Aitareya/C3/S2: Difference between revisions
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
||
| Line 3: | Line 3: | ||
| chapter_num = 3 | | chapter_num = 3 | ||
| title = द्वितीयोऽध्यायः | | title = द्वितीयोऽध्यायः | ||
}} | }}{{VerseBlock | ||
{{VerseBlock | |||
| verse_id = AIT_C03_S02_V01 | | verse_id = AIT_C03_S02_V01 | ||
| document_id = AIT | | document_id = AIT | ||
| Line 17: | Line 16: | ||
| id = AIT_C03_S02_V01_B01 | | id = AIT_C03_S02_V01_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
गृहस्याच्छादनादीनां मध्यवंशो यथाऽऽश्रयः । | गृहस्याच्छादनादीनां मध्यवंशो यथाऽऽश्रयः । | ||
तथेन्द्रियाभिमान्यादिदेवानां वायुराश्रयः ॥ | |||
तेषु सर्वेषु भगवान् बहुरूपो हरिः स्थितः । | |||
विष्णुनामाऽक्षरेष्वेवमन्येष्वपि तदर्थतः ॥ | |||
प्राणनामापि भगवान् प्राणस्थश्चोष्मसु स्थितः । | |||
ऊष्मनामा समर्थत्वात् स एव भगवान् हरिः ॥ | |||
पूर्णत्वादात्मनामासौ प्रतिमात्वादमुष्य तु । | |||
सङ्घात आत्मशब्दोक्तो ह्यस्थिरश्चास्थिनामकः ॥ | |||
अस्थिस्थितो हरिः स्पर्शसंस्थितः स्पर्शनामकः । | |||
स्पर्शहेतुत्वतः स्पर्शनामा स भगवान् हरिः ॥ | |||
मज्जासुस्थो स मज्जाख्यो मदं जनयतीति ह । | |||
स एव स्वरसंस्थश्च स्वराख्यः स्वरतेः प्रभुः ॥ | |||
प्रमाणं सारयेद्यस्मान्मांसाख्यो मांससंस्थितः । | |||
लोहिताख्यो रक्तवर्णो लोहितस्थो जनार्दनः ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 48: | Line 46: | ||
| id = AIT_C03_S02_V02_B01 | | id = AIT_C03_S02_V02_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
अस्थिस्थान्येव रूपाणि पर्वस्वपि हरेर्यतः । | अस्थिस्थान्येव रूपाणि पर्वस्वपि हरेर्यतः । | ||
तत एव विभक्तानि सङ्ख्या तेषां पृथङ् न तत् ॥ | |||
तस्मात् सप्तशतान्येव देहे विंशच्च तस्य हि । | |||
रूपाणि विष्णोर्भागे तु षष्ठ्युत्तरशतत्रयम् ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 70: | Line 67: | ||
| id = AIT_C03_S02_V03_B01 | | id = AIT_C03_S02_V03_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
तान्येव विष्णो रूपाणि वत्सराहस्सु सर्वशः । | तान्येव विष्णो रूपाणि वत्सराहस्सु सर्वशः । | ||
अहर्नामा च भगवानहार्यत्वात् प्रकीर्तितः ॥ | |||
अहोभिः समसङ्ख्यानि यस्मादध्यात्मगानि तु । | |||
रूपाणि विष्णोस्तेनायमहस्संमान उच्यते ॥ | |||
पूर्णदर्शनशक्तित्वाच्चक्षुर्मय उदीरितः । | |||
तादृक् श्रवणशक्तित्वात् तथा श्रोत्रमयः स्मृतः ॥ | |||
छन्दोमयः सत्यकामो मन्तृवक्तृबलात्मकः । | |||
एवं विद्वांस्तस्य रूपाण्याप्नोति ज्ञानपुत्रवान् ॥ | |||
पीयमानं शमाप्नोति प्राप्याहर्नामकं हरिम् ॥ १ ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 98: | Line 94: | ||
| id = AIT_C03_S02_V04_B01 | | id = AIT_C03_S02_V04_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
एवमुक्तप्रकारेण तस्य ह्यक्षरनामकम् । | एवमुक्तप्रकारेण तस्य ह्यक्षरनामकम् । | ||
अशीत्युत्तरसाहस्ररूपं वर्णेषु संस्थितम् ॥ | |||
विष्णुनाम्नोऽथवान्येषु पञ्चाशत्सङ्ख्यकेष्वपि । | |||
तावत् सङ्ख्यानि देहेषु पृथङ्मज्जास्थिपर्वसु ॥ | |||
रूपाणि विष्णोस्तावन्ति चेष्टकानि पृथक् पृथक् । | |||
अर्कस्थितबृहत्याख्यरूपाण्यह्नां च सर्वशः ॥ | |||
सम्पादकानि तान्येव तान्यक्षरमितानि च । | |||
अस्थ्यादिस्थितरूपाणि तान्युपास्य विमुच्यते ॥ इति च । | |||
}} | }} | ||
| Line 114: | Line 109: | ||
| id = AIT_C03_S02_V04_B01 | | id = AIT_C03_S02_V04_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
तस्यैतस्यात्मनस्तस्य शरीराख्यस्यात्मनो य आत्मा आदानादिकर्ता तस्य परमात्मन एतस्य । अस्थ्नां मज्ज्ञां पर्वणां च मिलितानामपि विंशोत्तरसप्तशतत्वोक्तेस्तत्रस्थविष्णुरूपाण्येवोच्यन्त इति सिद्धम् । अस्थ्यादीन्येव चेदशीत्युत्तरसहस्राणि सन्ति हि । विष्णुरित्येतानि विष्णुनामगतान्यूष्णाक्षरसन्धिनामकानि तद्गतभगवद्रूपाणि मुख्यतस्तन्नामकानि । | तस्यैतस्यात्मनस्तस्य शरीराख्यस्यात्मनो य आत्मा आदानादिकर्ता तस्य परमात्मन एतस्य । अस्थ्नां मज्ज्ञां पर्वणां च मिलितानामपि विंशोत्तरसप्तशतत्वोक्तेस्तत्रस्थविष्णुरूपाण्येवोच्यन्त इति सिद्धम् । अस्थ्यादीन्येव चेदशीत्युत्तरसहस्राणि सन्ति हि । विष्णुरित्येतानि विष्णुनामगतान्यूष्णाक्षरसन्धिनामकानि तद्गतभगवद्रूपाणि मुख्यतस्तन्नामकानि । | ||
| Line 123: | Line 117: | ||
| id = AIT_C03_S02_V04_B01 | | id = AIT_C03_S02_V04_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
अहार्यत्वादहर्नामा रात्रिनामा रतिप्रदः । | अहार्यत्वादहर्नामा रात्रिनामा रतिप्रदः । | ||
सन्धानात् सन्धिनामासौ स्वयं नारायणः प्रभुः ॥ | |||
