block-id="KKN_C01_S02_V04" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दूरमेते विपरीते विषूची अविद्या या च विद्येति ज्ञाता ।</span><span class="shloka-line">विद्याभीप्सितं नचिकेतसं मन्ये न त्वा कामा बहवो लोलुपन्तः ॥ ४ ॥</span></span></div>
@@ Line 181: / Line 247: @@
 <div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V06" data-block-id="KKN_C01_S02_V06" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न साम्परायः प्रतिभाति बालं प्रमाद्यन्तं वित्तमोहेन मूढम् ।</span><span class="shloka-line">अयं लोको नास्ति पर इति मानी पुनः पुनर्वशमापद्यते मे ॥ ६ ॥</span></span></div>
+<span id="Katha-203-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="तत्त्वज्ञानस्य दुस्साध्यत्वप्रतिपादनम्"></span>
+==== तत्त्वज्ञानस्य दुस्साध्यत्वप्रतिपादनम् ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V07" data-block-id="KKN_C01_S02_V07" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">श्रवणायापि बहुभिर्यो न लभ्यः शृण्वन्तोऽपि बहवो यं न विद्युः ।</span><span class="shloka-line">आश्चर्योऽस्य वक्ता कुशलोऽस्य लब्धा आश्चर्यो ज्ञाता कुशलानुशिष्टः ॥ ७ ॥</span></span></div>
+<span id="Katha-204-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="सुज्ञानिनैव सम्यग्भगवदुपदेशप्राप्तिरुत्तमा"></span>
+==== सुज्ञानिनैव सम्यग्भगवदुपदेशप्राप्तिरुत्तमा ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V08" data-block-id="KKN_C01_S02_V08" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न नरेणावरः प्रोक्त एष सुज्ञेयो बहुधा चिन्त्यमानः ।</span><span class="shloka-line">अनन्यप्रोक्ते गतिरस्य नास्त्यणीयान् ह्यतर्क्यमणुप्रमाणात् ॥ ८ ॥</span></span></div>
@@ Line 194: / Line 266: @@
 </div>
 <div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V09" data-block-id="KKN_C01_S02_V09" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नैषा तर्केण मतिरापनेया प्रोक्ताऽन्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ ।</span><span class="shloka-line">यां त्वमापः सत्यधृतिर्बतासि त्वादृङ् नो भूयान्नचिकेतः प्रष्टा ॥ ९ ॥</span></span></div>
+<span id="Katha-205-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="यमस्य सुज्ञानित्वनिरूपणम्"></span>
+==== यमस्य सुज्ञानित्वनिरूपणम् ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V10" data-block-id="KKN_C01_S02_V10" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">जानाम्यहं शेवधिरित्यनित्यं न ह्यध्रुवैः प्राप्यते हि ध्रुवं तत् ।</span><span class="shloka-line">ततो मया नचिकेतश्चितोऽग्नि रनित्यद्रव्यैः प्राप्तवानस्मि नित्यम् ॥ १० ॥</span></span></div>
@@ Line 219: / Line 294: @@
 </div>
+<span id="Katha-206-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="गुरूपदेशेन तत्त्वज्ञानप्राप्तिः"></span>
+==== गुरूपदेशेन तत्त्वज्ञानप्राप्तिः ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V13" data-block-id="KKN_C01_S02_V13" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एतच्छ्रुत्वा सम्परिगृह्य मर्त्यः प्रवृह्य धर्म्यमणुमेनमाप्य ।</span><span class="shloka-line">स मोदते मोदनीयं हि लब्ध्वा विवृतं सद्म नचिकेतसं मन्ये ॥ १३ ॥</span></span></div>
@@ Line 228: / Line 306: @@
 </div>
+<span id="Katha-207-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="उपनिषदोऽभेदपरत्वनिराकरणम्"></span>
+==== उपनिषदोऽभेदपरत्वनिराकरणम् ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V14" data-block-id="KKN_C01_S02_V14" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात् कृताकृतात् ।</span><span class="shloka-line">अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत् पश्यसि तद्वद ॥ १४ ॥</span></span></div>
@@ Line 241: / Line 322: @@
 </div>
+<span id="Katha-208-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="ब्रह्मज्ञानिनो जननमरणाभावसमर्थनम्"></span>
