Bhagavatatatparyanirnaya/C11/S11: Difference between revisions

}}

{{VerseBlock

मे गुणतः । मद्वशसत्वादेः ।'अमायत्वान्निर्गुणोऽहं बन्धमोक्षौ न चापि मे ।मदधीनस्य जीवस्य बन्धमोक्षौ मदेव तु''॥ इति स्वाभाव्ये ॥ १ ॥

'स्वप्नोऽयमित्यविज्ञानात्स्वप्ने दुःखमुपाश्नुते ।निजस्वरूपानुभवराहित्यात्तद्वदेव तु ॥जाग््राद्दुःखमपि प्रोक्तं विष्णुतत्त्वं न पश्यतः ।तस्मात्तदस्वभावत्वात्सदप्येतदवास्तवम्''॥ इति लोकसंहितायाम् ॥ २ ॥

'विद्याऽविद्ये मम तनू प्रतिमावत्सदोदिते ।सदा तद्व्यतिरिक्तस्य नित्यज्ञानसुखात्मनः ॥मदिच्छावशगे नित्यमविद्यानिर्मिता गुणाः ।सत्वाद्या मदधीनत्वादविद्याया न मे गुणाः ॥अविद्या चैव विद्या च गुणाः सत्वादिका अपि ।देहोत्पत्तिः सुखं दुःखं सर्वमेतन्मदिच्छया ॥अतोऽहं बन्धमोक्षाभ्यां रहितो नित्यमेव तु ।मुक्तशब्दोदितो बन्धराहित्यान्न विमोक्षतः''इति कालसंहितायाम् ।'श्रीस्तु विद्या समुद्दिष्टा दुर्गाऽविद्या प्रकीर्तिता ।ते त्वनादी हरेरिच्छानियते सर्वदैव तु''॥ इति मायावैभवे ॥ ३ ॥

'भिन्नांशस्यैव जीवस्य बन्धमोक्षौ न मे क्वचित् ।अभिन्नांशास्तु मत्स्याद्यास्तेजसः कालवह्निवत् ॥जीवा भिन्नांशकास्तत्र तेजसः प्रतिबिम्बवत्''॥ इति वैलक्षण्ये ॥'मुक्तस्य तु न मे मोक्षो बन्धाभावात्कथञ्चन ।मुक्त इत्यपि नामैतद्दीप्यतेऽसौ दिवाकरः ॥इतिवद्बन्धराहित्यान्न तु वृक्षादिदीप्तिवत् ।कादाचित्कतया वाच्यं बन्धाभावादमोक्षतः ॥जीवस्य बन्धमोक्षस्तु मत्प्रसादात्कदाचन''॥ इति तत्त्वोदये ॥ ४ ॥

मुक्तस्य विष्णोः ।'नित्यशुद्धबुद्धमुक्तसत्यसुखाद्वयप्रत्यगेक पूर्ण इत्यतः पदान्वयात्''इत्यादिवचनात् ।बद्धो जीवः ।'बद्धा जीवा इमे सर्वे पूर्वबन्धसमन्वयात् ।नित्यमुक्तत्वतो विष्णुर्मुक्तनामा सदोदितः ॥अबद्धत्वादमोक्षोऽपि दीप्यतेऽसौ रविर्यथा''॥ इति ब््राह्मसंहितायाम् ॥ ५ ॥