सन्ध्यूष्माक्षरगाण्यस्य विष्णो रूपाणि सर्वशः । | |||
सन्ध्यारात्रिदिवास्थानि साशीतिकसहस्रकम् ॥ | |||
तान्येवास्थिषु मज्जासु पर्वस्वपि च सर्वशः । | |||
परज्ञानात् तु पर्वाणि विष्णो रूपाणि तानि हि ॥ | |||
अस्थानान्मदनाच्चैव ह्यस्थिमज्जाभिधानि च । | |||
व्यक्तिर्मज्जासु तस्यैव प्राणो मज्जासु संस्थितः ॥ | |||
मज्जैव रेतो भवति रेतसिस्थो विशेषतः । | |||
प्राणस्तेन हि तद्रेतोयुक्तं प्राणेन सर्वदा ॥ | |||
यदि प्राणो न तद्रेतो न गर्भत्वं व्रजेत् क्वचित्। | |||
विशेषप्राणसम्बन्धवर्जितान्यत एव हि ॥ | |||
न मांसादीनि गर्भत्वं यान्त्यतः स हि रेतसि । | |||
विशेषेण स्थितः प्राणः प्राणे चैव विशेषतः ॥ | |||
स्थितो नारायणो देवस्तस्मान्मज्जासु च स्थितः ॥इति च । | |||
}} | }} | ||
| Line 146: | Line 139: | ||
| id = AIT_C03_S02_V04_B01 | | id = AIT_C03_S02_V04_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
मज्जास्वधिकसन्निधानज्ञापनार्थमिदं वचनम् । अशीत्युत्तरसहस्रवर्णानामभावाच्च तत्स्थविष्णुरूपाण्येव तत्सङ्ख्यानीति सिद्धम् । र्ओ निलीनत्वेनादृश्यत्वेन स्थिता भगवत्प्रादुर्भावा अर्कलिनः । त एव शरीरे स्थित्वा सहस्रं बृहतीः सम्पादयन्ति । वाक्प्रेरकत्वाद् विष्णुनामार्थवत्वादेव च बृहतीसहस्रस्य तद्देवताश्चैतान्येवाशीत्युत्तरसहस्ररूपाणि । एतान्येवाहःप्रवर्तकानि च । अहःशब्देन यज्ञो दिवसश्चोभावप्यभिप्रेतौ । | मज्जास्वधिकसन्निधानज्ञापनार्थमिदं वचनम् । अशीत्युत्तरसहस्रवर्णानामभावाच्च तत्स्थविष्णुरूपाण्येव तत्सङ्ख्यानीति सिद्धम् । र्ओ निलीनत्वेनादृश्यत्वेन स्थिता भगवत्प्रादुर्भावा अर्कलिनः । त एव शरीरे स्थित्वा सहस्रं बृहतीः सम्पादयन्ति । वाक्प्रेरकत्वाद् विष्णुनामार्थवत्वादेव च बृहतीसहस्रस्य तद्देवताश्चैतान्येवाशीत्युत्तरसहस्ररूपाणि । एतान्येवाहःप्रवर्तकानि च । अहःशब्देन यज्ञो दिवसश्चोभावप्यभिप्रेतौ । | ||
| Line 155: | Line 147: | ||
| id = AIT_C03_S02_V04_B01 | | id = AIT_C03_S02_V04_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
यज्ञानां दिवसानां च साशीतिकसहस्रकैः । | यज्ञानां दिवसानां च साशीतिकसहस्रकैः । | ||
विष्णुः प्रवर्तको रूपैर्बृहत्युक्थस्य चाञ्जसा ॥ | |||
बृहत्युक्थेन वाच्यानि रूपाण्येतान्यधीशितुः ॥ | |||
इति च ॥ २ ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 176: | Line 167: | ||
| id = AIT_C03_S02_V05_B01 | | id = AIT_C03_S02_V05_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
संसारबाधितैः प्राप्यो बाध्वो वायुरुदाहृतः । | संसारबाधितैः प्राप्यो बाध्वो वायुरुदाहृतः । | ||
स हि मोक्षप्रदो विष्णोराज्ञया स उवाच ह ॥ | |||
सर्वदेहाभिमानी तु शरीरपुरुषः शिवः । | |||
सर्ववर्णाभिमानी च शेषोऽसौ छान्दसः पुमान् ॥ | |||
सर्ववेदाभिमान्येव गरुडो वेदपूरुषः । | |||
संवत्सराभिमानी तु ब्रह्मैव हि महापुमान् ॥ | |||
सारः शिवस्यानिरुद्धनामा देहस्थितो हरिः । | |||
अ इत्याक्रियते यस्माद् वासुदेवो ह्यकारकः ॥ | |||
शेषस्य सारः स विभुर्ब्रह्माख्यो ज्ञानबृंहणात् । | |||
सङ्कर्षणाख्यस्तु हरिः सारः स गरुडस्य च ॥ | |||
ब्रह्मर्त्विक्संस्थितश्चासौ तस्माद् ब्रह्मिष्ठमेव हि । | |||
कुर्याद् ब्रह्मर्त्विजं तस्मिन् विशेषेण स्थितो हरिः ॥ | |||
ब्रह्मणः सारभूतस्तु प्रद्युम्नो भगवान् हरिः । | |||
स एवादित्यसंस्थश्च स ह्यादिर्जगतो विभुः ॥ | |||
ततश्च सर्वभूतेषु जीवानां विनियामकः । | |||
}} | }} | ||
| Line 210: | Line 200: | ||
| id = AIT_C03_S02_V06_B01 | | id = AIT_C03_S02_V06_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
स एवादित्यगो विष्णुर्यः प्रद्युम्नाभिधो हरिः ॥ | स एवादित्यगो विष्णुर्यः प्रद्युम्नाभिधो हरिः ॥ | ||
स एव सर्वदेहेषु चानिरुद्धतनुः स्थितः । | |||
सङ्कर्षणो वासुदेव इत्येकः स चतुर्विधः ॥ | |||
प्रतिपूरुषमेतस्मात् स्थितो विष्णुर्नियामकः । | |||
आदित्यादिषु च स्थित्वा द्योतकोऽसौ प्रति प्रति ॥ | |||
स चेतनतमत्वाद्धि चित्रमित्यभिधीयते । | |||
मुख्यत्वात् सर्वदेवानामननादीशितृत्वतः ॥ | |||
कर्तृत्वादप्यनीकं स उदैत् सूर्यस्थितो हरिः । | |||
ज्ञानदत्वाच्च देवानां चक्षुरेनेन दर्शनात् ॥ | |||
आपूरयत्सर्वलोकान् प्रकाशेन जनार्दनः । | |||
आदानात् सर्वजीवानामत्तृत्वात् प्रलयेऽपि च ॥ | |||
आत्मेत्युक्तः स भगवान् जगतः स्थावरस्य च । | |||
}} | }} | ||
| Line 239: | Line 228: | ||
| id = AIT_C03_S02_V07_B01 | | id = AIT_C03_S02_V07_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
एवं चतुर्विधो विष्णुः संहितादेवता यदा ॥ | एवं चतुर्विधो विष्णुः संहितादेवता यदा ॥ | ||
ज्ञायते पूर्ववर्णस्य रूपं नारायणाभिधम् । | |||
प्रादुर्भावाः समस्ताश्च चरमार्णस्य देवताः ॥ | |||
