Anandamakaranda

Bruhadaranyaka/C4/S1: Difference between revisions

← Older editNewer edit →
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Line 3: Line 3:
| chapter_num  = 4
| chapter_num  = 4
| title        = षडाचार्यब्राह्मणम्
| title        = षडाचार्यब्राह्मणम्
}}
}}{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id      = BR_C04_S01_V01
| verse_id      = BR_C04_S01_V01
| document_id  = BR
| document_id  = BR
Line 17: Line 16:
| id      = BR_C04_S01_V01_B1
| id      = BR_C04_S01_V01_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
अणुर्भगवान् तद्विषयान् निर्णयान् वक्तुं वा ।
अणुर्भगवान् तद्विषयान् निर्णयान् वक्तुं वा ।
Line 35: Line 33:
| id      = BR_C04_S01_V02_B1
| id      = BR_C04_S01_V02_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
प्रतिष्ठा प्रतिमा प्रोक्ता प्रतिरूपेण संस्थितेः ।
प्रतिष्ठा प्रतिमा प्रोक्ता प्रतिरूपेण संस्थितेः ।
              प्रतिमाधिकसादृश्यान्मुख्या विष्णोः सदा रमा ॥
प्रतिमाधिकसादृश्यान्मुख्या विष्णोः सदा रमा ॥
              दीप्तत्वादासमन्तात् सा चाकाश इति गीयते ।
दीप्तत्वादासमन्तात् सा चाकाश इति गीयते ।
              प्रत्येकं विष्णुरूपाणामन्यदायतनं पृथक् ॥ इत्यध्यात्मे ॥
प्रत्येकं विष्णुरूपाणामन्यदायतनं पृथक् ॥ इत्यध्यात्मे ॥
}}
}}


Line 47: Line 44:
| id      = BR_C04_S01_V02_B1
| id      = BR_C04_S01_V02_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
प्रतिमानमवस्थानं रहस्यं नाम सार्थकम् ।
प्रतिमानमवस्थानं रहस्यं नाम सार्थकम् ।
              चतुष्टयं यदा ज्ञानं सम्यग्विद्याफलं तदा ॥ इति च ॥
चतुष्टयं यदा ज्ञानं सम्यग्विद्याफलं तदा ॥ इति च ॥
}}
}}


Line 57: Line 53:
| id      = BR_C04_S01_V02_B1
| id      = BR_C04_S01_V02_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
का प्रज्ञता वागेवेत्यादेर्धर्मधर्म्यभेदः ।
का प्रज्ञता वागेवेत्यादेर्धर्मधर्म्यभेदः ।
              अमिताक्षरं पञ्चरात्रं विद्येत्याहुर्मनीषिणः ।
अमिताक्षरं पञ्चरात्रं विद्येत्याहुर्मनीषिणः ।
              मिताक्षरं श्लोकवाच्यमुभयं वेद ईर्यते ॥ इति ब्रह्मांडे ॥
मिताक्षरं श्लोकवाच्यमुभयं वेद ईर्यते ॥ इति ब्रह्मांडे ॥
}}
}}


Line 68: Line 63:
| id      = BR_C04_S01_V02_B1
| id      = BR_C04_S01_V02_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
सूत्रं तु ब्रह्मसूत्राख्यं महामीमांसिका तथा ।
सूत्रं तु ब्रह्मसूत्राख्यं महामीमांसिका तथा ।
              तथा सांकर्षणं सूत्रं ब्रह्मतर्कादयस्तथा ॥
तथा सांकर्षणं सूत्रं ब्रह्मतर्कादयस्तथा ॥
              प्रकाशिका निर्णयश्च तत्त्वनिर्णय एव च ।
प्रकाशिका निर्णयश्च तत्त्वनिर्णय एव च ।
              व्याख्येति कथिताः सर्वाः स्वयं भगवता कृताः ॥
व्याख्येति कथिताः सर्वाः स्वयं भगवता कृताः ॥
              बृहत्तर्कादयः सर्वा अनुव्याख्याः प्रकीर्तिताः ॥।
बृहत्तर्कादयः सर्वा अनुव्याख्याः प्रकीर्तिताः ॥।
              इति प्रतिसंख्याने ॥
इति प्रतिसंख्याने ॥
}}
}}