+==== ब्रह्मज्ञानिनो जननमरणाभावसमर्थनम् ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V18" data-block-id="KKN_C01_S02_V18" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न जायते म्रियते वा विपश्चि न्नायं कुतश्चिन्न बभूव कश्चित् ।</span><span class="shloka-line">अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमानेऽपि देहे ॥ १८ ॥</span></span></div>
@@ Line 253: / Line 337: @@
 </div>
+<span id="Katha-209-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="जीवानां स्वरूपतो नित्यत्वप्रतिपादनम्"></span>
+==== जीवानां स्वरूपतो नित्यत्वप्रतिपादनम् ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V19" data-block-id="KKN_C01_S02_V19" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">हन्ता चेन्मन्यते हन्तुं हतश्चेन्मन्यते हतम् ।</span><span class="shloka-line">उभौ तै न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥ १९ ॥</span></span></div>
@@ Line 259: / Line 346: @@
 </div>
+<span id="Katha-210-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="भगवतोऽणुतोऽणीयस्त्वस्य महतो महीयस्त्वस्य च कथनम्"></span>
+==== भगवतोऽणुतोऽणीयस्त्वस्य महतो महीयस्त्वस्य च कथनम् ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V20" data-block-id="KKN_C01_S02_V20" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अणोरणीयान् महतो महीयान् आत्माऽस्य जन्तोर्निहितो गुहायाम् ।</span><span class="shloka-line">तमक्रतुः पश्यति वीतशोको धातुः प्रसादान्महिमानमात्मनः ॥ २० ॥</span></span></div>
@@ Line 268: / Line 358: @@
 </div>
+<span id="Katha-211-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="सर्वसमर्थो भगवान्"></span>
+==== सर्वसमर्थो भगवान् ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V21" data-block-id="KKN_C01_S02_V21" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आसीनो दूरं व्रजति शयानो याति सर्वतः ।</span><span class="shloka-line">कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति ॥ २१ ॥</span></span></div>
@@ Line 277: / Line 370: @@
 </div>
+<span id="Katha-212-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="विनाशिशरीरेषु स्थितस्य भगवतोऽविनाशित्वकथनम्"></span>
+==== विनाशिशरीरेषु स्थितस्य भगवतोऽविनाशित्वकथनम् ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V22" data-block-id="KKN_C01_S02_V22" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अशरीरं शरीरेष्वनवस्थेष्ववस्थितम् ।</span><span class="shloka-line">महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ॥ २२ ॥</span></span></div>
+<span id="Katha-213-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="भगवदनुग्रहस्य साक्षात्कारसाधनत्वप्रतिपादनम्"></span>
+==== भगवदनुग्रहस्य साक्षात्कारसाधनत्वप्रतिपादनम् ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V23" data-block-id="KKN_C01_S02_V23" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नायमात्मा प्रवचेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन ।</span><span class="shloka-line">यमेवैष वृणुते तेन लभ्य स्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम् ॥ २३ ॥</span></span></div>
+<span id="Katha-214-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="वैराग्यादिसाधनं विना भगवदनुग्रहाप्राप्तिः"></span>
+==== वैराग्यादिसाधनं विना भगवदनुग्रहाप्राप्तिः ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V24" data-block-id="KKN_C01_S02_V24" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नाविरतो दुश्चरितात् नाशान्तो नासमाहितः ।</span><span class="shloka-line">नाशान्तमनसो वापि प्रज्ञानेनैवमाप्नुयात् ॥ २४ ॥</span></span></div>
+<span id="Katha-215-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="भगवज्ज्ञानस्य दुर्लभत्वप्रतिपादनम्"></span>
+==== भगवज्ज्ञानस्य दुर्लभत्वप्रतिपादनम् ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V25" data-block-id="KKN_C01_S02_V25" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च चोभे भवत ओदनः ।</span><span class="shloka-line">मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्था वेद यत्र सः ॥ २५ ॥</span></span></div>
+<span id="Katha-216-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="हृदयस्थमुख्यप्राणप्रतीके भगवद्ध्यानम्"></span>