तदा तु संहितां सम्यङ् मन्येऽहं सन्धितामिति । | |||
आह वायुरिमं विष्णुं बृहत्युक्थस्य देवताम् ॥ | |||
महाव्रताख्यस्तोत्रस्य चेष्टकानां च देवताम् । | |||
एतमेवाखिलजगद्व्याप्तं पूर्णगुणात्मकम् ॥ | |||
संवसद्रतिदातृत्वाद् ब्रह्मा संवत्सराभिधः । | |||
नियामकः स जीवानां सर्वेषां प्रभुरीश्वरः ॥ | |||
अनन्तमूर्तिर्ब्रह्मासावनन्तजगदास्थितः । | |||
नियामकस्तस्य विष्णुस्तावद्रूपेषु संस्थितः ॥ | |||
तत्संवत्सरसम्मानः स विष्णुः परमेश्वरः ॥ ३ ॥ | |||
य एनं वक्त्ययोग्येभ्यो योऽथ चैनं महाव्रते । | |||
कर्मण्याचार्यतोऽन्यस्य शंसेत पितृतोऽथवा ॥ | |||
महाव्रतेन स्तोत्रेण स्तुवीतैनमथापि वा । | |||
महाव्रते चितिं वापि कुर्यान्नास्य फलं श्रुतेः ॥ | |||
सुकृतस्य फलं चैव नासौ सम्यगवाप्स्यति । | |||
प्रत्यक्षज्ञानिनोऽप्येतदानन्दह्रासकृद्भवेत् ॥ | |||
प्रत्यक्षज्ञानिनो मोक्षो न कथञ्चिद्धि हीयते । | |||
आचार्यमेव तं विद्याद् गुणैर्यः स्वात्मनोऽधिकः ॥ | |||
गुणाधिकस्य तेनैव शंसनादि न दुष्यति । | |||
अयोग्यस्योपदेशे तु कृते हौत्रादिकेऽपि वा ॥ | |||
प्रायश्चित्तार्थमेतत्तु शंसीत शतवारकम् । | |||
अन्यथा मानुषेष्वेव जायते न दिवं व्रजेत् ॥ | |||
योग्या अस्याश्च विद्याया देवा ऋषय एव च । | |||
एकदेशज्ञानयोग्या मानुषा उत्तमा यदि ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 285: | Line 273: | ||
| id = AIT_C03_S02_V08_B01 | | id = AIT_C03_S02_V08_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
कर्मसञ्चयवेत्तारं त्यजेन्नारायणं हि यः । | कर्मसञ्चयवेत्तारं त्यजेन्नारायणं हि यः । | ||
प्रीत्यैकदेशसंस्थत्वात् सखायमिति चोदितम् ॥ | |||
न विद्यायाः फलं तस्य श्रुतं च नरकावहम् । | |||
नैव प्राप्नोति सुकृतं सन्त्यागात् परमात्मनः ॥ | |||
मुख्यत्यागो हरेरेव यन्नास्तीति वदेदमुम् । | |||
तत्समं वाऽधिकं वाऽपि ब्रूयादैक्यमथापि वा ॥ | |||
ऐश्वर्यादिगुणानां वा ह्रासं नास्तित्वमेव वा । | |||
तत्प्रसादं विना मोक्षं ब्रूयाद्वा कस्यचित् क्वचित्॥ | |||
ऐक्यं वा ब्रह्मशर्वादेर्मुक्तावैक्यमथापि वा । | |||
व्यत्यासं चावताराणां जीवाभेदममुष्य वा ॥ | |||
भेदज्ञानं तद्गुणानां तेन वाऽथ मिथोऽपि वा । | |||
तथैव तत्क्रियाणां च तद्रूपाणामथापि वा ॥ | |||
असाम्यदर्शनं वापि तद्गुणानां परस्परम् । | |||
देहदेहिविभेदं च तस्मिन्नवयवेषु वा ॥ | |||
परस्परं भेददृष्टिं तेन वा कुत्रचित् क्वचित्। | |||
दोषसंसर्गमस्यापि स्वतः परत एव वा ॥ | |||
अज्ञानतो ज्ञानतो वा निर्देहत्वममुष्य च । | |||
तद्देहस्य प्राकृतत्वमचिदानन्ददेहताम् ॥ | |||
प्रादुर्भावेष्वपि विभोर्देहत्यागोद्भवादिकम् । | |||
अज्ञानदुःखासामर्थ्यपारवश्यादिकं तथा ॥ | |||
अतद्वशत्वं कस्यापि कदाचित् क्वचिदप्युत । | |||
परिमाणं बलादेर्वा तस्य विष्णोर्महात्मनः ॥ | |||
भेदाभेददृशिर्वास्य जीवैर्वा स्वगुणादिभिः । | |||
तर्कैस्तस्यापलापो वा तत्र रक्तेन चेतसा ॥ | |||
त्यागानामेवमुक्तानां तर्काद्यैः साधनं तथा । | |||
अचिन्त्यविभवेऽप्यस्मिन्नसम्भवनिरूपणम् ॥ | |||
स एव मुख्यतस्त्यागो वासुदेवस्य कीर्तितः । | |||
रमाब्रह्मादिकानां च तारतम्यानभिज्ञता ॥ | |||
संशयश्चोक्ततत्त्वेषु जगन्मिथ्यात्वदर्शनम् । | |||
अस्मृतिर्वासुदेवस्य तद्भक्तानां च निन्दनम् ॥ | |||
द्वितीय एष त्यागस्तु विष्णोरेव प्रकीर्तितः । | |||
निषिद्धकर्मकरणं विहितस्य च वर्जनम् ॥ | |||
त्यागस्तृतीयो हि हरेश्चतुर्थोऽयोग्यपूरुषे । | |||
उपदेशः केशवस्य यथाशास्त्रोदितक्रमात् ॥ | |||
आचार्यपित्रोरन्यत्र तथैव च महाव्रते । | |||
हौत्रौद्गात्राध्वर्यवाणि त्याग एव चतुर्विधः ॥ | |||
त्यागद्वयात् तु प्रथमात् प्राप्यतेऽन्धन्तमः क्रमात् । | |||
तृतीयान्निरयप्राप्तिश्चतुर्थान्न दिवं व्रजेत् ॥ | |||
उपदिष्टेऽपि यस्तत्त्वे संशयं कुरुते पुमान् । | |||
सोऽन्धन्तमो व्रजेदन्यो निरयायैव गच्छति ॥ | |||
स एव भगवान् विष्णुरेतैदोषैर्विना यदि । | |||
ज्ञायते मुक्तिदः साक्षान्नात्र कार्या विचारणा ॥ | |||
यदि ज्ञानं नातिपक्वं सरागं च मनो भवेत् । | |||
तदा स्वर्गादिलोकाप्तिः संशयश्चेत् क्वचित्क्वचित्॥ | |||
आवृत्तिरेव संसारे यावन्निःसशंयो भवेत् । | |||
पुनरावृत्तिहीनं तु तमोऽन्धं मुक्तिरेव च ॥ | |||
पूर्वं तु निःसुखं तत्र निर्दुःखं चापरं मतम् । | |||
निश्शेषगुणहीनं च पूर्वं निर्दोषकं परम् ॥ | |||
विमिश्रगतयस्त्वन्याः पुनरावृत्तिसंयुताः । | |||
असुरा देवता मर्त्या योग्या एतेषु च क्रमात् ॥ | |||
न च तेषां सङ्करोऽस्ति यथायोग्या हि तद्गतिः । । | |||
मानुषेषूत्तमा मुक्तिमधमा निरयं तथा ॥ | |||
आप्नुवन्ति मनुष्येषु मध्यमाः सृतिभागिनः । | |||
नियमोऽयं नान्यथा स्यादच्छिद्रत्वं यथा भवेत् ॥ | |||
दोषेऽथवा गुणे वापि तदा दैत्याः सुरा अपि । | |||
स्वां स्वां गतिं समायान्ति तावत् संसारभागिनः ॥ | |||
