Bruhadaranyaka/C4/S4: Difference between revisions
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
||
| Line 3: | Line 3: | ||
| chapter_num = 4 | | chapter_num = 4 | ||
| title = शारीरब्राह्मणम् | | title = शारीरब्राह्मणम् | ||
}} | }}{{VerseBlock | ||
{{VerseBlock | |||
| verse_id = BR_C04_S04_V01 | | verse_id = BR_C04_S04_V01 | ||
| document_id = BR | | document_id = BR | ||
| Line 17: | Line 16: | ||
| id = BR_C04_S04_V01_B1 | | id = BR_C04_S04_V01_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
सर्वेषां बलकारित्वाद् बल्यो विष्णुः प्रकीर्तितः । | सर्वेषां बलकारित्वाद् बल्यो विष्णुः प्रकीर्तितः । | ||
तं यदा प्राप्य जीवात्मा मृतेः पूर्वं विमुग्धताम् ॥ | |||
याति विष्णुं तदा देवा यान्ति तेजःस्वरूपिणः । | |||
तानादाय हरिश्चक्षुःस्थानाद्धृदयमाव्रजेत् ॥ | |||
तदा न किञ्चिज्जानाति जीवो ब्रह्मसमाश्रितः ॥ इति च ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 30: | Line 28: | ||
| id = BR_C04_S04_V01_B1 | | id = BR_C04_S04_V01_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
एनं बल्यमभिसमायान्ति । पराक् स्थितश्चाक्षुषो भगवान् प्रत्यक्परावर्तते । | एनं बल्यमभिसमायान्ति । पराक् स्थितश्चाक्षुषो भगवान् प्रत्यक्परावर्तते । | ||
इन्धो ह वै नामैष योऽयं दक्षिणेऽक्षन् पुरुषः इत्यादिश्रुतेः ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 49: | Line 46: | ||
| id = BR_C04_S04_V02_B1 | | id = BR_C04_S04_V02_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
हृदये संस्थितो जीवो विशेषेण हरिस्तथा । | हृदये संस्थितो जीवो विशेषेण हरिस्तथा । | ||
चक्षुरादिषु रूपाणि जाग्रत्काले तयोः सदा ॥ | |||
बहूनि सन्ति तान्येव यदैकीभावमाप्नुयुः । | |||
हृदयस्थेन रूपेण तदा जीवो न किञ्चन ॥ | |||
जानातीति विदुः प्राज्ञास्तदा विष्णोः स्वतेजसा । | |||
द्योतते हृदयाग्रं च तेन द्वारेण केशवः ॥ | |||
निष्क्रामेज्जीवमादाय प्राण एनमनुव्रजेत् । | |||
प्राणमन्ये तथा देवा विद्या कर्म च योग्यता ॥ इति महामीमांसायाम् ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 65: | Line 61: | ||
| id = BR_C04_S04_V02_B1 | | id = BR_C04_S04_V02_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
कर्माभिमानी गरुडो ब्रह्मा ज्ञानाभिमानवान् । | कर्माभिमानी गरुडो ब्रह्मा ज्ञानाभिमानवान् । | ||
पूर्वप्रज्ञा योग्यता स्याद्रमा तदभिमानिनी ॥ | |||
एतेऽपि विष्णुं गच्छन्तमनुयान्ति सदैव हि । | |||
वायुर्ज्ञानात्मकश्चैव प्राणात्मक इति द्विधा ॥अनुयाति हृषीकेशं सर्वैर्देवैः समन्वितः ॥ इति च ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 77: | Line 72: | ||
| id = BR_C04_S04_V02_B1 | | id = BR_C04_S04_V02_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
देवलोके चिरं रत्वा यस्तु मुक्तिं व्रजिष्यति । | देवलोके चिरं रत्वा यस्तु मुक्तिं व्रजिष्यति । | ||
स तु तद्देवताद्वारेणोत्क्रामति न संशयः ॥ | |||
विष्णोर्लोकं परं गच्छन्नुत्क्रामेन्मूर्ध्न एव तु । | |||
तथैव ब्रह्मणो लोकं सुषुम्नाया विभेदतः ॥ इत्यध्यात्मे ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 89: | Line 83: | ||
| id = BR_C04_S04_V02_B1 | | id = BR_C04_S04_V02_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
सविज्ञानो भवति । जीवेन सहितो भवति । सविज्ञानं जीवमेवान्ववक्रामति । जीवमारुह्य गच्छति भगवान् प्राज्ञेनात्मनाऽन्वारूढ इति ह्युक्तम् । यो विज्ञाने तिष्ठन् य आत्मनि तिष्ठन् इत्युभयोर्जीवाभिप्रायेण हि पाठः । शारीरश्चोभयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते इति भगवद्वचनम् । विज्ञानात्मा सह देवैश्च सर्वैः प्राणा भूतानि सम्प्रतिष्ठन्ति यत्र इति च ॥ | सविज्ञानो भवति । जीवेन सहितो भवति । सविज्ञानं जीवमेवान्ववक्रामति । जीवमारुह्य गच्छति भगवान् प्राज्ञेनात्मनाऽन्वारूढ इति ह्युक्तम् । यो विज्ञाने तिष्ठन् य आत्मनि तिष्ठन् इत्युभयोर्जीवाभिप्रायेण हि पाठः । शारीरश्चोभयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते इति भगवद्वचनम् । विज्ञानात्मा सह देवैश्च सर्वैः प्राणा भूतानि सम्प्रतिष्ठन्ति यत्र इति च ॥ | ||
| Line 98: | Line 91: | ||
| id = BR_C04_S04_V02_B1 | | id = BR_C04_S04_V02_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
