Aitareya/C2/S1: Difference between revisions
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
||
| Line 3: | Line 3: | ||
| chapter_num = 2 | | chapter_num = 2 | ||
| title = प्रथमाध्यायः | | title = प्रथमाध्यायः | ||
}} | }}{{VerseBlock | ||
{{VerseBlock | |||
| verse_id = AIT_C02_S01_V01 | | verse_id = AIT_C02_S01_V01 | ||
| document_id = AIT | | document_id = AIT | ||
| Line 25: | Line 24: | ||
| id = AIT_C02_S01_V01_B01 | | id = AIT_C02_S01_V01_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
नारायणं निखिलपूर्णगुणैकदेहं सर्वज्ञमच्युतमपेतसमस्तदोषम् । | नारायणं निखिलपूर्णगुणैकदेहं सर्वज्ञमच्युतमपेतसमस्तदोषम् । | ||
प्राणस्य सर्वचिदचित्परमेश्वरस्य साक्षादधीश्वरमियां शरणं रमेशम् ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 35: | Line 33: | ||
| id = AIT_C02_S01_V01_B02 | | id = AIT_C02_S01_V01_B02 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
प्रादुबर्भूव भगवांस्तपसेतराया नारायणोऽब्जजसुतस्य विशालनाम्नः । | प्रादुबर्भूव भगवांस्तपसेतराया नारायणोऽब्जजसुतस्य विशालनाम्नः । | ||
तस्मिन् गतेऽध्वरमभूत् सुरविप्रसङ्घो निश्चेतनस्तदनु पद्मभवोऽमुमस्तौत् ॥ | |||
तेन स्तुतः स भगवान् गिरिशेन्द्रमुख्यान् सर्वानबोधयदजेन सहैव तेऽथ । | |||
दासत्वमापुरत एव महत्सुराणां दासत्वतः स महिदास इति प्रसिद्धः ॥ | |||
शृण्वत्सु तेषु भगवानवदद्रमायै दिव्यां श्रुतिं स परमोऽतिमुदैतरेयीम् । | |||
सा बह्वृचैः प्रपठिता चतुराननास्याद्यस्यां रहस्यमुदितं परमं हि विष्णोः ॥ | |||
महाभूतिः श्रुतिः सैषा महाभूतिर्यतो हरिः । | |||
विशेषेणात्र कथितः सर्वज्ञः शाश्वतः प्रभुः ॥ | |||
इति ऋक्संहितायाम् । | |||
}} | }} | ||
| Line 52: | Line 49: | ||
| id = AIT_C02_S01_V01_B03 | | id = AIT_C02_S01_V01_B03 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
एष एव सदा पन्था भगवान् पुरुषोत्तमः । | एष एव सदा पन्था भगवान् पुरुषोत्तमः । | ||
नित्यं स्वप्राप्तिहेतुत्वात् कर्तृत्वात् कर्म मातृतः ॥ | |||
ब्रह्मैव गुणपूर्णत्वात् सत्यं साधुस्वरूपतः । | |||
क्वापि तं विस्मरेन्नैव त्यक्त्वा तं नेतरं व्रजेत् ॥ | |||
पूर्वे नैनं तत्यजुर्हि ब्रह्माद्यास्तेन संसृतेः । | |||
मुक्ता श्रीश्च तदत्यागान्नित्यमुक्ता गुणाधिका ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 76: | Line 72: | ||
| id = AIT_C02_S01_V02_B01 | | id = AIT_C02_S01_V02_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
विहायस्ययनात् प्रोक्ता वयांसीति पिशाचकाः । | विहायस्ययनात् प्रोक्ता वयांसीति पिशाचकाः । | ||
वर्तितज्ञानतो वङ्गा नरास्तैरवनं सदा ॥ | |||
अन्नरूपैर्गृध्नवो हि वङ्गावगधनामकाः । | |||
राक्षसा असुरा ईरपादा इति समीरिताः ॥ | |||
धर्मो ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यं चतुरात्मकः । | |||
वायुर्देवोऽत्रासुराणामैश्वर्यं गुण एव हि ॥ | |||
ईरपादास्ततः प्रोक्तास्ते त्रयो विष्णुमत्यजन् । | |||
पराभूतास्ततस्ते तु तमस्यन्धे निपातिताः ॥ | |||
देवाश्च ऋषयो मर्त्यसत्तमा इति च त्रयः । | |||
आश्रिता विष्णुमेवैकं त्रिस्थानस्थितमच्युतम् ॥ | |||
अग्निस्थमाश्रिता मर्त्या विष्णुमर्काभिधं परम् । | |||
आजनैरर्चितत्वात् स ह्यर्क इत्युच्यते हरिः ॥ | |||
अग्नौ कर्माणि कृत्वैव मानुषा मुक्तिभागिनः । | |||
कर्मभिः शुद्धसत्त्वानां कर्मत्यागोऽपि नान्यथा ॥ | |||
आश्रिताः सूर्यगं विष्णुमृषयो बृहदित्यसौ । | |||
तेजसा बृंहणादुक्तो विष्णुरादित्य इत्यपि ॥ | |||
आदानात् सर्ववस्तूनां स्वाध्यायेनामुमाश्रिताः । | |||
मुच्यन्ते ऋषयो नित्यं नान्यथा तु कथञ्चन ॥ | |||
वायुस्थमाश्रिता देवाः पवमानाभिधं हरिम् । | |||
संसारात् पावयित्वा यन्महानन्दे मिनोत्ययम् ॥ | |||
पवमानस्ततो विष्णुर्व्याप्तः सर्वासु दिक्षु च । | |||
आश्रितो भगवान् सर्वैः सर्वत्रापि विशेषतः ॥ | |||
आश्रयात् पृथगुक्तोऽयं नित्यानन्दो रमापतिः ॥ १ ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 118: | Line 113: | ||
| id = AIT_C02_S01_V03_B01 | | id = AIT_C02_S01_V03_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
