Anandamakaranda

Brahmasutra/C1/S3: Difference between revisions

← Older editNewer edit →
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Line 1: Line 1:
{{Adhyaya
{{Adhyaya
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_id  = BS_C01
| chapter_num  = 1
| chapter_num  = 1
| chapter_name = (समन्वयाध्यायः) प्रथमाध्यायः
| section_id  = BS_C01_S03
| section_num  = 3
| title        = तृतीयः पादः
| title        = तृतीयः पादः
}}
}}
Line 16: Line 12:
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| section_id    = BS_C01_S03
| adhikarana    = द्युभ्वाधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ द्युभ्वाद्यायतनं स्वशब्दात् ॐ ॥ 01-64 ॥
| verse_line1  = ॐ द्युभ्वाद्यायतनं स्वशब्दात् ॐ ॥ 01-64 ॥
}}
}}


{{VerseSummary| verse_id = BS_C01_S03_V01| text = तत्र चान्यत्र च प्रसिद्धानां शब्दानां विष्णौ समन्वयं प्रायेणास्मिन् पादे दर्शयति ।
{{Commentary
| verse_id = BS_C01_S03_V01
| id      = BS_C01_S03_V01_summary
| name    = Bhashyam
| text     =
तत्र चान्यत्र च प्रसिद्धानां शब्दानां विष्णौ समन्वयं प्रायेणास्मिन् पादे दर्शयति ।
               विष्णोः परविद्याविषयत्वमुक्तम् । तत्र ‘यस्मिन् द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतं मनः सह प्राणैश्चसर्वैस्तमेवैकं जानथ आत्मानम्’ इत्यत्र, ‘प्राणानां ग्रन्थिरसि रुद्रोऽमाऽऽविशान्तकः’ ‘प्राणेश्वरः कृत्तिवासाः पिनाकी’ इत्यादिना रुद्रस्य प्राणाधारत्वप्रतीतेः ।
               विष्णोः परविद्याविषयत्वमुक्तम् । तत्र ‘यस्मिन् द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतं मनः सह प्राणैश्चसर्वैस्तमेवैकं जानथ आत्मानम्’ इत्यत्र, ‘प्राणानां ग्रन्थिरसि रुद्रोऽमाऽऽविशान्तकः’ ‘प्राणेश्वरः कृत्तिवासाः पिनाकी’ इत्यादिना रुद्रस्य प्राणाधारत्वप्रतीतेः ।
               ‘स एषोऽन्तरश्चरते बहुधा जायमानः’ इति जीवलिङ्गाच्च तयोः प्राप्तिरित्यत उच्यते –}}
               ‘स एषोऽन्तरश्चरते बहुधा जायमानः’ इति जीवलिङ्गाच्च तयोः प्राप्तिरित्यत उच्यते –
}}


{{Commentary
{{Commentary
Line 57: Line 57:
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| section_id    = BS_C01_S03
| adhikarana    = द्युभ्वाधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात् ॐ ॥ 02-65 ॥
| verse_line1  = ॐ मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात् ॐ ॥ 02-65 ॥
Line 94: Line 92:
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| section_id    = BS_C01_S03
| adhikarana    = द्युभ्वाधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ नानुमानमतच्छब्दात् ॐ ॥ 03-66 ॥
| verse_line1  = ॐ नानुमानमतच्छब्दात् ॐ ॥ 03-66 ॥
Line 228: Line 224:
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| section_id    = BS_C01_S03
| adhikarana    = द्युभ्वाधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ प्राणभृच्च ॐ ॥ 04-67 ॥
| verse_line1  = ॐ प्राणभृच्च ॐ ॥ 04-67 ॥
Line 247: Line 241:
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| section_id    = BS_C01_S03
| adhikarana    = द्युभ्वाधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ भेदव्यपदेशात् ॐ ॥ 05-68 ॥
| verse_line1  = ॐ भेदव्यपदेशात् ॐ ॥ 05-68 ॥
Line 266: Line 258:
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| section_id    = BS_C01_S03
| adhikarana    = द्युभ्वाधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ प्रकरणात् ॐ ॥ 06-69 ॥
| verse_line1  = ॐ प्रकरणात् ॐ ॥ 06-69 ॥
Line 285: Line 275:
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| section_id    = BS_C01_S03
| adhikarana    = द्युभ्वाधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ स्थित्यदनाभ्यां च ॐ ॥ 07-70 ॥
| verse_line1  = ॐ स्थित्यदनाभ्यां च ॐ ॥ 07-70 ॥
}}
}}