'अनत्तृत्वं हरेर्दुःखानत्तृत्वादुच्यते सदा ।विषयान्विनापि पूर्णत्वात्स्वरूपानन्दभोगिनः ॥शुभमत्त्येव हि सदा सर्वत्रापि स्थितं विभुः ।स्वादोरदनवद्ध्यत्ति जीवोऽस्वाद्वपि यत्सदा ॥अनारतं पारवश्यात्स्वाद्वत्तीति ततः श्रुतिः''॥ इति भोगनिर्णये ॥'अस्वादु स्वादुवद्ध्यत्ति जीवो नैव जनार्दनः ।अतो नात्तीतिवचनमश्नतोऽपि सुखं सदा''॥ इति परभोगे ।'साशनानशनत्वेन नरदेवौ यथोदितौ ।अत्तिं विनाऽप्यदौर्बल्यात्तथानत्तिर्हरेर्भुजः''॥ इति स्वाभाव्ये ।तदेव प्रोक्तं निरन्नोऽपि बलेन भूयानिति । स्वयं त्वत्त्येव तथापि नादननिबन्धनं तस्य बलमित्यर्थः ।'यत्रा सुपर्णा अमृतस्य भागमनिमेषं विदथाऽभिस्वरन्ति ।इनो विश्वस्य भुवनस्य गोपाः स मा धीरः पाकमत्रा विवेश ।यस्मिन्वृक्षे मध्वदः सुपर्णा निविशन्ते सुवते चाधि विश्वे ।तस्येदाहुः पिप्पलं स्वाद्वग््रो तन्नोन्नशद्यः पितरं न वेद''॥ इत्यादिवाक्यशेषात् ।वृक्षे स्थित्वा मध्वदः सुपर्णाः यस्मिन्नश्नन्ति निविशन्ते, तदाधारत्वेन सुवते च, तस्यैव सुपर्णस्य स्वादु पिप्पलम् । अन्यस्तु स्वादुवदश्नाति, न स्वादु । यावत्पितरं परमात्मानं न वेदेत्यर्थः ।'सुपर्णौ द्वौ शरीरस्थौ जीवश्च परमस्तथा ।पारवश्यादनाज्जीवस्तत्रात्तीति श्रुतौ श्रुतः ॥स्ववशेनादनाद्विष्णुर्नात्तीत्यत्तापि सन् श्रुतः ।स एव हि शुभस्यात्ता जीवोऽत्तास्यैव वेदनात्''॥ इति कूर्मसंहितायाम् ॥'सर्वं वा अत्तीति तददितेरदितित्वम्''।'यस्य ब््राह्म च क्षत्रं चोभे भवत ओदनः''।'अत्ता चराचरग््राहणात्''।'अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च''॥ इत्यादेश्च ॥ ६ ॥

'जीवो मुक्तोऽपि नो जीवान् परमात्मानमेव च ।वेत्ति सर्वात्मना विष्णुर्वेत्त्येकः पुरुषोत्तमः ॥तस्य प्रसादतः किञ्चिद्ब्रह्माद्या अपि जानते ।अन्यजीवानपेक्ष्यैको जानाति च चतुर्मुखः ॥सामस्त्येन तदन्ये तु लेशज्ञानाः क्रमात्स्मृताः''॥ इति विनिर्णये ॥'तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप''॥ इत्यादि च ।'अज्ञा जीवास्तु कथ्यन्ते मुक्ता अप्यल्पवेदनात् ।ज्ञ इत्येवोच्यते नित्यं सर्ववेत्तृत्वतो हरिः''॥ इति वैशेष्ये ॥'अनाद्यविद्ययाऽन्धत्वं जीवस्य यदि योग्यता ।प्रयत्नश्चानुकूलः स्यादन्तवद्भवति ध््राुवम् ॥नित्यमेवान्यथाऽन्धत्वमयोग्या मानुषादयः ।बद्धत्वं सर्वजीवानां नियमान्नित्यमेव तु ॥बद्धत्वं विष्ण्वधीनत्वमन्धत्वं तददर्शनम् ।अतः क्वचिदनित्यत्वमन्धताया भविष्यति ॥मुक्तस्यापि तु बद्धत्वमस्ति यत्स हरेर्वशः ।मुक्ताख्या दुःखमोक्षात्स्याद्बद्धाख्या हर्यधीनतः ॥नित्यबद्धा अपि ततो मुक्ता दुःखविमोक्षतः ।नित्यमुक्तस्त्वेक एव हरिर्नारायणः प्रभुः ॥स्वतन्त्रत्वात्स्वतन्त्रत्वं तस्यैकस्य न चापरे''इति मुक्तविवेके ॥'शतं सहस्राणि चतुर्दशेह परा गतिर्जीवगणस्य दैत्य ।आरोहणं तत्कृतमेव विद्धि स्थानं तथा निःसरणं च तेषाम्''॥'कृष्णो मुक्तैरिज्यते वीतमोहैः''।'मुक्तानां परमा गतिः''॥ इति भारते ॥'कलाः पञ्चदश त्यक्तवा श्वेतद्वीपनिवासिनाम् ।मुक्ताख्या विष्ण्वधीनास्ते स्वाधिकानां वशे स्थिताः ॥न चास्मादधिकं किञ्चित्सुखमस्ति हरेर्विना ।नित्यमुक्तः स एवैकः स्वतन्त्रः स यतः सदा''॥ इति माहात्म्ये ॥ ७ ॥

