Bruhadaranyaka/C3/S9: Difference between revisions
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
||
| Line 3: | Line 3: | ||
| chapter_num = 3 | | chapter_num = 3 | ||
| title = शाकल्यब्राह्मणम् | | title = शाकल्यब्राह्मणम् | ||
}} | }}{{VerseBlock | ||
{{VerseBlock | |||
| verse_id = BR_C03_S09_V01 | | verse_id = BR_C03_S09_V01 | ||
| document_id = BR | | document_id = BR | ||
| Line 25: | Line 24: | ||
| id = BR_C03_S09_V02_B1 | | id = BR_C03_S09_V02_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
ये ये वराः सुरास्ते तु परेषां महिमात्मकाः । | ये ये वराः सुरास्ते तु परेषां महिमात्मकाः । | ||
महीत्युक्तं हि माहात्म्यं महिमानो हि तन्मिताः ॥ | |||
एवं हि महिमाशब्दस्तद्वशत्वं वदत्ययम् । | |||
यत्र माहात्म्यवाची स्यान्महत्वं महिमा तथा ॥ | |||
त्रयस्त्रिंशत्सुराणां हि परिवारास्ततः परे । | |||
षण्णामेते त्रयाणां ते ते द्वयोः साधिकस्य तौ ॥ | |||
एकस्य सोऽपि क्रमतः पराधीनस्वरूपिणः । | |||
पराधीनबलाश्चैव पराधीनप्रवृत्तयः ॥ | |||
एक एव स्वतंत्रोऽसौ भगवान् पुरुषोत्तमः । | |||
}} | }} | ||
| Line 51: | Line 49: | ||
| id = BR_C03_S09_V03_B1 | | id = BR_C03_S09_V03_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
अग्रं विष्णुं नयेद्यस्मात् सुपर्णोऽग्निरुदाहृतः ॥ | अग्रं विष्णुं नयेद्यस्मात् सुपर्णोऽग्निरुदाहृतः ॥ | ||
प्रथितं हरिमादाय वातीति प्रथिवः स्मृतः । | |||
तद्भार्या पृथिवी नाम यत्तदिच्छानुसारिणी ॥ | |||
सर्वज्ञानात् तथायुष्ट्वात् सूत्रात्मा वायुरुच्यते । | |||
श्रद्धानामैव तत्पत्नी सर्वस्यान्तर्निरीक्षणात् ॥ | |||
अन्तरिक्षमिति प्रोक्ता देवेभ्योऽधिकवीक्षणात् । | |||
आदिकालस्थितो यस्मादादित्यस्तु सदाशिवः ॥ | |||
द्यौरुमा च समुद्दिष्टा वाग्रूपा द्योतिका यतः । | |||
त एते सर्वदेवेभ्यो विशिष्टास्तद्वशाः परे ॥ | |||
नक्षत्रमिंद्र उद्दिष्टश्चंद्रः काम उदाहृतः । | |||
अत्राणात् सूर्यचंद्राद्यैराह्लादाच्चैव हेतुतः ॥ | |||
वासयन्ति जगद्यस्मादेतेऽष्टौ वसवः स्मृताः । | |||
ज्ञानादिषड्गुणाः षट्सु तदन्येभ्योऽधिका यतः ॥ | |||
वसुष्वपि त एवोच्चा वींद्राद्याः पूर्वकीर्तिताः । | |||
}} | }} | ||
| Line 82: | Line 79: | ||
| id = BR_C03_S09_V04_B1 | | id = BR_C03_S09_V04_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
प्राणाद्या वायुपुत्रास्तु दश बुद्ध्यभिमानवान् ॥ | प्राणाद्या वायुपुत्रास्तु दश बुद्ध्यभिमानवान् ॥ | ||
बृहस्पतिरिति ह्येते रुद्रा इत्येव कीर्तिताः । | |||
}} | }} | ||
| Line 101: | Line 97: | ||
| id = BR_C03_S09_V05_B1 | | id = BR_C03_S09_V05_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
मासाभिमानिनो ये तु यमचंद्रयुता द्विषट् ॥ | मासाभिमानिनो ये तु यमचंद्रयुता द्विषट् ॥ | ||
धात्रर्यमाद्या आदित्या इंद्राविष्णू विनैव तु । | |||
}} | }} | ||
| Line 120: | Line 115: | ||
| id = BR_C03_S09_V06_B1 | | id = BR_C03_S09_V06_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
