Brahmasutra/C3/S1: Difference between revisions

| chapter_num  = 3

| title        = प्रथमः पादः

भूतबन्धो हि बन्धः। ‘भूतबन्धस्तु संसारो मुक्तिस्तेभ्यो विमोचनम्’ इति वाराहे ।

| id      = BS_C03_S01_V01_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

शरीरान्तरप्रतिपत्तौ भूतसम्परिष्वक्त एव गच्छति ।

| id      = BS_C03_S01_V01_B2

| name    = Bhashyam

| text    =

‘वेत्थ यथा पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ति’

}}

| id      = BS_C03_S01_V02_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

अप्छब्दस्तुत्र्यात्मकत्वादुज्यते । भूयस्त्वाच्चापाम् ।‘तापापनोदो भूयस्त्वमम्भसो वृत्तयस्त्विमाः’इति च भागवते॥02॥

| id      = BS_C03_S01_V03_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

‘यत्र वाव भूतानि तत्र करणानि नित्यानि ह वा एतानि भूतानि च करणानि च नैतानि कदाचिद्वियुज्यन्ते न च विलीयन्ते’

}}

| id      = BS_C03_S01_V04_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

‘यत्रास्य पुरुषस्य मृतस्याग्निं वागप्येति वातं प्राणः’ इत्यादिश्रुतेर्न प्राणानां जीवेन सह गतिरिति चेन्न भागतोऽग्न्यादिप्राप्तेः ।

| id      = BS_C03_S01_V04_B2

| name    = Bhashyam

| text    =

‘पुरुषस्य मृतौ ब्रह्मन् प्राणा भागत एव तु ।अधिदैवं प्राप्नुवन्ति भागतोऽनुव्रजन्ति तम् ।पुनः शरीरसम्प्राप्तौतमेवानुविशन्ति च’इति ब्राह्मे ।

| id      = BS_C03_S01_V04_B5

| name    = Bhashyam

| text    =

ब्रह्माण्डे च-

| id      = BS_C03_S01_V04_B6

| name    = Bhashyam

| text    =

‘मृतिकाले जहत्येनं प्राणा भूतानि पञ्च च ।

}}

| id      = BS_C03_S01_V05_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

‘तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः श्रद्धां जुह्वति’ इति प्रथमाग्नौ श्रूयते न भूतानि जुह्वतीति। अतो नेति चेन्न। ता एव प्रस्तुता आपः श्रद्धारूपेण हूयन्ते ।‘इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ति’ इत्युपसंहारोपपत्तेः ॥05॥

| id      = BS_C03_S01_V06_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

अग्न्यादिगतिः प्रत्यक्षतः श्रूयते। अतः प्रत्यक्षाश्रवणान्न युक्तमिति चेन्न।

| id      = BS_C03_S01_V06_B2

| name    = Bhashyam

| text    =

‘अथैनं यजमानं किं न जहाति भूतान्येव भूतैरेव गच्छति भूतैर्भुङ्ते भूतैरुत्पद्यते भूतैश्चरति भूतैर्विचरति’ इति कौण्ठरव्यश्रुतौ प्रतीतेः ॥ 06 ॥

| id      = BS_C03_S01_V07_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

भागतस्तदमृतत्वम् ।’नान्यः पन्था अयनाय विद्यते’ इति श्रुतेरात्मविद एव हि मुख्यम् । वाशब्दात् पारम्पर्येणात्मविदपेक्षया वा । तथा हि श्रुतिः –

| id      = BS_C03_S01_V07_B2

| name    = Bhashyam

| text    =

‘स एनमविदितो न भुनक्ति यथा वेदो वाऽननूक्तोऽन्यद्वाकर्माकृतं यदि ह वा अप्यनेवंविन्महत्पुण्यं कर्म करोति तद्धास्यान्तततः क्षीयत एवात्मानमेव लोकमुपासीत स य आत्मानमेव लोकमुपास्ते न हास्य कर्म क्षीयतेऽस्माद्द्येवात्मनो यद्यत्कामयते तत्तत् सृजते’

| id      = BS_C03_S01_V07_B3

| name    = Bhashyam

| text    =

‘अमृतो वाव सोमपो भवति यावदिन्द्रो योवन्मनुर्यावदादित्यः’।

| id      = BS_C03_S01_V07_B4

| name    = Bhashyam

| text    =

‘कर्मणा ज्ञानमातनोति ज्ञानेनामृतीभवति अथामृतानि कर्माणि यत एनममृतत्वं नयन्ति’ इति च ॥ 07 ॥

