Brahmasutra/C1/S4: Difference between revisions

| chapter_num  = 1

| title        = चतुर्थः पादः

{{VerseBlock

| id      = BS_C01_S04_V01_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

‘तत्तु समन्वयात्’ इति सर्वशब्दानां परमेश्वरे समन्वय उक्तः । तन्न युज्यते । यतो ‘अव्यक्तात् पुरुषः परः’ इति साङ्ख्यानुमानपरिकल्पितं प्रधानमप्येकेषां शाखिनामुच्यत इति चेन्न, तस्यैव पारतन्त्र्याच्छिररीररूपके ऽव्यक्ते विन्यस्तस्य परमात्मन एवाव्यक्तशब्देन गृहीतेः । कप्रत्ययः कुत्सने । परमात्मना एवाव्यक्तॆशब्दः । । तत्तन्त्रत्वेन तच्छरीररूपत्वादितरस्याप्यव्यक्तशब्दः ।

| id      = BS_C01_S04_V01_B2

| name    = Bhashyam

| text    =

‘तुच्छेनाभ्वपिहितं यदासीत्’ इति दर्शयति च ।

| id      = BS_C01_S04_V01_B3

| name    = Bhashyam

| text    =

‘अव्यक्तमचलं शान्तं निष्कलं निष्क्रियं परम् । यो वेद हरिमात्मानं स भयादनुमुच्यते’ ।इति पिप्पलादशाखायाम्।

| id      = BS_C01_S04_V01_B6

| name    = Bhashyam

| text    =

‘अक्षरं ब्रह्म परमम्’ इत्युक्त्वा‘अव्यक्तो ऽक्षर इत्युक्तः’इति वचनाच्च ॥ 01 ॥

| id      = BS_C01_S04_V02_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

सूक्ष्ममेवाव्यक्तश्यब्देनोच्यते । तद्द्यव्यक्ततामर्हति । सूक्ष्मत्वं च मुख्यं तस्यैव ।

| id      = BS_C01_S04_V02_B2

| name    = Bhashyam

| text    =

‘यत्तत्सूक्ष्मं परमं वेदितव्यं नित्यं पदं वैष्णवं ह्यामनन्ति ।यत्तल्लोका न विदुर्लोकसारं विन्दन्त्येतत् कवयो योगनिष्ठाः’॥इति च पिप्पलादशाखायाम् ।

| id      = BS_C01_S04_V02_B5

| name    = Bhashyam

| text    =

मुख्ये च विद्यमाने नामुख्यं युक्तम् ॥ 02 ॥

| id      = BS_C01_S04_V03_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

तददीनत्वाच्चाव्यक्तादीनां तस्यैवाव्यक्तत्वपरावरत्वादिकमर्थवत् ।

| id      = BS_C01_S04_V03_B2

| name    = Bhashyam

| text    =

‘यदधीनो गुणो यस्य तद्गुणी सोऽभिधीयते । यथा जीवः परात्मेति यथा राजा जयीत्यपि’ इति च स्कान्दे ॥ 03 ॥

| id      = BS_C01_S04_V04_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

अन्यस्य न वाच्यत्वं युज्यते ॥ 04 ॥

| id      = BS_C01_S04_V05_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

‘महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युमुखात् प्रमुच्यते’ इति ज्ञेयत्वं वदतीती चेन्न । प्राज्ञः परमात्मा हि तत्रोच्यते ।

| id      = BS_C01_S04_V05_B3

| name    = Bhashyam

| text    =

‘अणोरणीयान्महतो महीयान्’ इति तस्यैव हि महतो महत्वम् । सर्वस्मात् परस्य महतोऽपि परत्वं युज्यते ॥ 05 ॥

| id      = BS_C01_S04_V06_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

‘सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमम् पदम्’ इति तस्य ह्येतत् प्रकरणम् ॥ 06 ॥

| id      = BS_C01_S04_V07_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

त्रयाणामेव पितृसौमनस्यस्वर्ग्याग्निपरमात्मनां प्रश्न उपन्यासश्च ।

| id      = BS_C01_S04_V07_B2

| name    = Bhashyam

| text    =

‘अविज्ञातप्रार्थनं च प्रश्न इत्यभिधीयते’ ॥ इति वचनान्न विरोधः ॥ 07 ॥

| id      = BS_C01_S04_V08_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

यथा महच्छब्दो महत्तत्वे प्रसिद्धोऽपि परममहत्त्वात् परमात्मन एव मुख्यः एवमितरेऽपि ॥ 08 ॥

| id      = BS_C01_S04_V09_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

यथा चमसशब्दोऽन्यत्र प्रसिद्धोऽपि ‘इदं तच्छिर एष ह्यर्वाग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुद्नः’ इति श्रुतेः शिरोवाचकः एवमव्यक्तादिशब्दाः सर्वेऽन्यत्र प्रसिद्धा अपि,

| id      = BS_C01_S04_V09_B2

| name    = Bhashyam

| text    =

‘नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति तं वै विष्णुं परममुदाहरन्ति’