Line 82: Line 76:
| id      = BR_C04_S01_V02_B1
| id      = BR_C04_S01_V02_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
वाग्विष्णुर्वाचकत्वेन प्राणः प्रणयनात् स्वयम् ।
वाग्विष्णुर्वाचकत्वेन प्राणः प्रणयनात् स्वयम् ।
              मनो मन्तृत्वतो नित्यं स चक्षुः सर्वदर्शनात् ॥
मनो मन्तृत्वतो नित्यं स चक्षुः सर्वदर्शनात् ॥
              श्रोत्रं श्रवणशक्तित्वाद्धृदयं हृद्गतो यतः ॥ इति प्रत्याहारे ॥
श्रोत्रं श्रवणशक्तित्वाद्धृदयं हृद्गतो यतः ॥ इति प्रत्याहारे ॥
}}
}}


Line 93: Line 86:
| id      = BR_C04_S01_V02_B1
| id      = BR_C04_S01_V02_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
अन्नं प्राणं चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचम् इत्यादि च ॥
अन्नं प्राणं चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचम् इत्यादि च ॥
Line 102: Line 94:
| id      = BR_C04_S01_V02_B1
| id      = BR_C04_S01_V02_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
वागादिषु स्थितं विष्णुं य उपास्ते सदैव तु ।
वागादिषु स्थितं विष्णुं य उपास्ते सदैव तु ।
              वागादिनाम्ना नैनं स प्रजहाति कदाचन ॥ इति सत्तत्त्वे ॥
वागादिनाम्ना नैनं स प्रजहाति कदाचन ॥ इति सत्तत्त्वे ॥
}}
}}


Line 112: Line 103:
| id      = BR_C04_S01_V02_B1
| id      = BR_C04_S01_V02_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
अत आयतनमेव वागिंद्रियादि । परमं ब्रह्मेतिवचनान्न वागिंद्रियादिमात्रमुपास्यम् ॥
अत आयतनमेव वागिंद्रियादि । परमं ब्रह्मेतिवचनान्न वागिंद्रियादिमात्रमुपास्यम् ॥
Line 121: Line 111:
| id      = BR_C04_S01_V02_B1
| id      = BR_C04_S01_V02_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
प्रतिमाद्यं हरित्वेन पृथिव्याद्यमथापि वा ।
प्रतिमाद्यं हरित्वेन पृथिव्याद्यमथापि वा ।
              इंद्रियप्राणजीवाद्यमथवा य उपासते ॥
इंद्रियप्राणजीवाद्यमथवा य उपासते ॥
              मिथ्योपास्तिमतां तेषां निष्कृतिर्न कदाचन ।
मिथ्योपास्तिमतां तेषां निष्कृतिर्न कदाचन ।
              अतिदुःखे पतन्त्यद्धा तमस्यन्धे पतंगवत् ॥ इत्युपासानिर्णये ॥
अतिदुःखे पतन्त्यद्धा तमस्यन्धे पतंगवत् ॥ इत्युपासानिर्णये ॥
}}
}}


Line 133: Line 122:
| id      = BR_C04_S01_V02_B1
| id      = BR_C04_S01_V02_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
सर्वेंद्रियेषु या विष्णोरुपासा युगपत् सदा ।
सर्वेंद्रियेषु या विष्णोरुपासा युगपत् सदा ।
              देवानामेव योग्या सा तया देवत्वमाप्नुयुः ॥
देवानामेव योग्या सा तया देवत्वमाप्नुयुः ॥
              सर्वे देवपदे योग्याः सायुज्यं स्वोत्तमेष्वथ ।
सर्वे देवपदे योग्याः सायुज्यं स्वोत्तमेष्वथ ।
              सम्प्राप्य ब्रह्मणा सार्धं प्राप्नुयुः पुरुषोत्तमम् ॥
सम्प्राप्य ब्रह्मणा सार्धं प्राप्नुयुः पुरुषोत्तमम् ॥
              दुहन्ति सर्वभोगांश्च तेभ्योऽन्ये मुक्तिगा नराः ।
दुहन्ति सर्वभोगांश्च तेभ्योऽन्ये मुक्तिगा नराः ।
              स्वोत्तमेभ्यश्च देवेभ्यस्ते मुक्ता हरये सदा ॥ इति च ॥
स्वोत्तमेभ्यश्च देवेभ्यस्ते मुक्ता हरये सदा ॥ इति च ॥
}}
}}


