Anandamakaranda

Bhagavatatatparyanirnaya/C11/S23: Difference between revisions

← Older editNewer edit →
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Line 3: Line 3:
| chapter_num  = 11
| chapter_num  = 11
| title        = त्रयोविंशोऽध्यायः
| title        = त्रयोविंशोऽध्यायः
}}
}}{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id      = BTN_C11_S23_V48
| verse_id      = BTN_C11_S23_V48
| document_id  = BTN
| document_id  = BTN
Line 26: Line 25:
| id      = BTN_C11_S23_V49_B1
| id      = BTN_C11_S23_V49_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
सात्विकमनोविवक्षया देवशब्दः । तामसमनोविवक्षया शत्रुशब्दः ।'एकस्थानाधिपत्ये तु भिन्नानामपि युज्यते ।अभेदेन परामर्शः सादृश्येनापि वस्तुनोः''॥ इति प्रयोगे ॥'ऋते द्वे ब्रह्मणी कस्य मनो याति वशं क्वचित् ।श्रियं सरस्वतीं वापि याति वा तत्प्रसादतः''॥ इति पाद्मे ॥उदासीनानां रिपुम् । सम्यग्ज्ञानवतां न रिपुत्वं शक्यत इत्यर्थः ॥ ४८,४९ ॥
सात्विकमनोविवक्षया देवशब्दः । तामसमनोविवक्षया शत्रुशब्दः ।
'एकस्थानाधिपत्ये तु भिन्नानामपि युज्यते ।
अभेदेन परामर्शः सादृश्येनापि वस्तुनोः''॥ इति प्रयोगे ॥
'ऋते द्वे ब्रह्मणी कस्य मनो याति वशं क्वचित् ।
श्रियं सरस्वतीं वापि याति वा तत्प्रसादतः''॥ इति पाद्मे ॥
उदासीनानां रिपुम् । सम्यग्ज्ञानवतां न रिपुत्वं शक्यत इत्यर्थः ॥ ४८,४९ ॥
}}
}}


Line 45: Line 48:
| id      = BTN_C11_S23_V50_B1
| id      = BTN_C11_S23_V50_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
अभिमानमात्रेणैव जीवस्य देहेन सम्बन्ध इति मनोमात्रम् । मनसा निर्माणमिति । अहमन्य इत्यपि देहमात्रे मन्यन्ते ।'देहमात्रं स्वमात्मानं यः परं चाभिपश्यति ।अन्धे तमसि मग्नस्य नोत्तारस्तस्य कुत्रचित्''॥ इति च ॥ ५० ॥
अभिमानमात्रेणैव जीवस्य देहेन सम्बन्ध इति मनोमात्रम् । मनसा निर्माणमिति । अहमन्य इत्यपि देहमात्रे मन्यन्ते ।
'देहमात्रं स्वमात्मानं यः परं चाभिपश्यति ।
अन्धे तमसि मग्नस्य नोत्तारस्तस्य कुत्रचित्''॥ इति च ॥ ५० ॥
}}
}}


Line 63: Line 67:
| id      = BTN_C11_S23_V51_B1
| id      = BTN_C11_S23_V51_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
'जनशब्दः स्वतो जीवे क्वचिद्देहे च वर्तते''। इति प्रयोगे ॥ ५१ ॥
'जनशब्दः स्वतो जीवे क्वचिद्देहे च वर्तते''। इति प्रयोगे ॥ ५१ ॥
Line 81: Line 84:
| id      = BTN_C11_S23_V52_B1
| id      = BTN_C11_S23_V52_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
अयोग्यक्रोधादेर्मन एव कारणम् ।'अविकाराश्च ते देवा विकारा इति शब्दिताः ।अभिमानाद्विकारस्य स्वतः शक्ता अपि ध्रुवम्''॥ इति च ॥ ५२ ॥
अयोग्यक्रोधादेर्मन एव कारणम् ।
'अविकाराश्च ते देवा विकारा इति शब्दिताः ।
अभिमानाद्विकारस्य स्वतः शक्ता अपि ध्रुवम्''॥ इति च ॥ ५२ ॥
}}
}}


Line 99: Line 103:
| id      = BTN_C11_S23_V53_B1
| id      = BTN_C11_S23_V53_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
नह्यात्मनः स्वभावादन्यद्भवति । यदि दृश्यते तथाऽपि मृषा स्यात् । सुखरूपं दुःखं न भवति । अतो मन एव तथा दर्शयति ।'जीवस्य सुखरूपस्य न दुःखं क्वचिदिष्यते ।अतो मनोऽभिमानेन दुःखी भवति नान्यथा''॥ इति भारते ॥५३॥
नह्यात्मनः स्वभावादन्यद्भवति । यदि दृश्यते तथाऽपि मृषा स्यात् । सुखरूपं दुःखं न भवति । अतो मन एव तथा दर्शयति ।
'जीवस्य सुखरूपस्य न दुःखं क्वचिदिष्यते ।
अतो मनोऽभिमानेन दुःखी भवति नान्यथा''॥ इति भारते ॥५३॥
}}
}}