+==== हृदयस्थमुख्यप्राणप्रतीके भगवद्ध्यानम् ====
 <div class="gr-author-note">इति  प्रथमाध्याये द्वितीया वल्ली ॥</div>
@@ Line 298: / Line 406: @@
 </div>
+<span id="Katha-217-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अग्निस्थ-मुक्तस्थभगवद्रूपयोरैक्यप्रतिपादनम्"></span>
+==== अग्निस्थ-मुक्तस्थभगवद्रूपयोरैक्यप्रतिपादनम् ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V02" data-block-id="KKN_C01_S03_V02" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यः सेतुरीजानानामक्षरं ब्रह्म यत्परम् ।</span><span class="shloka-line">अभयं तितीर्षतां पारं नाचिकेतं शकेमसि ॥ २ ॥</span></span></div>
@@ Line 305: / Line 416: @@
 </div>
+<span id="Katha-218-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="ध्याने इन्द्रियनिग्रहस्याऽवश्यकत्वप्रतिपादनम्"></span>
+==== ध्याने इन्द्रियनिग्रहस्याऽवश्यकत्वप्रतिपादनम् ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V03" data-block-id="KKN_C01_S03_V03" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव च ।</span><span class="shloka-line">बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ॥ ३ ॥</span></span></div>
 <div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V04" data-block-id="KKN_C01_S03_V04" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयांस्तेषु गोचरान् ।</span><span class="shloka-line">आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः ॥ ४ ॥</span></span></div>
+<span id="Katha-219-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="इन्द्रियनिग्रहस्य विवेकसाध्यत्वनिरूपणम्"></span>
+==== इन्द्रियनिग्रहस्य विवेकसाध्यत्वनिरूपणम् ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V05" data-block-id="KKN_C01_S03_V05" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यस्त्वविज्ञानवान् भवत्ययुक्तेन मनसा सदा ।</span><span class="shloka-line">तस्येन्द्रियाण्यवश्यानि दुष्टाश्वा इव सारथेः ॥ ५ ॥</span></span></div>
@@ Line 318: / Line 435: @@
 <div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V09" data-block-id="KKN_C01_S03_V09" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विज्ञानसारथिर्यस्तु मनःप्रग्रहवान् नरः ।</span><span class="shloka-line">सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद् विष्णोः परमं पदम् ॥ ९ ॥</span></span></div>
+<span id="Katha-220-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="देवतातारतम्यप्रतिपादनम्"></span>
+==== देवतातारतम्यप्रतिपादनम् ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V10" data-block-id="KKN_C01_S03_V10" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अथेभ्यश्च परं मनः ।</span><span class="shloka-line">मनसस्तु परा बुद्धिः बुद्धेरात्मा महान् परः ॥ १० ॥</span></span></div>
@@ Line 335: / Line 455: @@
 </div>
+<span id="Katha-221-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="ज्ञानिनामेव भगवत्साक्षात्कारः"></span>
+==== ज्ञानिनामेव भगवत्साक्षात्कारः ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V12" data-block-id="KKN_C01_S03_V12" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एष सर्वेषु भूतेषु गूढोत्मा न प्रकाशते ।</span><span class="shloka-line">दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः ॥ १२ ॥</span></span></div>
+<span id="Katha-222-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="देवेष्वपि स्वस्वामिभावसम्बन्धकथनम्"></span>
+==== देवेष्वपि स्वस्वामिभावसम्बन्धकथनम् ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V13" data-block-id="KKN_C01_S03_V13" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यच्छेद् वाङ्मनसि प्राज्ञस्तद् यच्छेज्ज्ञान आत्मनि ।</span><span class="shloka-line">ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेच्छान्त आत्मनि ॥ १३ ॥</span></span></div>
@@ Line 348: / Line 474: @@
 </div>
+<span id="Katha-223-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="वेदाध्येतॄणां हितोक्तिः"></span>
