Anandamakaranda

Bhagavatatatparyanirnaya/C6/S4: Difference between revisions

← Older editNewer edit →
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Line 3: Line 3:
| chapter_num  = 6
| chapter_num  = 6
| title        = चतुर्थोऽध्यायः
| title        = चतुर्थोऽध्यायः
}}
}}{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C06_S04_V24
| verse_id      = BTN_C06_S04_V24
| document_id  = BTN
| document_id  = BTN
Line 20: Line 19:
| id      = BTN_C06_S04_V24_B1
| id      = BTN_C06_S04_V24_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
गुणो यथा गुणिनः । कश्चित्पुरस्थितो गुणभूतः प्रधानभूतस्य राज्ञः ममासौ सखेति राज्ञा चिन्तितमपि न जानाति ।'यथा राज्ञः प्रियत्वं तु भृत्यो वेद न चात्मनः ।तथा जीवो न यत्सख्यं वेत्ति तस्मै नमोस्तु ते''॥ इति स्कान्दे ॥ २४ ॥
गुणो यथा गुणिनः । कश्चित्पुरस्थितो गुणभूतः प्रधानभूतस्य राज्ञः ममासौ सखेति राज्ञा चिन्तितमपि न जानाति ।
'यथा राज्ञः प्रियत्वं तु भृत्यो वेद न चात्मनः ।
तथा जीवो न यत्सख्यं वेत्ति तस्मै नमोस्तु ते''॥ इति स्कान्दे ॥ २४ ॥
}}
}}


Line 41: Line 41:
| id      = BTN_C06_S04_V25_B1
| id      = BTN_C06_S04_V25_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
'देहमानी वैश्रवणो मरुतः प्राणमानिनः ।इन्द्राद्या इन्द्रियात्मानो रुद्रोऽन्तःकरणात्मकः ॥नैते विदन्ति स्वात्मानं परं वापि विमोहिताः ।जीवाभिमानी ब्रह्मा तु सर्वं वेद प्रजापतिः ॥सोऽपि वेद हरिं नैव सम्यक्सैव हि सर्ववित्''॥ इति च ॥ २५ ॥
'देहमानी वैश्रवणो मरुतः प्राणमानिनः ।
इन्द्राद्या इन्द्रियात्मानो रुद्रोऽन्तःकरणात्मकः ॥
नैते विदन्ति स्वात्मानं परं वापि विमोहिताः ।
जीवाभिमानी ब्रह्मा तु सर्वं वेद प्रजापतिः ॥
सोऽपि वेद हरिं नैव सम्यक्सैव हि सर्ववित्''॥ इति च ॥ २५ ॥
}}
}}


Line 62: Line 65:
| id      = BTN_C06_S04_V26_B1
| id      = BTN_C06_S04_V26_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
केवलया स्वसंस्थया । स्वप्नसुषुप्त्यादौ मनस उपरमाज्जीवस्यास्वातन्त्र्य-दर्शनेऽपि स्वप्नप्रबोधादिदर्शनादन्य ईश्वरस्तन्नियामकोऽस्तीति ज्ञायते । जीवेच्छाभावात्केवलत्वम् ।'यदोपरामो मनसः स्वप्नसुप्तिलयादिषु ।तदावस्थाप्रबोधादिकारणत्वेन केशवः ॥अस्वातन्त्र्यात्तु जीवस्य विद्यतेऽन्यो नियामकः ।जीवप्रवृत्त्यानुकूल्याज्ज्ञायतेऽसौ तदा विभुः''॥ इति हरिवंशेषु ॥२६॥
केवलया स्वसंस्थया । स्वप्नसुषुप्त्यादौ मनस उपरमाज्जीवस्यास्वातन्त्र्य-दर्शनेऽपि स्वप्नप्रबोधादिदर्शनादन्य ईश्वरस्तन्नियामकोऽस्तीति ज्ञायते । जीवेच्छाभावात्केवलत्वम् ।
'यदोपरामो मनसः स्वप्नसुप्तिलयादिषु ।
तदावस्थाप्रबोधादिकारणत्वेन केशवः ॥
अस्वातन्त्र्यात्तु जीवस्य विद्यतेऽन्यो नियामकः ।
जीवप्रवृत्त्यानुकूल्याज्ज्ञायतेऽसौ तदा विभुः''॥ इति हरिवंशेषु ॥२६॥
}}
}}