स्तनयित्नोरभीमानी वायुजस्त्विंद्र उच्यते ॥ | स्तनयित्नोरभीमानी वायुजस्त्विंद्र उच्यते ॥ | ||
स एव वज्र इंद्रस्य सोऽशनिश्चाशनादरेः । | |||
यज्ञो नामेंद्रपुत्रो यो जयन्त इति चोच्यते ॥ | |||
स एव पशुमानित्वात् पशवश्चेति कथ्यते । | |||
}} | }} | ||
| Line 157: | Line 151: | ||
| id = BR_C03_S09_V09_B1 | | id = BR_C03_S09_V09_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
एवं प्राधान्यतो देवास्त्रयस्त्रिंशत्प्रकीर्तिताः ॥ | एवं प्राधान्यतो देवास्त्रयस्त्रिंशत्प्रकीर्तिताः ॥ | ||
दक्षाग्निप्रमुखाः सर्वे प्राणा एव हि वायुजाः । | |||
रुद्रा अपि तदावेशात् पृथंग्नोदीरिता इह ॥ | |||
काम एवानुविष्टत्वादनिरुद्धश्च नोदितः । | |||
मन्वावेशादिंद्रजस्तु संख्यायामनुवेशितः ॥ | |||
अश्विनौ निर्ऋतिश्चैव कुबेरश्च विनायकः । | |||
अर्यम्ण्यंशादिचतुर्षु विशेषावेशसंयुताः ॥ | |||
अत्रोक्ता अपि पृथिव्याद्या अन्तर्यामिब्राह्मणे भवन्ति । | |||
षट्सु प्रधानास्तिस्रो हि वायुवींद्रमहेश्वराः । | |||
स्वभार्याणां स्वाश्रयत्वात् ते लोका ज्ञानरूपतः ॥ | |||
पदैक्याद्ब्रह्मवाय्वोस्तु पदसाम्याच्छिवस्य च । | |||
शेषस्यापि तु नैवोक्तिः पृथक् श्रद्धा च मारुतः ॥ | |||
द्वौ देवाविति सम्प्रोक्तावन्नं श्रद्धा प्रकीर्तिता । | |||
अतीतत्वाद्देवताभ्यो नेतृत्वाच्चान्नमुच्यते ॥ | |||
श्रद्धेति वायोः पत्नी सा प्राणो वै विष्णुरुत्तमः । | |||
णेत्येवानन्द उद्दिष्ट आसमन्तात् प्रकृष्टतः ॥ | |||
प्राणो हि भगवान् विष्णुरध्यर्धो वायुरुच्यते । | |||
अध्यर्धा हि गुणा नित्यं वायोरध्यर्ध एव तत् ॥ | |||
न चैकत्वं भवेद्वायोस्तद्विशिष्टो यतो हरिः । | |||
न च द्वितीयता तस्मिन् प्रीतिरत्यधिका हरेः ॥ | |||
तेनाध्यर्द्धगुणो यस्मात् सर्वस्माद् देवतागणात् । | |||
न चाशक्यं न चाप्राप्यमतोऽध्यर्ध इतीरितः ॥ | |||
अत्यन्तरंगं यत्तस्मान्न हरेः पृथगीरिता । | |||
श्रीः स्वरूपविभेदेऽपि सर्वोत्कृष्टाऽपि नित्यशः ॥ | |||
तस्या अपि परो विष्णुर्गुणैः सर्वैरदोषवान् । | |||
एक इत्युच्यते नित्यं यस्मान्नान्यस्तथाविधः ॥ | |||
तत्परो वा गुणोद्रेके ब्रह्माऽसौ गुणपूर्तितः । | |||
तथात्वेन यतो नित्यमविकारेण याति हि ॥ त्यदित्युक्तास्ततो विष्णुः सर्वदेवेश्वरेश्वरः ॥ इति महामीमांसायाम् ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 258: | Line 251: | ||
| id = BR_C03_S09_V17_B1 | | id = BR_C03_S09_V17_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
शारीरो मनुरुद्दिष्टः कामः प्रद्युम्न उच्यते । | शारीरो मनुरुद्दिष्टः कामः प्रद्युम्न उच्यते । | ||
आदित्यस्थस्तथा रुद्रः श्रोत्रश्चंद्र उदाहृतः ॥ | |||
छायामयस्तु निर्ऋतिरादर्शे सूर्य एव च । | |||
पर्जन्यस्त्वप्सु पुरुषः शक्रः पुत्राभिमानवान् ॥ | |||
अमृतं वायुरुद्दिष्टं स्त्रियः श्रीर्गीरुमा तथा । | |||
सत्यं ब्रह्मा समुद्दिष्टो गरुत्मच्छेषका दिशः ॥ | |||
आदेशनाद्दिशः प्रोक्ताः मृत्युर्यम उदाहृतः । | |||
अन्तर्गतेन रूपेण वायुरेव त्वसुः स्मृतः ॥ | |||
पालकेन स्वरूपेण ब्रह्मैवात्र प्रजापतिः । | |||
प्रकाशस्त्वान्तरो ज्योतिर्लोको बाह्य इतीर्यते ॥ | |||