एष आत्मा निष्क्रामतीति जीवांगीकारे शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वाऽन्यन्नवतरं कल्याणतरं रूपं कुरुते इत्यादिकमयुक्तं स्यात् । न हि जीवः शरीरं निहत्याविद्यां गमयति रूपान्तरं वा करोति । न च सर्वमयत्वं जीवस्य । ब्रह्मेति विशेषणाच्च ॥ | एष आत्मा निष्क्रामतीति जीवांगीकारे शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वाऽन्यन्नवतरं कल्याणतरं रूपं कुरुते इत्यादिकमयुक्तं स्यात् । न हि जीवः शरीरं निहत्याविद्यां गमयति रूपान्तरं वा करोति । न च सर्वमयत्वं जीवस्य । ब्रह्मेति विशेषणाच्च ॥ | ||
| Line 116: | Line 108: | ||
| id = BR_C04_S04_V03_B1 | | id = BR_C04_S04_V03_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
यथा तृणजलूकैवं भगवान् पुरुषोत्तमः । | यथा तृणजलूकैवं भगवान् पुरुषोत्तमः । | ||
जीवस्य सूक्ष्मरूपं तु प्राप्य स्थूलं परित्यजेत् ॥ | |||
इदं शरीरं भूतेषु विलापयति केशवः । | |||
अविद्यां चैव जीवस्य गमयेज्ज्ञानसर्जनात् ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 137: | Line 128: | ||
| id = BR_C04_S04_V04_B1 | | id = BR_C04_S04_V04_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
स्वर्णकारो यथा स्वर्णमलमग्नौ निहत्य च । | स्वर्णकारो यथा स्वर्णमलमग्नौ निहत्य च । | ||
शुद्धेन तेन चात्मेष्टं कुरुते रूपमंजसा ॥ | |||
एवं स भगवान् विष्णुर्जीवस्वर्णस्य यन्मलम् । | |||
अविद्याकामकर्माद्यमात्माग्नौ नाश्य सर्वकृत् ॥ | |||
स्वेच्छया कुरुते रूपं यद्योग्यं तस्य मुक्तिगम् । | |||
पितृजीवस्य पित्र्यं स गान्धर्वं तस्य चैव हि ॥ | |||
दैवं तु देवजीवस्य प्राजापत्यं प्रजापतेः । | |||
ब्रह्मणो ब्राह्ममेवेति नित्यानन्दस्वरूपकम् ॥ | |||
न योग्यतां विना क्वापि पूर्वप्रज्ञाश्रुतेः क्वचित् । | |||
यदा मुक्तो भवेद् ब्रह्मा तदा ब्रह्मा स मुख्यतः ॥ | |||
एवं प्रजापतिश्चैव तथैवान्येऽपि सर्वशः । | |||
यथा हि स्वर्णरूप्याद्यं मलहानौ हि तद्भवेत् ॥ | |||
पूर्वं तु योग्यतामात्रं द्विजत्वं बालके यथा ॥ इत्यादि च । | |||
}} | }} | ||
| Line 158: | Line 148: | ||
| id = BR_C04_S04_V04_B1 | | id = BR_C04_S04_V04_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
न ह्यमुक्तानां कल्याणतरत्वम् । न च मृगादीनां कल्याणत्वमपि । मरणमात्रं चेदत्रोच्यते तदा कल्याणतरमिति विशेषणं व्यर्थमेव स्यात् । पूर्वोक्तश्रोत्रियावृजिनाकामहतदेवादीनां चात्रोक्तिः । पूर्वाननुभूतत्वान्नवतरं च भवति । | न ह्यमुक्तानां कल्याणतरत्वम् । न च मृगादीनां कल्याणत्वमपि । मरणमात्रं चेदत्रोच्यते तदा कल्याणतरमिति विशेषणं व्यर्थमेव स्यात् । पूर्वोक्तश्रोत्रियावृजिनाकामहतदेवादीनां चात्रोक्तिः । पूर्वाननुभूतत्वान्नवतरं च भवति । | ||
| Line 167: | Line 156: | ||
| id = BR_C04_S04_V04_B1 | | id = BR_C04_S04_V04_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
अल्पतेजस्तथैवाल्पं जीवरूपं हि संसृतौ । | अल्पतेजस्तथैवाल्पं जीवरूपं हि संसृतौ । | ||
तथैव सुमहत्तेजः करोति भगवान् महत् ॥ | |||
अतो नवतरं चैतद्ब्रह्मादीनां करोत्यजः ॥ अन्येषां वा भूतानां मनुष्यादीनाम् । नासुरादीनां भविष्यतीति च । | |||
}} | }} | ||
| Line 178: | Line 166: | ||
| id = BR_C04_S04_V04_B1 | | id = BR_C04_S04_V04_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
मयं तु मानुषं स्वर्णं पीतं गान्धर्वमेव च । | मयं तु मानुषं स्वर्णं पीतं गान्धर्वमेव च । | ||
इंद्रगोपनिभं नाम्ना जाम्बूनदमिति स्मृतम् ॥ | |||
दैवं चामीकरं नाम प्रोद्यदादित्यसन्निभम् । | |||
नैजो विशेषः स्वर्णानामेतेषां सर्वदैव च ॥ | |||
नाग्न्यादिनापि समतां यान्ति तानि कथञ्चन । | |||
एवं मानुषगन्धर्वपितृदेवाः प्रजापतिः ॥ | |||
ब्रह्मेति क्रमशो जीवा विशिष्टा उत्तरोत्तरम् । | |||
स्वभावेनैव मुक्तानां स्वभावो व्यक्तिमाव्रजेत् ॥ इत्यादि च । | |||
}} | }} | ||
| Line 194: | Line 181: | ||
| id = BR_C04_S04_V04_B1 | | id = BR_C04_S04_V04_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
स यत्राणिमानं न्येति तस्य ह वै तस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते तेन धीरा अपियन्ति ब्रह्मविदः स्वर्गं लोकमित ऊर्ध्वा विमुक्ताः तेनैति ब्रह्मवित् पुण्यकृत्तैजसश्च इत्येवमादेश्च मुक्तविषयमेवैतत् । मुक्तविषयत्वेन चैतत्प्रकरणं सूत्रयामास भगवान् । तदोकोग्रज्वलनं तत्प्रकाशितद्वारो विद्यासामर्थ्यात् इत्यादिना । | स यत्राणिमानं न्येति तस्य ह वै तस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते तेन धीरा अपियन्ति ब्रह्मविदः स्वर्गं लोकमित ऊर्ध्वा विमुक्ताः तेनैति ब्रह्मवित् पुण्यकृत्तैजसश्च इत्येवमादेश्च मुक्तविषयमेवैतत् । मुक्तविषयत्वेन चैतत्प्रकरणं सूत्रयामास भगवान् । तदोकोग्रज्वलनं तत्प्रकाशितद्वारो विद्यासामर्थ्यात् इत्यादिना । | ||
| Line 203: | Line 189: | ||
| id = BR_C04_S04_V04_B1 | | id = BR_C04_S04_V04_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