उत्थापनादुक्थनामा स एव पृथिवीस्थितः । | उत्थापनादुक्थनामा स एव पृथिवीस्थितः । | ||
प्रथितः पृथिवीनामा सोऽन्तरिक्षाभिधोऽत्रगः ॥ | |||
अन्तरीक्ष्यो यतो द्युस्थो द्युनामाऽतिप्रकाशनात् । | |||
अध्यात्मे च निविष्टोऽसौ पुरुषाख्यो जनार्दनः ॥ | |||
पूर्षु स्थितत्वात् स महान् प्रजानां पतिरेव च । | |||
अहमुक्थमिति ह्येतां विद्यामनुभवत्यसौ ॥ | |||
पृथक्पृथक्च तस्याङ्गान्युक्थानि जगदीशितुः । | |||
अग्निवातदिनेशानामुत्थानानि पृथक् पृथक् ॥ | |||
वदनं नासिका नेत्रमित्येतानि परात्मनः । | |||
तृचाऽशीतिविभिन्नस्य शस्त्रस्यान्नत्वहेतुतः ॥ | |||
विष्णोस्तृचाशीतिवत् स्यात् प्रसिद्धान्नमिति स्फुटम् । | |||
अन्नाभिमानिदेवश्च तृचाशीत्याश्च देवता ॥ | |||
सोम एव ततश्चान्नमशीतय इतरितम् । | |||
अदनाऽऽघ्राणदृष्ट्याख्यभोगत्रयविभागतः ॥ | |||
मुखनासाचक्षुषां तद्भोग्यमन्नं हरेः श्रुतम् । | |||
अरणं गमनं यस्मादर्कः शीघ्रगतित्वतः ॥ | |||
श्येन एव तदाकारा चान्नरर्कपदोदिता । | |||
सुपर्णप्रतिमा सा यत्तदारूढो जनार्दनः ॥ | |||
तस्मात् तस्यार्क इति सा प्रोच्यते वैदिकैः पदैः । | |||
योऽसौ चान्नगतो वीन्द्रः सोऽग्निवातरविष्वपि ॥ | |||
तथा वाक्प्राणचक्षुष्षु तस्मात् तेऽर्काः प्रकीर्तिताः | |||
तेषु स्थिते सुपर्णे च रूपभेदैः पृथक् पृथक् ॥ | |||
स्थितो विष्णुस्तदर्कास्ते तस्मादेव प्रकीर्तिताः । | |||
व्याप्तत्वाज्जीवदेहेषु मुखे विष्णोर्मुखं स्मृतम् ॥ | |||
नासयोर्नासिका विष्णोरक्ष्णोरेव तदक्षिणी । | |||
जीववाक्प्राणचक्षुष्षु तद्वागाद्यास्ततः स्थिताः ॥ | |||
विष्णोर्वाग्भार्गवो रामो प्राणोऽस्य नरकेसरी । | |||
चक्षुस्तु कपिलो विष्णुरग्न्यादीनां च कारणम् ॥ | |||
जीववागादिसंस्थं च सुपर्णमधिसंस्थिताः । | |||
अविशेषोऽपि भगवान् पूर्णैश्वर्यस्वरूपतः ॥ | |||
अङ्गाङ्गित्वेनैक एव स्वानन्दानुभवे स्थितः । | |||
स एव व्यूह्य चात्मानं पृथग्रूप इव स्थितः ॥ | |||
सुपर्णनामा भगवान् सुपर्णे च व्यवस्थितः । | |||
अग्न्यादिषु च तन्नामा वासुदेवः स संस्थितः ॥ | |||
अन्ननामा स एवान्ने चेष्टयन् सर्वमास्थितः । | |||
अन्ने स्थितः स एवेशो ह्यन्नदातृगतिप्रदः ॥ | |||
तस्यान्तरिक्षगस्यैव नियमादनुपक्षिणः । | |||
पतन्ति धावयन्त्यश्वान् नरादींश्च नरादयः ॥ | |||
परस्य विष्णोर्धामत्वात् सूर्यो ब्रध्न इतीरितः । | |||
निहितश्चैव तल्लोको नासिकायां नतस्थले ॥ | |||
पृथिव्यां संस्थितो विष्णुः स्त्रीरूपेण द्युलोकतः । | |||
पतितं सर्वमेवात्ति तथा दिवि च संस्थितः ॥ | |||
इतो गतं सर्वमत्ति द्युनामा भगवान् परः । | |||
भोग्यत्वादाद्य इत्युक्तः एवमाद्यात्तृरूपवान् ॥ | |||
एक एव परो विष्णुरत्ताऽन्यैरुपजीव्यतः । | |||
आद्यो भवति चान्येषां नोपजीव्यो भवेद्यथा ॥ | |||
हरिः स सर्वजीवानां न भुज्यन्ते यथाऽमुना । | |||
सर्वे लोकास्तथा कर्तुं नैवेष्टे कश्चन क्वचित् ॥ २ ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 184: | Line 178: | ||
| id = AIT_C02_S01_V04_B01 | | id = AIT_C02_S01_V04_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
स एष भगवान् विष्णुः प्रजापतिरितीरितः । | स एष भगवान् विष्णुः प्रजापतिरितीरितः । | ||
तस्माज्जाताः सर्वदेवा ब्रह्माद्यास्तेभ्य एव च ॥ | |||
वृष्टिः सञ्जायते तस्याः सर्वा ओषधयोऽभवन् । | |||
ओषधीभ्योऽन्नमन्नाच्च रेतो रेतस एव च ॥ | |||
सर्वाः प्रजाः प्रजायन्ते सङ्कल्पो हृदयाभिधः । | |||
प्रजाभ्यो जायते तस्माद् विकल्पाख्यं मनस्तथा ॥ | |||
विकल्पाद्वाक्प्रचारश्च वाचा नामादिवेदनात् । | |||
कर्म सञ्जायते तस्मात् कर्मणश्च जगत्पुनः ॥ | |||
कर्माभिमान्ययं जीवः परस्य ब्रह्मणो हरेः । | |||
आवासस्थानमुद्दिष्टो विशेषात् स इरामयः ॥ | |||
इच्छानुरूपं तु सुखमिरेत्येव प्रकीर्तितम् । | |||
इच्छानन्दप्रभूतत्वात् स एव च हिरण्मयः ॥ | |||
हिरुक्सुखं हिरण्यं स्याद् बाह्यानन्दात् पृथग्यतः । | |||
आधिक्यार्थे मयड् यस्मादधिकानन्दरूपकः ॥ | |||
उत्सृज्य कर्मजं रूपं निजानन्दैकरूपकः । | |||
एवं नारायणं जानन् सर्वलोकैककारणम् ॥ | |||
तल्लोके दृश्यते भूतैर्मुक्तैरानन्दरूपकः ॥ ३ ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 218: | Line 211: | ||
| id = AIT_C02_S01_V05_B01 | | id = AIT_C02_S01_V05_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