{{AuthorNote| text = ॥ इति द्युभ्वाधिकरणम् ॥ 01 ॥}}
{{Commentary
| verse_id = BS_C01_S03_V07
| id      = BS_C01_S03_V07_author-note
| name    = Bhashyam
| text     =
॥ इति द्युभ्वाधिकरणम् ॥ 01 ॥
}}


{{Commentary
{{Commentary
Line 310: Line 304:
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| section_id    = BS_C01_S03
| adhikarana    = भूमाधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ भूमा सम्प्रसादादध्युपदेशात् ॐ ॥ 08-71 ॥
| verse_line1  = ॐ भूमा सम्प्रसादादध्युपदेशात् ॐ ॥ 08-71 ॥
}}
}}


{{VerseSummary| verse_id = BS_C01_S03_V08| text = ‘प्राणो व अशाया भूयान्’ इत्युक्त्वा’ यो वै भूमा तत्सुखम्’ । इत्युक्तेस्यैव भूमत्वप्राप्तिः । ‘उत्क्रान्तप्राणान्’ इत्यादिलिङ्गात् प्राणशब्दश्च वायुवाचीत्यतो वक्ति –}}
{{Commentary
| verse_id = BS_C01_S03_V08
| id      = BS_C01_S03_V08_summary
| name    = Bhashyam
| text     =
‘प्राणो व अशाया भूयान्’ इत्युक्त्वा’ यो वै भूमा तत्सुखम्’ । इत्युक्तेस्यैव भूमत्वप्राप्तिः । ‘उत्क्रान्तप्राणान्’ इत्यादिलिङ्गात् प्राणशब्दश्च वायुवाचीत्यतो वक्ति –
}}


{{Commentary
{{Commentary
Line 349: Line 347:
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| section_id    = BS_C01_S03
| adhikarana    = भूमाधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ धर्मोपपत्तेश्च ॐ ॥ 09-72 ॥
| verse_line1  = ॐ धर्मोपपत्तेश्च ॐ ॥ 09-72 ॥
}}
}}


{{AuthorNote| text = इति भूमाधिकरणम् ॥ 02 ॥}}
{{Commentary
| verse_id = BS_C01_S03_V09
| id      = BS_C01_S03_V09_author-note
| name    = Bhashyam
| text     =
इति भूमाधिकरणम् ॥ 02 ॥
}}


{{Commentary
{{Commentary
Line 372: Line 374:
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| section_id    = BS_C01_S03
| adhikarana    = अक्षराधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अक्षरमम्बरान्तधृतेः ॐ ॥ 10-73 ॥
| verse_line1  = ॐ अक्षरमम्बरान्तधृतेः ॐ ॥ 10-73 ॥
}}
}}


{{VerseSummary| verse_id = BS_C01_S03_V10| text = अदृश्यत्वादिगुणा विष्णोरुक्ताः’ अदृष्टं द्रष्ट्रश्रुतं श्रोतृ’ इत्यादिना । ‘अहं सोममाहनसं भिभर्मि’ इत्यादेस्तस्यापि सम्भवान्मध्यमाक्षरस्योक्ता इत्यतो ब्रूते –}}
{{Commentary
| verse_id = BS_C01_S03_V10
| id      = BS_C01_S03_V10_summary
| name    = Bhashyam
| text     =
अदृश्यत्वादिगुणा विष्णोरुक्ताः’ अदृष्टं द्रष्ट्रश्रुतं श्रोतृ’ इत्यादिना । ‘अहं सोममाहनसं भिभर्मि’ इत्यादेस्तस्यापि सम्भवान्मध्यमाक्षरस्योक्ता इत्यतो ब्रूते –
}}


{{Commentary
{{Commentary
Line 412: Line 418:
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| section_id    = BS_C01_S03
| adhikarana    = अक्षराधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ सा च प्रशासनात् ॐ ॥ 11-74 ॥
| verse_line1  = ॐ सा च प्रशासनात् ॐ ॥ 11-74 ॥
Line 452: Line 456:
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| section_id    = BS_C01_S03
| adhikarana    = अक्षराधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अन्यभावव्यावृत्तेश्च ॐ ॥ 12-75 ॥
| verse_line1  = ॐ अन्यभावव्यावृत्तेश्च ॐ ॥ 12-75 ॥
}}
}}