न चान्या मुक्तिरस्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । सोऽश्नुते सर्वान् कामान् ब्रह्मणा विपश्चिता । एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रम्येमांल्लोकान् कामान्नी कामरूप्यनुसञ्चरन् ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्वान् गायत्रं त्वो गायति शक्वरीषु परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत एष आत्मेति होवाच स तत्र पर्येति जक्षन् क्रीडन् रममाणः स य एवंविदेवं पश्यन्नेवं मन्वानस्तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति स एकधा भवति त्रिधा भवति | न चान्या मुक्तिरस्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । सोऽश्नुते सर्वान् कामान् ब्रह्मणा विपश्चिता । एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रम्येमांल्लोकान् कामान्नी कामरूप्यनुसञ्चरन् ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्वान् गायत्रं त्वो गायति शक्वरीषु परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत एष आत्मेति होवाच स तत्र पर्येति जक्षन् क्रीडन् रममाणः स य एवंविदेवं पश्यन्नेवं मन्वानस्तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति स एकधा भवति त्रिधा भवति | ||
| Line 212: | Line 197: | ||
| id = BR_C04_S04_V04_B1 | | id = BR_C04_S04_V04_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
पञ्चधा सप्तधा पुनश्चैकादश स्मृतः | पञ्चधा सप्तधा पुनश्चैकादश स्मृतः | ||
| Line 221: | Line 205: | ||
| id = BR_C04_S04_V04_B1 | | id = BR_C04_S04_V04_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
न हास्य कर्म क्षीयतेऽस्माद्ध्येवात्मनो यद्यत् कामयते तत्तत्सृजते | न हास्य कर्म क्षीयतेऽस्माद्ध्येवात्मनो यद्यत् कामयते तत्तत्सृजते | ||
| Line 230: | Line 213: | ||
| id = BR_C04_S04_V04_B1 | | id = BR_C04_S04_V04_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति । | यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति । | ||
एवं मुनेर्विजानत आत्मा भवति गौतम ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 240: | Line 222: | ||
| id = BR_C04_S04_V04_B1 | | id = BR_C04_S04_V04_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरंजनः परमं साम्यमुपैति | तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरंजनः परमं साम्यमुपैति | ||
| Line 249: | Line 230: | ||
| id = BR_C04_S04_V04_B1 | | id = BR_C04_S04_V04_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
परं भूयःप्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् । | परं भूयःप्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् । | ||
यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 259: | Line 239: | ||
| id = BR_C04_S04_V04_B1 | | id = BR_C04_S04_V04_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः । | इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः । | ||
सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 269: | Line 248: | ||
| id = BR_C04_S04_V04_B1 | | id = BR_C04_S04_V04_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
न वर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्वं च मिश्रं न च कालविक्रमः । | न वर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्वं च मिश्रं न च कालविक्रमः । | ||
न यत्र माया किमुतापरे हरेरनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 279: | Line 257: | ||
| id = BR_C04_S04_V04_B1 | | id = BR_C04_S04_V04_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
श्यामावदाताः शतपत्रलोचनाः पिशंगवस्त्राः सुरुचः सुपेशसः ॥ | श्यामावदाताः शतपत्रलोचनाः पिशंगवस्त्राः सुरुचः सुपेशसः ॥ | ||
| Line 288: | Line 265: | ||
| id = BR_C04_S04_V04_B1 | | id = BR_C04_S04_V04_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
इत्यादिश्रुतिस्मृतीतिहासपुराणेषु तेषां निर्गुणमुक्तिविषयत्वेन प्रसिद्धेष्वेव स्थलेषु मुक्त्यनन्तरं भोगोक्तेश्च । | इत्यादिश्रुतिस्मृतीतिहासपुराणेषु तेषां निर्गुणमुक्तिविषयत्वेन प्रसिद्धेष्वेव स्थलेषु मुक्त्यनन्तरं भोगोक्तेश्च । | ||
| Line 297: | Line 273: | ||
| id = BR_C04_S04_V04_B1 | | id = BR_C04_S04_V04_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
अशरीरक्रिया गौणदेहादेस्ते ह्यभावतः । | अशरीरक्रिया गौणदेहादेस्ते ह्यभावतः । | ||
चिदानन्दशरीरादेः सदेहाद्या विमोक्षिणः ॥ | |||
अनिन्द्रिया अनाहारा अनिष्पन्दा सुगंधिनः ॥ इत्यादेश्च । | |||
}} | }} | ||
| Line 317: | Line 292: | ||