Line 117: Line 122:
| id      = BTN_C11_S23_V54_B1
| id      = BTN_C11_S23_V54_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
गृह्यमाणत्वाद् ग्रहो देहः ॥ ५४ ॥
गृह्यमाणत्वाद् ग्रहो देहः ॥ ५४ ॥
Line 135: Line 139:
| id      = BTN_C11_S23_V55_B1
| id      = BTN_C11_S23_V55_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
अजडत्वे आत्मनः ॥ ५५ ॥
अजडत्वे आत्मनः ॥ ५५ ॥
Line 153: Line 156:
| id      = BTN_C11_S23_V56_B1
| id      = BTN_C11_S23_V56_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
तदात्मनः कालाधीनस्य ।'स्वातन्त्र्यमात्मशब्दोक्तं स्वरूपमपि कुत्रचित्''॥ इति विवेके ॥यथाऽग्नेर्हिमस्य च नैव दुःखं तापादिनिमित्तं जडत्वात् । एवं जडत्वाद्देह-स्यापि कालादिसम्बन्धे विद्यमानेऽपि न दुःखं युक्तम् ।'सदा कालादिसम्बन्धाद्दुःखं देहस्य युज्यते ।तथाऽपि नैव दुःखी स जडत्वान्नियमेन तु ॥आत्मनः सुखरूपत्वान्न दुःखं युज्यते क्वचित् ।तस्मान्मनोभ्रमेणैव दुःखी जीवो न चान्यथा ॥सर्वेषां मनसो नेता मनोरूपस्त्रिलोचनः ।तद्वशाः सर्वदेवाश्च तेनैव सुखदुःखिनः ॥नियन्ता तस्य च प्राणस्ततोऽपि बलवत्तरः ।तन्नियन्ता हरिः साक्षात् परमानन्दलक्षणः''॥ इति तात्पर्ये ॥ ५६ ॥
तदात्मनः कालाधीनस्य ।
'स्वातन्त्र्यमात्मशब्दोक्तं स्वरूपमपि कुत्रचित्''॥ इति विवेके ॥
यथाऽग्नेर्हिमस्य च नैव दुःखं तापादिनिमित्तं जडत्वात् । एवं जडत्वाद्देह-स्यापि कालादिसम्बन्धे विद्यमानेऽपि न दुःखं युक्तम् ।
'सदा कालादिसम्बन्धाद्दुःखं देहस्य युज्यते ।
तथाऽपि नैव दुःखी स जडत्वान्नियमेन तु ॥
आत्मनः सुखरूपत्वान्न दुःखं युज्यते क्वचित् ।
तस्मान्मनोभ्रमेणैव दुःखी जीवो न चान्यथा ॥
सर्वेषां मनसो नेता मनोरूपस्त्रिलोचनः ।
तद्वशाः सर्वदेवाश्च तेनैव सुखदुःखिनः ॥
नियन्ता तस्य च प्राणस्ततोऽपि बलवत्तरः ।
तन्नियन्ता हरिः साक्षात् परमानन्दलक्षणः''॥ इति तात्पर्ये ॥ ५६ ॥
}}
}}


Line 179: Line 191:
| id      = BTN_C11_S23_V57_B1
| id      = BTN_C11_S23_V57_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
आत्मनः मनसः ॥ भौमयोर्विकारयोः पीड्यपीडकयोः उभयमनसोः सतोर्दुःखं भवति । ग्रहस्य ग्रहणरूपस्य मनसः सत एव । जडे मनसि सत्येव । तदात्मनो मनसः सतः । संसृतिरूपिणः आत्मनो जीवस्य यथा तथा न हि परस्य । अमनस्त्वात् । अतो मनोऽन्वय-व्यतिरेक इति भावः ॥ ५७ ॥
आत्मनः मनसः ॥ भौमयोर्विकारयोः पीड्यपीडकयोः उभयमनसोः सतोर्दुःखं भवति । ग्रहस्य ग्रहणरूपस्य मनसः सत एव । जडे मनसि सत्येव । तदात्मनो मनसः सतः । संसृतिरूपिणः आत्मनो जीवस्य यथा तथा न हि परस्य । अमनस्त्वात् । अतो मनोऽन्वय-व्यतिरेक इति भावः ॥ ५७ ॥
Retrieved from "https://dev.anandamakaranda.in/Bhagavatatatparyanirnaya/C11/S23"