अच्छिद्रत्वं नैव सर्वैः कदाचित् प्राप्यते यतः । | |||
सृष्टिस्थितिलयादीनां नोच्छेदस्तेन कुत्रचित् ॥ | |||
तस्माद्दोषान् प्रहायैव विष्णुं सर्वोत्तमोत्तमम् । | |||
जानीयात् तेन मुक्तिः स्यादपरोक्षदृशेरनु ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 362: | Line 349: | ||
| id = AIT_C03_S02_V09_B01 | | id = AIT_C03_S02_V09_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
सूर्यमण्डलगो विष्णुर्देहे चक्षुषि संस्थितः । | सूर्यमण्डलगो विष्णुर्देहे चक्षुषि संस्थितः । | ||
अनिरुद्धश्च हृदये न च भेदोऽनयोः क्वचित्॥ | |||
अन्येषामपि रूपाणामिति विद्याद् विचक्षणः । | |||
द्विरूपः स यदा विष्णुरपगच्छति देहतः ॥ | |||
तदैव दुर्निमित्तानि जायन्ते नान्यदा क्वचित्। | |||
तस्मात् तेषां दर्शने तु कर्तव्यं पारलौकिकम् ॥ | |||
सर्वमेव जपेच्चैव यदन्तीत्यादिका ऋचः । | |||
ऋग्भिः षडि्भर्वायुरेव पवमानादिना मतः ॥ | |||
स्तूयते सोऽङ्गनेतृत्वादग्निरित्यभिधीयते । | |||
परस्य ब्रह्मणो विष्णोर्ज्ञापनाख्यप्रसूतिभिः ॥ | |||
वायुः पुनाति यल्लोकान् सविता तेन कथ्यते । | |||
पवित्रं नाम साक्षात् तत्परं ब्रह्म जनार्दनः ॥ | |||
प्रसादयित्वा तं विष्णुं तेन लोकान् पुनात्यसुः । | |||
ज्ञानाख्यप्रसवेनापि स्वयं वायुः पुनात्ययम् । | |||
प्राणाग्नेरर्चिषो देहे विततास्तेषु केशवः ॥ | |||
अचिष्मान् विततो नित्यं वायुस्तेन पुनात्ययम् । | |||
यत्र ब्रह्मेति षडि्भश्च प्रार्थनीयः स मारुतः ॥ | |||
मोचयित्वैव संसारद्विष्णोर्लोके कृधीति च । | |||
आदित्प्रत्नस्येति विष्णुः स्तुत्यो वैकुण्ठलोकगः ॥ | |||
आदित्यमण्डलस्थश्च साक्षान्नारायणः प्रभुः । | |||
उद्वयं त्वितिमन्त्रेण स्तुत्यो वायोरपीश्वरः ॥ | |||
अपमृत्युभयं तस्य यदन्तीत्यृग्जपाद् व्रजेत् । | |||
कालमृत्युर्यदि भवेत् तथा जन्मादिकं भयम् ॥ | |||
अन्याभिः कर्मतः पूतो यत्र ब्रह्मेति वैष्णवम् । | |||
लोकं व्रजेत् तथाऽन्याभ्यां विष्णुर्मोक्षसुखप्रदः ॥ | |||
इष्टप्रदानशीलत्वादिन्दुर्वायुः स एव च । | |||
सोमः सौम्यस्वरूपत्वात् पवमानश्च पावनात् ॥ | |||
विष्णुः पुरातनत्वात् तु प्रत्नो रेतो महारतिः । | |||
देवत्रा देव एवासौ सर्वदेवेश्वरो यतः ॥ | |||
सूर्यश्च सूरिभिः प्राप्यो नित्यानन्दो रमापतिः । | |||
}} | }} | ||
| Line 411: | Line 397: | ||
| id = AIT_C03_S02_V10_B01 | | id = AIT_C03_S02_V10_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
देशतः कालतश्चैव गुणतश्चापि पूर्तितः ॥ | देशतः कालतश्चैव गुणतश्चापि पूर्तितः ॥ | ||
अत इत्युच्यते विष्णुः सन्ततो ह्यत उच्यते । | |||
तृतीयवर्णोऽतिशये यतस्तेनातिरेव वा ॥ | |||
अत इत्युच्यते विष्णुः सम्यक्श्रुत्याद्यशक्यतः । | |||
पूर्णत्वाद् भगवान् विष्णुरश्रुतत्वादिनोदितः ॥ | |||
अन्तस्थः सर्वजीवानां पूर्णत्वात् पुरुषाभिधः । | |||
समः स सर्वरूपेषु सर्वजीवनियामकः ॥ | |||
इति विद्यात् परं विष्णुं मुच्यते तेन संसृतेः ॥ इत्यादि च । | |||
}} | }} | ||
| Line 427: | Line 412: | ||
| id = AIT_C03_S02_V10_B01 | | id = AIT_C03_S02_V10_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
शरीरपुरुषादीनां प्राप्यत्वात् तदुपास्यत्वात् तेषां नियामकत्वेन तेभ्योऽप्युत्तमत्वेन तेषु स्थितत्वाच्च तेषां सार इत्युच्यते भगवान् । यदीं एव अलकं अरकम् । यत्ककिञ्चिच्छृणोति तत्सर्वमरतिरूपान्धतमःप्राप्तिकारणमेव तस्य भवति । तत्र हि सर्वरत्यभावो रतिविरुद्धदुःखं च पूर्णम् । परस्मै शंसनमात्रादरतिरेवेत्यतः प्रस्तुते चतुर्थत्यागेन न तस्य वाच्यपि भागो अस्ति । न हि प्रवेद सुकृतस्य पन्थामिति दोषद्वयमेवेत्यवधारयति । न तस्यानूक्ते भागोऽस्ति न वेद सुकृतस्य पन्थानमित्येतत् तदुक्तं भवतीति । अलकं शृणोतीति त्यागद्वयस्य मुख्यतः । तृतीयस्यापि नरकं शृणोतीति किञ्चिद्भवति । तौ यदाऽस्माच्छरीराद् विहीयेते तदैवैतानि निमित्तानि पश्यन्तीति नियमः । न च तदा पश्यत्येवेति । वासेन रमयतीति वासरं विष्णुर्ज्योतिः । | शरीरपुरुषादीनां प्राप्यत्वात् तदुपास्यत्वात् तेषां नियामकत्वेन तेभ्योऽप्युत्तमत्वेन तेषु स्थितत्वाच्च तेषां सार इत्युच्यते भगवान् । यदीं एव अलकं अरकम् । यत्ककिञ्चिच्छृणोति तत्सर्वमरतिरूपान्धतमःप्राप्तिकारणमेव तस्य भवति । तत्र हि सर्वरत्यभावो रतिविरुद्धदुःखं च पूर्णम् । परस्मै शंसनमात्रादरतिरेवेत्यतः प्रस्तुते चतुर्थत्यागेन न तस्य वाच्यपि भागो अस्ति । न हि प्रवेद सुकृतस्य पन्थामिति दोषद्वयमेवेत्यवधारयति । न तस्यानूक्ते भागोऽस्ति न वेद सुकृतस्य पन्थानमित्येतत् तदुक्तं भवतीति । अलकं शृणोतीति त्यागद्वयस्य मुख्यतः । तृतीयस्यापि नरकं शृणोतीति किञ्चिद्भवति । तौ यदाऽस्माच्छरीराद् विहीयेते तदैवैतानि निमित्तानि पश्यन्तीति नियमः । न च तदा पश्यत्येवेति । वासेन रमयतीति वासरं विष्णुर्ज्योतिः । | ||