| id = BR_C04_S04_V05_B1 | | id = BR_C04_S04_V05_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
मयट् प्राचुर्ये स्वरूपे च । | मयट् प्राचुर्ये स्वरूपे च । | ||
| Line 326: | Line 300: | ||
| id = BR_C04_S04_V05_B1 | | id = BR_C04_S04_V05_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
आत्माऽयमाततत्वाद्धि ब्रह्म पूर्णगुणत्वतः । | आत्माऽयमाततत्वाद्धि ब्रह्म पूर्णगुणत्वतः । | ||
दूरस्थत्वात् स इत्युक्तः समीपस्थो ह्ययं स्मृतः ॥ | |||
पूर्णज्ञानस्वरूपत्वाद् विज्ञानमय ईर्यते । | |||
सर्वमन्तृस्वरूपत्वात् स एवोक्तो मनोमयः ॥ | |||
बलपूर्णस्वरूपत्वात् स प्राणमय ईरितः । | |||
सर्वद्रष्टृस्वरूपत्वाच्चक्षुर्मय इतीर्यते ॥ | |||
सर्वश्रोतृस्वरूपत्वात् स श्रोत्रमय ईरितः । | |||
सर्वाधारात् सुगन्धत्वात् पृथिवीमय उच्यते ॥ | |||
सर्वतृप्तिकरत्वाच्च विष्णुरापोमयः स्मृतः । | |||
सर्वकर्तृस्वरूपत्वाच्छ्रुतो वायुमयो हरिः ॥ | |||
अवकाशप्रदातृत्वादाकाशमय ईर्यते । | |||
पूर्णतेजःस्वरूपत्वात् तेजोमय उदाहृतः ॥ | |||
सृष्ट्यादीच्छास्वरूपत्वात् स्मृतः काममयो हरिः । | |||
सर्वदुष्टप्रतीपत्वात् स हि क्रोधमयो मतः ॥ | |||
सुखादिधर्मरूपत्वाज्ज्ञेयो धर्ममयः प्रभुः । | |||
अप्राकृतस्वरूपत्वादनेतन्मय एव च ॥ | |||
अपार्थिवो हरेर्गन्धो न तृप्तिश्चाप्यबात्मिका । | |||
नाग्नेयं तस्य तेजोऽपि न च वायुर्बलं हरेः ॥ | |||
श्रोत्राद्या नास्य चाकाशो मनस्तत्त्वं न तन्मनः । | |||
बुद्धितत्त्वं न तद्बुद्धिर्नाहमस्याहमुच्यते ॥ | |||
महदात्मकं न तच्चितं प्रकृतिर्नास्य चेतना । | |||
प्रकृत्यादिगुणा यस्मात् तद्गुणप्रतिबिम्बकाः ॥ | |||
अतः सर्वमयो विष्णुः सर्वाद्यत्वादतन्मयः । | |||
चिदानन्दात्मकास्तस्य गुणाः सर्वगुणात्मकाः ॥ | |||
सर्वदाऽतः सर्ववैलक्षण्यमेषां प्रकीर्तितम् । | |||
क्रोधः क्षमात्मको यस्य चिदानन्दात्मकस्तथा ॥ | |||
अन्यक्रोधसमः क्रोधस्तस्य विष्णोः कथं भवेत् । | |||
एवं सर्वगुणास्तस्य सर्वेभ्योऽपि विलक्षणाः ॥ | |||
पूर्वप्रज्ञानुसारेण विमुक्तस्तमुपेष्यति । | |||
अनादिकालसम्बद्धा या प्रज्ञा विष्णुसंश्रया ॥ | |||
पूर्वप्रज्ञेति सा प्रोक्ता ब्रह्मादेस्तारतम्यतः ॥ इत्यादि महामीमांसायाम् । | |||
}} | }} | ||
| Line 365: | Line 338: | ||
| id = BR_C04_S04_V05_B1 | | id = BR_C04_S04_V05_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
वर्तमानं यतो विष्णोर्वशे तस्मादिदम्मयः । | वर्तमानं यतो विष्णोर्वशे तस्मादिदम्मयः । | ||
अतीतानागतं यस्मात् तद्वशेऽतो ह्यदोमयः ॥ | |||
प्राधान्ये च मयट् प्रोक्तः स्वरूपे च यतो भवेत् । | |||
इदंरूपोऽप्यदोरूपस्ततो नित्यत्वतो हरिः ॥ | |||
अस्य तस्य प्रधानस्य नित्यपूर्णबलत्वतः ॥ इत्यादि च । | |||
}} | }} | ||
| Line 378: | Line 350: | ||
| id = BR_C04_S04_V05_B1 | | id = BR_C04_S04_V05_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
यथा पूर्वं तथेदानीमिति विष्णुस्तदुच्यते । | यथा पूर्वं तथेदानीमिति विष्णुस्तदुच्यते । | ||
यथा बाह्ये तथैवान्ते ततो यदिति चोच्यते ॥ | |||
यथेदानीं तथा नित्यं यस्मादेष भविष्यति । | |||
अत एतदिति प्रोक्तो वासुदेवो जगत्पतिः ॥ | |||
स यथा करोति पुरुषं तथैवायं भविष्यति । | |||
साधुर्भवति साधुं चेत् करोति पुरुषोत्तमः ॥ | |||
पापो भवति पापं चेत् स करोति जनार्दनः । | |||
तत्प्रेरितेन पुण्येन पुण्यो भवति मानवः ॥ | |||
तत्प्रेरितेन पापेन तथा पापः पुमान् भवेत् । | |||
आहुश्च तत्कामाधीनं जीवमेनं सदैव हि ॥ | |||
तत्कामादस्य कामः स्याद्यथाकामस्तथा भवेत् । | |||
कामानुसारिणी निष्ठा कर्मनिष्ठानुसारतः ॥ | |||
फलं कर्मानुसारेण विष्णोः काममयस्ततः । | |||
जीवोऽयं सर्वदैव स्यान्नान्यथा तु कथञ्चन ॥ इत्यादि च । | |||
}} | }} | ||
| Line 400: | Line 371: | ||
| id = BR_C04_S04_V05_B1 | | id = BR_C04_S04_V05_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
जीवेश्वराभेदांगीकारे सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन इति सूत्रविरोधः । प्राज्ञेनात्मनाऽन्वारूढः प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्तः इत्यादि श्रुतिविरोधश्च । न च व्यावहारिकभेदो नाम कश्चिदस्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । भ्रान्तिभेदत्वे श्रुतिसिद्धत्वमेव न स्यात् । न हि निर्दोषश्रुतिवाक्यसिद्धं भ्रान्तमिति युक्तम् । उन्मत्तवाक्यवत् सर्ववेदस्याप्रामाण्यप्रसक्तेः । न च स्वविषयस्य भ्रमत्वादन्यदप्रामाण्यं नाम किञ्चित् । तन्मते ह्युन्मत्तवाक्यविषयस्याप्यनिर्वचनीयत्वमेव | जीवेश्वराभेदांगीकारे सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन इति सूत्रविरोधः । प्राज्ञेनात्मनाऽन्वारूढः प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्तः इत्यादि श्रुतिविरोधश्च । न च व्यावहारिकभेदो नाम कश्चिदस्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । भ्रान्तिभेदत्वे श्रुतिसिद्धत्वमेव न स्यात् । न हि निर्दोषश्रुतिवाक्यसिद्धं भ्रान्तमिति युक्तम् । उन्मत्तवाक्यवत् सर्ववेदस्याप्रामाण्यप्रसक्तेः । न च स्वविषयस्य भ्रमत्वादन्यदप्रामाण्यं नाम किञ्चित् । तन्मते ह्युन्मत्तवाक्यविषयस्याप्यनिर्वचनीयत्वमेव | ||