Line 83: Line 89:
| id      = BTN_C06_S04_V27_B1
| id      = BTN_C06_S04_V27_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
इच्छादिरूपेण त्रिवृद्भिः ।'इच्छादित्वेन त्रिविधा विमलाद्यास्तु शक्तयः ।विष्णोः स्वरूपभूता यास्ताभ्यस्तन्नामिकाः पराः ॥जायन्ते तत्प्रसादेव ताश्च पीठे प्रपूजयेत् ।तद्भिन्नजीवास्तस्यैव प्रसादात्तत्समीपगाः''॥ इति तन्त्रनिर्णये ।'दशेन्द्रियाणि च मनो बुद्धिप्राणप्रधानकाः ।चतुर्दशैषां परमः पाञ्चदश्यो हरिः स्मृतः ॥बुद्धेर्भेदेन वैतेषु पाञ्चदश्योऽथ संस्थितेः''॥ इति च ॥ २७ ॥
इच्छादिरूपेण त्रिवृद्भिः ।
'इच्छादित्वेन त्रिविधा विमलाद्यास्तु शक्तयः ।
विष्णोः स्वरूपभूता यास्ताभ्यस्तन्नामिकाः पराः ॥
जायन्ते तत्प्रसादेव ताश्च पीठे प्रपूजयेत् ।
तद्भिन्नजीवास्तस्यैव प्रसादात्तत्समीपगाः''॥ इति तन्त्रनिर्णये ।
'दशेन्द्रियाणि च मनो बुद्धिप्राणप्रधानकाः ।
चतुर्दशैषां परमः पाञ्चदश्यो हरिः स्मृतः ॥
बुद्धेर्भेदेन वैतेषु पाञ्चदश्योऽथ संस्थितेः''॥ इति च ॥ २७ ॥
}}
}}


Line 104: Line 116:
| id      = BTN_C06_S04_V28_B1
| id      = BTN_C06_S04_V28_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
'इयत्ता तु विशेषः स्यादानन्दादौ तदुज्झितेः । सर्वैर्विशेषै रहित उच्यते हरिरव्ययः । अप्राकृतस्वरूपत्वान्निर्मायश्चेति कथ्यते''॥ इति च ।
'इयत्ता तु विशेषः स्यादानन्दादौ तदुज्झितेः । सर्वैर्विशेषै रहित उच्यते हरिरव्ययः । अप्राकृतस्वरूपत्वान्निर्मायश्चेति कथ्यते''॥ इति च ।
              'तद्रूपसदृशं रूपं यतः सर्वस्य सर्वदा । सर्वरूपो यतः शब्दमुख्यार्थः सर्वनामकः''॥ इति च ॥ २८ ॥
'तद्रूपसदृशं रूपं यतः सर्वस्य सर्वदा । सर्वरूपो यतः शब्दमुख्यार्थः सर्वनामकः''॥ इति च ॥ २८ ॥
}}
}}


Line 126: Line 137:
| id      = BTN_C06_S04_V29_B1
| id      = BTN_C06_S04_V29_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
अलौकिकत्वान्नो विष्णुर्निरुक्तो नो निरूपितः ।तथापि वेदेषूक्तत्वादुक्तो रूपित एव च''॥ इति व्योमसंहितायाम् ॥ २९ ॥
अलौकिकत्वान्नो विष्णुर्निरुक्तो नो निरूपितः ।
तथापि वेदेषूक्तत्वादुक्तो रूपित एव च''॥ इति व्योमसंहितायाम् ॥ २९ ॥
}}
}}


Line 147: Line 158:
| id      = BTN_C06_S04_V30_B1
| id      = BTN_C06_S04_V30_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
सप्तविभक्त्यर्थस्य कालस्य प्रकारस्य च हेतुर्ब्रह्मैव ।'विभक्त्यर्थस्य कालस्य प्रकाराणां च कारणम् ।एक एव परो विष्णुः सर्वसत्ताप्रदत्वतः''॥ इति भविष्यत्पर्वणि ॥'अनन्यः सदृशाभावादेको रूपाद्यभेदतः''॥ इति च ॥ ३० ॥
सप्तविभक्त्यर्थस्य कालस्य प्रकारस्य च हेतुर्ब्रह्मैव ।
'विभक्त्यर्थस्य कालस्य प्रकाराणां च कारणम् ।
एक एव परो विष्णुः सर्वसत्ताप्रदत्वतः''॥ इति भविष्यत्पर्वणि ॥
'अनन्यः सदृशाभावादेको रूपाद्यभेदतः''॥ इति च ॥ ३० ॥
}}
}}