{{AuthorNote| text = ॥ इति अक्षराधिकरणम् ॥ 03 ॥}}
{{Commentary
| verse_id = BS_C01_S03_V12
| id      = BS_C01_S03_V12_author-note
| name    = Bhashyam
| text     =
॥ इति अक्षराधिकरणम् ॥ 03 ॥
}}


{{Commentary
{{Commentary
Line 493: Line 501:
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| section_id    = BS_C01_S03
| adhikarana    = सदधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ ईक्षतिकर्मव्यपदेशात् सः ॐ ॥ 13-76 ॥
| verse_line1  = ॐ ईक्षतिकर्मव्यपदेशात् सः ॐ ॥ 13-76 ॥
}}
}}


{{VerseSummary| verse_id = BS_C01_S03_V13| text = ‘सदेव सोम्येदमग्र आसीत्’ इत्यादिना सतः स्रष्टृत्वमुच्यते । तच्चसत्’बहुस्यां प्रजायेय’ इति परिणामप्रतीतेर्न विष्णुः । स हि
{{Commentary
               ‘अविकारः सदा शुद्धो नित्य आत्मा सदा हरिः’ इत्यादिनाऽ तस्यैव हि तल्लक्षणम् । बहुत्वं चाविकारेणैवोक्तं’ अजायमानो बहुधा विजायत’ इति ॥ 13 ॥}}
| verse_id = BS_C01_S03_V13
| id      = BS_C01_S03_V13_summary
| name    = Bhashyam
| text     =
‘सदेव सोम्येदमग्र आसीत्’ इत्यादिना सतः स्रष्टृत्वमुच्यते । तच्चसत्’बहुस्यां प्रजायेय’ इति परिणामप्रतीतेर्न विष्णुः । स हि
               ‘अविकारः सदा शुद्धो नित्य आत्मा सदा हरिः’ इत्यादिनाऽ तस्यैव हि तल्लक्षणम् । बहुत्वं चाविकारेणैवोक्तं’ अजायमानो बहुधा विजायत’ इति ॥ 13 ॥
}}


{{AuthorNote| text = ॥इति सदधिकरणम् ॥ 04 ॥}}
{{Commentary
| verse_id = BS_C01_S03_V13
| id      = BS_C01_S03_V13_author-note
| name    = Bhashyam
| text     =
॥इति सदधिकरणम् ॥ 04 ॥
}}


{{Commentary
{{Commentary
Line 537: Line 555:
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| section_id    = BS_C01_S03
| adhikarana    = दहराधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ दहर उत्तरेभ्यः ॐ ॥ 14-77 ॥
| verse_line1  = ॐ दहर उत्तरेभ्यः ॐ ॥ 14-77 ॥
}}
}}


{{VerseSummary| verse_id = BS_C01_S03_V14| text = चन्द्रादित्याद्याधारत्वं विष्णोरुक्तम् । तच्च’अथ यदिदमस्मिन् ब्रह्म पुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तर आकाशः’……’ किं तदत्र विद्यते…..’
{{Commentary
| verse_id = BS_C01_S03_V14
| id      = BS_C01_S03_V14_summary
| name    = Bhashyam
| text     =
चन्द्रादित्याद्याधारत्वं विष्णोरुक्तम् । तच्च’अथ यदिदमस्मिन् ब्रह्म पुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तर आकाशः’……’ किं तदत्र विद्यते…..’
               ‘उभे अस्मिन् द्यावा पृथिवी अन्तरेव समाहिते ।  उभावग्निश्च वायुश्च सूर्याचन्द्रमसावुभौ ।  विद्युन्नक्षत्राणि’इत्यादिनाऽऽकाशस्य प्रतीयते ।
               ‘उभे अस्मिन् द्यावा पृथिवी अन्तरेव समाहिते ।  उभावग्निश्च वायुश्च सूर्याचन्द्रमसावुभौ ।  विद्युन्नक्षत्राणि’इत्यादिनाऽऽकाशस्य प्रतीयते ।
               स चाकाशो न विष्णुः । तस्यान्ते सुषिरं सूक्ष्मं तस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितम्’ इति श्रुतेरित्यत आह- .}}
               स चाकाशो न विष्णुः । तस्यान्ते सुषिरं सूक्ष्मं तस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितम्’ इति श्रुतेरित्यत आह- .
}}