Line 147: Line 135:
| id      = BR_C04_S01_V02_B1
| id      = BR_C04_S01_V02_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
प्रविश्य देहं यो भोगः स्वरूपव्यतिरेकतः ।
प्रविश्य देहं यो भोगः स्वरूपव्यतिरेकतः ।
              सायुज्यमिति तं प्राहुः संयुक्तत्वाद्विशेषतः ॥ इति च ॥
सायुज्यमिति तं प्राहुः संयुक्तत्वाद्विशेषतः ॥ इति च ॥
}}
}}


Line 157: Line 144:
| id      = BR_C04_S01_V02_B1
| id      = BR_C04_S01_V02_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
इंद्रियेषु स्थितं विष्णुमुपासीत क्रमेण तु ।
इंद्रियेषु स्थितं विष्णुमुपासीत क्रमेण तु ।
              सदा देवपदायोग्यः स मानुषसुरो भवेत् ॥
सदा देवपदायोग्यः स मानुषसुरो भवेत् ॥
              मानुषा देवलोकस्थास्ते प्रोक्ताः मानुषाः सुराः ।
मानुषा देवलोकस्थास्ते प्रोक्ताः मानुषाः सुराः ।
              मानुषा देवसायुज्यं यान्त्युपासनयाऽनया ॥ इति च ॥
मानुषा देवसायुज्यं यान्त्युपासनयाऽनया ॥ इति च ॥
}}
}}


Line 169: Line 155:
| id      = BR_C04_S01_V02_B1
| id      = BR_C04_S01_V02_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
ऋषभान् गजमिश्रांस्तु क्षत्रियो गुरुदक्षिणाम् ।
ऋषभान् गजमिश्रांस्तु क्षत्रियो गुरुदक्षिणाम् ।
              विप्रो दद्याद् वृषानेव वैश्यो गाः प्रतिविद्यकम् ॥ इति मानसंहितायाम् ॥
विप्रो दद्याद् वृषानेव वैश्यो गाः प्रतिविद्यकम् ॥ इति मानसंहितायाम् ॥
}}
}}


Line 179: Line 164:
| id      = BR_C04_S01_V02_B1
| id      = BR_C04_S01_V02_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
अन्यथा विद्यया मुक्तिः सुराणामन्यथा नृणाम् ।
अन्यथा विद्यया मुक्तिः सुराणामन्यथा नृणाम् ।
              तत्रापि योग्यताभेदात् प्रतिभेदा अवान्तराः ॥
तत्रापि योग्यताभेदात् प्रतिभेदा अवान्तराः ॥
              यया यस्य विमुक्तिः स्यात् तद्दाता मुख्यतो गुरुः ।
यया यस्य विमुक्तिः स्यात् तद्दाता मुख्यतो गुरुः ।
              एकदेशगुरुत्वं स्यादन्यविद्याप्रदस्य तु ॥ इति च ॥
एकदेशगुरुत्वं स्यादन्यविद्याप्रदस्य तु ॥ इति च ॥
}}
}}


Line 200: Line 184:
| id      = BR_C04_S01_V03_B1
| id      = BR_C04_S01_V03_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
प्राणसंस्थस्य वै विष्णोः सम्प्रीत्यै भोजनं भवेत् ।
प्राणसंस्थस्य वै विष्णोः सम्प्रीत्यै भोजनं भवेत् ।
              तदिच्छयैव चौर्यादि कुर्युरज्ञा अपि ध्रुवम् ॥
तदिच्छयैव चौर्यादि कुर्युरज्ञा अपि ध्रुवम् ॥
              तथापि तं न जानीयुः प्राणात्मानं जनार्दनम् ॥ इति प्रवृत्ते ॥
तथापि तं न जानीयुः प्राणात्मानं जनार्दनम् ॥ इति प्रवृत्ते ॥
}}
}}