मनःस्थिता मनोनाम्नी बोधरूपत्वतो रमा ।। | |||
सैवाग्निस्थाऽदनान्नित्यमग्निरित्येव गीयते ॥ | |||
हृदयं बुद्धिसंस्था सा त्वयनं हृदि यत्ततः । | |||
चक्षुः सा दृष्टिहेतुत्वाद्दृष्टानां लोक एव सा ॥ इति च । | |||
}} | }} | ||
| Line 280: | Line 272: | ||
| id = BR_C03_S09_V17_B1 | | id = BR_C03_S09_V17_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
बुद्धिवृत्त्यपेक्षया बहिः प्रकाशहेतुत्वमपि देव्या न विरुध्यते । इम एव त्रयो लोका इति पूर्वोक्तानां देवानामनुक्तौ कथं लोकमात्रे सर्वदेवानामन्तर्भावः । उक्ताङ्गीकारेऽनन्तर्भावः कथम् । कथं चाग्न्यादिषु । न चावासमात्रमत्र विवक्षितम् । प्रतिशरीरमपि सर्वदेवानामावासान्न लोकादीनां विशेषः । सामर्थ्याधिक्यं चात्र विवक्षितम् । एतेषु हीदं सर्वं षडिति । यदस्मिन्निदं सर्वमध्यार्ध्नोत् स ब्रह्म त्यदित्याचक्षते महिमान एवैषाम् इत्यादिषु षड्गुणोद्रेकादीनामुक्तेः । अन्तर्भावस्य च महिमकारणकत्वोक्तेः । इदं सर्वं गुणषट्कं पूर्णं गुणषट्कमित्यर्थः । इदंशब्दोविवक्षितत्वादयं भगवानितिवत् । एवमेवेदं सर्वमध्यार्ध्नोदिति च । गुणाधिक्येन तदधीनत्वे विवक्षिते निवासत्वादिकमन्तर्भवति । उत्तमानामधिकव्याप्त्यादेः । न तु निवासत्वादौ गुणाधिक्यादिकम् । कथं च तन्महिमत्वेनान्तर्भावमुक्त्वा निवासत्वमात्रेणान्तर्भाव उच्यते । कथं चान्यथा कामादीनां प्रसिद्धमहिमानां स्त्रीमात्रादिकं देवतोच्यते । प्रसिद्धं चैतत् । आत्मा देवानां भुवनस्य गर्भः आत्मा वै वातः इंद्रो वै देवानामोजिष्ठःब्रह्मा देवानां प्रथमः सम्बभूव अयं वाव शिशुर्योयं मध्यमः प्राणः तमेताः सप्ताक्षितय उपतिष्ठन्ते तद्या इमा अक्षंल्लोहिन्यो राजयस्ताभिरेनं रुद्रोऽन्वायत्तो यच्छुक्लं तेनेन्द्रः । | बुद्धिवृत्त्यपेक्षया बहिः प्रकाशहेतुत्वमपि देव्या न विरुध्यते । इम एव त्रयो लोका इति पूर्वोक्तानां देवानामनुक्तौ कथं लोकमात्रे सर्वदेवानामन्तर्भावः । उक्ताङ्गीकारेऽनन्तर्भावः कथम् । कथं चाग्न्यादिषु । न चावासमात्रमत्र विवक्षितम् । प्रतिशरीरमपि सर्वदेवानामावासान्न लोकादीनां विशेषः । सामर्थ्याधिक्यं चात्र विवक्षितम् । एतेषु हीदं सर्वं षडिति । यदस्मिन्निदं सर्वमध्यार्ध्नोत् स ब्रह्म त्यदित्याचक्षते महिमान एवैषाम् इत्यादिषु षड्गुणोद्रेकादीनामुक्तेः । अन्तर्भावस्य च महिमकारणकत्वोक्तेः । इदं सर्वं गुणषट्कं पूर्णं गुणषट्कमित्यर्थः । इदंशब्दोविवक्षितत्वादयं भगवानितिवत् । एवमेवेदं सर्वमध्यार्ध्नोदिति च । गुणाधिक्येन तदधीनत्वे विवक्षिते निवासत्वादिकमन्तर्भवति । उत्तमानामधिकव्याप्त्यादेः । न तु निवासत्वादौ गुणाधिक्यादिकम् । कथं च तन्महिमत्वेनान्तर्भावमुक्त्वा निवासत्वमात्रेणान्तर्भाव उच्यते । कथं चान्यथा कामादीनां प्रसिद्धमहिमानां स्त्रीमात्रादिकं देवतोच्यते । प्रसिद्धं चैतत् । आत्मा देवानां भुवनस्य गर्भः आत्मा वै वातः इंद्रो वै देवानामोजिष्ठःब्रह्मा देवानां प्रथमः सम्बभूव अयं वाव शिशुर्योयं मध्यमः प्राणः तमेताः सप्ताक्षितय उपतिष्ठन्ते तद्या इमा अक्षंल्लोहिन्यो राजयस्ताभिरेनं रुद्रोऽन्वायत्तो यच्छुक्लं तेनेन्द्रः । | ||
| Line 289: | Line 280: | ||