तमिमं प्रथमज्ञानिपुरुषं चतुराननम् । | तमिमं प्रथमज्ञानिपुरुषं चतुराननम् । | ||
वासुदेवाभिधं ब्रह्म प्राप प्रपदयोः पुरा ॥ | |||
यस्मात् प्रपेदे भगवान् प्रपदाच्चतुराननम् । | |||
तस्मात् प्रपदनादेव प्रपदं नाम कीर्तितम् ॥ | |||
चतुर्मुखाकारवतां नृणां पादतलोपरि । | |||
प्रपदाख्या वर्ततेऽतो न तु पश्वादिनां क्वचित्॥ | |||
अयादूर्ध्वं ततो विष्णुः प्रपदादूरुमत्र च । | |||
स्थित ऊरू च तावास्तामूरूर्ध्वगमनाद्धरेः ॥ | |||
ककिञ्चिदूर्ध्वं ततो गत्वा वायुना सह केशवः । | |||
वायुमाहोरुगरणं कुर्वत्र स्थित इत्यपि ॥ | |||
उर्वेव गरणं चक्रे वायुर्यत्र स्थितः सदा । | |||
तत्स्थानमुदरं नाम पुनराह जनार्दनः ॥ | |||
उरु स्थानं निवासं मे कुरु विस्तारसंयुतम् । | |||
तथाऽकरोत् स वायुश्च तदुरोऽभूदुरुत्वतः ॥ | |||
उरोमध्ये च हृदयं तत्रावासो हरेः सदा । | |||
सूक्ष्मदृष्टियुता ये तु मुनयः शार्कराक्ष्यकाः ॥ | |||
उदरे ते परं ब्रह्म वासुदेवमुपासते । | |||
हृत्स्थमेव परं विष्णुं ध्यायन्त्यारुणयः सदा ॥ | |||
उदरस्थं च हृद्गं च ते उभे ब्रह्म तत्परम् । | |||
एकमेव यतस्तस्मादुभये ह्यपि तद्विदः ॥ | |||
तत ऊर्ध्वं गतो विष्णुर्वायुना सह दैवतैः । | |||
स्थितो मूर्धनि देवेशः श्रितोऽसाविति तच्छिरः ॥ | |||
तत्र प्राणात्मना वायुर्मनोरूपेण शङ्करः । | |||
शेषः सुपर्ण इन्द्रश्च मनांस्येव पृथक् पृथक् ॥ | |||
अहम्भावमनो रुद्रः शेषोऽसौ पाञ्चरात्रकम् । | |||
वैदिकं गरुडश्चेन्द्रो यज्ञादिविषयं मनः ॥ | |||
श्रोत्रं चन्द्रो रविश्चक्षुर्वागग्निः परिकीर्तितः । | |||
एते देवास्तदन्ये च सर्वप्राणिषु संस्थितः ॥ | |||
उपासते महाविष्णुं परमात्मानमच्युतम् । | |||
}} | }} | ||
| Line 265: | Line 257: | ||
| id = AIT_C02_S01_V06_B01 | | id = AIT_C02_S01_V06_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
-वाचा हिंसामकुर्वंस्ते विनिन्दन्तः परस्परम् ॥ | -वाचा हिंसामकुर्वंस्ते विनिन्दन्तः परस्परम् ॥ | ||
ते विष्णोराज्ञयाऽवोचन्नुत्क्रमाम पृथक् पृथक् । | |||
देहादब्जभवस्यास्माद्यस्मिन्नुत्क्रान्त एव हि ॥ | |||
शरीरं पद्यते श्रेयान् स न इत्यवधार्यताम् । | |||
ततः क्रमेण चाग्न्याद्या निष्क्रान्तास्तेषु सर्वशः ॥ | |||
निष्क्रान्तेषु न वै पातः शरीरस्याभवत् क्वचित् । | |||
वायावुत्क्रान्त एवैतच्छरीरमपतत् क्षितौ ॥ | |||
उदासीनवदास्तां तौ केशवश्चाब्जसम्भवः। | |||
तेषां बलपरीक्षार्थं वाय्वादीनां च सर्वशः ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 293: | Line 284: | ||
| id = AIT_C02_S01_V07_B01 | | id = AIT_C02_S01_V07_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
पुनस्ते प्राविशन् सर्वे वह्निसूर्यौ शशी शिवः । | पुनस्ते प्राविशन् सर्वे वह्निसूर्यौ शशी शिवः । | ||
नोत्थानमभवत् तेषु प्रविष्टेष्वपि सर्वशः ॥ | |||
वायौ प्रविष्टे तूत्थानं कायस्यासीत् तदैव च ॥ | |||
उच्चैः स्थितत्वादुक्थोऽभूद् वायुरेव ततः प्रभुः ॥ | |||
उच्चत्वं च गुणाधिक्यं त्वमुच्चोऽसीति तेऽब्रुवन् । | |||
भृत्या वयं तवैव स्मः त्वमस्माकं पतिः सदा ॥ | |||
स्पर्धामहे त्वद्बलेन त्वया नान्येन केनचित्। | |||
इत्यूचुर्वीन्द्रशेषेशशक्रचन्द्रादिकाः पृथक् । | |||
वायुः स संस्तुतस्तैश्च प्रसन्नोभूद् दिवौकसाम् ॥ ४ ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 319: | Line 309: | ||
| id = AIT_C02_S01_V08_B01 | | id = AIT_C02_S01_V08_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
तस्माच्छ्रुत्वा परं ब्रह्म देवा नारायणाभिधम् । | तस्माच्छ्रुत्वा परं ब्रह्म देवा नारायणाभिधम् । | ||
शिष्यप्रशिष्यादिषु च तेऽनयन् वायुनोदितम् ॥ | |||
वायुमप्यनयन् सर्वे यशसा तद्गुणोक्तितः । | |||
ये ये गुणान् विजानन्तिवायोस्तानाविशन् मरुत् ॥ | |||
तत्र तत्र प्रविष्टत्वात् प्रततोऽसौ बभूव ह । | |||
प्रततत्वात् प्रातरिति तस्य नामाऽभवद्विभोः ॥ | |||
सङ्गतश्चाभवज्जीवचिति रूपान्तरेण सः । | |||
सङ्गतत्वात् सायमिति तद्रूपं नामतोऽभवत् ॥ | |||
वायोस्तत्पुनरध्यात्मं प्राणापानाभिधं द्वयम् । | |||
}} | }} | ||
| Line 345: | Line 334: | ||
| id = AIT_C02_S01_V09_B01 | | id = AIT_C02_S01_V09_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