{{Commentary
{{Commentary
Line 598: Line 620:
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| section_id    = BS_C01_S03
| adhikarana    = दहराधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ गतिशब्दाभ्यां तथा हि दृष्टं लिङ्गं च ॐ ॥ 15-78 ॥
| verse_line1  = ॐ गतिशब्दाभ्यां तथा हि दृष्टं लिङ्गं च ॐ ॥ 15-78 ॥
Line 635: Line 655:
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| section_id    = BS_C01_S03
| adhikarana    = दहराधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ धृतेश्च महिम्नोऽस्यास्मिन्नुपलब्धेः ॐ ॥ 16-79 ॥
| verse_line1  = ॐ धृतेश्च महिम्नोऽस्यास्मिन्नुपलब्धेः ॐ ॥ 16-79 ॥
Line 675: Line 693:
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| section_id    = BS_C01_S03
| adhikarana    = दहराधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ प्रसिद्धेश्च ॐ ॥ 17-80 ॥
| verse_line1  = ॐ प्रसिद्धेश्च ॐ ॥ 17-80 ॥
Line 694: Line 710:
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| section_id    = BS_C01_S03
| adhikarana    = दहराधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ इतरपरामर्शात् स इति चेन्नासम्भवात् ॐ ॥ 18-81 ॥
| verse_line1  = ॐ इतरपरामर्शात् स इति चेन्नासम्भवात् ॐ ॥ 18-81 ॥
Line 722: Line 736:
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| section_id    = BS_C01_S03
| adhikarana    = दहराधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ उत्तराच्चेदाविर्भूतस्वरूपस्तु ॐ ॥ 19-82 ॥
| verse_line1  = ॐ उत्तराच्चेदाविर्भूतस्वरूपस्तु ॐ ॥ 19-82 ॥
Line 741: Line 753:
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| section_id    = BS_C01_S03
| adhikarana    = दहराधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अन्यार्थश्च परामर्शः ॐ ॥ 20-83 ॥
| verse_line1  = ॐ अन्यार्थश्च परामर्शः ॐ ॥ 20-83 ॥
Line 760: Line 770:
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| section_id    = BS_C01_S03
| adhikarana    = दहराधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अल्पश्रुतेरिति चेत् तदुक्तम् ॐ ॥ 21-84 ॥
| verse_line1  = ॐ अल्पश्रुतेरिति चेत् तदुक्तम् ॐ ॥ 21-84 ॥
}}
}}


{{AuthorNote| text = ॥इति दहराधिकरणम् ॥}}
{{Commentary
| verse_id = BS_C01_S03_V21
| id      = BS_C01_S03_V21_author-note
| name    = Bhashyam
| text     =
॥इति दहराधिकरणम् ॥
}}


{{Commentary
{{Commentary
Line 783: Line 797:
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| section_id    = BS_C01_S03
| adhikarana    = अनुकृत्यधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अनुकृतेस्तस्य च ॐ ॥ 22-85 ॥
| verse_line1  = ॐ अनुकृतेस्तस्य च ॐ ॥ 22-85 ॥
}}
}}


{{VerseSummary| verse_id = BS_C01_S03_V22| text = अदृश्यत्वादयः परमेश्वरगुणा उक्ताः । ‘तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम्’  ‘तदेतदिति मन्यन्तेऽनिर्देश्यं परमं सुखम्’ इत्यादिना ज्ञानिसुखस्याप्यनिर्देश्यत्वमज्ञेयत्वं चोच्यत इत्यतो वक्ति-}}
{{Commentary
| verse_id = BS_C01_S03_V22
| id      = BS_C01_S03_V22_summary
| name    = Bhashyam
| text     =
अदृश्यत्वादयः परमेश्वरगुणा उक्ताः । ‘तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम्’  ‘तदेतदिति मन्यन्तेऽनिर्देश्यं परमं सुखम्’ इत्यादिना ज्ञानिसुखस्याप्यनिर्देश्यत्वमज्ञेयत्वं चोच्यत इत्यतो वक्ति-
}}


{{Commentary
{{Commentary
Line 822: Line 840:
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| section_id    = BS_C01_S03
| adhikarana    = अनुकृत्यधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ आपि स्मर्यते ॐ ॥ 23-86 ॥
| verse_line1  = ॐ आपि स्मर्यते ॐ ॥ 23-86 ॥
}}
}}


{{AuthorNote| text = ॥ इति अनुकृत्यधिकरणम् ॥ 06 ॥}}
{{Commentary
| verse_id = BS_C01_S03_V23
| id      = BS_C01_S03_V23_author-note
| name    = Bhashyam
| text     =
॥ इति अनुकृत्यधिकरणम् ॥ 06 ॥
}}


