Anandamakaranda

Aitareya/C2/S2: Difference between revisions

← Older editNewer edit →
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Line 12: Line 12:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V01
| verse_id = AIT_C02_S02_V01
| id      = AIT_C02_S02_V01_B01
| id      = AIT_C02_S02_V01_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
एष नारायणो देवो वायुना सहेमं लोकमभ्यार्चत् । ब्रह्मादिशरीरेषु प्रविवेश । पुरुष इत्यन्तर्यामिरूपस्याख्या पुरि शेत इति । प्रसिद्धत्वाच्च पञ्चरात्रेषु । य एष सूर्यमण्डले स्थित्वा तपति स भगवान् नारायणः । य आदित्ये तिष्ठन्नादित्यादन्तरो यमादित्यो न वेद इत्यादिश्रुतिभ्यः । य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते इत्युक्त्वा तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी इत्युक्तत्वान्न शिवादयः । शिवो हि विरूपाक्षः । प्रसिद्धश्च पुण्डरीकाक्ष इति भगवान्नारायणः । यमादित्यो न वेदेत्युक्तत्वान्नादित्यः । भेदव्यपदेशाच्चान्यः इति भगवद्वचनम् ।
एष नारायणो देवो वायुना सहेमं लोकमभ्यार्चत् । ब्रह्मादिशरीरेषु प्रविवेश । पुरुष इत्यन्तर्यामिरूपस्याख्या पुरि शेत इति । प्रसिद्धत्वाच्च पञ्चरात्रेषु । य एष सूर्यमण्डले स्थित्वा तपति स भगवान् नारायणः । य आदित्ये तिष्ठन्नादित्यादन्तरो यमादित्यो न वेद इत्यादिश्रुतिभ्यः । य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते इत्युक्त्वा तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी इत्युक्तत्वान्न शिवादयः । शिवो हि विरूपाक्षः । प्रसिद्धश्च पुण्डरीकाक्ष इति भगवान्नारायणः । यमादित्यो न वेदेत्युक्तत्वान्नादित्यः । भेदव्यपदेशाच्चान्यः इति भगवद्वचनम् ।
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V01
| verse_id = AIT_C02_S02_V01
| id      = AIT_C02_S02_V01_B01
| id      = AIT_C02_S02_V01_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
वृत्रं यदिन्द्र शवसावधीरहिमादित् सूर्यं दिव्यारोहयो दृशे ।
वृत्रं यदिन्द्र शवसावधीरहिमादित् सूर्यं दिव्यारोहयो दृशे ।
Line 37: Line 35:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V01
| verse_id = AIT_C02_S02_V01
| id      = AIT_C02_S02_V01_B01
| id      = AIT_C02_S02_V01_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्यवर्तीनारायणः सरसिजासनसन्निविष्टः ।
ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्यवर्तीनारायणः सरसिजासनसन्निविष्टः ।
Line 47: Line 44:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V01
| verse_id = AIT_C02_S02_V01
| id      = AIT_C02_S02_V01_B01
| id      = AIT_C02_S02_V01_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
तापनी पाचिका चैव शोषणी च प्रकाशनी ।
तापनी पाचिका चैव शोषणी च प्रकाशनी ।
Line 56: Line 52:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V01
| verse_id = AIT_C02_S02_V01
| id      = AIT_C02_S02_V01_B01
| id      = AIT_C02_S02_V01_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् ।
यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् ।
Line 66: Line 61:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V01
| verse_id = AIT_C02_S02_V01
| id      = AIT_C02_S02_V01_B01
| id      = AIT_C02_S02_V01_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
न च विष्णोरन्याधीनत्वं श्रुतिषूक्तं कुत्रचित् । उत्पत्तिस्तु प्रादुर्भावापेक्षया ।
न च विष्णोरन्याधीनत्वं श्रुतिषूक्तं कुत्रचित् । उत्पत्तिस्तु प्रादुर्भावापेक्षया ।
Line 76: Line 70:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V01
| verse_id = AIT_C02_S02_V01
| id      = AIT_C02_S02_V01_B01
| id      = AIT_C02_S02_V01_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
अस्य देवस्य मी•हुषो वया विष्णोरेषस्य प्रभृथे हविर्भिः ।