}}

| id      = BS_C01_S04_V10_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

ज्योतिरादिकर्मवाचकत्वेन प्रसिद्धाभिधेयोऽपि स एव । ‘एष इमं लोकमभ्यार्चत्’ इत्युपक्रम्य ‘ता वा एताः सर्वा ऋचः सर्वे वेदाः सर्वे घोषाः एकैव व्याहृतिः प्राण एव प्राण ऋच इत्येव विद्यात्’

}}

| id      = BS_C01_S04_V11_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

मधुविद्यादिवत् सर्वशब्दार्थत्वेन परस्य कल्पनोपदेशाच्च न कर्मक्रमादिविरोधः ॥ 11 ॥

| id      = BS_C01_S04_V12_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

‘यस्मिन् पञ्च पञ्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठितः’ इत्यादिषु बहुसङ्ख्योपसङ्ग्रहेऽपि न विरोधः । तस्यैवाकाशादिषु नानाभावात् तदतिरिक्तस्वरूपत्वाच्च ॥12॥

| id      = BS_C01_S04_V13_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

‘प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुः श्रोत्रस्य श्रोत्रमन्नस्यान्नं मनसो मनः’ इति वाक्यशेषात् ॥ 13 ॥

| id      = BS_C01_S04_V14_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

‘तद्देवा ज्योतिषां ज्योतिः’ इत्यनेन काण्वानां पञ्चकम् । । 14 ॥

| id      = BS_C01_S04_V15_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

आकाशादिष्ववान्तरकारणत्वेन स एव स्थितः । यथाव्यपदिष्टस्यैव परस्य ‘य आकाशे तिष्ठन्’ इत्यादिना आकाशादिषूक्तेः ॥ 15 ॥

| id      = BS_C01_S04_V16_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

परमात्मवाचिनः शब्दा अन्यत्र समाकृष्य व्यवह्रियन्ते ।

| id      = BS_C01_S04_V16_B2

| name    = Bhashyam

| text    =

‘परस्य वाचकाः शब्दा समाकृष्येतरेष्वपि ।व्यवह्रियन्ते सततं लोकवेदानुसारतः’ इति पाद्मे ॥ 16 ॥

| id      = BS_C01_S04_V17_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

जगति व्यवहारो लोकस्य । न तु परमात्मनि तथा । अतो जगति प्रसिद्धिः शब्दानाम् ॥ 17 ॥

| id      = BS_C01_S04_V18_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

तदधीनत्वात् तच्छब्दवाच्यत्वमित्युक्तम् । तज्जीवमुख्यप्राणयोर्लिङ्गम् ।

}}

| id      = BS_C01_S04_V19_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

परमात्मज्ञानार्थं कर्मादिकमपि वदतीति जैमिनिः ।

| id      = BS_C01_S04_V19_B2

| name    = Bhashyam

| text    =

‘कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति । तस्म्यै स होवाच द्वे विद्ये वेदितव्ये’

}}

| id      = BS_C01_S04_V19_B6

| name    = Bhashyam

| text    =

एवमपि चैके पठन्ति’यस्तन्न वेद किमृचा करिष्यति’ इति ॥ 19 ॥

| id      = BS_C01_S04_V20_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

वाक्यस्याप्येवमन्वयो युज्यते पृथक्पृथक् स्थितस्यापि परमात्मना ॥ 20 ॥

| id      = BS_C01_S04_V21_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

‘नान्यः पन्था अयनाय विद्यते’ इति प्रतिज्ञासिद्धेर्लिङ्गत्वेन कर्मादिकमुच्यत इत्याश्मरथ्यः । यस्मादेवमनित्यफलमन्यत् तस्मान्नान्यः पन्था इति ॥ 21 ॥

| id      = BS_C01_S04_V22_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

उत्क्रमिष्यतो मुमुक्षोः कर्मादिना भाव्यं साधनसाधनत्वेन । अतस्तद्व्यक्तीत्यौडुलोमिर्मन्यते ॥ 22 ॥

| id      = BS_C01_S04_V23_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

सर्वं परमात्मन्यवस्थितमिति वक्तुं तद्वचनमिति काशकृत्स्नः ।

| id      = BS_C01_S04_V23_B2

| name    = Bhashyam

| text    =

‘कृष्णद्द्वैपायनमतादेकदेशविदः परे ।वदन्ति ते यथाप्रज्ञं न विरोधः कथञ्चन’ इति पाद्मे ॥ 23 ॥

| id      = BS_C01_S04_V24_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

‘हन्तैतमेव पुरुषं सर्वाणि नामान्यभिवदन्ति यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रायणाः समुद्रमभिविशन्त्येवमेवैतानि नामानि सर्वाणि पुरुषमभिविशन्ति’