'शरीरस्थोऽपि विद्वत्त्वान्न विष्णुर्बध्यते क्वचित् ।अविद्वत्त्वात्तु तत्रैव देहे जीवस्तु बध्यते ॥स्वप्नदृग्वदिमे जीवा हरिः स्वप्नोत्थितो यथा ।सदा तमोविहीनोऽपि ज्ञापनार्थमुदीर्यते''॥ इति विवेके ॥ ८ ॥

गुणैरपि गुणेषु अप्रधानैर्जीवैरप्रधानेषु विषयेषु ।'आत्मनो वशगैर्जीवैरात्मनो वशगेषु च ।दुःखेषु गृह्यमाणेषु मनआदिभिरिन्द्रियैः ॥अहं दुःखीति नैवेशस्त्वहङ्कुर्यात्परः पुमान् ।जीवगं त्वेव तद्दुःखं विष्णुः पश्यति सर्वदा ॥अतो न दुःखभाग्विष्णुः स्वातन्त्रत्पुरुषोत्तमः ।पारतन्त्र्यादहं दुःखीत्येवं जीवः प्रपश्यति ॥तस्मात्स दुःखभागुक्तो यावदीशः प्रसीदति''॥ इति स्वातन्त्र्ये ॥९॥

गुणभाव्येन कर्मणा गुणभूतः अस्वतन्त्रोऽहमस्मिन्कर्मणीति भावनीयेन ।'अस्वतन्त्रः स्वतन्त्रोऽस्मीत्येवं जीवः प्रभावयन् ।बध्यते हीशकोपेन राजभावेन भृत्यवत्''॥ इति च ॥ १० ॥

एवं विरक्तः शयने । एवमस्वातन्त्र्ेण नित्यबद्धोऽपि । एवमात्मनोः स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्ययोर्विद्वान् जीवोऽप्यविद्वज्जीववन्न बध्यते । एवं विद्वानित्यन्वयः ।'नित्यबद्धोऽपि जीवो य आत्मनो नित्यबद्धताम् ।विष्णुना नित्यमुक्तत्वं तस्य वेत्ति स मुच्यते ॥तदधीनत्वबन्धे तु विद्यमानेऽप्यदुःखभाक् ।देहस्थोऽपि न दुःखी स्यादन्यवत्किमु मुक्तिगः''॥ इति प्राथम्ये ॥ ११,१२ ॥

'नानात्वमिति वै मिथ्याज्ञानं कुत्रचिदुच्यते ।वस्तुयाथात्म्यतोऽन्यत्वाज्ज्ञानस्योज्झो विवक्षितः''॥ इति वाल्लभ्ये ॥ १३ ॥

'दोषश्चैव गुणश्चोभावीशतन्त्रौ न मे वशौ ।इति जानन्न दोषी स्याद्वर्जितोऽल्पगुणेन च''॥ इति प्राथम्ये ॥ १६,१७ ॥