| Line 436: | Line 420: | ||
| id = AIT_C03_S02_V10_B01 | | id = AIT_C03_S02_V10_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
यत्र ब्रह्मा वेदवाक्यं व्याचक्षाणो मखैर्यजन् । | यत्र ब्रह्मा वेदवाक्यं व्याचक्षाणो मखैर्यजन् । | ||
सोमेन च सुतेनेशमास्ते लोके हरेर्हि सः ॥ इति स्कान्दे । | |||
}} | }} | ||
| Line 446: | Line 429: | ||
| id = AIT_C03_S02_V10_B01 | | id = AIT_C03_S02_V10_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
ग्राव्णा सोमविषये सोमेनेष्ट्वा महीयते तेनैव विष्णुप्रीत्या स्वस्यानन्दं जनयन् । स्वरानन्दरूपो विष्णुः । दिवो देव्या अवरोधनं तस्याः परिवारभूताः सर्वदेव्यः । द्यौर्नाम वायुपत्नी । अजनयो मरुतो वक्षणाभ्यो दिव आवक्षणाभ्य इत्यादेः । यह्वतीः स्यन्दमानाः । | ग्राव्णा सोमविषये सोमेनेष्ट्वा महीयते तेनैव विष्णुप्रीत्या स्वस्यानन्दं जनयन् । स्वरानन्दरूपो विष्णुः । दिवो देव्या अवरोधनं तस्याः परिवारभूताः सर्वदेव्यः । द्यौर्नाम वायुपत्नी । अजनयो मरुतो वक्षणाभ्यो दिव आवक्षणाभ्य इत्यादेः । यह्वतीः स्यन्दमानाः । | ||
| Line 455: | Line 437: | ||
| id = AIT_C03_S02_V10_B01 | | id = AIT_C03_S02_V10_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
सर्वेष्टद जगत्प्राण मामादाय परिस्रव । | सर्वेष्टद जगत्प्राण मामादाय परिस्रव । | ||
यत्रासौ भगवान् विष्णुस्त्वं हि मोक्षप्रदः सदा ॥ इति च । | |||
}} | }} | ||
| Line 465: | Line 446: | ||
| id = AIT_C03_S02_V10_B01 | | id = AIT_C03_S02_V10_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
इन्दुरिष्टप्रदत्वाद्यो वायुरादाय गच्छति । | इन्दुरिष्टप्रदत्वाद्यो वायुरादाय गच्छति । | ||
इन्द्रनाम्नः केशवस्य समीपं मुक्तमञ्जसा ॥ इति च । | |||
}} | }} | ||
| Line 475: | Line 455: | ||
| id = AIT_C03_S02_V10_B01 | | id = AIT_C03_S02_V10_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
अनन्यहेतुकं साक्षाद्भगवद्भक्तिरूपकम् । | अनन्यहेतुकं साक्षाद्भगवद्भक्तिरूपकम् । | ||
सुखमानन्द इत्युक्तो मोदो भोगनिमित्तकः ॥ | |||
प्रमोदस्तद्विशेषोत्थो मुन्नामात्यल्पभोगतः ॥ इत्यृग्वेदसंहितायाम् । | |||
}} | }} | ||
| Line 486: | Line 465: | ||
| id = AIT_C03_S02_V10_B01 | | id = AIT_C03_S02_V10_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
तमसः सकाशात् उद्गता वयमुत्तरं सर्वोत्तमं विष्ण्वाख्यं ज्योतिः परिपश्यन्तस्तमेव देवत्रा देवं देवविषयेऽपि देवमगन्म । तदेव ज्योतिष्ट्वेनोत्तरत्वेन च पश्यन्त इति दर्शने इत्थम्भावविधानार्थं पूर्वम् । तथैवासौ भगवानुत्तमज्योतिः न राजादिष्विवाविद्यमानभक्तिमात्रमिदमिति ज्ञापयितुमगन्म ज्योतिरुत्तममिति पुनर्वचनम् । | तमसः सकाशात् उद्गता वयमुत्तरं सर्वोत्तमं विष्ण्वाख्यं ज्योतिः परिपश्यन्तस्तमेव देवत्रा देवं देवविषयेऽपि देवमगन्म । तदेव ज्योतिष्ट्वेनोत्तरत्वेन च पश्यन्त इति दर्शने इत्थम्भावविधानार्थं पूर्वम् । तथैवासौ भगवानुत्तमज्योतिः न राजादिष्विवाविद्यमानभक्तिमात्रमिदमिति ज्ञापयितुमगन्म ज्योतिरुत्तममिति पुनर्वचनम् । | ||
| Line 495: | Line 473: | ||
| id = AIT_C03_S02_V10_B01 | | id = AIT_C03_S02_V10_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
अर्चिषोंऽशा वर्तुलास्तु नाम्ना वटरकाः स्मृताः इति शब्दनिर्णये । | अर्चिषोंऽशा वर्तुलास्तु नाम्ना वटरकाः स्मृताः इति शब्दनिर्णये । | ||
| Line 504: | Line 481: | ||
| id = AIT_C03_S02_V10_B01 | | id = AIT_C03_S02_V10_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
बृहत्तमं मधु यदि सहापूपं प्रभक्षयेत् । | बृहत्तमं मधु यदि सहापूपं प्रभक्षयेत् । | ||
स्वप्ने तस्याचिरान्मृत्यू रक्ताब्जे वा शिरोधृते ॥ इति ब्रह्माण्डे । | |||
}} | }} | ||
| Line 514: | Line 490: | ||
| id = AIT_C03_S02_V10_B01 | | id = AIT_C03_S02_V10_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
रात्र्यास्तु देवता दुर्गा दुःस्वप्ने सा प्रपूजिता । | रात्र्यास्तु देवता दुर्गा दुःस्वप्ने सा प्रपूजिता । | ||
पायसेन हरेन्मृत्युं रात्रिसूक्तादकालिकम् ॥ | |||
यदि कालिकमृत्युः स्यात् पदं सा परमं नयेत् । | |||
सहैव विष्णुना भक्तं विष्णोस्तद्वेदिनं तथा ॥ | |||
रतिदत्वात् परो विष्णुर्मुख्यतो रात्रिरुच्यते । | |||
तदाश्रयत्वाद् दुर्गाऽपि रात्रिरित्यभिधीयते ॥ | |||
स्त्रीरूपः स परो विष्णुः पायसेष्टो हि मोक्षदः । | |||
तस्मादुभौ सहैवेज्यौ भक्त्या दुःस्वप्नदर्शने ॥ | |||
बहुभिर्नयनैर्विष्णुर्बहुधेदं ददर्श ह । | |||
आयन् सर्वेषु लोकेषु धृतास्तेनैव हि श्रियः ॥ | |||
नीचानुच्चांश्च जीवान् स ब्रह्मादीनुर्वपूरयत् । | |||
ज्ञानेन बाधतेऽज्ञानं स्वसारं स्वं तथाऽकरोत् ॥ | |||