Line 168: Line 181:
| id      = BTN_C06_S04_V32_B1
| id      = BTN_C06_S04_V32_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
'मदन्यो नास्ति सर्वेश इति विध्द्यासुरं मतम् ।अस्तीति दैवमुभयोर्हरिरेव ह्यपेक्षितः ॥निषेधविध्योर्विषयः फलदाता च केशवः ।तादृग्बुद्धेः कारणं च स्थानयोश्चोच्चनीचयोः''॥ इति च ॥ ३२ ॥
'मदन्यो नास्ति सर्वेश इति विध्द्यासुरं मतम् ।
अस्तीति दैवमुभयोर्हरिरेव ह्यपेक्षितः ॥
निषेधविध्योर्विषयः फलदाता च केशवः ।
तादृग्बुद्धेः कारणं च स्थानयोश्चोच्चनीचयोः''॥ इति च ॥ ३२ ॥
}}
}}


Line 189: Line 204:
| id      = BTN_C06_S04_V33_B1
| id      = BTN_C06_S04_V33_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
'तत्कर्मणामदृष्टत्वादनामा चाप्यदर्शनात् ।अरूपस्त्ववतारेण रूपकर्माणि दर्शयेत् ॥नित्यरूपो नित्यकर्माऽप्यव्यक्तत्वमपेक्ष्य तु ।अरूपकर्मेत्युदितो रूपकर्मोज्झितेर्न तु''॥ इति प्रकाशसंहितायाम् ।'अनामा सोऽधिकार्थत्वादव्यक्तत्वादरूपकः ।कंसारित्वादिसामर्थ्यो व्यक्तरूपोऽवतारगः''॥ इति च ।'लोकदृष्ट्याधिकार्थानि मूलनामानि केशवे ।अथ दामोदरादीनि लोकदृष्ट्या समानि तु ॥आनन्दोऽव्यक्तरूपस्तु मूलरूपमुदाहृतम् ।स एव व्यक्तिमापन्नः प्रादुर्भाव उदीरितः''इति च ॥ ३३ ॥
'तत्कर्मणामदृष्टत्वादनामा चाप्यदर्शनात् ।
अरूपस्त्ववतारेण रूपकर्माणि दर्शयेत् ॥
नित्यरूपो नित्यकर्माऽप्यव्यक्तत्वमपेक्ष्य तु ।
अरूपकर्मेत्युदितो रूपकर्मोज्झितेर्न तु''॥ इति प्रकाशसंहितायाम् ।
'अनामा सोऽधिकार्थत्वादव्यक्तत्वादरूपकः ।
कंसारित्वादिसामर्थ्यो व्यक्तरूपोऽवतारगः''॥ इति च ।
'लोकदृष्ट्याधिकार्थानि मूलनामानि केशवे ।
अथ दामोदरादीनि लोकदृष्ट्या समानि तु ॥
आनन्दोऽव्यक्तरूपस्तु मूलरूपमुदाहृतम् ।
स एव व्यक्तिमापन्नः प्रादुर्भाव उदीरितः''इति च ॥ ३३ ॥
}}
}}


Line 210: Line 233:
| id      = BTN_C06_S04_V34_B1
| id      = BTN_C06_S04_V34_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
'स्वदेहस्थं हरिं प्राहुरधमा जीवमेव तु ।मध्यमाश्चाप्यनिर्णीतं जीवाद्भिन्नं जनार्दनम् ॥पूर्णानन्दादिगुणकं सर्वजीवविलक्षणम् ।उत्तमास्तु हरिं प्राहुस्तारतम्येन तेषु च ॥बुद्धिशुध्द्यनुसारेण यथाप्राणं शरीरगम् ।श्वासमात्रं जनाः प्राहुरनिर्णीतं च मध्यमाः ॥देवदेवेश्वरं सूत्रमानन्दं प्राणवेदिनः''इति च ॥ ३४ ॥
'स्वदेहस्थं हरिं प्राहुरधमा जीवमेव तु ।
मध्यमाश्चाप्यनिर्णीतं जीवाद्भिन्नं जनार्दनम् ॥
पूर्णानन्दादिगुणकं सर्वजीवविलक्षणम् ।
उत्तमास्तु हरिं प्राहुस्तारतम्येन तेषु च ॥
बुद्धिशुध्द्यनुसारेण यथाप्राणं शरीरगम् ।
श्वासमात्रं जनाः प्राहुरनिर्णीतं च मध्यमाः ॥
देवदेवेश्वरं सूत्रमानन्दं प्राणवेदिनः''इति च ॥ ३४ ॥
}}
}}