| Line 409: | Line 379: | ||
| id = BR_C04_S04_V05_B1 | | id = BR_C04_S04_V05_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
सत्यः सो अस्य महिमा गृणे शवः । त एते सत्याः कामाः इत्यादिश्रुतिभिर्भगवद्गुणानां सत्यत्वमेव ज्ञायते । सत्यमेनमनुविश्वे मदन्ति रातिं देवस्य गृणतो मघोनः इति सर्वजीवानां भगवदनुजीवनं च सत्यमित्येवोच्यते । तदा कथं जीवभेदस्यासत्यता । न च सर्वविध्यर्थक्रियासिद्धस्य कुत्रचिद् बाधो दृष्टः । न हास्य कर्म क्षीयतेऽस्माद्ध्येवात्मनो यद्यत् कामयते तत्तत्सृजते इति मुक्त्यनन्तरमपि तदधीनत्वप्रतीतेश्च । न भेदस्यासत्यता । न हि संसारावस्थायामक्षीणकर्मता भवति । न च मुख्यार्थं परित्यज्यामुख्यो युक्तः । अतः सत्य एव भेदः । स भगवान् यथाकारी तथा कारयति यथाचारी यथा चारयति तथा भवति । स भगवान् यथा कामो भवति तथा कामो जीवो भवति । इत्थं कामोऽस्य भूयादिति भगवदिच्छावशादस्य कामो भवतीत्यर्थः । क्रतुरितीत्थं करिष्याम्येवेति निश्चयरूपः कामः । स भगवदिच्छया हि भवति । कामेन मे काम आगात् इति च श्रुतिः ॥ | सत्यः सो अस्य महिमा गृणे शवः । त एते सत्याः कामाः इत्यादिश्रुतिभिर्भगवद्गुणानां सत्यत्वमेव ज्ञायते । सत्यमेनमनुविश्वे मदन्ति रातिं देवस्य गृणतो मघोनः इति सर्वजीवानां भगवदनुजीवनं च सत्यमित्येवोच्यते । तदा कथं जीवभेदस्यासत्यता । न च सर्वविध्यर्थक्रियासिद्धस्य कुत्रचिद् बाधो दृष्टः । न हास्य कर्म क्षीयतेऽस्माद्ध्येवात्मनो यद्यत् कामयते तत्तत्सृजते इति मुक्त्यनन्तरमपि तदधीनत्वप्रतीतेश्च । न भेदस्यासत्यता । न हि संसारावस्थायामक्षीणकर्मता भवति । न च मुख्यार्थं परित्यज्यामुख्यो युक्तः । अतः सत्य एव भेदः । स भगवान् यथाकारी तथा कारयति यथाचारी यथा चारयति तथा भवति । स भगवान् यथा कामो भवति तथा कामो जीवो भवति । इत्थं कामोऽस्य भूयादिति भगवदिच्छावशादस्य कामो भवतीत्यर्थः । क्रतुरितीत्थं करिष्याम्येवेति निश्चयरूपः कामः । स भगवदिच्छया हि भवति । कामेन मे काम आगात् इति च श्रुतिः ॥ | ||
| Line 430: | Line 399: | ||
| id = BR_C04_S04_V06_B1 | | id = BR_C04_S04_V06_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
अयोग्यकामराहित्यान्मुक्तो निष्काम उच्यते । | अयोग्यकामराहित्यान्मुक्तो निष्काम उच्यते । | ||
अ इत्युक्तः परो विष्णुस्तत्कामोऽकाम ईरितः ॥ | |||
तथा कामयमानः स योग्यकामस्य चापि तु । | |||
कादाचित्कसमुद्भूतेर्भगवत्कामनां विना ॥ | |||
कामितस्याखिलस्याप्तेराप्तकामश्च मुक्तिगः । | |||
चिदानन्दात्मकं रूपं कामत्वेन भविष्यति ॥ | |||
यतस्तेनैवाप्तकाम इति मुक्तोऽभिधीयते । | |||
मुक्तस्य न पुनः प्राणा उत्क्रामन्ति कदाचन ॥ | |||
जीवोऽपि ब्रह्मशब्दोक्तो जडाद्गुणबृहत्वतः । | |||
प्राप्नोति परमं ब्रह्म प्रलये प्रलये सदा ॥ | |||
मअन्यदा स्वेच्छया विष्णोः स्वरूपाद् बहिरेष्यति । | |||
स्वेच्छयाऽन्तर्बहिर्वैवं रमते मुक्त आत्मवान् ॥ इत्यादि च । | |||
}} | }} | ||
| Line 450: | Line 418: | ||
| id = BR_C04_S04_V06_B2 | | id = BR_C04_S04_V06_B2 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
न चामुक्तस्य कथञ्चिदाप्तकामता मुख्यतः ।ब्रह्माप्येतीतिवचनात् पूर्वब्रह्मशब्दो जीववाच्येव । यद्यज्ञाननाशात् परिज्ञानमात्रं तदा स्वस्य ब्रह्मतां विजानातीत्येव स्यात् । न तु ब्रह्माप्येतीति । न हि राजपुत्रः पूर्वमात्मानमजानन् पश्चाद् राजपुत्र इति विज्ञाय राजपुत्रमप्येतीत्युच्यते । किन्तु राजपुत्रत्वेनात्मानं व्यजानादित्येवोच्यते । विस्मृतकण्ठमणिरपि विज्ञात इत्येवोच्यते न तु प्राप्त इति । अतः पूर्वब्रह्मशब्दो जीववाच्येव ॥ | न चामुक्तस्य कथञ्चिदाप्तकामता मुख्यतः ।ब्रह्माप्येतीतिवचनात् पूर्वब्रह्मशब्दो जीववाच्येव । यद्यज्ञाननाशात् परिज्ञानमात्रं तदा स्वस्य ब्रह्मतां विजानातीत्येव स्यात् । न तु ब्रह्माप्येतीति । न हि राजपुत्रः पूर्वमात्मानमजानन् पश्चाद् राजपुत्र इति विज्ञाय राजपुत्रमप्येतीत्युच्यते । किन्तु राजपुत्रत्वेनात्मानं व्यजानादित्येवोच्यते । विस्मृतकण्ठमणिरपि विज्ञात इत्येवोच्यते न तु प्राप्त इति । अतः पूर्वब्रह्मशब्दो जीववाच्येव ॥ | ||
| Line 471: | Line 438: | ||
| id = BR_C04_S04_V07_B1 | | id = BR_C04_S04_V07_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