+==== वेदाध्येतॄणां हितोक्तिः ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V14" data-block-id="KKN_C01_S03_V14" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान् निबोधत ।</span><span class="shloka-line">क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया दुर्गं पथस्तत् कवयो वदन्ति ॥ १४ ॥</span></span></div>
 <div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V15" data-block-id="KKN_C01_S03_V15" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धवच्च यत् ।</span><span class="shloka-line">अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युमुखात् प्रमुच्यते ॥ १५ ॥</span></span></div>
+<span id="Katha-224-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="नाचिकेतोपाख्यानस्योपसंहारः तत्कथनश्रवणयोः फलं च"></span>
+==== नाचिकेतोपाख्यानस्योपसंहारः तत्कथनश्रवणयोः फलं च ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V16" data-block-id="KKN_C01_S03_V16" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नाचिकेतमुपाख्यानं मृत्युप्रोक्तं सनातनम् ।</span><span class="shloka-line">उक्त्वा श्रुत्वा च मेधावी ब्रह्मलोके महीयते ॥ १६ ॥</span></span></div>
 <div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V17" data-block-id="KKN_C01_S03_V17" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">य इमं परमं गुह्यं श्रावयेद् ब्रह्मसंसदि ।</span><span class="shloka-line">प्रयतः श्राद्धकाले वा तदानन्त्याय कल्पते तदानन्त्याय कल्पते इति ॥ १७ ॥ ॥</span></span></div>
+<span id="Katha-225-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="मुमुक्षूणां वैराग्यसम्पादनस्याऽवश्यकत्वोक्तिः"></span>
+==== मुमुक्षूणां वैराग्यसम्पादनस्याऽवश्यकत्वोक्तिः ====
 <div class="gr-author-note">इति  प्रथमाध्याये तृतीयावल्ली ॥</div>
@@ Line 371: / Line 506: @@
 </div>
 <div class="verse-block" id="KKN_C02_S01_V02" data-block-id="KKN_C02_S01_V02" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पराचः कामाननुयन्ति बालाः ते मृत्योर्यन्ति विततस्य पाशान् ।</span><span class="shloka-line">अथ धीरा अमृतत्वं विदित्वा ध्रुवमध्रुवेष्विह न प्रार्थयन्ते ॥ २ ॥</span></span></div>
+<span id="Katha-226-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="नचिकेतसः प्रश्नस्य यमप्रत्युक्तिः"></span>
+==== नचिकेतसः प्रश्नस्य यमप्रत्युक्तिः ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C02_S01_V03" data-block-id="KKN_C02_S01_V03" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">येन रूपं रसं गन्धं शब्दान् स्पर्शांश्च मैथुनान् ।</span><span class="shloka-line">एतेनैव विजानाति किमत्र परिशिष्यते । एतद्वै तत् ॥ ३ ॥</span></span></div>
@@ Line 378: / Line 516: @@
 </div>
+<span id="Katha-227-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="जागृदादिनियामकस्यैव मोक्षे नियामकत्ववचनम्"></span>
+==== जागृदादिनियामकस्यैव मोक्षे नियामकत्ववचनम् ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C02_S01_V04" data-block-id="KKN_C02_S01_V04" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स्वप्नान्तं जागरितान्तं चोभौ येनानुपश्यति ।</span><span class="shloka-line">महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ॥ ४ ॥</span></span></div>
@@ Line 417: / Line 558: @@
 </div>
 <div class="verse-block" id="KKN_C02_S01_V09" data-block-id="KKN_C02_S01_V09" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यतश्चोदेति सूर्योस्तं यत्र च गच्छति ।</span><span class="shloka-line">तं देवास्सर्वे अर्पितास्तदु नात्येति कश्चन । एतद्वै तत् ॥ ९ ॥</span></span></div>
+<span id="Katha-228-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="भगवद्रूपाणां भेदाभावोक्तिः"></span>
+==== भगवद्रूपाणां भेदाभावोक्तिः ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C02_S01_V10" data-block-id="KKN_C02_S01_V10" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह ।</span><span class="shloka-line">मृत्योस्स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति ॥ १० ॥</span></span></div>