उषआख्यं शुक्लवर्णं प्रमदारूपमेव च । | |||
तमश्चापाकरोत्येव तदा सूर्यादिषु स्थितः ॥ | |||
स नः स्वामी यदुदरे यमनाद्यमनामके । | |||
अविक्ष्महि वयं सर्वे वृक्षे यद्वत्पतत्रिणः ॥ | |||
शेनाख्यास्तु सुखीनत्वादासमन्तात् सुरोत्तमाः । | |||
पद्वन्तो मानुषाश्चैव पादमात्रप्रयायिनः ॥ | |||
ग्रामाख्या बहुलत्वात्तु दैत्या एव प्रकीर्तिताः । | |||
अर्थिनस्तु कृतार्थत्वात् मुक्ता एव श्रुताः श्रुतौ ॥ | |||
ऊरीकृतप्रमाणत्वादूर्म्यः स भगवान् हरिः । | |||
वृकास्तेनैव निर्याप्याः वृकाः क्रूरत्वतोऽसुराः ॥ | |||
तत्स्वभावाश्च वृक्याः स्युः स्तेनास्तत्र महासुराः । | |||
ब्रह्मस्तेना यतस्ते हि नित्यमैकात्म्यवेदिनः ॥ | |||
विष्णुः सुखतरश्चैव भक्तानां भवति प्रभुः । | |||
कृष्णं व्यक्तं तमोऽज्ञानमज्ञानां पेशलं हि तत् ॥ | |||
तद्यातयत्यृणमिव भगवान् पुरुषोत्तमः । | |||
स एव चोषाः कथितः प्रकाशत्वाज्जनार्दनः ॥ | |||
जयिनः स्तोममिव च ब्राह्मणाय यथा च गाः । | |||
उपाकरं तथा स्तोमं तवाहं तद्वृणीष्व च ॥ | |||
द्यौरिति ज्ञानमुद्दिष्टं तद्व्यङ्गत्वाज्जनार्दनः । | |||
दुहिता दिव इत्युक्तः एवमर्थेन पूज्यते ॥ | |||
रात्रीसूक्तेन भगवान् साक्षान्नारायणः प्रभुः । | |||
तत्सन्निधानाद् दुर्गाया एषोऽर्थ उपचारतः ॥ | |||
एवं स्तुतस्तथैवेष्टो भगवान् मोक्षदो भवेत् । | |||
यदन्तीत्याद्यृचः सर्वा अपि दुःस्वप्नदर्शने ॥ | |||
जप्या एव विशेषोऽयं होमो दुःस्वप्नदर्शने । | |||
परोक्षज्ञानिनो विष्णुरापरोक्ष्यं व्रजेत् त्वरन् ॥ | |||
अपरोक्षदृशः प्रीतः सुखाधिक्यं करोत्यतः । | |||
मुक्तस्य द्विविधैस्तस्माज्जपो योगश्च सर्वथा ॥ | |||
कर्तव्यो न्यासिभी रात्रिसूक्तं जप्यं त्रिशोऽञ्जसा ॥ | |||
इत्यैतरेयसंहितायाम् ॥ ४ ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 573: | Line 548: | ||
| id = AIT_C03_S02_V11_B01 | | id = AIT_C03_S02_V11_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
अथ सर्ववाग्विषया विद्योच्यते । विष्णुशब्दार्थत्वात् सर्ववाचाम् । पूर्वोक्ता अपि सर्ववागुपनिषद एव । तथापि मुख्यत एव सर्ववाग्विषयत्वाद् वक्ष्यमाणामेव सर्वस्यै वाच उपनिषदिति सर्वेऽप्याचक्षते । | अथ सर्ववाग्विषया विद्योच्यते । विष्णुशब्दार्थत्वात् सर्ववाचाम् । पूर्वोक्ता अपि सर्ववागुपनिषद एव । तथापि मुख्यत एव सर्ववाग्विषयत्वाद् वक्ष्यमाणामेव सर्वस्यै वाच उपनिषदिति सर्वेऽप्याचक्षते । | ||
| Line 582: | Line 556: | ||
| id = AIT_C03_S02_V11_B02 | | id = AIT_C03_S02_V11_B02 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
पृथिव्यादिस्थितो विष्णुः पृथिव्याद्यभिधानवान् । | पृथिव्यादिस्थितो विष्णुः पृथिव्याद्यभिधानवान् । | ||
स्पर्शादीनां देवताऽसौ क्रमेणैव प्रकीर्तितः ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 601: | Line 574: | ||
| id = AIT_C03_S02_V12_B01 | | id = AIT_C03_S02_V12_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
तस्य विष्णोरयं देहो वीणा साक्षात् प्रकीर्तिता । | तस्य विष्णोरयं देहो वीणा साक्षात् प्रकीर्तिता । | ||
दैवी वीणा ततः सेयं लोकसिद्धा तु मानुषी ॥ | |||
ब्रह्मादिदेहान् यो वेद विष्णोर्वीणेति भक्तितः । | |||
विद्यापूर्णसुखः स स्याद्भूमिपूरितकीर्तिमान् ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 623: | Line 595: | ||
| id = AIT_C03_S02_V13_B01 | | id = AIT_C03_S02_V13_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
विद्याधिक्यार्थमेवैतां वाक्सारामप्यृचं जपेत् । | विद्याधिक्यार्थमेवैतां वाक्सारामप्यृचं जपेत् । | ||
ध्यात्वा नारायणं देवं स्त्रीरूपं वाचि संस्थितम् ॥ | |||
ओष्ठा पिधानेत्येषा ह्यृक्सारो वाचः प्रकीर्तितः । | |||
विष्णोर्हि वाचि संस्थस्यैवोष्ठावेतौ पिधानवत् ॥ | |||
कुलीति चोक्तो भगवान् प्रलीनाशेषकुत्सितः । | |||
पाति सर्वं विशिष्टश्च सर्वस्मादित्यतः पविः ॥ | |||
सर्ववागीश्वरो विष्णुः स्त्रीरूपो मां सुवादयेत् ॥ इति च । | |||
}} | }} | ||
| Line 638: | Line 609: | ||
| id = AIT_C03_S02_V13_B01 | | id = AIT_C03_S02_V13_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
नेत्युपमानार्थम् । ओष्ठावपिधानवदस्येति । न च विष्णोरन्या सर्वस्या वाच ईशाना । स हि मुख्यतः सर्वेश्वरः । तस्यैव प्रस्तुतत्वात् वक्ष्यमाणत्वाच्च । | नेत्युपमानार्थम् । ओष्ठावपिधानवदस्येति । न च विष्णोरन्या सर्वस्या वाच ईशाना । स हि मुख्यतः सर्वेश्वरः । तस्यैव प्रस्तुतत्वात् वक्ष्यमाणत्वाच्च । | ||
| Line 647: | Line 617: | ||
| id = AIT_C03_S02_V13_B01 | | id = AIT_C03_S02_V13_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
श्रियःपतिर्यज्ञपतिर्जगत्पतिर्गिराम्पतिर्लोकपतिर्धरापतिः इति भागवते । | श्रियःपतिर्यज्ञपतिर्जगत्पतिर्गिराम्पतिर्लोकपतिर्धरापतिः इति भागवते । | ||