अथ मर्त्योऽमृतो भवति । अथ मुक्त्यनन्तरं न कदाचिन्मृतिरस्य भविष्यतीत्यर्थः । मुक्त एव परे ब्रह्मणीच्छया प्रविशति निःसरति च । दर्शनादीन् ब्रह्मणो भोगांश्च करोति । स्वरूपभूताः कामा मुक्तानां भवन्तीत्यतो हृदि श्रिता इति विशेषणम् । हृदयस्यैव मोचनात् तत्स्थाः कामा मुक्तानामपगच्छन्तीति युक्तमेव । न ह्यमुक्तस्य कदाचित् सर्वे कामा मुच्यन्ते । सुप्त्यादावप्यभिभव एव वासनाया विद्यमानत्वात् । वासनाया हि पुनरुद्भवः ॥ | अथ मर्त्योऽमृतो भवति । अथ मुक्त्यनन्तरं न कदाचिन्मृतिरस्य भविष्यतीत्यर्थः । मुक्त एव परे ब्रह्मणीच्छया प्रविशति निःसरति च । दर्शनादीन् ब्रह्मणो भोगांश्च करोति । स्वरूपभूताः कामा मुक्तानां भवन्तीत्यतो हृदि श्रिता इति विशेषणम् । हृदयस्यैव मोचनात् तत्स्थाः कामा मुक्तानामपगच्छन्तीति युक्तमेव । न ह्यमुक्तस्य कदाचित् सर्वे कामा मुच्यन्ते । सुप्त्यादावप्यभिभव एव वासनाया विद्यमानत्वात् । वासनाया हि पुनरुद्भवः ॥ | ||
| Line 480: | Line 446: | ||
| id = BR_C04_S04_V07_B1 | | id = BR_C04_S04_V07_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
यावद्विमुच्येत् पुरुषस्तावत् कामा हृदि श्रिताः । चित्ताभावाद्विमुक्तस्य स्युः कामास्तद्गताः कुतः ॥ | यावद्विमुच्येत् पुरुषस्तावत् कामा हृदि श्रिताः । चित्ताभावाद्विमुक्तस्य स्युः कामास्तद्गताः कुतः ॥ | ||
स्वरूपभूतचित्तेन कामाद्याः स्युः सुखात्मकाः । | |||
दुःखात्मकाः प्राकृता वा मुक्तानां न कथञ्चन ॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 491: | Line 456: | ||
| id = BR_C04_S04_V07_B1 | | id = BR_C04_S04_V07_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
अयं जीवोऽथ मुक्त्यनन्तरमेवाशरीरो भवति । अमृतः कदाऽपि न मृतः । प्राणाख्यं परब्रह्मैव । कतम एको देव इति प्राण इति । स ब्रह्मेत्याचक्षते इत्यादिश्रुतेः । तेज एव च । तेज इति श्रीः ॥ | अयं जीवोऽथ मुक्त्यनन्तरमेवाशरीरो भवति । अमृतः कदाऽपि न मृतः । प्राणाख्यं परब्रह्मैव । कतम एको देव इति प्राण इति । स ब्रह्मेत्याचक्षते इत्यादिश्रुतेः । तेज एव च । तेज इति श्रीः ॥ | ||
| Line 500: | Line 464: | ||
| id = BR_C04_S04_V07_B1 | | id = BR_C04_S04_V07_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
अन्येषाममृतत्वं तु भवेद् विष्णोः प्रसादतः । | अन्येषाममृतत्वं तु भवेद् विष्णोः प्रसादतः । | ||
नित्यामृतः स भगवान् श्रीश्च नान्यः कथञ्चन ॥ | |||
इति नारदीये ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 511: | Line 474: | ||
| id = BR_C04_S04_V07_B1 | | id = BR_C04_S04_V07_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
प्राणस्तु भगवान् विष्णुः सर्वनेतृत्वतो विभुः । | प्राणस्तु भगवान् विष्णुः सर्वनेतृत्वतो विभुः । | ||
तेजस्तु सर्वतेजस्त्वाच्छ्रीरेव समुदाहृता ॥ इति च ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 532: | Line 494: | ||
| id = BR_C04_S04_V08_B1 | | id = BR_C04_S04_V08_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
तत्प्राप्तेः सुखहेतुत्वात् पन्था इति हरिः श्रुतः । | तत्प्राप्तेः सुखहेतुत्वात् पन्था इति हरिः श्रुतः । | ||
अणुश्च विततश्चासौ यतोऽन्तर्बहिरेव च ॥ | |||
श्रिया स्पृष्टः श्रीपतित्वादनु वित्तस्तथैव च । | |||
तस्य प्रसादात् संयान्ति तल्लोकं सर्वमोक्षिणः ॥ | |||
ऊर्ध्वः स भगवान् सर्वविशिष्टो यत्सदैव हि ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 555: | Line 516: | ||
| id = BR_C04_S04_V09_B1 | | id = BR_C04_S04_V09_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
रूपमाहुः पञ्चविधं तस्य विष्णोर्महात्मनः ॥ | रूपमाहुः पञ्चविधं तस्य विष्णोर्महात्मनः ॥ | ||
शुक्लं तु वासुदेवाख्यमनिरुद्धं तु नीलकम् । | |||
संकर्षणं पिंगलं च प्रद्युम्नं हरितं स्मृतम् ॥ | |||
नारायणं लोहितं स्यात् पञ्चरूपाण्यजे हरौ । | |||
पञ्चभेदविभिन्नो यस्त्वभिन्नोऽपि स्वरूपतः ॥ | |||
स पन्था ब्रह्मणा ज्ञातः पद्मजेनैव सन्ततम् । | |||
परब्रह्मस्वरूपज्ञो महातेजः श्रियस्तथा ॥ | |||
सम्यक्स्वरूपविज्ञानात् तैजसत्वेन कीर्तितः । | |||
भगवत्कर्मकर्तृत्वात् पुण्यकृच्चाभिधीयते ॥ | |||
एवंविधोऽपि तस्यैव प्रसादाद्याति तां गतिम् । | |||
अतः पन्थास्समुद्दिष्टो भगवान् केशवः स्वयम् ॥ | |||
स्वगताखिलभेदेन विहीनोऽपि स सर्वदा । | |||
सर्वेषां व्यवहाराणां भेदोत्थानां स ईश्वरः ॥ | |||
अभिन्नोऽपि ह्यतो भिन्नः पञ्चभेदादिना मृषा ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 587: | Line 547: | ||
| id = BR_C04_S04_V10_B1 | | id = BR_C04_S04_V10_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
अन्यथोपासका येऽस्य ते यान्ति ह्यधरं तमः ॥ | अन्यथोपासका येऽस्य ते यान्ति ह्यधरं तमः ॥ | ||
ततः किञ्चिद्विशेषेण दुर्ज्ञानस्याविनिन्दकाः । | |||