@@ Line 442: / Line 586: @@
 </div>
+<span id="Katha-229-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="हृत्स्थभगवत्परिमाणोक्तिः"></span>
+==== हृत्स्थभगवत्परिमाणोक्तिः ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C02_S01_V12" data-block-id="KKN_C02_S01_V12" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति ।</span><span class="shloka-line">ईशानो भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते । एतद्वै तत् ॥ १२ ॥</span></span></div>
 <div class="verse-block" id="KKN_C02_S01_V13" data-block-id="KKN_C02_S01_V13" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकः ।</span><span class="shloka-line">ईशानो भूतभव्यस्य स एवाद्य स उ श्वः । एतद्वै तत् ॥ १३ ॥</span></span></div>
+<span id="Katha-230-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="भगवद्गुणेषु भेदचिन्ताया अनर्थत्वकीर्तनम्"></span>
+==== भगवद्गुणेषु भेदचिन्ताया अनर्थत्वकीर्तनम् ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C02_S01_V14" data-block-id="KKN_C02_S01_V14" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति ।</span><span class="shloka-line">एवं धर्मान् पृथक् पश्यंस्तानेवानुविधावति ॥ १४ ॥</span></span></div>
@@ Line 452: / Line 602: @@
 </div>
+<span id="Katha-231-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="मुक्तपरमात्मनोर्भेदोक्तिः"></span>
+==== मुक्तपरमात्मनोर्भेदोक्तिः ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C02_S01_V15" data-block-id="KKN_C02_S01_V15" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति ।</span><span class="shloka-line">एवं मुनेर्विजानत आत्मा भवति गौतम ॥ १५ ॥</span></span></div>
+<span id="Katha-232-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अभिमानत्यागस्य मोक्षसाधनत्वकथनम्"></span>
+==== अभिमानत्यागस्य मोक्षसाधनत्वकथनम् ====
 <div class="gr-author-note">इति  द्वितीयाध्याये प्रथमावल्ली ॥</div>
@@ Line 478: / Line 634: @@
 </div>
+<span id="Katha-233-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="भगवन्माहात्म्यवर्णनम्"></span>
+==== भगवन्माहात्म्यवर्णनम् ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C02_S02_V02" data-block-id="KKN_C02_S02_V02" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">हंसः शुचिषद्वसुरन्तरिक्षसद्धोता वेदिषदतिथिर्दुरोणसत् ।</span><span class="shloka-line">नृषद्वरसदृतसद्व्योमसदब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं बृहत् ॥ २ ॥</span></span></div>
@@ Line 496: / Line 655: @@
 </div>
+<span id="Katha-234-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="भगवतो मुख्यप्राणनियामकत्वोक्तिः"></span>
+==== भगवतो मुख्यप्राणनियामकत्वोक्तिः ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C02_S02_V03" data-block-id="KKN_C02_S02_V03" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ऊर्ध्वं प्राणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगस्यति ।</span><span class="shloka-line">मध्ये वामनमासीनं विश्वे देवा उपासते ॥ ३ ॥</span></span></div>
@@ Line 509: / Line 671: @@
 <div class="verse-block" id="KKN_C02_S02_V07" data-block-id="KKN_C02_S02_V07" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः ।</span><span class="shloka-line">स्थाणुमन्ये नु संयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् ॥ ७ ॥</span></span></div>
+<span id="Katha-235-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="सुप्तनियामक एव मुक्तनियामकः"></span>
+==== सुप्तनियामक एव मुक्तनियामकः ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C02_S02_V08" data-block-id="KKN_C02_S02_V08" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">य एषु सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणः ।</span><span class="shloka-line">तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते ।</span><span class="shloka-line">तस्मिंल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन ।</span><span class="shloka-line">एतद्वै तत् ॥ ८ ॥</span></span></div>