| id = BR_C03_S09_V17_B1 | | id = BR_C03_S09_V17_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
अश्वमेधः क्रतुश्रेष्ठो ज्योतिःश्रेष्ठो दिवाकरः । | अश्वमेधः क्रतुश्रेष्ठो ज्योतिःश्रेष्ठो दिवाकरः । | ||
ब्राह्मणो द्विपदां श्रेष्ठो देवश्रेष्ठस्तु मारुतः ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 299: | Line 289: | ||
| id = BR_C03_S09_V17_B1 | | id = BR_C03_S09_V17_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
वायुर्भीमो भीमनादो महौजास्सर्वेषाञ्च प्राणिनां प्राणभूतः । | वायुर्भीमो भीमनादो महौजास्सर्वेषाञ्च प्राणिनां प्राणभूतः । | ||
अनावृत्तिर्देहिनां देहपाते तस्माद्वायुर्देवदेवो विशिष्टः ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 309: | Line 298: | ||
| id = BR_C03_S09_V17_B1 | | id = BR_C03_S09_V17_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
क्रतुं सचन्त मारुतस्य वेधसः वायोरात्मानं कवयो निचिक्युः । | क्रतुं सचन्त मारुतस्य वेधसः वायोरात्मानं कवयो निचिक्युः । | ||
| Line 318: | Line 306: | ||
| id = BR_C03_S09_V17_B1 | | id = BR_C03_S09_V17_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
आत्मत एष प्राणो जायते । | आत्मत एष प्राणो जायते । | ||
यो वायौ तिष्ठन् | |||
}} | }} | ||
| Line 328: | Line 315: | ||
| id = BR_C03_S09_V17_B1 | | id = BR_C03_S09_V17_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
देवानां देवता वायुर्वायोर्देवो जनार्दनः। | देवानां देवता वायुर्वायोर्देवो जनार्दनः। | ||
| Line 337: | Line 323: | ||
| id = BR_C03_S09_V17_B1 | | id = BR_C03_S09_V17_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
स प्राणमसृजत । प्राणाच्छ्रद्धाम् एतस्माज्जायते प्राणः। | स प्राणमसृजत । प्राणाच्छ्रद्धाम् एतस्माज्जायते प्राणः। | ||
| Line 346: | Line 331: | ||
| id = BR_C03_S09_V17_B1 | | id = BR_C03_S09_V17_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
रुद्रं समाश्रिता देवाः रुद्रो ब्रह्माणमाश्रितः । | रुद्रं समाश्रिता देवाः रुद्रो ब्रह्माणमाश्रितः । | ||
ब्रह्मा मामाश्रितो नित्यं नाहं कञ्चिदुपाश्रितः ॥ इत्यादिषु सर्वत्र । | |||
}} | }} | ||
| Line 356: | Line 340: | ||
| id = BR_C03_S09_V17_B1 | | id = BR_C03_S09_V17_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
श्रियः प्रसादं स कुशेशयेशयः श्रितः स चिन्त्यः प्रशशंस शौरिम् इत्यादि च । | श्रियः प्रसादं स कुशेशयेशयः श्रितः स चिन्त्यः प्रशशंस शौरिम् इत्यादि च । | ||
| Line 382: | Line 365: | ||
| id = BR_C03_S09_V19_B1 | | id = BR_C03_S09_V19_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
दिशो वेद सदेवाः सप्रतिष्ठा इति याज्ञवल्क्यवचनम् । सर्वप्रतिष्ठात्वेन ब्रह्मणोऽपि ज्ञानं भवतीति किं ब्रह्म विद्वानित्यस्य चोत्तरम् । | दिशो वेद सदेवाः सप्रतिष्ठा इति याज्ञवल्क्यवचनम् । सर्वप्रतिष्ठात्वेन ब्रह्मणोऽपि ज्ञानं भवतीति किं ब्रह्म विद्वानित्यस्य चोत्तरम् । | ||
| Line 400: | Line 382: | ||