अस्य देवस्य मी•हुषो वया विष्णोरेषस्य प्रभृथे हविर्भिः ।
Line 86: Line 79:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V01
| verse_id = AIT_C02_S02_V01
| id      = AIT_C02_S02_V01_B01
| id      = AIT_C02_S02_V01_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
तमेताः सप्ताक्षितय उपतिष्ठन्ते । तद्या इमा अक्षंल्लोहिन्यो राजयस्ताभिरेनं रुद्रोऽन्वायत्तः इत्यादिना शिवादिसर्वदेवोपास्यस्य वायोः अयं वाव शिशुर्योऽयं मध्यमः प्राणः इति मध्यमशब्दोक्तस्य प्राणः स्थूणा इति प्राणशब्दोदितो नारायण आश्रय उक्तः । तस्मात् सर्वोत्तमो भगवान् नारायणः प्राणशब्दोदित आदित्यमण्डलस्थस्तपतीत्यादि सिद्धम् ।
तमेताः सप्ताक्षितय उपतिष्ठन्ते । तद्या इमा अक्षंल्लोहिन्यो राजयस्ताभिरेनं रुद्रोऽन्वायत्तः इत्यादिना शिवादिसर्वदेवोपास्यस्य वायोः अयं वाव शिशुर्योऽयं मध्यमः प्राणः इति मध्यमशब्दोक्तस्य प्राणः स्थूणा इति प्राणशब्दोदितो नारायण आश्रय उक्तः । तस्मात् सर्वोत्तमो भगवान् नारायणः प्राणशब्दोदित आदित्यमण्डलस्थस्तपतीत्यादि सिद्धम् ।
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V01
| verse_id = AIT_C02_S02_V01
| id      = AIT_C02_S02_V01_B01
| id      = AIT_C02_S02_V01_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
क्षितिपा मनुष्यगन्धर्वा देवाश्च पितरश्चिराः ।
क्षितिपा मनुष्यगन्धर्वा देवाश्च पितरश्चिराः ।
Line 123: Line 114:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V02
| verse_id = AIT_C02_S02_V02
| id      = AIT_C02_S02_V02_B01
| id      = AIT_C02_S02_V02_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
स पुरुषेषु शतवर्षं गत इति शतर्चिनामा । बहुरूपत्वाद् बहुवचनम् । एतमेव तथासन्तं मुख्यत आचक्षते । ऋषींस्तूपचारतः । आत्मन उदरे धृतवान् मध्ये स्थित्वा धृतवांश्च ।
स पुरुषेषु शतवर्षं गत इति शतर्चिनामा । बहुरूपत्वाद् बहुवचनम् । एतमेव तथासन्तं मुख्यत आचक्षते । ऋषींस्तूपचारतः । आत्मन उदरे धृतवान् मध्ये स्थित्वा धृतवांश्च ।
Line 143: Line 133:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V03
| verse_id = AIT_C02_S02_V03
| id      = AIT_C02_S02_V03_B01
| id      = AIT_C02_S02_V03_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
प्राणस्थः प्राणनामासावपानेऽपाननामकः ।
प्राणस्थः प्राणनामासावपानेऽपाननामकः ।
Line 165: Line 154:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V04
| verse_id = AIT_C02_S02_V04
| id      = AIT_C02_S02_V04_B01
| id      = AIT_C02_S02_V04_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
वसिष्ठो वसतामुत्तमः । अभ्यपवयत पावयामास संसारात् ।
वसिष्ठो वसतामुत्तमः । अभ्यपवयत पावयामास संसारात् ।
Line 182: Line 170:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V05
| verse_id = AIT_C02_S02_V05
| id      = AIT_C02_S02_V05_B01
| id      = AIT_C02_S02_V05_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
तद्विष्ण्वाख्यं ब्रह्म सूक्तान्यवोचतेति सूक्तनामकमभवत् । बतेत्यास्वादने । स्वात्मनैव स्वयं सुष्टूक्तमिति वा । इदं सर्वं परिपूर्णं सन्नहमल्पप्राणिषु प्रविश्य सूक्ष्मरूपो महाप्राणिषु महारूपश्च भवानीति स भगवानब्रवीत् । तस्मात् क्षुद्रोऽसानीत्युक्तत्वात् क्षुद्रसूक्तास्ते क्षुद्रप्राणिषु स्थिताः भगवद्रूपसङ्घाः । महानसानीत्युक्तत्वात् महासूक्ता महाप्राणिषु स्थिताः । सूक्ष्मरूपत्वादेव क्षुद्रनाम भगवतः । न तु सामर्थ्याऽल्पत्वात् । न हि सामर्थ्यादिगुणेषु कश्चिद्विशेषो भगवद्रूपेषु ।
तद्विष्ण्वाख्यं ब्रह्म सूक्तान्यवोचतेति सूक्तनामकमभवत् । बतेत्यास्वादने । स्वात्मनैव स्वयं सुष्टूक्तमिति वा । इदं सर्वं परिपूर्णं सन्नहमल्पप्राणिषु प्रविश्य सूक्ष्मरूपो महाप्राणिषु महारूपश्च भवानीति स भगवानब्रवीत् । तस्मात् क्षुद्रोऽसानीत्युक्तत्वात् क्षुद्रसूक्तास्ते क्षुद्रप्राणिषु स्थिताः भगवद्रूपसङ्घाः । महानसानीत्युक्तत्वात् महासूक्ता महाप्राणिषु स्थिताः । सूक्ष्मरूपत्वादेव क्षुद्रनाम भगवतः । न तु सामर्थ्याऽल्पत्वात् । न हि सामर्थ्यादिगुणेषु कश्चिद्विशेषो भगवद्रूपेषु ।