सम्यगाचार्यवचनमवज्ञाय विरोधिनि ॥ | |||
सत्वबुद्धिं यतः कुर्युरतस्तेऽधिकपापिनः । | |||
अप्राप्तत्यागिनः प्राप्तनिष्ठाहीनो हि दोषवान् ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 610: | Line 569: | ||
| id = BR_C04_S04_V11_B1 | | id = BR_C04_S04_V11_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
नित्यदुःखस्वरूपत्वादनन्दं तत्तमो मतम् । | नित्यदुःखस्वरूपत्वादनन्दं तत्तमो मतम् । | ||
बोधके विद्यमानेऽपि ये विदुर्न परं हरिम् ॥ | |||
तेऽपि यान्ति तमो घोरं नित्योद्रिक्तासुखात्मकम् ॥ इत्यादि च । | |||
}} | }} | ||
| Line 621: | Line 579: | ||
| id = BR_C04_S04_V11_B1 | | id = BR_C04_S04_V11_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
बुधः सकाशेऽप्यविद्वांस इत्यर्थः । | बुधः सकाशेऽप्यविद्वांस इत्यर्थः । | ||
| Line 630: | Line 587: | ||
| id = BR_C04_S04_V11_B1 | | id = BR_C04_S04_V11_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
बोधनाज्ज्ञानवान् भुत् स्यात् तत्सकाशाच्च ये हरिम् । | बोधनाज्ज्ञानवान् भुत् स्यात् तत्सकाशाच्च ये हरिम् । | ||
न विदुस्ते तमो यान्ति सर्वदुःखात्मकं परम् ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 650: | Line 606: | ||
| id = BR_C04_S04_V12_B1 | | id = BR_C04_S04_V12_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
यदि जीवः परात्मानमयमस्मीति वेदितुम् । | यदि जीवः परात्मानमयमस्मीति वेदितुम् । | ||
योग्यः शरीरच्छेदादेः कथं दुःखी तदा भवेत् ॥ | |||
दुःखी शरीरसम्बन्धाज्जीवो विष्णोः प्रसादतः । | |||
अदुःखी विप्लुडानन्दं मुक्त एव च भोक्ष्यति ॥ | |||
नित्यमुक्तः पूर्णसुखः स्वतंत्रः पुरुषोत्तमः । | |||
परतंत्रः कथं जीवो योग्यः सोऽस्मीति वेदितुम् ॥ | |||
तस्मात् सोऽस्मीति नैवायं विजानीयात् कदाचन । | |||
तदीयोऽस्मीति जानीयात् सर्वदैव बुधस्ततः ॥ इति च ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 676: | Line 631: | ||
| id = BR_C04_S04_V13_B1 | | id = BR_C04_S04_V13_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
यस्य ज्ञातो नित्यबुद्धो भगवान् पुरुषोत्तमः । | यस्य ज्ञातो नित्यबुद्धो भगवान् पुरुषोत्तमः । | ||
तस्य लोकः स एवैको यो लोकः परमात्मनः ॥ | |||
स हि विष्णुः परो वायोरपि कर्ता प्रकीर्तितः । | |||
विश्वो वायुः समुद्दिष्टः पूर्णत्वाज्जीवसङ्घतः ॥ | |||
तदन्यस्यापि सर्वस्य कर्तैको विष्णुरेव हि । | |||
प्रविष्टो गहने देहमध्ये सन्दोहनामनि ॥ | |||
तज्ज्ञानी याति तं लोकं तत्प्रसादाच्च वर्तते ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 719: | Line 673: | ||
| id = BR_C04_S04_V16_B1 | | id = BR_C04_S04_V16_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
न वत्सराश्च नाहानि यस्य नित्याविकारतः ॥ | न वत्सराश्च नाहानि यस्य नित्याविकारतः ॥ | ||
ज्योतिषां ज्योतिरचलं तद्देवाः समुपासते ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 739: | Line 692: | ||
| id = BR_C04_S04_V17_B1 | | id = BR_C04_S04_V17_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
प्राणश्चक्षुस्तथैवान्नं मनः श्रोत्रं च पञ्चमम् ॥ | प्राणश्चक्षुस्तथैवान्नं मनः श्रोत्रं च पञ्चमम् ॥ | ||
मूलप्रकृतिसंयुक्तं यद्गतं प्रतिपूरुषम् ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 768: | Line 720: | ||
| id = BR_C04_S04_V19_B1 | | id = BR_C04_S04_V19_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
तस्य रूपगुणाद्येषु न कश्चिद्भेद इष्यते ॥ | तस्य रूपगुणाद्येषु न कश्चिद्भेद इष्यते ॥ | ||
तद्भेददर्शी संयाति मृत्योर्मृत्य्वभिधं तमः ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 797: | Line 748: | ||
| id = BR_C04_S04_V21_B1 | | id = BR_C04_S04_V21_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
तस्मादेकप्रकारेण द्रष्टव्यो भगवान् हरिः ॥ | तस्मादेकप्रकारेण द्रष्टव्यो भगवान् हरिः ॥ | ||
परिमाणविहीनत्वादप्रमेय इतीरितः ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 807: | Line 757: | ||
| id = BR_C04_S04_V21_B1 | | id = BR_C04_S04_V21_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
इत्यादिवचनादप्रमेयत्वमवाच्यत्वममनोविषयत्वं च सर्वात्मना न । मनसैवानुद्रष्टव्यमित्युक्तत्वात् । | इत्यादिवचनादप्रमेयत्वमवाच्यत्वममनोविषयत्वं च सर्वात्मना न । मनसैवानुद्रष्टव्यमित्युक्तत्वात् । | ||
| Line 816: | Line 765: | ||
| id = BR_C04_S04_V21_B1 | | id = BR_C04_S04_V21_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