Line 220: Line 203:
| id      = BR_C04_S01_V04_B1
| id      = BR_C04_S01_V04_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
यच्चक्षुषि स्थितं रूपं विष्णोश्चक्षुस्तदुच्यते ।
यच्चक्षुषि स्थितं रूपं विष्णोश्चक्षुस्तदुच्यते ।
              शब्दादेरप्यापरोक्ष्ये तद्धेतुर्विश्वनामकम् ॥
शब्दादेरप्यापरोक्ष्ये तद्धेतुर्विश्वनामकम् ॥
              तद्गतस्य ततो विष्णोः कण्ठस्थानागमो यदा ।
तद्गतस्य ततो विष्णोः कण्ठस्थानागमो यदा ।
              तदा स्वप्नो भवेज्जाग्रद्दर्शनं नैव जायते ॥
तदा स्वप्नो भवेज्जाग्रद्दर्शनं नैव जायते ॥
              चक्षुर्निमीलनं च स्यात् सर्वेंद्रियगुणैः सह ।
चक्षुर्निमीलनं च स्यात् सर्वेंद्रियगुणैः सह ।
              चक्षुरात्मा ततो विष्णुः सत्यमित्यभिधीयते ॥ इति च ॥
चक्षुरात्मा ततो विष्णुः सत्यमित्यभिधीयते ॥ इति च ॥
}}
}}


Line 243: Line 225:
| id      = BR_C04_S01_V05_B1
| id      = BR_C04_S01_V05_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
सर्वव्यापी तु भगवाननन्त इति कीर्तितः ।
सर्वव्यापी तु भगवाननन्त इति कीर्तितः ।
              दिङ्नामा स तु विज्ञेयो दिक्षुस्थो नित्यदेशनात् ॥ इति च ।
दिङ्नामा स तु विज्ञेयो दिक्षुस्थो नित्यदेशनात् ॥ इति च ।
}}
}}


Line 262: Line 243:
| id      = BR_C04_S01_V06_B1
| id      = BR_C04_S01_V06_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
मनःस्थितस्य यद्विष्णोः सम्बन्धादेव कामतः ।
मनःस्थितस्य यद्विष्णोः सम्बन्धादेव कामतः ।
              जातः सुतः सुखे हेतुः परानन्दो हरिः किमु ॥ इति ब्रह्मतर्के ।
जातः सुतः सुखे हेतुः परानन्दो हरिः किमु ॥ इति ब्रह्मतर्के ।
}}
}}


Line 297: Line 277:
| id      = BR_C04_S01_V07_B1
| id      = BR_C04_S01_V07_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
सदा प्रतिष्ठितानि भवन्ति । विशेषतोपि प्रतिष्ठितानि सुप्तौ ॥
सदा प्रतिष्ठितानि भवन्ति । विशेषतोपि प्रतिष्ठितानि सुप्तौ ॥
Line 306: Line 285:
| id      = BR_C04_S01_V07_B1
| id      = BR_C04_S01_V07_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
हृदये सर्वशो व्यापी प्रादेशः पुरुषोत्तमः ।
हृदये सर्वशो व्यापी प्रादेशः पुरुषोत्तमः ।
              जीवानां स्थानमुद्दिष्टः सर्वदैव सनातनः ॥
जीवानां स्थानमुद्दिष्टः सर्वदैव सनातनः ॥
              हृत्कर्णिकामूलगतः सोऽङ्गुष्ठाग्रप्रमाणकः ।
हृत्कर्णिकामूलगतः सोऽङ्गुष्ठाग्रप्रमाणकः ।
              मूलेश इति नामास्मिन् सर्वे जीवाः प्रतिष्ठिताः ॥
मूलेश इति नामास्मिन् सर्वे जीवाः प्रतिष्ठिताः ॥
              अंगुष्ठमात्रे पुरुषे कर्णिकाग्रस्थिते हरौ ।
अंगुष्ठमात्रे पुरुषे कर्णिकाग्रस्थिते हरौ ।
              प्रविशन्ति सुषुप्तौ तु प्रबुध्यन्ते ततस्तथा ॥
प्रविशन्ति सुषुप्तौ तु प्रबुध्यन्ते ततस्तथा ॥
              सोऽयं त्रिरूपो भगवान् हृदयाख्यः प्रकीर्तितः ॥ इति च ॥
सोऽयं त्रिरूपो भगवान् हृदयाख्यः प्रकीर्तितः ॥ इति च ॥
}}
}}


Line 321: Line 299:
| id      = BR_C04_S01_V07_B1
| id      = BR_C04_S01_V07_B1
| name    = Bhashyam
| name    = Bhashyam
| label    = Bhashyam
| text    =
| text    =
स्थानमायतनं प्रोक्तं प्रतिष्ठा धारकः पुमान् इति च ॥
स्थानमायतनं प्रोक्तं प्रतिष्ठा धारकः पुमान् इति च ॥
Retrieved from "https://dev.anandamakaranda.in/Bruhadaranyaka/C4/S1"