| id      = BS_C03_S01_V08_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

‘ततः शेषेणेमं लोकमायाति पुनः कर्म कुरुते पुनर्गच्छति पुनरागच्छति’ इति श्रुतेः –

| id      = BS_C03_S01_V08_B2

| name    = Bhashyam

| text    =

‘भुक्तशेषानुशयवानिमां प्राप्य भुवं पुनः ।

}}

| id      = BS_C03_S01_V08_B4

| name    = Bhashyam

| text    =

आचतुर्दशमाद्वर्षात् कर्माणि नियमेन तु ।

}}

| id      = BS_C03_S01_V09_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

‘धूमादभ्रमभ्रादाकाशमाकाशाच्चन्द्रलोकं यथेतमाकाशमाकाशाद्वायुं वायुर्भूत्वा धूमो भवति धोमो भूत्वाऽभ्रं भवत्यभ्रं भूत्वा मेघो भवति मेघो भूत्वा प्रवर्षति’ इति काषायणश्रुतेर्यथागतमन्यथा च॥09॥

| id      = BS_C03_S01_V10_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

‘तद्य इह रमणीयचरणा रमणीयां योनिमापद्यन्ते कपूयचरणाः कपूयाम्’ इति श्रुतेश्चरणफलमेव गमनागमनं न यज्ञादिकृतः ।

| id      = BS_C03_S01_V10_B3

| name    = Bhashyam

| text    =

‘आचार इति सम्प्रोक्तः कर्माङ्गत्वेन शुद्धिदः ।

}}

| id      = BS_C03_S01_V10_B5

| name    = Bhashyam

| text    =

इति स्मृतेरिति चेन्न, यज्ञाद्युपलक्षणार्था चरणादिश्रुतिरिति कार्ष्णाजिनिर्मन्यते ॥ 10 ॥

| id      = BS_C03_S01_V11_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

तर्हि रमणीयाः कपूया इत्येव स्यात् । चरणशब्दस्यानर्थक्यमिति चेन्न। चरणापेक्षत्वाद्रमणीयत्वादेस्तज्ज्ञापनार्थत्वेनोपपत्तेः ॥ 11 ॥

| id      = BS_C03_S01_V12_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

‘धर्मं चरत माऽधर्मम्’ इत्यादिप्रयोगात् सुकृतदुश्कृते एव चरणशब्दोक्ते इति बादरिर्मन्यते । तुशब्दात् स्वसिद्धान्तोऽपि स एवेति सूचयति।

| id      = BS_C03_S01_V12_B2

| name    = Bhashyam

| text    =

‘तुशब्दस्तुविशेषे स्यात् स्वसिद्धान्तेऽवधारणे’ इति च नाममहोदधौ ॥ 12 ॥

| id      = BS_C03_S01_V13_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

‘‘तद्यइह शुभाकृतो ये वाऽशुभकृतस्तेऽशुभमनुभूयावर्तन्ते पुनः कर्म कुर्वन्ति पुनर्गच्छन्ति पुनरागच्छन्ति’ इति भाल्लवेयश्रुतौ ॥ 13 ॥

| id      = BS_C03_S01_V14_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

‘संयमनमनुभूय केषाञ्चिदारोहः केषाञ्चिदवरोहः । तुशब्दोऽवधारणे ॥

| id      = BS_C03_S01_V14_B2

| name    = Bhashyam

| text    =

‘‘सर्वे वा एतेऽशुभकृतः संयमने प्रपतन्ति तत्र ह ये परद्विषो गुरुद्विषः श्रुतिद्विषस्तदवमन्तारः शठा मूर्खा इति ते वै ततोऽवरुह्यतमसि प्रपतन्ति नैवैत उत्तिष्ठन्तेऽपि कर्हिचिद्वव्रं वा एतदित्याहुरथ येऽन्ये ब्रह्मद्विषः स्तेनाः सुरापा इति ते वै तदनुभूयेमं लोकमनुप्रजन्ति’ इति कौण्ठरव्यश्रुतेः ॥ 04 ॥