न च केनाप्यवाच्यस्य लक्षणा दृष्टा । क्षीरमाधुर्यविशेषादेरपि तत्तच्छब्देनैव वाच्यत्वात् । | न च केनाप्यवाच्यस्य लक्षणा दृष्टा । क्षीरमाधुर्यविशेषादेरपि तत्तच्छब्देनैव वाच्यत्वात् । | ||
| Line 825: | Line 773: | ||
| id = BR_C04_S04_V21_B1 | | id = BR_C04_S04_V21_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
विशदं क्षीरमाधुर्यं गुडे तीक्ष्णं घृते स्थिरम् इत्यादि च ॥ | विशदं क्षीरमाधुर्यं गुडे तीक्ष्णं घृते स्थिरम् इत्यादि च ॥ | ||
| Line 834: | Line 781: | ||
| id = BR_C04_S04_V21_B1 | | id = BR_C04_S04_V21_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
न च निर्गुणस्य सत्वमेवास्ति । गुणभेदादीनामपि सन्त्येव गुणाः । न चानवस्था स्वनिर्वाहकत्वात् ॥ | न च निर्गुणस्य सत्वमेवास्ति । गुणभेदादीनामपि सन्त्येव गुणाः । न चानवस्था स्वनिर्वाहकत्वात् ॥ | ||
| Line 843: | Line 789: | ||
| id = BR_C04_S04_V21_B1 | | id = BR_C04_S04_V21_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
अवाच्यममनोगम्यमगुणं चेत् कुतोऽस्ति तत् । | अवाच्यममनोगम्यमगुणं चेत् कुतोऽस्ति तत् । | ||
तस्मादेवं वदन् वस्तुशून्यतामर्थतो वदेत् ॥ | |||
गुणाश्च गुणिनः सर्वे स्वेनैव गुणिनो गुणाः ॥" इत्यादि च । | |||
}} | }} | ||
| Line 863: | Line 808: | ||
| id = BR_C04_S04_V22_B1 | | id = BR_C04_S04_V22_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
सर्वमस्य वशे यस्माद्धरिः सर्ववशी ततः । | सर्वमस्य वशे यस्माद्धरिः सर्ववशी ततः । | ||
सर्वस्य ब्रह्मरुद्रादेरन ईशान एव च ॥ | |||
गुणाधिकः पालकश्चेत्यतोऽधिपतिरीरितः ॥ "इति च ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 874: | Line 818: | ||
| id = BR_C04_S04_V22_B2 | | id = BR_C04_S04_V22_B2 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
भूत एवाधिपतिर्नास्याधिपत्यमादिमत् । | भूत एवाधिपतिर्नास्याधिपत्यमादिमत् । | ||
नित्यबोधात्मकत्वाद्यो मुनिः प्रोक्तो जनार्दनः । | |||
तं विद्वांश्च मुनिर्नाम बोधस्तस्याप्यमुख्यतः । | |||
यं विदित्वा विमुक्ताश्चायुक्तकामविवर्जिताः ॥ | |||
उत्पत्तिलयहीनाश्च नित्यानन्दैकभोगिनः । आनन्दभिक्षां विष्णूत्थां चरन्त्यज्ञानवर्जिताः ॥ | |||
स एष मोक्षदो विष्णुर्यत्कल्याणं कृतं मया। पापं कृतं मयेत्येतन्न कदाचित् करिष्यति ॥ | |||
कृते मया पुण्यपापे इति यच्चेतनात्मनाम् ।तत्सर्वमत एवोक्तं विष्णोः सर्वेश्वरेश्वरात् ॥ | |||
तीर्णो हि वर्तते नित्यं पुण्यपापे जनार्दनः । | |||
नैनं कदाचित् तपतः पुण्यपापे जनार्दनम् ॥ इति च ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 907: | Line 850: | ||
| id = BR_C04_S04_V23_B1 | | id = BR_C04_S04_V23_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
शान्तिस्तु भगवन्निष्ठा दमो मदविनिग्रहः । | शान्तिस्तु भगवन्निष्ठा दमो मदविनिग्रहः । | ||
हृदिस्थविष्णौ सन्तोषः सदैवोपरमः स्मृतः ॥ | |||
तितिक्षा द्वन्द्वसहता क्षमा क्रोधासमुत्थितिः ॥इति शब्दनिर्णये ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 918: | Line 860: | ||
| id = BR_C04_S04_V23_B1 | | id = BR_C04_S04_V23_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
सर्वः पूर्णः समुद्दिष्टस्तथा ज्ञेयो जनार्दनः । | सर्वः पूर्णः समुद्दिष्टस्तथा ज्ञेयो जनार्दनः । | ||
रागसन्देहपापानि तथा जानंस्तरिष्यति ॥ | |||
नित्यं हि रागपापादेर्मुक्तो यत्पुरुषोत्तमः । वेदाख्यब्रह्मणान्यत्वाद्विष्णुर्ब्राह्मण उच्यते ॥ | |||
पूर्णत्वाज्ज्ञानरूपत्वाद् ब्रह्मलोकश्च स प्रभुः ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 955: | Line 896: | ||
| id = BR_C04_S04_V25_B1 | | id = BR_C04_S04_V25_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
न मरिष्यतीति ह्यमरो न मृतो यत्ततोऽमृतः ॥ | न मरिष्यतीति ह्यमरो न मृतो यत्ततोऽमृतः ॥ | ||
ब्रह्मायमाप्तकामत्वादेवं यो वेद तं परम् । | |||
आप्तकामोऽभयश्चैव भवेद् विष्णोरनुग्रहात् ॥ इति च । | |||
}} | }} | ||
| Line 966: | Line 906: | ||
| id = BR_C04_S04_V25_B1 | | id = BR_C04_S04_V25_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
परमार्थेऽविचिकित्सो ब्राह्मणो भवतीति नित्यमेव तथा भवतीत्यर्थः । | परमार्थेऽविचिकित्सो ब्राह्मणो भवतीति नित्यमेव तथा भवतीत्यर्थः । | ||
| Line 975: | Line 914: | ||
| id = BR_C04_S04_V25_B1 | | id = BR_C04_S04_V25_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
अभूद्भविष्यति भवत्येवमाद्यपदानि तु । | अभूद्भविष्यति भवत्येवमाद्यपदानि तु । | ||
नित्यभावाभिधायीनि यत्र वाच्या हरेर्गुणाः ॥ इति शब्दनिर्णये ॥ | |||
}} | }} | ||
[[Category:Bruhadaranyaka]] | [[Category:Bruhadaranyaka]] | ||