| id = BR_C03_S09_V20_B1 | | id = BR_C03_S09_V20_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
यदि दिशो वेत्थ तर्हि किं देवतोऽस्याम् । | यदि दिशो वेत्थ तर्हि किं देवतोऽस्याम् । | ||
| Line 409: | Line 390: | ||
| id = BR_C03_S09_V20_B1 | | id = BR_C03_S09_V20_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
आदित्यस्याश्रयश्चक्षुर्नामा स्वायम्भुवो मनुः । | आदित्यस्याश्रयश्चक्षुर्नामा स्वायम्भुवो मनुः । | ||
चक्षुस्थो दृष्टिशक्तीशो रूपात्मेंद्रस्तदाश्रयः ॥ | |||
बुद्धितत्त्वात्मिकोमा च शक्रस्यापि समाश्रयः । | |||
}} | }} | ||
| Line 429: | Line 409: | ||
| id = BR_C03_S09_V21_B1 | | id = BR_C03_S09_V21_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
एवं यमस्याश्रयश्च यज्ञमान्यनिरुद्धकः ॥ | एवं यमस्याश्रयश्च यज्ञमान्यनिरुद्धकः ॥ | ||
दक्षिणामानिनी देवी रतिरेव तदाश्रयः । | |||
श्रद्धारूपः सदा कामस्तस्या अपि समाश्रयः ॥ | |||
हृदयात्मिक्युमा तस्य कामस्यापि समाश्रयः । | |||
}} | }} | ||
| Line 450: | Line 429: | ||
| id = BR_C03_S09_V22_B1 | | id = BR_C03_S09_V22_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
अब्देवता सदा चंद्रो वरुणस्य समाश्रयः ॥ | अब्देवता सदा चंद्रो वरुणस्य समाश्रयः ॥ | ||
रेत आत्मा सुरगुरुः सोमस्यापि समाश्रयः । | |||
तस्याप्युमैवाश्रयः स्यात् .. | |||
}} | }} | ||
| Line 470: | Line 448: | ||
| id = BR_C03_S09_V23_B1 | | id = BR_C03_S09_V23_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
...... तस्यैव तु दिगीशितुः ॥ | ...... तस्यैव तु दिगीशितुः ॥ | ||
सोमस्य दीक्षारूपा तु शतरूपा समाश्रयः । | |||
तस्याः सत्यात्मको देवो मनुरेव समाश्रयः ॥ | |||
तस्याप्युमैवाश्रया सा स्रष्टृरूपस्य नित्यदा । | |||
}} | }} | ||
| Line 491: | Line 468: | ||
| id = BR_C03_S09_V24_B1 | | id = BR_C03_S09_V24_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
मध्यदिक्स्वामिनोऽग्नेश्च स्वाधारो वाग्बृहस्पतिः ॥ | मध्यदिक्स्वामिनोऽग्नेश्च स्वाधारो वाग्बृहस्पतिः ॥ | ||
तस्याप्युमैव हृदयरूपा नित्यं समाश्रयः । | |||
}} | }} | ||
| Line 510: | Line 486: | ||
| id = BR_C03_S09_V25_B1 | | id = BR_C03_S09_V25_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
तस्याः समाश्रयो रुद्रस्त्वमहञ्चेति रूपवान् ॥ | तस्याः समाश्रयो रुद्रस्त्वमहञ्चेति रूपवान् ॥ | ||
अहंकारात्मको नित्यमात्मोमा परिकीर्तिता । | |||
बुद्ध्यात्मनैवाततत्वाद्यद्यस्यानाश्रयो हरः ॥ | |||
तदा बोधात्मिका शक्तिर्नास्या देहाभिरक्षणे । | |||
अरक्षितान्मानुषादीन् श्वानो वाऽद्युर्वयांसि वा ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 532: | Line 507: | ||
| id = BR_C03_S09_V26_B1 | | id = BR_C03_S09_V26_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
शिवस्य च तथोमायाः प्राणात्मा शेष आश्रयः । | शिवस्य च तथोमायाः प्राणात्मा शेष आश्रयः । | ||
शेषस्यापानरूपा सा भारत्येव व्यपाश्रयः ॥ | |||