अध्यात्ममग्निर्वागाख्यश्चक्षुः सूर्यः प्रकीर्तितः ॥ | अध्यात्ममग्निर्वागाख्यश्चक्षुः सूर्यः प्रकीर्तितः ॥ | ||
यज्ञादिसाधने यत्तु मनश्चन्द्रः प्रकीर्तितः । | |||
मनो यमश्च वरुणः कुबेरश्च दिगीश्वराः ॥ | |||
श्रोत्राभिमानिनः सर्वे वैदिकश्रवणोचितम् । | |||
श्रोत्रं चन्द्रस्तथा स्मार्ततान्त्रिकश्रवणोचितम् ॥ | |||
यम एव षडङ्गानां विषयश्रवणोचितम् । | |||
श्रोत्रं तु वरुणः काम्यशास्त्रार्थं मन एव च ॥ | |||
श्रोत्रं यन्नीतिशास्त्रार्थं कुबेरश्च प्रकीर्तितः । | |||
विष्णुना प्रहितानां हि संयोगोऽध्यात्ममेष हि ॥ | |||
शिवादीनां च सर्वेषां मनस्त्वं कथितं पुरा । | |||
एतास्सर्वा देवता हि ब्रह्मवायुसुपर्णकाः ॥ | |||
शेषशङ्करशक्राश्च चन्द्रसूर्ययमा अपि । | |||
अग्निश्च मित्रावरुणौ कुबेराद्याश्च सर्वशः ॥ | |||
अधिदैवं स एवैक आधिक्यात् पुरुषोत्तमः । | |||
देवमात्रास्तदन्ये तु स आविः पुरुषोत्तमः ॥ | |||
पूर्णज्ञानस्वरूपत्वादेतावत् कथितं भवेत् । | |||
तात्पर्यात् सर्ववेदैश्च ... | |||
}} | }} | ||
| Line 380: | Line 368: | ||
| id = AIT_C02_S01_V10_B01 | | id = AIT_C02_S01_V10_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
-... तज्जानन्नवदन् मुनिः ॥ | -... तज्जानन्नवदन् मुनिः ॥ | ||
हिरण्यदन्नाम वैदो भूतेषु हि सुरानृते । | |||
मदभीष्टं ममादातुं नैवेष्टे कश्चनाञ्जसा ॥ | |||
विष्णुना प्रहितानां हि देवानामहमुत्तमम् । | |||
वेद संयोगमाध्यात्मं ततो मुक्तो यथेष्टभुक् ॥ | |||
स्यान्नैवात्रास्ति सन्देहः स्वेच्छाविहृतिरेव च । | |||
मन्निषेधे न शक्तोऽस्ति प्रीता देवा हि मे सदा ॥ | |||
अधिदैवेन सहिता विष्णुना प्रभविष्णुना । | |||
एतद्धि तेन कथितं मुनिना तत्त्ववेदिना ॥ | |||
विष्णुप्रहितदेवानां योगमध्यात्ममञ्जसा । | |||
वेद तं च नियोक्तारमुपास्ते विष्णुमव्ययम् ॥ | |||
एतादृशोपासनाया योग्यः सन् सततं सुधीः । | |||
स्वस्वाम्यन्यानि भूतानि हरेयुर्बलिमस्य हि ॥ | |||
मुक्तस्य वैष्णवे लोके मुक्तानि च न संशयः । | |||
इत्येतद्ध्यानयोगाश्च मुनयो देवतास्तथा ॥ | |||
मानुषा ज्ञानमात्रेण स्वावरैः पूज्यतामियुः । | |||
मुक्तामुक्तैर्मुक्तियोग्या इति शास्त्रस्य निर्णयः ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 415: | Line 402: | ||
| id = AIT_C02_S01_V11_B01 | | id = AIT_C02_S01_V11_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
स एष भगवान् विष्णुः सत्यमित्यभिधीयते । | स एष भगवान् विष्णुः सत्यमित्यभिधीयते । | ||
सर्वोत्तमत्वात् पूर्णत्वात् सर्वज्ञत्वात् तथैव च ॥ | |||
देवतात्रयमन्यच्च पृथक् सत्यमितीर्यते । | |||
शेषवीन्द्रशिवादिभ्य उत्तमत्वात् सदैव हि ॥ | |||
वायुः सदिति सम्प्रोक्तो जीवेषु तु सुपूर्णतः । | |||
तीति ब्रह्मा समुद्धिष्टः स एवान्नाभिमानवान् ॥ | |||
अन्नं प्रजापतिरिति श्रुतिरन्या ह्यभाषत । | |||
अतिनादात् सदा वेदैरप्यन्नं स चतुर्मुखः ॥ | |||
यमयेत्यदिति य उद्दिष्टो यमयेद् यत्प्रकाशनात् । | |||
देवतात्त्रयमेतत्तु सहितं सत्यमुच्यते ॥ | |||
शुक्लकृष्णकनीनासु चक्षुषोऽप्येत आस्थिताः । | |||
एवं सत्यपदार्थं हि विज्ञायोपास्त आदरात् ॥ | |||
योग्यस्तस्या उपासाया नैवासत्येन दुष्यति । | |||
देवता मुनयश्चैव योग्या अस्या अपि स्फुटम् ॥ | |||
मनुष्याणां ज्ञानमात्राद्दोषो नातितरां भवेत् ॥ ५ ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 447: | Line 433: | ||
| id = AIT_C02_S01_V12_B01 | | id = AIT_C02_S01_V12_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
तस्य नारायणस्यैव सर्ववेदात्मिका हि वाक् । | तस्य नारायणस्यैव सर्ववेदात्मिका हि वाक् । | ||
तन्तिरूपा जगद्बन्धे नाम ब्रह्मादिकं च यत् ॥ | |||
विप्रक्षत्रियवैश्यादिरूपं चाखिलमेव तु । | |||
दाम तेनैव बध्नाति सकलं जगदच्युतः ॥ | |||
सर्वे हि नामवन्तोऽत्र सर्वे वेदोदिता अपि । | |||
वेदात्मिक्या यतो वाचा विष्णुर्वदति सोऽखिलम् ॥ | |||
य एतद्विष्णुवाचैव बद्धं नामाख्यदामभिः । | |||
ज्ञात्वा जगदुपास्ते तु योग्यः संस्तदुपासने ॥ | |||
तं प्रत्येवाखिलान्येव भूतानि सह दैवतैः । | |||
बलिं हरन्ति पञ्चाथ भूतान्येनं वहन्ति च ॥ | |||