{{Commentary
{{Commentary
Line 856: Line 878:
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| section_id    = BS_C01_S03
| adhikarana    = वामनाधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ शब्दादेव प्रमितः ॐ ॥ 24-87 ॥
| verse_line1  = ॐ शब्दादेव प्रमितः ॐ ॥ 24-87 ॥
}}
}}


{{VerseSummary| verse_id = BS_C01_S03_V24| text = विष्णुरेव जिज्ञास्य इत्युक्तम् । तत्र
{{Commentary
| verse_id = BS_C01_S03_V24
| id      = BS_C01_S03_V24_summary
| name    = Bhashyam
| text     =
विष्णुरेव जिज्ञास्य इत्युक्तम् । तत्र
               ‘ऊर्ध्वं प्राणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगस्यति।  मध्ये वामनमासीनं विश्वेदेवा उपासते’
               ‘ऊर्ध्वं प्राणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगस्यति।  मध्ये वामनमासीनं विश्वेदेवा उपासते’
               इति सर्वदेवोपास्यः कश्चित् प्रतीयते । स च ‘एवमेवैष प्राण इतरान् प्राणान् पृथगेव सन्निधत्ते’ ‘योऽयं मध्यमः प्राणः’’कुविदङ्ग’ इत्यादिना प्राणव्यवस्थापकत्वान्मध्यमत्वात् सर्वदेवोपास्यत्वाच्च वायुरेवेति प्रतीयते । अतोऽब्रवीत् ॥}}
               इति सर्वदेवोपास्यः कश्चित् प्रतीयते । स च ‘एवमेवैष प्राण इतरान् प्राणान् पृथगेव सन्निधत्ते’ ‘योऽयं मध्यमः प्राणः’’कुविदङ्ग’ इत्यादिना प्राणव्यवस्थापकत्वान्मध्यमत्वात् सर्वदेवोपास्यत्वाच्च वायुरेवेति प्रतीयते । अतोऽब्रवीत् ॥
}}


{{Commentary
{{Commentary
Line 897: Line 923:
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| section_id    = BS_C01_S03
| adhikarana    = वामनाधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात् ॐ ॥ 25-88 ॥
| verse_line1  = ॐ हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात् ॐ ॥ 25-88 ॥
}}
}}


{{AuthorNote| text = ॥ इति वामनाधिकरणम् ॥ 07 ॥}}
{{Commentary
| verse_id = BS_C01_S03_V25
| id      = BS_C01_S03_V25_author-note
| name    = Bhashyam
| text     =
॥ इति वामनाधिकरणम् ॥ 07 ॥
}}


{{Commentary
{{Commentary
Line 920: Line 950:
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| section_id    = BS_C01_S03
| adhikarana    = देवताधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ तदुपर्यपि बादरायणः सम्भवात् ॐ ॥ 26-89 ॥
| verse_line1  = ॐ तदुपर्यपि बादरायणः सम्भवात् ॐ ॥ 26-89 ॥
}}
}}


{{VerseSummary| verse_id = BS_C01_S03_V26| text = मनुष्याणामेव वेदविद्यायामधिकार इत्युक्तम् । तिर्यगाद्यपेक्षयैव मनुष्यत्वविशेषणमुक्तं, न तु देवाद्यपेक्षयेत्याह-}}
{{Commentary
| verse_id = BS_C01_S03_V26
| id      = BS_C01_S03_V26_summary
| name    = Bhashyam
| text     =
मनुष्याणामेव वेदविद्यायामधिकार इत्युक्तम् । तिर्यगाद्यपेक्षयैव मनुष्यत्वविशेषणमुक्तं, न तु देवाद्यपेक्षयेत्याह-
}}