तस्या व्यानाभिधो वायुर्विशिष्टानो यतो हि सः । | |||
उन्नेतृत्वादुदानाख्या तस्या श्रीराश्रयः सदा ॥ | |||
समानाख्यो हरिस्तस्याः सहैव ह्यनयत्यसौ । | |||
स्वावरस्यानकास्त्वन्ये सर्वेषां चेष्टको हि सः ॥ | |||
स एष भगवान्नैवं श्रीवदन्याश्रयो हरिः । | |||
न च ब्रह्मादिवद्विष्णुर्नैवासौ बद्धवत् क्वचित् ॥ | |||
न च मुक्तवदीशेशः कुत एव जडोपमः । | |||
अग्राह्योऽशीर्यसंगोऽसावसितश्च न रिष्यति ॥ | |||
न हि सर्वात्मना क्वापि केनचिज्ज्ञायते क्वचित् । | |||
स्वल्पोऽपि शीर्यते नैव कारणात् कालतोऽपि वा ॥ | |||
न लिप्यते जगन्नाथः क्वचिद्दोषेण केनचित् । | |||
भूतपूर्वो भविष्यो वा बन्धो नास्य कुतश्चन ॥ | |||
न च नाशो भवेत् क्वापि न नशिष्यति च क्वचित् । | |||
अन्यत् सर्वं गृहीतं हि तेन ज्ञानादिना सदा ॥ | |||
अशीर्यत्वादयोऽन्येषां सर्वेषां तत्प्रसादतः । | |||
अतस्तस्यापि वैषम्यान्नेति नेत्याह तं श्रुतिः ॥ इत्यादि च ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 558: | Line 532: | ||
| id = BR_C03_S09_V26_B1 | | id = BR_C03_S09_V26_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
तद्गुणानां सुपूर्णानां विप्लुट्कं प्रतिबिम्बितम् । | तद्गुणानां सुपूर्णानां विप्लुट्कं प्रतिबिम्बितम् । | ||
श्रीर्भुंक्ते तद्गुणान् ब्रह्मा तस्य रुद्रादयोऽपि च ॥ इत्यादि च ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 568: | Line 541: | ||
| id = BR_C03_S09_V26_B1 | | id = BR_C03_S09_V26_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
अहर्ज्ञानमस्य लीनमित्यहर्लीक एवाहल्लिकः । अज्ञेत्याक्षिपति । न हि गृह्यते इत्यादिना ग्रहणशीरणादिषु सर्वप्रमाणाभावं दर्शयति ॥ | अहर्ज्ञानमस्य लीनमित्यहर्लीक एवाहल्लिकः । अज्ञेत्याक्षिपति । न हि गृह्यते इत्यादिना ग्रहणशीरणादिषु सर्वप्रमाणाभावं दर्शयति ॥ | ||
| Line 577: | Line 549: | ||
| id = BR_C03_S09_V26_B1 | | id = BR_C03_S09_V26_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
नेति नेत्यादिरूपेण विज्ञापितगुणोऽपि तु । | नेति नेत्यादिरूपेण विज्ञापितगुणोऽपि तु । | ||
विशेषापेक्षया पृष्टो न शाकल्यो विवेद तम् ॥ इति ब्रह्मांडे ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 587: | Line 558: | ||
| id = BR_C03_S09_V26_B1 | | id = BR_C03_S09_V26_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
तदपेक्षां विनैवासौ निर्गत्य पुरुषोत्तमः । | तदपेक्षां विनैवासौ निर्गत्य पुरुषोत्तमः । | ||
वहत्येवानिशं सर्वं निरूढं तेन तज्जगत् ॥ | |||
प्रति प्रतिस्थितो रूपैर्यस्माद्धत्ते हरिः सदा । | |||
अतः प्रत्यूह्यते तेन व्यक्ताव्यक्तमिदं जगत् ॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 599: | Line 569: | ||
| id = BR_C03_S09_V26_B1 | | id = BR_C03_S09_V26_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
न विनोपनिषद्भिः स ज्ञेयः केनापि कस्यचित् । | न विनोपनिषद्भिः स ज्ञेयः केनापि कस्यचित् । | ||
अत औपनिषत्कं तं प्राहुर्विष्णुं सनातनम् ॥ इति च ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 609: | Line 578: | ||