योग्यश्चास्या उपासाया योग्यो ब्रह्मपदस्य यः । | |||
भूतयुक्ते रथे तस्मात् स तिष्ठति सुरार्चितः ॥ | |||
मुक्तः संश्च तदन्येषां ज्ञानमात्राद्विमुक्तिगैः । | |||
स्वावरैः सेव्यतैव स्यात् कैश्चिदेव क्वचित्क्वचित्॥ | |||
तथैव वायुना बद्धं जगदेतत् ततोऽवरम् । | |||
सुपर्णशेषगिरिशशक्रसूर्याद्यमञ्जसा ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 480: | Line 465: | ||
| id = AIT_C02_S01_V13_B01 | | id = AIT_C02_S01_V13_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
विष्णोर्वायोश्च लोमादौ छन्दांस्येवाश्रितानि च । | विष्णोर्वायोश्च लोमादौ छन्दांस्येवाश्रितानि च । | ||
विष्णोर्विमुक्तवायोश्च लोमाद्यं तु चिदात्मकम् ॥ | |||
लोमप्राणादिभेदश्च नैव कश्चिच्चिदात्मनि । | |||
छन्नश्छन्दोभिरेवं स केशवस्तेन चाभिधा ॥ | |||
छन्दांसीत्येव तेषां हि य एवंविदुपासकः । | |||
निवारयन्ति पापेभ्यश्छन्दांसि किमु केशवः ॥ | |||
योग्या अस्याश्च विद्यायाः भृग्वाद्या देवतास्तथा । | |||
छन्दस्सु संस्थितो विष्णुर्गोपायत्येव तद्विदम् ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 505: | Line 489: | ||
| id = AIT_C02_S01_V14_B01 | | id = AIT_C02_S01_V14_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
मन्त्रोऽप्यर्थमिमं प्राहापश्यं गोपामिति स्म ह । | मन्त्रोऽप्यर्थमिमं प्राहापश्यं गोपामिति स्म ह । | ||
एष गोप्ता हि सर्वस्य वायुस्थः पुरुषोत्तमः ॥ | |||
छन्दस्सु संस्थितो वायुर्वायौ च स जनार्दनः । | |||
वायुश्च वायुसंस्थश्च कदाचिन्नैव तिष्ठतः ॥ | |||
वायुर्हि नित्यसञ्चारी सदा सर्वप्रवृत्तिमान् । | |||
चोदितः केशवेनैव तत्स्थेनामितशक्तिना ॥ | |||
आसमन्तात् पराक्चापि पञ्चभूतेभ्य ईश्वरः । | |||
वायुस्तत्स्थो हरिश्चैव चरत्यमितपौरुषः ॥ | |||
सध्रीचीनासु पूर्वादिदिक्ष्वेतौ चतसृष्वपि । | |||
नन्ति यदा वसतः कोणदिक्ष्वथाऽसु विषूचिषु ॥ | |||
अन्तश्च सर्वलोकेषु चरतो लोकसाक्षिणौ । | |||
}} | }} | ||
| Line 535: | Line 518: | ||
| id = AIT_C02_S01_V15_B01 | | id = AIT_C02_S01_V15_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
हस्तयोरेतयोरेव नित्याक्षीणं वसु स्थितम् ॥ | हस्तयोरेतयोरेव नित्याक्षीणं वसु स्थितम् ॥ | ||
तद्ध्यसह्यं बलं वायोरनन्तं किमु तद्धरेः । | |||
वायोराधारभूतस्य ताभ्यां हि क्रतुनामकाः ॥ | |||
आवृताः सर्वजीवा हि यथैव कनकावटाः । | |||
आच्छाद्यन्ते वित्तवद्भिस्ताभ्यामेवं च चेतनाः ॥ | |||
आवृता महदाद्यास्तु देहे तिष्ठन्ति चैतयोः । | |||
विष्टब्धाश्चैव सर्वेऽपि जीवा आकाश एव च ॥ | |||
स वायुः प्रकृतिश्चैव विष्टब्धौ केशवेन हि । | |||
बृहत्वात् बृहतीत्येव तयोर्नाम प्रकीर्तितम् ॥ | |||
वायुकेशवयोः प्राणनाम सर्वप्रणायनात् । | |||
विशेषतो बृहत्प्राणो भगवांस्तत्र केशवः ॥ | |||
इति विद्यात् ... ॥ ६ ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 564: | Line 546: | ||
| id = AIT_C02_S01_V16_B01 | | id = AIT_C02_S01_V16_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
... तस्य विष्णोरङ्गानामथ वैभवम् । | ... तस्य विष्णोरङ्गानामथ वैभवम् । | ||
उच्यते तस्य वाचा हि सृष्टावग्निः क्षितिस्तथा ॥ | |||
शुश्रूषार्थं तस्य पृथ्वी जनयत्योषधीः प्रभोः । | |||
ताः पचत्यग्निरुद्युक्तः आहृता आहृताः पुनः ॥ | |||
आहरेति वचोऽस्यापि शृण्वन्त्येव महर्षयः । | |||
मुखजत्वात् तयोर्विष्णोर्मुखं जनकमिष्यते ॥ | |||
आस्यभोग्यं ततो विष्णोरन्नं तौ कुरुतः सदा । | |||
सर्वैर्यद्भुज्यते चान्नं तत्र तत्र स्थितो हरिः ॥ | |||
तद्भुङ्क्तेऽतस्तदर्थं हि तावन्नं कुरुतस्सदा । | |||
विष्णोर्वाग्विभवं वेद य उपास्ते च सर्वदा ॥ | |||
योग्यः संस्तदुपासायाः स भूम्यग्निसमन्वितः । | |||
समं तयोर्व्याप्तिमांश्च तद्वन्मुक्तश्च नित्यदा ॥ | |||
अनष्टलोको वसति समीपे केशवस्य च । | |||
योग्या अस्या उपासायाः पृथिव्यग्निपदस्य ये ॥ | |||
योग्यास्ते वै मुख्यतया तदन्ये तत्र तौ स्थितौ । | |||
तत्र चर्तुं समर्था स्युर्मुक्तिं प्राप्य यथेच्छया ॥ | |||
कादाचित्कोपासने तु तावत्येषां च योग्यता । | |||
वेदनं ह्यापरोक्ष्येण मुख्यं भवति नान्यथा ॥ | |||
एकदेशविदो यस्मात् परोक्षज्ञानिनोऽखिलाः । | |||
आपरोक्ष्यं भवेद् यस्मान्नैवोपासामृते क्वचित्॥ | |||