{{Commentary
{{Commentary
Line 941: Line 975:
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| section_id    = BS_C01_S03
| adhikarana    = देवताधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ विरोधः कर्मणेति चेन्नानेकप्रतिपत्तेर्दर्शनात् ॐ॥ 27-90 ॥
| verse_line1  = ॐ विरोधः कर्मणेति चेन्नानेकप्रतिपत्तेर्दर्शनात् ॐ॥ 27-90 ॥
Line 961: Line 993:
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| section_id    = BS_C01_S03
| adhikarana    = देवताधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ शब्द इति चेन्नातः प्रभवात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ॐ ॥ 28-91 ॥
| verse_line1  = ॐ शब्द इति चेन्नातः प्रभवात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ॐ ॥ 28-91 ॥
Line 1,000: Line 1,030:
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| section_id    = BS_C01_S03
| adhikarana    = देवताधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अत एव च नित्यत्वम् ॐ ॥ 29-92 ॥
| verse_line1  = ॐ अत एव च नित्यत्वम् ॐ ॥ 29-92 ॥
Line 1,019: Line 1,047:
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| section_id    = BS_C01_S03
| adhikarana    = देवताधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ समाननामरूपत्वाच्चावृत्तावप्यविरोधो दर्शनात् स्मृतेश्च ॐ ॥ 30-93 ॥
| verse_line1  = ॐ समाननामरूपत्वाच्चावृत्तावप्यविरोधो दर्शनात् स्मृतेश्च ॐ ॥ 30-93 ॥
Line 1,057: Line 1,083:
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| section_id    = BS_C01_S03
| adhikarana    = देवताधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ मध्वादिष्वसम्भवादनधिकारं जैमिनिः ॐ ॥ 31-94॥
| verse_line1  = ॐ मध्वादिष्वसम्भवादनधिकारं जैमिनिः ॐ ॥ 31-94॥
Line 1,076: Line 1,100:
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| section_id    = BS_C01_S03
| adhikarana    = देवताधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ ज्योतिषि भावाच्च ॐ ॥ 32-95॥
| verse_line1  = ॐ ज्योतिषि भावाच्च ॐ ॥ 32-95॥
Line 1,095: Line 1,117:
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| section_id    = BS_C01_S03
| adhikarana    = देवताधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ भावं तु बादरायणोऽस्ति हि ॐ ॥33-96॥
| verse_line1  = ॐ भावं तु बादरायणोऽस्ति हि ॐ ॥33-96॥
}}
}}


{{AuthorNote| text = ॥इति देवताधिकरणम् ॥ 08 ॥}}
{{Commentary
| verse_id = BS_C01_S03_V33
| id      = BS_C01_S03_V33_author-note
| name    = Bhashyam
| text     =
॥इति देवताधिकरणम् ॥ 08 ॥
}}


{{Commentary
{{Commentary
Line 1,145: Line 1,171:
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| section_id    = BS_C01_S03
| adhikarana    = अपशूद्राधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ शुगस्य तदनादरश्रवणात् तदाऽऽद्रवणात् सूच्यते हि ॐ ॥34-97॥
| verse_line1  = ॐ शुगस्य तदनादरश्रवणात् तदाऽऽद्रवणात् सूच्यते हि ॐ ॥34-97॥
}}
}}


{{VerseSummary| verse_id = BS_C01_S03_V34| text = मनुष्याधिकारत्वादित्युक्तेऽविशेषाच्छूद्रस्यापि’अह हारे त्वा शूद्र’ इति पौत्रायणोक्तेरधिकार इत्यत आह –}}
{{Commentary
| verse_id = BS_C01_S03_V34
| id      = BS_C01_S03_V34_summary
| name    = Bhashyam
| text     =
मनुष्याधिकारत्वादित्युक्तेऽविशेषाच्छूद्रस्यापि’अह हारे त्वा शूद्र’ इति पौत्रायणोक्तेरधिकार इत्यत आह –
}}


{{Commentary
{{Commentary
Line 1,176: Line 1,206:
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| section_id    = BS_C01_S03
| adhikarana    = अपशूद्राधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ क्षत्रियत्वावगतेश्चोत्तरत्र चैत्ररथेन लिङ्गात् ॐ ॥ 35-98 ॥
| verse_line1  = ॐ क्षत्रियत्वावगतेश्चोत्तरत्र चैत्ररथेन लिङ्गात् ॐ ॥ 35-98 ॥
Line 1,213: Line 1,241:
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| section_id    = BS_C01_S03
| adhikarana    = अपशूद्राधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ संस्कारपरामर्शात् तदभावाभिलापाच्च ॐ ॥ 36-99 ॥
| verse_line1  = ॐ संस्कारपरामर्शात् तदभावाभिलापाच्च ॐ ॥ 36-99 ॥
Line 1,251: Line 1,277:
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| section_id    = BS_C01_S03
| adhikarana    = अपशूद्राधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ तदभावनिर्धारणे च प्रवृत्तेः ॐ ॥ 37-100 ॥
| verse_line1  = ॐ तदभावनिर्धारणे च प्रवृत्तेः ॐ ॥ 37-100 ॥
Line 1,270: Line 1,294:
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| section_id    = BS_C01_S03
| adhikarana    = अपशूद्राधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात् स्मृतेश्च ॐ ॥ 38-101 ॥
| verse_line1  = ॐ श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात् स्मृतेश्च ॐ ॥ 38-101 ॥
}}
}}