| id = BR_C03_S09_V26_B1 | | id = BR_C03_S09_V26_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
प्रश्नो वादे च जल्पादौ कर्तव्यः प्रतिवादिना । | प्रश्नो वादे च जल्पादौ कर्तव्यः प्रतिवादिना । | ||
तदुक्तिमात्रे प्रामाण्ये यदि नास्यागमान्तरम् ॥ | |||
अपेक्षितं यदा शंका दर्शनीयस्तदाऽऽगमः । | |||
निःशंकत्वेन यो वक्ता प्रश्नानामुत्तरं सदा ॥ | |||
आनुकूल्येनागमानां नाशंक्यं तद्वचः क्वचित् । | |||
दशतालो दशमुखो ललाटत्रिंशकस्तथा ॥ | |||
सार्धोन्नतश्चैव पुनः पर्यग्दशशिरास्तथा । | |||
पञ्चोराः सप्तपादो यो नाशंक्यं तद्वचः क्वचित् ॥ | |||
नवांगुलमुखो यस्तु गले च चतुरंगुलः । | |||
चतुर्विशांगुलतनुस्तद्वाक्यं देवपूजितम् ॥ | |||
प्राधान्यल्लक्षणोपेतो दुर्लक्षणयुतोऽपि सन् । | |||
तस्यापि वाक्यं मानं स्यात् किमु सर्वयुतस्य तु ॥ | |||
प्रायो देवाश्च ऋषयो न सर्वशुभलक्षणाः । | |||
ऋते विष्णुं सुरश्रेष्ठं ब्रह्माणं वाऽप्यनन्तरम् ॥ | |||
यस्मान्न विदुषां वाक्यमाशंक्यं केनचित् क्वचित् । | |||
तस्माद्वेदेषु सर्वेषु कथाः प्रश्नोत्तरात्मिकाः ॥ | |||
न प्रमाणान्तरं तत्र पृच्छन्ति घटनां विना । | |||
एतस्मादाश्वलाद्याश्च पप्रच्छुर्नैव कुत्रचित् ॥ | |||
आगमं याज्ञवल्क्योक्तेरन्यं तं मिथिलोऽपि च ॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 636: | Line 604: | ||
| id = BR_C03_S09_V26_B1 | | id = BR_C03_S09_V26_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
यश्छिन्नविचिकित्सस्तु च्छिनत्त्यपि च संशयान् । | यश्छिन्नविचिकित्सस्तु च्छिनत्त्यपि च संशयान् । | ||
तस्य पर्येषणं कुर्यात् प्रतीच्छन्नोत दक्षिणाम् ॥ इति च भारते ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 646: | Line 613: | ||
| id = BR_C03_S09_V26_B1 | | id = BR_C03_S09_V26_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
षण्णवत्यंगुलो यस्तु न्यग्रोधपरिमंडलः । | षण्णवत्यंगुलो यस्तु न्यग्रोधपरिमंडलः । | ||
दशतालश्चतुर्हस्तः स देवैरपि पूज्यते ॥ इति वायुप्रोक्ते ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 656: | Line 622: | ||
| id = BR_C03_S09_V26_B1 | | id = BR_C03_S09_V26_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
अत एव च सर्वागमेषु प्रतिसंहितमाचार्यलक्षणमुच्यते । | अत एव च सर्वागमेषु प्रतिसंहितमाचार्यलक्षणमुच्यते । | ||
| Line 754: | Line 719: | ||
| id = BR_C03_S09_V34_B1 | | id = BR_C03_S09_V34_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
यथा वनस्पतौ वृक्ष इत्ययंशब्दोऽमृषा तथैव पुरुषे पुरुषशब्दो विद्यमान एव । स च नित्यत्वे सम्भवति । पुरुकालेऽपि सन्पुरुष इति । स्रावमध्ये यत्स्थिरं विद्यतेऽस्थि सल्लीनं तद्दारुसंश्लिष्टपाशवत् । वृक्षो मूलाद्रोहतीत्यंगीकारमात्रम् । यत्समूलमावृहेयुरिति तस्यापि दूषणात् । अन्यस्य रेतसो जननमपि जीवतः पुरुषान्तरस्य भावे । प्रलये तु सर्वप्रलयात् कस्मादुत्पत्तिः । तत्पृष्टं सर्वं वक्तुमशक्यत्वात् पुरुषस्य पुनरुत्पत्तौ कारणं भगवन्तं जानन्तोऽपि तूष्णीमृषयो बभूवुः । पुरुषनामकत्वान्नित्यस्य जीवस्य यावन्मुक्तिः पुनरुत्पत्या भवितव्यं न शरीरेण सह नाशः । तस्य च स्वोत्पत्तावस्वातंत्र्यादन्येनोत्पादकेन भाव्यम् । कोऽसाविति प्रश्नाशयः । तेषु तूष्णीम्भूतेषु स्वयमेव परिहरति विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेति । तस्याप्यन्य उत्पादक इत्याशंका मा भूदिति जात एव न जायत इत्याह । पुरुषान्तरापेक्षया पुनःशब्दो न तु क्रियाभ्यासापेक्षया । एक एव हरिर्बन्धुः पुनरन्यो न विद्यते इतिवत् । रातिरिष्टः । तिष्ठमानस्य तद्विदः परायणम् ॥ | यथा वनस्पतौ वृक्ष इत्ययंशब्दोऽमृषा तथैव पुरुषे पुरुषशब्दो विद्यमान एव । स च नित्यत्वे सम्भवति । पुरुकालेऽपि सन्पुरुष इति । स्रावमध्ये यत्स्थिरं विद्यतेऽस्थि सल्लीनं तद्दारुसंश्लिष्टपाशवत् । वृक्षो मूलाद्रोहतीत्यंगीकारमात्रम् । यत्समूलमावृहेयुरिति तस्यापि दूषणात् । अन्यस्य रेतसो जननमपि जीवतः पुरुषान्तरस्य भावे । प्रलये तु सर्वप्रलयात् कस्मादुत्पत्तिः । तत्पृष्टं सर्वं वक्तुमशक्यत्वात् पुरुषस्य पुनरुत्पत्तौ कारणं भगवन्तं जानन्तोऽपि तूष्णीमृषयो बभूवुः । पुरुषनामकत्वान्नित्यस्य जीवस्य यावन्मुक्तिः पुनरुत्पत्या भवितव्यं न शरीरेण सह नाशः । तस्य च स्वोत्पत्तावस्वातंत्र्यादन्येनोत्पादकेन भाव्यम् । कोऽसाविति प्रश्नाशयः । तेषु तूष्णीम्भूतेषु स्वयमेव परिहरति विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेति । तस्याप्यन्य उत्पादक इत्याशंका मा भूदिति जात एव न जायत इत्याह । पुरुषान्तरापेक्षया पुनःशब्दो न तु क्रियाभ्यासापेक्षया । एक एव हरिर्बन्धुः पुनरन्यो न विद्यते इतिवत् । रातिरिष्टः । तिष्ठमानस्य तद्विदः परायणम् ॥ | ||
| Line 763: | Line 727: | ||
| id = BR_C03_S09_V34_B1 | | id = BR_C03_S09_V34_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
विजित्य सर्वान् प्रपच्छ याज्ञवल्क्यः पुनर्मुनीन् । | विजित्य सर्वान् प्रपच्छ याज्ञवल्क्यः पुनर्मुनीन् । | ||
यथा वनस्पतौ वृक्षशब्द एवं यथार्थतः ॥ | |||
पुरुषेऽपि हि तच्छब्दो नित्यत्वादेव युज्यते । | |||
तस्मान्नास्य शरीरेण नाशस्तस्मात् पुनर्जनिः ॥ | |||
आमुक्तेर्भविता नित्यं कुतस्तदिति चोच्यताम् । | |||
रेतसो जननं यावत्प्रलयस्तावदेव हि ॥ | |||
निर्मूलस्य च वृक्षस्य प्रलये पुरुषस्य च । | |||
पुनरुत्पादको यस्तं वदन्तु मम कृत्स्नशः ॥ | |||
धानाजात इवायं हि दृश्यते विदुषां तरुः । | |||
अस्वातंत्र्यात् तु विदुषां नैव तत्कारणं भवेत् ॥ | |||
अंजसा प्रेत्य सम्भूतिकारणं तद्वदन्तु नः । | |||
प्रेत्य सम्भूतिकर्ता हि स्वतंत्रो घटते यतः ॥ | |||
इति पृष्टास्तु मुनयो न वक्तुं शेकुरंजसा । | |||
तद्वेत्तारोऽपि तत्प्रश्ननिर्मूलनबलोज्झिताः ॥ | |||
अधार्ष्ट्यात्तत्प्रभावेन धर्षिता नाशकन्यदा । | |||
स्वयमेव तदोवाच याज्ञवल्क्यो महामुनिः ॥ | |||
पूर्णानन्दो हरिर्नान्यः कारणं सृज्यसर्जने । | |||
नैवास्य जनकः कश्चिन्नित्यजातो ह्यसौ हरिः ॥ | |||
स प्रियः सर्वदातॄणां ज्ञानिनां परमप्रियः । | |||
ये तु तद्भाविता नित्यं तेषामेष परायणम् ॥ इति नारदीये । | |||
}} | }} | ||
[[Category:Bruhadaranyaka]] | [[Category:Bruhadaranyaka]] | ||