तस्मादुपासापूर्वं तु योऽपरोक्षं प्रपश्यति । | |||
स एव वेद नान्यस्तु योग्यस्यैवापरोक्षदृक् ॥ | |||
तस्माद्योग्यस्योक्तफलमन्येषां किञ्चिदेव हि । | |||
}} | }} | ||
| Line 610: | Line 591: | ||
| id = AIT_C02_S01_V17_B01 | | id = AIT_C02_S01_V17_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
प्राणादिभ्यश्च वाय्वाद्या एवं विष्णोः प्रजज्ञिरे ॥ | प्राणादिभ्यश्च वाय्वाद्या एवं विष्णोः प्रजज्ञिरे ॥ | ||
ब्रह्मशेषसुपर्णेन्द्रशिवाद्या आप ईरिताः । | |||
ते विष्णोर्मनसा जाताः सर्वे चाबभिमानिनः ॥ | |||
वैश्वदेव्यस्ततो ह्यापो वरुणश्च मनोभवः । | |||
प्राणिनां पूर्तपुण्येषु श्रद्धारूपमनोऽधिपः ॥ | |||
एवं हि सर्वदेवा हि विष्ण्वङ्गेभ्यः प्रजज्ञिरे । | |||
स्वोत्पत्त्यङ्गं च ते विष्णोः शुश्रूषन्ते पृथक् पृथक् ॥ | |||
विष्णोः विषयधर्मेषु ज्ञानादिषु चतुर्मुखः । | |||
श्रद्धां ददाति भूतानां वैदिकश्रवणे विपः ॥ | |||
तान्त्रिके शेषरुद्रौ च शक्रो यज्ञादिकर्मणि । | |||
वायुर्गन्धवहश्चास्य भक्तिज्ञानप्रदस्तथा ॥ | |||
भूतानां तस्य विषये त्वन्तरिक्षं च कर्मणः । | |||
तदीयस्यैव भोगार्थं जीवानां श्रुतिचारदम् ॥ | |||
अन्तरिक्षं च विघ्नेशः सूर्यस्तत्कर्मसिद्धये । | |||
भूतानां ज्योतिषो दाता द्यौरप्यन्नाद्यदायिनी ॥७ ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 642: | Line 622: | ||
| id = AIT_C02_S01_V18_B01 | | id = AIT_C02_S01_V18_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
आप इत्येव देवानां ब्रह्मादीनां कथं भवेत् । | आप इत्येव देवानां ब्रह्मादीनां कथं भवेत् । | ||
नामेत्यपृच्छल्लक्ष्मीस्तं महिदासं जनार्दनम् ॥ | |||
आप इत्येव नामैषां भवतीत्याह स प्रभुः । | |||
इदं मदाख्यं यद् ब्रह्म ह्याप इत्यभिधीयते ॥ | |||
आ पूर्णत्वाद् गुणैः सर्वैस्तन्मूलमखिलस्य च । | |||
तूलभूतं तदन्यत् तु पिता ह्येष जनार्दनः ॥ | |||
पुत्रा ब्रह्मादयः सर्वे नैवायं वृक्षमूलवत् । | |||
स्वतन्त्रत्वाज्जगन्नाथः पितृत्वात् परमेशितुः ॥ | |||
तन्नामाऽऽप इति ह्येतद्ब्रह्मरुद्रादिनां भवेत् । | |||
यथा यदव इत्येव रघवः कुरवस्तथा ॥ | |||
पुत्रनाम पितुश्च स्यात् तत्तन्त्रत्वात् सुतस्य हि । | |||
यथा पितामहाद्याश्च पितरो नाम कीर्तिताः ॥ | |||
तथापि मुख्यया वृत्त्या व्यवहारव्यवस्थितिः । | |||
आप इत्येव देवानां सर्वेषां प्रददौ हरिः ॥ | |||
स्वकीयमेवमन्यानि पृथक् पृथगदात् प्रभुः । | |||
नारायणादिनामानि ददौ नान्यस्य केशवः ॥ | |||
एवं स भगवान् विष्णुर्महिदासाभिधः प्रभुः । | |||
जानन्नित्योदितज्ञानादाह देवीमिदं वचः ॥ | |||
देवपर्यन्तमा व्याप्तिं वेदाहं मम सर्वदा । | |||
मत्पर्यन्तं यथा व्याप्तिं देवानामपि सर्वशः ॥ | |||
मयि देवास्तेषु चाहमिति विद्धिवरानने । | |||
मयैतानि प्रदत्तानि पदानि ब्रह्मपूर्वकाः ॥ | |||
अधितिष्ठन्ति सत्ताद्या अप्येतेषां मदाज्ञया । | |||
ज्ञानकर्मबलेहाद्या मद्दत्ता इति किं वदे ॥ | |||
सम्भृता मत्त एवैते | |||
}} | }} | ||
| Line 684: | Line 663: | ||
| id = AIT_C02_S01_V19_B01 | | id = AIT_C02_S01_V19_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
. ... स एष भगवान् गिरिः । | . ... स एष भगवान् गिरिः । | ||
गिरणात् सर्वभूतानां चक्षुर्नामास्य दर्शनात् ॥ | |||
सर्वश्रोतृत्वतः श्रोत्रं मनो मन्तृत्वहेतुतः । | |||
प्राणनामा प्रणेतृत्वात् तमेनं गुणपूर्तितः ॥ | |||
गिरणाच्चाखिलस्यास्य प्राहुर्ब्रह्मगिरिं प्रभुम् । | |||
य एवं वेद तं विष्णुमापरोक्ष्येण शाश्वतम् ॥ | |||
गिरत्येवाखिलं पापं भ्रातृवत् सह संस्थितम्म् । | |||
पराभवति पाप्माऽस्य द्वेष्टा निरयगः सदा ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 709: | Line 687: | ||
| id = AIT_C02_S01_V20_B01 | | id = AIT_C02_S01_V20_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
असनाद्भगवान् सोऽसुः सर्वस्यापि जनार्दनः । | असनाद्भगवान् सोऽसुः सर्वस्यापि जनार्दनः । | ||
प्रकृष्टानन्दरूपत्वात् प्राण इत्यभिधीयते ॥ | |||
स एष भूतिनामाऽपि ज्ञानैश्वर्यादिभूतिदः । | |||
अज्ञानादिप्रदातृत्वात् स एवाभूतिनामकः ॥ | |||
सुखज्ञानादिगुणदं पूर्णं सर्वगुणैः प्रभुम् । | |||