| id      = BS_C03_S01_V15_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

‘‘गच्छन्ति पापिनः सर्वे नरकं नात्र संशयः ।

}}

| id      = BS_C03_S01_V15_B3

| name    = Bhashyam

| text    =

‘महातमसि मग्नानां न तेषामुत्थितिः क्वचित् ।

}}

| id      = BS_C03_S01_V15_B5

| name    = Bhashyam

| text    =

‘सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् ।

}}

| id      = BS_C03_S01_V16_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

‘रौरवोऽथ महांश्चैव वह्निर्वैतरणी तथा ।

}}

| id      = BS_C03_S01_V16_B3

| name    = Bhashyam

| text    =

तामिस्रश्चान्धतामिस्रो द्वौ नित्यौ सम्प्रकीर्तितौ ।इति सप्तप्रधानानि बलीयस्तूत्तरोत्तरम् ।एतानि क्रमशो गत्वैवारोहोऽथावरोहणम्’ इति च भारते ॥ 16 ॥

| id      = BS_C03_S01_V17_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

चशब्दाददुःखानुभवेन ।

| id      = BS_C03_S01_V17_B2

| name    = Bhashyam

| text    =

‘स स्वर्गे स भूमौ स नरके सोऽन्धे तमसि प्रवृत्तिकृदेक एवानुविष्टो नासौ दुःखभुगीश्वरः प्रभुत्वात् सर्वं पश्यति सर्वं कारयति नासौ दुःखभुग्य एवं वेद’ इति पौत्रायणश्रुतेरविरोधः ।

| id      = BS_C03_S01_V17_B3

| name    = Bhashyam

| text    =

‘नरकेऽपि वसन्नीशो नासौ दुःखभुगुच्यते ।नीचोच्चतैव दुःखादेर्भोग इत्यभिधीयते ॥नासौ नीचोच्चतां याति पश्यत्येव प्रभुत्वतः’ इति भागवततन्त्रे ॥ 17 ॥

| id      = BS_C03_S01_V18_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

विद्याकर्मापेक्षयैतद्वचनम् । तयोरपि प्रकृतत्वात् ।

| id      = BS_C03_S01_V18_B2

| name    = Bhashyam

| text    =

‘विद्यापथः कर्मपथो द्वौ पन्थानौ प्रकीर्तितौ ।तद्वर्जितस्त्रिधा याति तिर्यग्वा नरकं तमः’इति च भारते॥ 18 ॥

| id      = BS_C03_S01_V19_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

‘अथाविद्वानकर्माऽवाग्गच्छति त्रिधा ह वाऽवाग्गतिस्तिर्यग्यातना तम इति । द्वेवाव सुखानुवृत्ते, न तमः सुखानुवृत्तं केवलं ह्येवात्र दुःखं भवति’ इति श्रुतेर्न तृतीयावाग्गतौ सुखम् ॥ 19 ॥

| id      = BS_C03_S01_V20_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

‘तिर्यक्षु नरके चैव सुखलेशो विधीयते ।नान्धे तमसि मग्नानां सुखलेशोऽपि कश्चन’ इति भविष्यत्पर्वणि ।

| id      = BS_C03_S01_V20_B3

| name    = Bhashyam

| text    =

लोकसिद्धं चैतत्। चशब्दाल्लोकसिद्धिरपि स्मार्तेत्याह ।

| id      = BS_C03_S01_V20_B4

| name    = Bhashyam

| text    =

‘अतिप्रिये यथा राजा न दुःखं सहते क्वचित् ।अत्यप्रिये सुखमपि तथैव परमेश्वरः’इति हि ब्राह्मे ॥ 20 ॥

| id      = BS_C03_S01_V21_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

‘नारायणप्रसादेन समिद्धज्ञानचक्षुषा । अत्यन्तदुःखसल्लीनान् निश्येषसुखवर्जितान् ॥

| id      = BS_C03_S01_V21_B3

| name    = Bhashyam

| text    =

नित्यमेव तथाभूतान् विमिश्रांश्च गणान् बहून् ।

}}

| id      = BS_C03_S01_V21_B5

| name    = Bhashyam

| text    =

अपश्यत् त्रिविधान् ब्रह्मा साक्षादेव चतुर्मुखः’