| Line 656: | Line 625: | ||
| id = AIT_C03_S02_V13_B01 | | id = AIT_C03_S02_V13_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
यो वाचि तिष्ठन् वाचोऽन्तरो यं वाङ् न वेद इत्यादिश्रुतिश्च । | यो वाचि तिष्ठन् वाचोऽन्तरो यं वाङ् न वेद इत्यादिश्रुतिश्च । | ||
| Line 665: | Line 633: | ||
| id = AIT_C03_S02_V13_B01 | | id = AIT_C03_S02_V13_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
स्त्रीलिङ्गत्वं देवतेत्यादिवदपि युज्यते । स्त्रीरूपत्वाच्च ॥ ५ ॥ | स्त्रीलिङ्गत्वं देवतेत्यादिवदपि युज्यते । स्त्रीरूपत्वाच्च ॥ ५ ॥ | ||
| Line 683: | Line 650: | ||
| id = AIT_C03_S02_V14_B01 | | id = AIT_C03_S02_V14_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
संवत्सर इति विशेषणाद्विरिञ्च एवात्र प्रजापतिः । | संवत्सर इति विशेषणाद्विरिञ्च एवात्र प्रजापतिः । | ||
ब्रह्मा विश्वः कतमः स्वयम्भूः प्रजापतिः संवत्सरः इत्यादि श्रुतेः । | |||
}} | }} | ||
| Line 693: | Line 659: | ||
| id = AIT_C03_S02_V14_B01 | | id = AIT_C03_S02_V14_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
श्रान्तो ब्रह्मा सर्ववेदैः स्तुत्वा नारायणं प्रभुम् । | श्रान्तो ब्रह्मा सर्ववेदैः स्तुत्वा नारायणं प्रभुम् । | ||
तेनैव सम्यक्सन्धाय दार्ढ्यं देहस्य सोऽकरोत् ॥ | |||
सन्धानात् संहितेत्युक्तो विष्णुरेव सनातनः | |||
}} | }} | ||
| Line 713: | Line 678: | ||
| id = AIT_C03_S02_V15_B01 | | id = AIT_C03_S02_V15_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
विष्णुनाम्नि णशब्देन विष्णोर्बलमुदीर्यते ॥ | विष्णुनाम्नि णशब्देन विष्णोर्बलमुदीर्यते ॥ | ||
ण इत्याक्रियमाणत्वात् णकारोऽस्य बलं मतम् । | |||
विष्णुनाम्नि षकारेण रमाब्रह्मेशपूर्विणः ॥ | |||
प्रणेतृताऽखिलस्यैव विष्णोरुक्ता तथात्मता । | |||
आततत्वं सर्वगुणैर्देशतः कालतस्तथा ॥ | |||
आत्मशब्दोदितं तच्च षशब्देनाभिधीयते । | |||
ष इत्याक्रियमाणत्वं प्रणेतृत्वं च पूर्णता ॥ | |||
विष्णोः षकार इत्युक्ता वीत्युक्तस्य विशिष्टता । | |||
अन्त्यस्थित उकारस्तु ताच्छील्यादि हरेर्वदेत् ॥ | |||
एवं विशिष्टप्राणत्वमाततत्वं च सर्वतः । | |||
विशिष्टं च बलं विष्णोः सर्वस्माच्छीलमित्यपि ॥ | |||
उदितं विष्णुशब्देन तस्मादृक्संहितामनु । | |||
वर्णद्वयसमायोगे ष्णुशब्दस्यार्थमेव तु ॥ | |||
विष्णोः प्राणत्वमात्मत्वं बलं चैवात्र वेत्ति यः । | |||
स एव विष्णोर्बलवित् तथा प्राणत्वविद्भवेत् ॥ | |||
स एव मुक्तः संसारान्नित्यायुष्मान् भविष्यति । | |||
}} | }} | ||
| Line 746: | Line 710: | ||
| id = AIT_C03_S02_V16_B01 | | id = AIT_C03_S02_V16_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
संहितासहितत्वेन यदृचो धीमहे वयम् ॥ | संहितासहितत्वेन यदृचो धीमहे वयम् ॥ | ||
वेदानन्यान्पुराणं वा तेन विष्णुपदोदितः । | |||
अवाप्तो भगवान् स्यान्नस्तन्नामार्था यतोऽखिलाः ॥ | |||
इत्याहुर्ऋषयः सर्वे ... | |||
}} | }} | ||
| Line 767: | Line 730: | ||
| id = AIT_C03_S02_V17_B01 | | id = AIT_C03_S02_V17_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
.... किमन्याध्ययनाद् भवेत् । | .... किमन्याध्ययनाद् भवेत् । | ||
यज्ञैर्वेत्यृषयोऽप्यन्ये कावषेया वदन्ति हि ॥ | |||
मौनेन विष्णुशब्दार्थं ध्यायन्तो वाचमेव वा । | |||
जुहुमो विष्णुनामाख्यां जपन्तो मन्त्रमेव वा ॥ | |||
नमस्कारसमायुक्तं जुहुमः प्राणमत्र हि । | |||
किमन्यैर्बहुभिः कार्यैरेतस्यैवाधिकत्वतः ॥ | |||
एतदर्थानुसन्धानपूर्वं वेदानथापि वा । | |||
अधीमहे यजामो वा नान्यथा तु कथञ्चन ॥ | |||
एष एव हि सर्वेषां वेदानामर्थ ईरितः । | |||
विष्णुनामोदितो योऽर्थस्तद्व्याख्याऽन्यद्वचोऽखिलम् ॥ | |||
एवं विशिष्टप्राणात्मबलाद्यखिलसद्गुणैः । | |||
पूर्णस्वभावः सर्वेषां वचसामर्थ ईरितः ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 813: | Line 775: | ||
| id = AIT_C03_S02_V18_B01 | | id = AIT_C03_S02_V18_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
संहिताख्यानि विष्णोस्तु रूपाण्येतानि सर्वशः । | संहिताख्यानि विष्णोस्तु रूपाण्येतानि सर्वशः । | ||
अन्यविद्यास्वशिष्यस्य न ब्रूयात् प्रथमं क्वचित्॥ | |||
व्याख्यानशक्तिहीनाय नैव ब्रूयात् कथञ्चन । | |||
वैष्णवाय सुवृत्ताय सुव्रताय सुशिक्षिणे ॥ | |||
शान्ताय सुविशुद्धाय मेधाश्रद्धायुताय च । | |||
गुरोः शुश्रूषकायैव ब्रूयादित्यनुशासनम् ॥ इति च । | |||
}} | }} | ||
| Line 827: | Line 788: | ||
| id = AIT_C03_S02_V18_B01 | | id = AIT_C03_S02_V18_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