+<span id="Katha-236-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="जीवानां परमात्मप्रतिबिम्बत्वोक्तिः"></span>
+==== जीवानां परमात्मप्रतिबिम्बत्वोक्तिः ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C02_S02_V09" data-block-id="KKN_C02_S02_V09" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अग्निर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव ।</span><span class="shloka-line">एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च ॥ ९ ॥</span></span></div>
@@ Line 561: / Line 729: @@
 </div>
 <div class="verse-block" id="KKN_C02_S02_V14" data-block-id="KKN_C02_S02_V14" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तदेतदिति मन्यन्तेऽनिर्देश्यं परमं सुखम् ।</span><span class="shloka-line">कथं नु तद्विजानीयां किमु भाति न भाति वा ॥ १४ ॥</span></span></div>
+<span id="Katha-237-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="बाह्यप्रकाशागोचरो भगवान्"></span>
+==== बाह्यप्रकाशागोचरो भगवान् ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C02_S02_V15" data-block-id="KKN_C02_S02_V15" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः ।</span><span class="shloka-line">तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ॥ १५ ॥</span></span></div>
+<span id="Katha-238-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="जगद्वृक्षस्य भगवानेवाऽधारः"></span>
+==== जगद्वृक्षस्य भगवानेवाऽधारः ====
 <div class="gr-author-note">॥ इति  द्वितीयाध्याये द्वितीयावल्ली समाप्ता ॥</div>
@@ Line 609: / Line 783: @@
 </div>
+<span id="Katha-239-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="मोक्षसाधनदेवतातारतम्यनिरूपणम्"></span>
+==== मोक्षसाधनदेवतातारतम्यनिरूपणम् ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V06" data-block-id="KKN_C02_S03_V06" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इन्द्रियाणां पृथग्भावमुदयास्तमयौ च यत् ।</span><span class="shloka-line">पृथगुत्पद्यमानानां मत्वा धीरो न शोचति ॥ ६ ॥</span></span></div>
@@ Line 622: / Line 799: @@
 </div>
+<span id="Katha-240-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="श्रवणादिसहकृतमनसा भगवज्ज्ञानोत्पत्तिप्रतिपादनम्"></span>
+==== श्रवणादिसहकृतमनसा भगवज्ज्ञानोत्पत्तिप्रतिपादनम् ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V09" data-block-id="KKN_C02_S03_V09" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न सन्दृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चिदेनम् ।</span><span class="shloka-line">हृदा मनीषा मनसाऽभिक्लृप्तो य एनं विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ ९ ॥</span></span></div>
@@ Line 631: / Line 811: @@
 </div>
 <div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V10" data-block-id="KKN_C02_S03_V10" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह ।</span><span class="shloka-line">बुद्धिश्च न विचेष्टति तमाहुः परमां गतिम् ॥ १० ॥</span></span></div>
+<span id="Katha-241-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="योगनिरूपणम्"></span>
+==== योगनिरूपणम् ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V11" data-block-id="KKN_C02_S03_V11" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम् ।</span><span class="shloka-line">अप्रमत्तस्तदा भवति योगो हि प्रभवाप्ययौ ॥ ११ ॥</span></span></div>
@@ Line 638: / Line 821: @@
 </div>
+<span id="Katha-242-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="गुरूपदेशेनैव भगवज्ज्ञानम्"></span>
+==== गुरूपदेशेनैव भगवज्ज्ञानम् ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V12" data-block-id="KKN_C02_S03_V12" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नैव वाचा न मनसा प्राप्तुं शक्यो न चक्षुषा ।</span><span class="shloka-line">अस्तीति ब्रुवतोऽन्यत्र कथं तदुपलभ्यते ॥ १२ ॥</span></span></div>
+<span id="Katha-243-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="भगवदनुग्रहेणैव तज्ज्ञानम्"></span>