}}

| id      = BS_C01_S04_V25_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

‘मायां तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्’।

}}

| id      = BS_C01_S04_V25_B4

| name    = Bhashyam

| text    =

इति वचनात् तदभिध्यैव प्रकृतिशब्देनोच्यते ।

| id      = BS_C01_S04_V25_B5

| name    = Bhashyam

| text    =

‘सोऽभिध्या स जूतिः स प्रज्ञा स आनन्दः’ इति श्रुतेरभिध्या च स्वरूपमेव ।

| id      = BS_C01_S04_V25_B7

| name    = Bhashyam

| text    =

‘ध्यायति ध्यानरूपोऽसौ सुखी सुखमतीव च ।परमैश्वर्ययोगेन विरुद्धार्थतयेष्यते’ इति ब्रह्माण्डे ॥ 25 ॥

| id      = BS_C01_S04_V26_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

‘एष स्त्र्येष पुरुष एष प्रकृतिरेष आत्मैष ब्रह्मैष लोक एष अलोको योऽसौ हरिरादिरनादिरनन्तोऽन्तः परमः पराद्विश्वरूपः’

| id      = BS_C01_S04_V26_B2

| name    = Bhashyam

| text    =

इति पैङ्गिश्रुतौ साक्षादेव प्रकृतिपुरुषत्वाम्नानात् ॥ 26 ॥

| id      = BS_C01_S04_V27_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

प्रकर्षेण करोतीति प्रकृतिरिति योगाच्च । प्रकृतावनुप्रविश्य तां परिणाम्य तत्परिणामकत्वेन तत्र स्थित्वाऽऽत्मनो बहुधाकरणात् ।

| id      = BS_C01_S04_V27_B2

| name    = Bhashyam

| text    =

‘अथ हैष आत्मा प्रकृतिमनुप्रविश्यात्मानं बहुधा चकार । तस्मात् प्रकृतिस्तस्मात् प्रकृतिरित्याचक्षते’ इति भाल्लवेयश्रुतिः ।

| id      = BS_C01_S04_V27_B4

| name    = Bhashyam

| text    =

‘अविकारोऽपि परमः प्रकृतिं तु विकारिणीम् । अनुप्रविश्य गोविन्दः प्रकृतिश्चाभिधीयते’ इति नारदीये ।

| id      = BS_C01_S04_V27_B6

| name    = Bhashyam

| text    =

नचान्यत् कल्प्यम्, अप्रमाणिकत्वात् ॥ 27 ॥

| id      = BS_C01_S04_V28_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

अव्यवधानेनोत्पत्तिद्वारत्वं प्रकृतित्वम् । तच्चास्यैव गीयते

| id      = BS_C01_S04_V28_B2

| name    = Bhashyam

| text    =

‘यद्बूतयोनिं परिपश्यन्ति धीराः’ इति ।

| id      = BS_C01_S04_V28_B3

| name    = Bhashyam

| text    =

‘व्यवधानेन सूतिस्तु पुंस्त्वम् विद्वद्भिरुच्यते ।

}}

| id      = BS_C01_S04_V28_B5

| name    = Bhashyam

| text    =

उभयात्मकसूतित्वाद्वासुदेवः परः पुमान् ।प्रकृतिः पुरुषश्चेति शब्दैरेकोऽभिधीयते’ इति ब्रह्माण्डे ॥ 28 ॥

| id      = BS_C01_S04_V29_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

एतेन सर्वे शून्यादिशब्दा अपि व्याख्याताः ।

| id      = BS_C01_S04_V29_B2

| name    = Bhashyam

| text    =

‘एष ह्येव शून्य एष ह्येव तुच्छ एष ह्येवाभाव एष ह्येवाव्यक्तोऽदृश्योऽचिन्त्यो निर्गुणश्च’इति महोपनिषदि।

| id      = BS_C01_S04_V29_B3

| name    = Bhashyam

| text    =

‘शमूनं कुरुते विष्णुरदृश्यः सन् परः स्वयम् ।

}}

| id      = BS_C01_S04_V29_B5

| name    = Bhashyam

| text    =

नैष भावयितं योग्यः केनचित् पुरुषोत्तमः ।

}}

| id      = BS_C01_S04_V29_B7

| name    = Bhashyam

| text    =

सर्वस्य तदधीनत्वात् तत्तच्छब्दाभिधेयता ।अन्येषां व्यवहारार्थ मिष्यते व्यवहर्तृभिः’इति महाकौर्मे।

| id      = BS_C01_S04_V29_B10

| name    = Bhashyam

| text    =

एतेन तदधीनत्वाद्युक्तयुक्तिसमुदायेन ।

| id      = BS_C01_S04_V29_B11

| name    = Bhashyam

| text    =

‘अवधारणार्थं सर्वस्याप्युक्तस्याध्यायमूलतः ।द्विरुक्तिं कुर्वते प्राज्ञा अध्यायान्ते विनिर्णये’इति वराहसंहितायाम् ॥ 29 ॥