य एतेन ण इति शब्देनाक्रियमाणं विष्णोः पूर्णबलं षशब्देनाक्रियमाणं देशतः कालतो गुणतश्चाततत्वं सर्वर्चां सर्वासां संहितामनु तदर्थत्वेन वेद । अक्षरद्वयसंयोगरूपया संहितयैतदेव सर्वत्रोच्यत इति, स सम्पूर्णबलं सर्वप्रणेतृत्वशक्त्यादियुक्तं विष्णुं वेद । अथेत्यादिका अपि संहितारूपा एव । पदवर्णयोः पृथगनभिव्याहारात् । तस्मात् सर्वशब्दा विष्णुनामव्याख्यानरूपा एव । यद्द्वयं संहितायुक्तत्वेनर्चोधीमहे तेनास्माकं णशब्दषशब्दार्थरूपो विष्णुरुपात्तः । तद्व्याख्यानत्वात् सर्ववाचाम् । वीत्युपसर्गत्वादुकारस्य च ताच्छील्यार्थत्वादुक्तार्थविशेषणरूपत्वेन प्रसिद्धत्वान्न पृथक्तयोर्व्याख्यानमत्र कृतम् । ऋच इति सर्ववाचामुपलक्षणम् । अतः सर्ववेदादिशब्दोदितः सर्वगुणपरिपूर्णो भगवान्नारायण इति सिद्धम् ॥ ६॥ | य एतेन ण इति शब्देनाक्रियमाणं विष्णोः पूर्णबलं षशब्देनाक्रियमाणं देशतः कालतो गुणतश्चाततत्वं सर्वर्चां सर्वासां संहितामनु तदर्थत्वेन वेद । अक्षरद्वयसंयोगरूपया संहितयैतदेव सर्वत्रोच्यत इति, स सम्पूर्णबलं सर्वप्रणेतृत्वशक्त्यादियुक्तं विष्णुं वेद । अथेत्यादिका अपि संहितारूपा एव । पदवर्णयोः पृथगनभिव्याहारात् । तस्मात् सर्वशब्दा विष्णुनामव्याख्यानरूपा एव । यद्द्वयं संहितायुक्तत्वेनर्चोधीमहे तेनास्माकं णशब्दषशब्दार्थरूपो विष्णुरुपात्तः । तद्व्याख्यानत्वात् सर्ववाचाम् । वीत्युपसर्गत्वादुकारस्य च ताच्छील्यार्थत्वादुक्तार्थविशेषणरूपत्वेन प्रसिद्धत्वान्न पृथक्तयोर्व्याख्यानमत्र कृतम् । ऋच इति सर्ववाचामुपलक्षणम् । अतः सर्ववेदादिशब्दोदितः सर्वगुणपरिपूर्णो भगवान्नारायण इति सिद्धम् ॥ ६॥ | ||
| Line 836: | Line 796: | ||
| id = AIT_C03_S02_V18_B01 | | id = AIT_C03_S02_V18_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
सर्वैश्च वैदिकपदैरपि लोकशब्दैर्मेघाग्निवारिधितलादिरवैश्च सर्वैः । | सर्वैश्च वैदिकपदैरपि लोकशब्दैर्मेघाग्निवारिधितलादिरवैश्च सर्वैः । | ||
एकोऽभिधेयपरिपूर्णगुणः प्रियोऽलं नारायणो मम सदैव सुतुष्टिमेतु ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 846: | Line 805: | ||
| id = AIT_C03_S02_V18_B01 | | id = AIT_C03_S02_V18_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं | यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं | ||
बट् तद्दर्शनमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् । | |||
वायो रामवचोनयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं | |||
वपुर्मध्वो यत्तु तृतीयकं कृतमिदं भाष्यं हि तेन प्रभौ ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 858: | Line 816: | ||
| id = AIT_C03_S02_V18_B01 | | id = AIT_C03_S02_V18_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
हनुशब्दो ज्ञानवाची हनुमान् मतिशब्दितः । | हनुशब्दो ज्ञानवाची हनुमान् मतिशब्दितः । | ||
रामस्य स्वृतरूपस्य वाचस्तेनानयन्त हि ॥ | |||
भृतमो भीम इत्युक्तो वाचो मा मातरः स्मृतः । | |||
ऋगाद्या इतिहासश्च पुराणं पञ्चरात्रकम् ॥ | |||
प्रोक्ताः सप्तशिवास्तत्र शयो भीमस्ततः स्मृतः । | |||
मध्वित्यानन्द उद्दिष्टो वेति तीर्थमुदाहृतम् ॥ | |||
मध्व आनन्दतीर्थः स्यात् तृतीया मारुतीतनुः । | |||
इति सूक्तगतं रूपत्रयमेतन्महात्मनः ॥ | |||
यो वेद वेदवित् स स्यात् तत्त्ववित् तत्प्रसादतः ॥ | |||
इति च । | |||
}} | }} | ||
| Line 876: | Line 833: | ||
| id = AIT_C03_S02_V18_B01 | | id = AIT_C03_S02_V18_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
साधको रामवाक्यानां तत्समीपगतः सदा । | साधको रामवाक्यानां तत्समीपगतः सदा । | ||
हनुमान् प्रथमो ज्ञेयो भीमस्तु बहुभुक् पितोः ॥ | |||
पृतनाक्षयकारी च द्वितीयस्तु तृतीयकः । | |||
पूर्णप्रज्ञस्तथाऽऽनन्दतीर्थनामा प्रकीर्तितः ॥ | |||
दशेति सर्वमुद्दिष्टं सर्वं पूर्णमिहोच्यते । | |||
प्रज्ञा प्रमतिरुद्दिष्टा पूर्णप्रज्ञस्ततः स्मृतः ॥ | |||
आसमन्तात् पतित्वे तु गूढं कलियुगे हरिम् । | |||
असत्यमप्रतिष्ठं तु जगदेतदनीश्वरम् ॥ | |||
वदद्भिर्गूहितं सन्तं तृतीयोऽसुर्मथायति । | |||
येन विष्णोर्हि वर्पाख्यान् गुणानज्ञासिषुः परान् ॥ | |||
ईशानासः सूरयश्च निगूढाभिर्गुणोक्तिभिः । | |||
त्रेतायां द्वापरे चैव कलौ चैते क्रमात् त्रयः ॥ | |||
येषां हि परमो विष्णुर्नेता सर्वेश्वरेश्वरः । | |||
स्वयम्भुब्रह्मसञ्ज्ञोऽसौ परस्मै ब्रह्मणे नमः ॥ इति च । | |||
}} | }} | ||
| Line 898: | Line 854: | ||
| id = AIT_C03_S02_V18_B01 | | id = AIT_C03_S02_V18_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
पूर्णानन्दगुणोदारधाम्ने नित्याय वेधसे । | पूर्णानन्दगुणोदारधाम्ने नित्याय वेधसे । | ||
अमन्दानन्दसान्द्राय प्रेयसे विष्णवे नमः ॥ | |||
}} | }} | ||
[[Category:Aitareya]] | [[Category:Aitareya]] | ||