'स्थितिशब्देन नियमः क्वचिज्जीवनमुच्यते ।उत्थितत्वं क्वचिच्चैव क्वचिद्गतिविरोधिता''॥ इति शब्दनिर्णये ॥१८॥

'दुग्धदोहां तु गां रक्षेत् क्षीरमात्रप्रयोजनः ।यथा तद्वद्धरेरन्यवाचोधारणमिष्यते''॥ इति हरिवंशेषु ॥ १९,२० ॥

अर्थादन्यथात्वेन मनसः परिवर्तनं नानात्वभ््रामः ।'जीवस्येशत्वविज्ञानं जीवानामेकता तथा ॥ईशस्य बहुता ज्ञानमीशस्यानीशता तथा ।जगतोऽसत्यताज्ञानं नानात्वभ््राम उच्यते''॥ इति विवेके ॥ २१ ॥

स्वेच्छोपात्तपृथग्वपुः वसुदेवादिशरीरं स्वेच्छया येन स्वीकृतमिति ।'नित्यानन्दशरीरोऽपि वसुदेवादिदेहगः ।प्रदर्शयेज्जनिं स्वस्य नित्यं देहविवर्जितः ॥वसुदेवादिदेहेषु प्रवेशस्तस्य भण्यते ।देहोपादानमिति तु न ह्यन्यो देह इष्यते ॥अन्याभिमतदेहेषु प्रविष्टः सर्वदा हरिः ।नान्यानभिमतो देहो विष्णोरस्ति कदाचन ॥अतोऽशरीरो भगवान् पुत्रताभिमतिस्तु या ।वसुदेवादिकानां तु सैव मिथ्यामतिर्भवेत् ॥अन्याहंभावयुग्देह एवासौ हरिरास्थितः ।न तदन्येषु देहेषु क्वचित्तस्य प्रवेशनम् ॥मम पुत्रस्त्वयमिति भ्रामणाय यदा हरेः ।वसुदेवादिदेहेषु तनूपात्तिस्तु सा गतिः ॥अनुपात्तशरीरस्य तनूपात्तिरितीष्यते ।तद्देहं पितृदेहत्वे उपादत्ते यतो हरिः''॥ इति प्रकाशसंहितायाम् ॥ २८ ॥

ज्ञात्वाज्ञात्वेति वीप्सा ।'ज्ञात्वाऽपि मम माहात्म्यं तत्रोत्सुकतया पुनः ।विशेषाच्च विशेषेण ज्ञात्वा मामश्नुतेऽधिकम्''॥ इति विज्ञाने ॥ ३३ ॥

'सर्वदेवोत्तमो वायुरिति ज्ञानान्न चापरम् ।प््रिायमस्ति हरेः किञ्चित्तथा वायोर्हरेर्विदः ॥भारतीवायुलक्ष्मीणामात्मनश्च यथाक्रमम् ।आधिक्यज्ञानतो विष्णुः सर्वतः सम्प्रसीदति''॥ इति माहात्म्ये ॥'वायुर्भीमो भीमनादो महौजाः सर्वेषां च प्राणिनां प्राणभूतः ।अनावृत्तिर्देहिनां देहपाते तस्माद्वायुर्देवदेवो विशिष्टः''॥ इति मोक्षधर्मेषु ॥'तस्माद्वायुरेव व्यष्टिर्वायुः समष्टिरप पुनर्मृत्युं जयति य एवं वेद''॥ इति च ।'पञ्चभूतमनोबुद्धिरुद्राणां प्रतिदेहकम् ।बाह्यतश्चापि नेतृत्वाद्वायुर्व्यष्टिः समष्टिकः''॥ इति प्रभञ्जने ॥४४॥

'स्वात्मनिस्थो हरिः पूज्य आत्मनामाऽशनादिकैः ।तत्सम्बन्धादात्मशब्दो जीवे स्यादुपचारतः''॥ इत्यात्मसंहितायाम् ॥ ४५ ॥