+==== भगवदनुग्रहेणैव तज्ज्ञानम् ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V13" data-block-id="KKN_C02_S03_V13" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अस्तीत्येवोपलब्धव्यस्तत्त्वभावेन चोभयोः ।</span><span class="shloka-line">अस्तीत्येवोपलब्धस्य तत्त्वभावः प्रसीदति ॥ १३ ॥</span></span></div>
@@ Line 656: / Line 845: @@
 </div>
+<span id="Katha-244-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="भगवद्विषयकविशिष्टज्ञानफलनिरूपणम्"></span>
+==== भगवद्विषयकविशिष्टज्ञानफलनिरूपणम् ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V14" data-block-id="KKN_C02_S03_V14" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि स्थिताः ।</span><span class="shloka-line">अथ मर्त्योऽमृतो भवत्यथ ब्रह्म समश्नुते ॥ १४ ॥</span></span></div>
@@ Line 663: / Line 855: @@
 </div>
+<span id="Katha-245-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अविद्याहङ्कारकर्मनाशात् कामनानाशः"></span>
+==== अविद्याहङ्कारकर्मनाशात् कामनानाशः ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V15" data-block-id="KKN_C02_S03_V15" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदा सर्वे प्रभिद्यन्ते हृदयस्येह ग्रन्थयः ।</span><span class="shloka-line">अथ मर्त्योऽमृतो भवत्येतावदनुशासनम् ॥ १५ ॥</span></span></div>
@@ Line 671: / Line 866: @@
 </div>
 <div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V16" data-block-id="KKN_C02_S03_V16" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">शतं चैका च हृदयस्य नाड्य स्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका ।</span><span class="shloka-line">तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विष्वगन्या उत्क्रमणे भवन्ति ॥ १६ ॥</span></span></div>
+<span id="Katha-246-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="जीवेश्वरभेदज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वविचारः"></span>
+==== जीवेश्वरभेदज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वविचारः ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V17" data-block-id="KKN_C02_S03_V17" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये सन्निविष्टः ।</span><span class="shloka-line">तं स्वाच्छरीरात् प्रवृहेन्मुञ्जादिवेषीकां धैर्येण ॥</span><span class="shloka-line">तं विद्याच्छुक्रममृतं तं विद्याच्छुक्रममृतमिति ॥ १७ ॥</span></span></div>
@@ Line 682: / Line 880: @@
 <div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S03_V17_B01" data-verse="KKN_C02_S03_V17" data-block-id="KKN_C02_S03_V17_B01">जनानां हृदये इत्युक्तत्वाच्च जीवात् पृथग् हरिरिति सिद्धम् ॥</div>
-<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S03_V17_B01" data-verse="KKN_C02_S03_V17" data-block-id="KKN_C02_S03_V17_B01">देहाङ्गुष्ठमितो देहे जीवाङ्गुष्ठमितो हृदि ।
-जीवस्य स तु विज्ञेयो जीवात् भेदेन मुक्तये ॥ इति च ॥</div>
 <div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S03_V17_B01" data-verse="KKN_C02_S03_V17" data-block-id="KKN_C02_S03_V17_B01">संसारिशरीरेणाभेदो वादिना केनापि नाङ्गीकृतः । न च लोकसिद्धः । जनानामिति भेदात् । न जीवोऽङ्गुष्ठमात्रः । अतो विष्णोर्जीवाद्भेद उक्तः ।</div>
 </div>
+<span id="Katha-247-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="यमोपदिष्टविद्यया नचिकेतसः फलप्राप्तिकथनम्"></span>
+==== यमोपदिष्टविद्यया नचिकेतसः फलप्राप्तिकथनम् ====
 <div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V18" data-block-id="KKN_C02_S03_V18" data-doc="KKN" data-chapter="KKN_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मृत्युप्रोक्तां नाचिकेतोऽथ लब्ध्वा विद्यामेतां योगविधिं च कृत्स्नम् ।</span><span class="shloka-line">ब्रह्म प्राप्तो विरजोऽभूद् विमृत्युः अन्योऽप्येवं यो विदध्यात्ममेव ॥ १८ ॥</span></span></div>
+<span id="Katha-248-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="शान्तिमन्त्रः"></span>
+==== शान्तिमन्त्रः ====
 <div class="gr-author-note">इति द्वितीयाध्याये तृतीयावल्ली समाप्ता॥</div>