उपासते तं वाय्वाद्या देवास्तस्माच्च तेऽखिलाः ॥ | |||
बभूवुः सुखसज्ज्ञानपूर्वैः सर्वगुणैर्युताः । | |||
देवानामपि सर्वेषां प्रधानोऽद्यापि मारुतः ॥ | |||
स्थित्वा सुप्तेषु विष्णुं तं भूर्भूरित्येव शंसति । | |||
भूःशब्दार्थो भूतिरिति वैपरीत्येन चासुराः ॥ | |||
अभूतिकारकोऽस्माकमैश्वर्यादिगुणोज्झितिः । | |||
इत्येवोपासते तस्मात् पराभूताश्च सर्वशः ॥ | |||
ज्ञानैश्वर्यादिभिर्हीनाः पेतुरन्धे तमस्यथ । | |||
य एवं वेद तं विष्णुं भूतिदं भूतिरूपिणम् ॥ | |||
भावाभावं च देवानां दैत्यानां चैवमेव तु । | |||
ज्ञानैश्वर्यादिभिः सोऽपि भवेत् तस्य परात्मनः ॥ | |||
प्रसादात् तस्य पाप्मा च पराभवति सर्वशः । | |||
}} | }} | ||
| Line 743: | Line 720: | ||
| id = AIT_C02_S01_V21_B01 | | id = AIT_C02_S01_V21_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
स एष भगवान् विष्णुर्मृत्युदो मोक्षदस्तथा ॥ | स एष भगवान् विष्णुर्मृत्युदो मोक्षदस्तथा ॥ | ||
स एव जीवनकरो यदाऽपानेन संयुतम् । | |||
प्राणं नियमयत्यस्मिञ्च्छरीरे पुरुषोत्तमः ॥ | |||
शरीराद् बहिरेतौ तु यदा निःसारयत्यजः । | |||
तदा मृत्युप्रदश्चायं मुक्तानामपि जीवनम् ॥ | |||
प्राणादेव हि तत्रापि प्राणाधारो जनार्दनः । | |||
अर्वाक्प्राक्च सदा गच्छेद्वायुरानन्दरूपिणा ॥ | |||
अनेनैव गृहीतो हि प्राणोऽपानेन संयुतः । | |||
अनेन हरिणा यस्मान्नियतो न पराग्भवेत् ॥ | |||
अमर्त्यस्तत्प्रसादेन वायुर्देहैः सह स्थितः । | |||
अनित्या अपि देहास्ते शश्वत् सन्त्याविमोक्षतः ॥ | |||
स्थूलसूक्ष्मविभागेन किमु वायुर्जगत्प्रभुः । | |||
नानागती तु तावेतौ वायुः प्राप्नोति केशवम् ॥ | |||
शरीरं तु विनष्टं स्यात् पञ्चत्वमुपगच्छति । | |||
जडं तज्जडतामेति चेतना वायुदेवता ॥ | |||
चेतनेशं हरिं याति विरुद्धगमनौ च तौ । | |||
ऊर्ध्वं गच्छति देवः स देहोऽधः पतति क्षितौ ॥ | |||
दृश्यमेतच्छरीरं चाप्यदृश्या वायुदेवता । | |||
य एवं वेद तं वायुममृतं सर्वनायकम् ॥ | |||
पूर्णानन्देन हरिणा गृहीतं तद्वशं सदा । | |||
स मुक्तो लोकमाप्नोति विष्णोर्मुक्तैश्च दृश्यते ॥ | |||
इति च । | |||
}} | }} | ||
| Line 773: | Line 749: | ||
| id = AIT_C02_S01_V21_B01 | | id = AIT_C02_S01_V21_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
ब्रह्मपन्थाः सत्यं कर्मेति तस्य नारायणस्य वासुदेवाद्याः क्रमेण चतस्रो मूर्तयः । नासिकायां यन्नेत्रयोर्मध्ये विनतमिव किञ्चिन्नतस्थानं तत्सूर्यलोकस्थानीयं विद्यात् । तथेति निर्णयः । इरामया इति दैर्घ्यमवधारणार्थम् । | ब्रह्मपन्थाः सत्यं कर्मेति तस्य नारायणस्य वासुदेवाद्याः क्रमेण चतस्रो मूर्तयः । नासिकायां यन्नेत्रयोर्मध्ये विनतमिव किञ्चिन्नतस्थानं तत्सूर्यलोकस्थानीयं विद्यात् । तथेति निर्णयः । इरामया इति दैर्घ्यमवधारणार्थम् । | ||
| Line 782: | Line 757: | ||
| id = AIT_C02_S01_V21_B01 | | id = AIT_C02_S01_V21_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
दैर्घ्यं प्लुतं च हिङ्कारो बिन्दुरप्यवधारणे इति शब्दनिर्णये । | दैर्घ्यं प्लुतं च हिङ्कारो बिन्दुरप्यवधारणे इति शब्दनिर्णये । | ||
| Line 791: | Line 765: | ||
| id = AIT_C02_S01_V21_B01 | | id = AIT_C02_S01_V21_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
ब्रह्मा हैवं ता३ ईते । | ब्रह्मा हैवं ता३ ईते । | ||
| Line 800: | Line 773: | ||
| id = AIT_C02_S01_V21_B01 | | id = AIT_C02_S01_V21_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
देशतः कालतोऽर्थाच्च बलतो गुणतस्तथा । | देशतः कालतोऽर्थाच्च बलतो गुणतस्तथा । | ||
स्वरूपतोऽपि नैव स्याद् भेदोऽत्यल्पोपि यत्र हि ॥ | |||
केवलैश्वर्ययोगेन यत्र सङ्ख्यादिवद्भवेत् । | |||
स्वरस्पर्शविभागेन तत्रोक्तिः स्याद् विभक्तिषु ॥ | |||
अचिन्त्यात् तु तथैश्वर्यादेकोऽपि बहुरूपवान् । | |||
प्रकाशयेद्यतो विष्णुः सर्वत्राप्यविशेषवान् ॥ | |||
न विशेषो हि रूपाणां मत्स्यादीनां कथञ्चन । | |||
नैश्वर्ये न बले चैव नानन्दादिगुणेष्वपि ॥ | |||
इत्यादिशब्दनिर्णयवचनात् द्विवचनमत्र व्यवहारमात्रमिति दर्शयितुं ता इत्युक्तम् । | |||
}} | }} | ||
| Line 817: | Line 789: | ||
| id = AIT_C02_S01_V21_B01 | | id = AIT_C02_S01_V21_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