}}

| id      = BS_C03_S01_V22_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

तृतीये तृतीयतमस श्रवणादेव शब्दानुसारेण संशोकजमोहप्राप्तिः ॥ 22 ॥

| id      = BS_C03_S01_V23_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

‘महातमस्त्रिधा प्रोक्तमूर्ध्वं मध्यं तथाऽधरम् ।श्रवणादेव मूर्च्छादिरधरस्य यतो भवेत् ॥तस्मान्न विस्तरेण्यैतत् कथ्यते राजसत्तम’ इति कौर्मे ॥ 23 ॥

| id      = BS_C03_S01_V24_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

धूमादिषु प्रविश्य तद्गतौ गतिः स्थितौ स्थितिरित्यादिरेव तद्भावापत्तिः । न ह्यन्यस्यान्यभावो युज्यते । न च तत्पदप्राप्तिः । गारुडे च-

| id      = BS_C03_S01_V24_B2

| name    = Bhashyam

| text    =

धूमादिभावप्राप्तिश्च तद्गतौ गतिरेव तु ।

}}

| id      = BS_C03_S01_V24_B4

| name    = Bhashyam

| text    =

न ह्यन्यस्यान्यथाभावो न च तत्पदमिष्यते ।

}}

| id      = BS_C03_S01_V24_B6

| name    = Bhashyam

| text    =

एकदेशस्वभावेन वागभेदाऽपि युज्यते ।

}}

| id      = BS_C03_S01_V25_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

‘तद्य इह रमणीयचरणा अभ्याशो ह यत् ते रमणीयां योनिमापद्यन्ते’ इति विशेषान्नातिचिरेण ॥स्वर्गाल्लोकादवाक् प्राप्तो वत्सरात्पूर्वमेव तु ।मातुः शरीरमाप्नोति पर्यटन् यत्र तत्र च’ इति च नारदीये ॥ 25 ॥

| id      = BS_C03_S01_V26_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

अन्याधिष्ठिते व्रीह्यादिशरीरे प्रवेशः । न तु भोगोऽस्य । ‘धूमोभूत्वाऽभ्रं भवति’ इत्यादिपूर्वोक्तिवत् ॥

| id      = BS_C03_S01_V26_B2

| name    = Bhashyam

| text    =

‘सोऽवाग्गतः स्थावरान् प्रविश्याभोगेनैव व्रजन् स्थूलं शरीरमेति स्थूलाच्छरीराद्भोगाननुभुङ्क्ते’ इत्यभिलापात् कौषारवश्रुतौ ।

| id      = BS_C03_S01_V26_B3

| name    = Bhashyam

| text    =

‘स्वर्गादवाग्गतो देही व्रीह्यादीतरदेहगः ।अभुञ्जंस्तु क्रमेणैव देहमाप्नोति कालतः’इति वाराहे ॥ 26 ॥

| id      = BS_C03_S01_V27_B5

| name    = Bhashyam

| text    =

हिंसारूपत्वात् पापस्यापि सम्भवाद्धुःखं च भवत्विति चेन्न। शब्दविहितत्वात्॥

| id      = BS_C03_S01_V27_B6

| name    = Bhashyam

| text    =

‘हिंसा त्ववैदिका या तु तयाऽनर्थो ध्रुवं भवेत्।वेदोक्तया हिंसया तु नैवानर्थः कथञ्चन’ इति वाराहे॥ 27 ॥

| id      = BS_C03_S01_V28_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

‘ततो रेतस्सिचमेवानुप्रविशत्यथ मातरमथ प्रसूयते स कर्म कुरुते’ इति कौण्ठरव्यश्रुतेः पितरमेव प्रथमतो विशति। मातृप्राप्तेः पश्चादपि भाव्यत्वात् ॥ 28 ॥

| id      = BS_C03_S01_V29_B1

| name    = Bhashyam

| text    =

पितृशरीरान्मातृयोनिमनुप्रविश्य तत एव शरीरमाप्नोति ।

| id      = BS_C03_S01_V29_B2

| name    = Bhashyam

| text    =

‘दिवः स्थास्नून् गच्छति स्थास्नुभ्यः पितरं पितुर्मातरं मातुः शरीरं शरीरेण जायत इति सम्मितम् ।अथासम्मितं स्थास्नुभ्यो जायते पितुर्मातुरन्तरे वा गर्भे वा बहिर्वा’ इति पौष्यायणश्रुतेः ॥

| id      = BS_C03_S01_V29_B3

| name    = Bhashyam

| text    =

‘स्थावराणि दिवः प्राप्तः स्थावरेभ्यश्च पूरुषम् ।

}}

| id      = BS_C03_S01_V29_B5

| name    = Bhashyam

| text    =

देहेन जायते जन्तुरिति सामान्यतो जनिः ।

}}

| id      = BS_C03_S01_V29_B7

| name    = Bhashyam

| text    =

स्थास्नुष्वथापि पुरुषे प्रमादायामथापि वा ।गर्भे वा बहिरेवाथ क्वचित् स्थानान्तरेषु च’इति ब्राह्मे ॥ 29 ॥