{{AuthorNote| text = इति अपशूद्राधिकरणम् ॥ 09 ॥}}
{{Commentary
| verse_id = BS_C01_S03_V38
| id      = BS_C01_S03_V38_author-note
| name    = Bhashyam
| text     =
इति अपशूद्राधिकरणम् ॥ 09 ॥
}}


{{Commentary
{{Commentary
Line 1,311: Line 1,339:
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| section_id    = BS_C01_S03
| adhikarana    = कम्पनाधिकरणं
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ कम्पनात् ॐ ॥ 39-102 ॥
| verse_line1  = ॐ कम्पनात् ॐ ॥ 39-102 ॥
}}
}}


{{VerseSummary| verse_id = BS_C01_S03_V39| text = ‘यदिदं किञ्च जगत्सर्वं प्राण एजति निःसृतम् ।  महद्बयं वज्रमुद्यतं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति’  इत्युद्यतवज्रज्ञानान्मोक्षः श्रूयत इत्यतोऽब्रवीत् ।}}
{{Commentary
| verse_id = BS_C01_S03_V39
| id      = BS_C01_S03_V39_summary
| name    = Bhashyam
| text     =
‘यदिदं किञ्च जगत्सर्वं प्राण एजति निःसृतम् ।  महद्बयं वज्रमुद्यतं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति’  इत्युद्यतवज्रज्ञानान्मोक्षः श्रूयत इत्यतोऽब्रवीत् ।
}}


{{AuthorNote| text = इति कम्पनाधिकरणं ॥ 10 ॥}}
{{Commentary
| verse_id = BS_C01_S03_V39
| id      = BS_C01_S03_V39_author-note
| name    = Bhashyam
| text     =
इति कम्पनाधिकरणं ॥ 10 ॥
}}


{{Commentary
{{Commentary
Line 1,372: Line 1,410:
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| section_id    = BS_C01_S03
| adhikarana    = ज्योतिरधिकरणं
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ ज्योतिर्दर्शनात् ॐ ॥ 40-103 ॥
| verse_line1  = ॐ ज्योतिर्दर्शनात् ॐ ॥ 40-103 ॥
}}
}}


{{VerseSummary| verse_id = BS_C01_S03_V40| text = हृदय आहितं ज्योतिः परमात्मेत्युक्तम् । तत्र’योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तर्ज्योतिः पुरुषः’ इत्यत्र’उभौ लोकावनुसञ्चरति’ इति वचनाज्जीव इति प्रतीयत इत्यत उच्यते –}}
{{Commentary
| verse_id = BS_C01_S03_V40
| id      = BS_C01_S03_V40_summary
| name    = Bhashyam
| text     =
हृदय आहितं ज्योतिः परमात्मेत्युक्तम् । तत्र’योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तर्ज्योतिः पुरुषः’ इत्यत्र’उभौ लोकावनुसञ्चरति’ इति वचनाज्जीव इति प्रतीयत इत्यत उच्यते –
}}


{{AuthorNote| text = इति ज्योतिरधिकरणं ॥ 11 ॥}}
{{Commentary
| verse_id = BS_C01_S03_V40
| id      = BS_C01_S03_V40_author-note
| name    = Bhashyam
| text     =
इति ज्योतिरधिकरणं ॥ 11 ॥
}}


{{Commentary
{{Commentary
Line 1,397: Line 1,445:
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| section_id    = BS_C01_S03
| adhikarana    = आकाशाधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ आकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् ॐ ॥ 41-104 ॥
| verse_line1  = ॐ आकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् ॐ ॥ 41-104 ॥
}}
}}


{{VerseSummary| verse_id = BS_C01_S03_V41| text = सर्वाधारत्वम् विष्णोरुक्तम् । तच्च’आकाशो वै नाम नामरूपयोर्निर्वहिता’ इत्यत्राकाशस्य प्रतीयते । वै नामेति प्रसिद्धोपदेशात् । प्रसिद्धाकाशश्चाङ्गीकर्तव्य इत्यत उच्यते –}}
{{Commentary
| verse_id = BS_C01_S03_V41
| id      = BS_C01_S03_V41_summary
| name    = Bhashyam
| text     =
सर्वाधारत्वम् विष्णोरुक्तम् । तच्च’आकाशो वै नाम नामरूपयोर्निर्वहिता’ इत्यत्राकाशस्य प्रतीयते । वै नामेति प्रसिद्धोपदेशात् । प्रसिद्धाकाशश्चाङ्गीकर्तव्य इत्यत उच्यते –
}}