संहितायां यत्र दैर्घ्यं पदे यत्र न विद्यते । | संहितायां यत्र दैर्घ्यं पदे यत्र न विद्यते । | ||
उक्तार्थस्य महाधिक्यं श्रुतेस्तत्र विवक्षितम् ॥ | |||
इत्यतो ब्रह्माहेति दैर्घ्यमपि परब्रह्मत्वविवक्षया । | |||
}} | }} | ||
| Line 828: | Line 799: | ||
| id = AIT_C02_S01_V21_B01 | | id = AIT_C02_S01_V21_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
अद उ एव नारायणाख्यमधिदैवतं अन्यानि दैवतमात्राणि । स्थानान्तरेऽन्येषामप्यधिदैवत्वकथनम् । कर्मजदेवाद्यपेक्षया । मुख्याधिदैवतं नारायण एव । तस्योष्णिग्लोमानीत्यादि लोमसूष्णिगित्याद्यर्थे । सप्तसु प्रथमा इति सूत्रात् । सच्छन्दोऽभिश्छन्न इति वाक्यशेषात् । ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत् इत्यादिवच्च । | अद उ एव नारायणाख्यमधिदैवतं अन्यानि दैवतमात्राणि । स्थानान्तरेऽन्येषामप्यधिदैवत्वकथनम् । कर्मजदेवाद्यपेक्षया । मुख्याधिदैवतं नारायण एव । तस्योष्णिग्लोमानीत्यादि लोमसूष्णिगित्याद्यर्थे । सप्तसु प्रथमा इति सूत्रात् । सच्छन्दोऽभिश्छन्न इति वाक्यशेषात् । ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत् इत्यादिवच्च । | ||
| Line 837: | Line 807: | ||
| id = AIT_C02_S01_V21_B01 | | id = AIT_C02_S01_V21_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
अङ्गेषु यस्य छन्दांसि देवा लोका मखा अपि ।तद्वशा नियता नित्यं नमस्तस्मै परात्मने ॥ इति स्कान्दे । | अङ्गेषु यस्य छन्दांसि देवा लोका मखा अपि ।तद्वशा नियता नित्यं नमस्तस्मै परात्मने ॥ इति स्कान्दे । | ||
| Line 846: | Line 815: | ||
| id = AIT_C02_S01_V21_B01 | | id = AIT_C02_S01_V21_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
अस्मै पुण्याय कर्मण इत्येतमुद्दिश्य जीवानां पुण्यकर्म कर्तुम् । तैर्हि स्तुत्यादिकर्माणि कृतानि श्रोत्रेण शृणोति भगवान् । दिग्भ्योऽप्यन्य एव विशृणोति जीवः । अन्येषां जीवानां श्रवणजं भोगं स्वश्रोत्रेण दिग्भिरननुगृहीतेनैव भगवान् भुङ्क्ते ।न च जीववागादिना पृथिव्यग्नादिकं सृष्टमित्यत्र किञ्चिन्मानमस्ति । मुखादिन्द्रश्चाग्निश्चेत्यादिना भगवतः सकाशाद्धि सर्वेषां सृष्टिः प्रसिद्धा । सृष्टिभेदादन्यथावचनम् । न च मुख्यकारणाङ्गीकारेऽविरोधे औपचारिकं कारणमङ्गीकर्तुं युक्तम् । अतिप्रसङ्गात् । न हि यत्ककिञ्चित् कारणत्वमस्तीत्येतावता ब्राह्मणस्य चण्डालः पितेत्युच्यते । पितृत्वं चात्रोक्तं वाचं पितरमित्यादिना । | अस्मै पुण्याय कर्मण इत्येतमुद्दिश्य जीवानां पुण्यकर्म कर्तुम् । तैर्हि स्तुत्यादिकर्माणि कृतानि श्रोत्रेण शृणोति भगवान् । दिग्भ्योऽप्यन्य एव विशृणोति जीवः । अन्येषां जीवानां श्रवणजं भोगं स्वश्रोत्रेण दिग्भिरननुगृहीतेनैव भगवान् भुङ्क्ते ।न च जीववागादिना पृथिव्यग्नादिकं सृष्टमित्यत्र किञ्चिन्मानमस्ति । मुखादिन्द्रश्चाग्निश्चेत्यादिना भगवतः सकाशाद्धि सर्वेषां सृष्टिः प्रसिद्धा । सृष्टिभेदादन्यथावचनम् । न च मुख्यकारणाङ्गीकारेऽविरोधे औपचारिकं कारणमङ्गीकर्तुं युक्तम् । अतिप्रसङ्गात् । न हि यत्ककिञ्चित् कारणत्वमस्तीत्येतावता ब्राह्मणस्य चण्डालः पितेत्युच्यते । पितृत्वं चात्रोक्तं वाचं पितरमित्यादिना । | ||
| Line 855: | Line 823: | ||
| id = AIT_C02_S01_V21_B01 | | id = AIT_C02_S01_V21_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
मनुष्याणां तु यत्कर्म न देवोत्पत्तिकारणम् । | मनुष्याणां तु यत्कर्म न देवोत्पत्तिकारणम् । | ||
दैवतैरुपकारस्तु क्रियते नरकर्मणाम् ॥ | |||
देवानां कर्मणैवैते जायन्ते सर्वमानुषाः । | |||
प्रधानत्वान्न देवानां नृकर्मोत्पत्तिकारणम् ॥ | |||
इति च ब्रह्माण्डे । | |||
}} | }} | ||
| Line 868: | Line 835: | ||
| id = AIT_C02_S01_V21_B01 | | id = AIT_C02_S01_V21_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
आह महिदास ऐतरेय इति तु सर्वस्य वचनस्य तदीयत्वज्ञापनार्थं न तु सन्निहितस्यैव । यथेन्द्रं कुत्स इत्यादि । यथा च पूर्वं तु बादरायणो हेतुव्यपदेशात् इति ॥ ८ ॥ | आह महिदास ऐतरेय इति तु सर्वस्य वचनस्य तदीयत्वज्ञापनार्थं न तु सन्निहितस्यैव । यथेन्द्रं कुत्स इत्यादि । यथा च पूर्वं तु बादरायणो हेतुव्यपदेशात् इति ॥ ८ ॥ | ||