Line 229: Line 257:
| id      = BTN_C06_S04_V45_B1
| id      = BTN_C06_S04_V45_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
'विशेषव्यक्तिपात्रत्वात् ब्रह्माद्यास्तु विभूतयः ।तदन्तर्यामिणश्चैव मत्स्याद्या विभवाः स्मृताः'' ॥ इति तन्त्रनिर्णये ॥ ४५ ॥
'विशेषव्यक्तिपात्रत्वात् ब्रह्माद्यास्तु विभूतयः ।
तदन्तर्यामिणश्चैव मत्स्याद्या विभवाः स्मृताः'' ॥ इति तन्त्रनिर्णये ॥ ४५ ॥
}}
}}


Line 248: Line 276:
| id      = BTN_C06_S04_V46_B1
| id      = BTN_C06_S04_V46_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
'तपोऽभिमानी रुद्रस्तु विष्णोर्हृदयमाश्रितः ।विद्यारूपा तथैवोमा विष्णोस्तनुमुपाश्रिता ॥शृृङ्गाराद्याकृतिगतः क्रियात्मा पाकशासनः ।ओषु क्रतवः सर्वे मध्यदेहे च धर्मराट् ॥प्राणे वायुश्चित्तगतो ब्रह्मान्याः खेषु देवताः''॥ इति च ॥'यदाश्रितं यद्भवति तत्तन्नामकमीरितम्''॥ इति शब्दनिर्णये ॥ ४६ ॥
'तपोऽभिमानी रुद्रस्तु विष्णोर्हृदयमाश्रितः ।
विद्यारूपा तथैवोमा विष्णोस्तनुमुपाश्रिता ॥
शृृङ्गाराद्याकृतिगतः क्रियात्मा पाकशासनः ।
ओषु क्रतवः सर्वे मध्यदेहे च धर्मराट् ॥
प्राणे वायुश्चित्तगतो ब्रह्मान्याः खेषु देवताः''॥ इति च ॥
'यदाश्रितं यद्भवति तत्तन्नामकमीरितम्''॥ इति शब्दनिर्णये ॥ ४६ ॥
}}
}}


Line 267: Line 299:
| id      = BTN_C06_S04_V47_B1
| id      = BTN_C06_S04_V47_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
सञ्ज्ञानमात्रं यदिदं त्वया तपसा दृष्टं मम रूपं तदेवाग्र आसीत् ।'नानावर्णो हरिस्त्वेको बहुशीर्षभुजोरुपात् ।आसील्लये तदन्यत्तु सूक्ष्मरूपं श्रियं विना ॥असुप्तः सुप्त इव च मीलिताक्षोऽभवद्धरिः ।अन्यत्रानादराद्विष्णौ श्रीश्च लीनेव कथ्यते ॥सूक्ष्मत्वेन हरौ स्थानाल्लीनमन्यदपीष्यते''॥ इति मात्स्ये ॥ ४७ ॥
सञ्ज्ञानमात्रं यदिदं त्वया तपसा दृष्टं मम रूपं तदेवाग्र आसीत् ।
'नानावर्णो हरिस्त्वेको बहुशीर्षभुजोरुपात् ।
आसील्लये तदन्यत्तु सूक्ष्मरूपं श्रियं विना ॥
असुप्तः सुप्त इव च मीलिताक्षोऽभवद्धरिः ।
अन्यत्रानादराद्विष्णौ श्रीश्च लीनेव कथ्यते ॥
सूक्ष्मत्वेन हरौ स्थानाल्लीनमन्यदपीष्यते''॥ इति मात्स्ये ॥ ४७ ॥
}}
}}


Line 294: Line 330:
| id      = BTN_C06_S04_V48_B1
| id      = BTN_C06_S04_V48_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
गुणतोऽनन्ते ।'प्रत्येकशो गुणानां तु निःसीमत्वमुदीर्यते ।तदानन्त्यं तु गुणतस्ते चानन्ता हि सङ्ख्यया ।अतोऽनन्तगुणो विष्णुर्गुणतोऽनन्त एव च''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ ४८ ॥
गुणतोऽनन्ते ।
'प्रत्येकशो गुणानां तु निःसीमत्वमुदीर्यते ।
तदानन्त्यं तु गुणतस्ते चानन्ता हि सङ्ख्यया ।
अतोऽनन्तगुणो विष्णुर्गुणतोऽनन्त एव च''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ ४८ ॥
}}
}}




[[Category:Bhagavatatatparyanirnaya]]
[[Category:Bhagavatatatparyanirnaya]]
Retrieved from "https://dev.anandamakaranda.in/Bhagavatatatparyanirnaya/C6/S4"