{{AuthorNote| text = इति आकाशाधिकरणम् ॥ 12 ॥}}
{{Commentary
| verse_id = BS_C01_S03_V41
| id      = BS_C01_S03_V41_author-note
| name    = Bhashyam
| text     =
इति आकाशाधिकरणम् ॥ 12 ॥
}}


{{Commentary
{{Commentary
Line 1,431: Line 1,489:
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| section_id    = BS_C01_S03
| adhikarana    = सुषुप्त्यधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन ॐ ॥ 42-105 ॥
| verse_line1  = ॐ सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन ॐ ॥ 42-105 ॥
}}
}}


{{VerseSummary| verse_id = BS_C01_S03_V42| text = असङ्गत्वं परमात्मन उक्तम् । तच्च  ‘स यत्तत्र किञ्चित्पश्यत्यनन्वागतस्तेन भवत्यसङ्गो ह्ययं पुरुषः’ इति स्वप्नादिद्रष्टुः प्रतीयते । स च जीवः प्रसिद्धेरित्यतो वक्ति –}}
{{Commentary
| verse_id = BS_C01_S03_V42
| id      = BS_C01_S03_V42_summary
| name    = Bhashyam
| text     =
असङ्गत्वं परमात्मन उक्तम् । तच्च  ‘स यत्तत्र किञ्चित्पश्यत्यनन्वागतस्तेन भवत्यसङ्गो ह्ययं पुरुषः’ इति स्वप्नादिद्रष्टुः प्रतीयते । स च जीवः प्रसिद्धेरित्यतो वक्ति –
}}


{{AuthorNote| text = ॥ इति सुषुप्त्यधिकरणम् ॥ 13 ॥}}
{{Commentary
| verse_id = BS_C01_S03_V42
| id      = BS_C01_S03_V42_author-note
| name    = Bhashyam
| text     =
॥ इति सुषुप्त्यधिकरणम् ॥ 13 ॥
}}


{{Commentary
{{Commentary
Line 1,457: Line 1,525:
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C01
| chapter_id    = BS_C01
| section_id    = BS_C01_S03
| adhikarana    = ब्राह्मणाधिकरणम्
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ पत्यादिशब्देभ्यः ॐ ॥ 43-106 ॥
| verse_line1  = ॐ पत्यादिशब्देभ्यः ॐ ॥ 43-106 ॥
}}
}}


{{VerseSummary| verse_id = BS_C01_S03_V43| text = ‘एष नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य’ इति ब्राह्मणस्यापि नित्यमहिमा प्रतीयते । स च ब्राह्मणः ‘स वा एष महानज आत्मा’ इत्यजशब्दाद्विरिञ्च इति प्राप्तम् । देवानां च विद्याकर्मणोः पदप्राप्तिः सूचिता तदुपर्यपीति । अतो ब्रवीति –}}
{{Commentary
| verse_id = BS_C01_S03_V43
| id      = BS_C01_S03_V43_summary
| name    = Bhashyam
| text     =
‘एष नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य’ इति ब्राह्मणस्यापि नित्यमहिमा प्रतीयते । स च ब्राह्मणः ‘स वा एष महानज आत्मा’ इत्यजशब्दाद्विरिञ्च इति प्राप्तम् । देवानां च विद्याकर्मणोः पदप्राप्तिः सूचिता तदुपर्यपीति । अतो ब्रवीति –
}}


{{AuthorNote| text = ॥इति ब्राह्मणाधिकरणम् ॥ 14 ॥}}
{{Commentary
| verse_id = BS_C01_S03_V43
| id      = BS_C01_S03_V43_author-note
| name    = Bhashyam
| text     =
॥इति ब्राह्मणाधिकरणम् ॥ 14 ॥
}}


{{AuthorNote| text = इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रभाष्ये प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ 01-03 ॥}}
{{Commentary
| verse_id = BS_C01_S03_V43
| id      = BS_C01_S03_V43_author-note
| name    = Bhashyam
| text     =
इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रभाष्ये प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ 01-03 ॥
}}


{{Commentary
{{Commentary
Retrieved from "https://dev.anandamakaranda.in/Brahmasutra/C1/S3"