Line 200: Line 187:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V06
| verse_id = AIT_C02_S02_V06
| id      = AIT_C02_S02_V06_B01
| id      = AIT_C02_S02_V06_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
एभ्यः प्राणिभ्यो गतवानिति ऋक् । गच्छति हि मरणकाले ।
एभ्यः प्राणिभ्यो गतवानिति ऋक् । गच्छति हि मरणकाले ।
Line 209: Line 195:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V06
| verse_id = AIT_C02_S02_V06
| id      = AIT_C02_S02_V06_B01
| id      = AIT_C02_S02_V06_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
म्रियमाणमिमं जीवं वासुदेवादिदेवताः ।
म्रियमाणमिमं जीवं वासुदेवादिदेवताः ।
Line 221: Line 206:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V06
| verse_id = AIT_C02_S02_V06
| id      = AIT_C02_S02_V06_B01
| id      = AIT_C02_S02_V06_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
अर्च गतिपूजनयोः ऋ गतौ इति धातोः । सर्वेभ्योऽर्धेभ्यः स्थानेभ्यः शरीरेभ्यो गतवानित्यर्धर्चः । सर्वाणि भूतान्यपादि । पद गतौ । तस्मात् पदं नाम । अधिकं क्षरतीत्यक्षरम् । क्षरणं नाम सन्ततदानम् । क्षर विनाशसन्ततदानयोः इति धातोः ।एवमृषिषु शब्देषु च व्यवह्रियमाणानि सर्वाणि नामानि विष्णोरेव मुख्यतः । किमु देवतानामानि ।
अर्च गतिपूजनयोः ऋ गतौ इति धातोः । सर्वेभ्योऽर्धेभ्यः स्थानेभ्यः शरीरेभ्यो गतवानित्यर्धर्चः । सर्वाणि भूतान्यपादि । पद गतौ । तस्मात् पदं नाम । अधिकं क्षरतीत्यक्षरम् । क्षरणं नाम सन्ततदानम् । क्षर विनाशसन्ततदानयोः इति धातोः ।एवमृषिषु शब्देषु च व्यवह्रियमाणानि सर्वाणि नामानि विष्णोरेव मुख्यतः । किमु देवतानामानि ।
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V06
| verse_id = AIT_C02_S02_V06
| id      = AIT_C02_S02_V06_B01
| id      = AIT_C02_S02_V06_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
यो देवानां नामधा एक एव तं सम्प्रश्नं भुवना यन्त्यन्या ।
यो देवानां नामधा एक एव तं सम्प्रश्नं भुवना यन्त्यन्या ।
Line 241: Line 224:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V06
| verse_id = AIT_C02_S02_V06
| id      = AIT_C02_S02_V06_B01
| id      = AIT_C02_S02_V06_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
उक्तं च बृहत्संहितायाम्–
उक्तं च बृहत्संहितायाम्–
Line 303: Line 285:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
अन्यदेवताविषयत्वेन प्रतीयमाना अप्यृचो भगवद्विषया एव मुख्यतः । तदनन्तरं वायुविषयाश्च । तस्माद् बृहतीसहस्रं सर्वं मुख्यतो नारायणस्यान्नम् । तदाज्ञया वायोश्च । तस्मात् तच्छंसनेन भगवान् वायुश्चातिप्रीयेत इति दर्शयति विश्वामित्रं ह्येतदहः शंसिष्यन्तमित्यादिना ॥
अन्यदेवताविषयत्वेन प्रतीयमाना अप्यृचो भगवद्विषया एव मुख्यतः । तदनन्तरं वायुविषयाश्च । तस्माद् बृहतीसहस्रं सर्वं मुख्यतो नारायणस्यान्नम् । तदाज्ञया वायोश्च । तस्मात् तच्छंसनेन भगवान् वायुश्चातिप्रीयेत इति दर्शयति विश्वामित्रं ह्येतदहः शंसिष्यन्तमित्यादिना ॥
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
वृत्रं हत्वा पुरेन्द्रस्तु महेन्द्रत्वाभिपत्तये ।
वृत्रं हत्वा पुरेन्द्रस्तु महेन्द्रत्वाभिपत्तये ।
Line 362: Line 342:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
उपनिषण्णमिन्द्रं दृष्ट्वापि त्वामेव जानीयामिति वरस्वीकारादिन्द्रादेव चेन्द्राविष्टो भगवानत्रोक्त इति ज्ञायते । इन्द्रं तु जानात्येव हि विश्वामित्रः । भगवन्तमपि स्वरूपत आगतं जानात्येव । विशेषज्ञानप्रार्थने प्राणो वा अहमस्म्यृष इत्यादिकमेव पूर्यते । एष तपन्नेवास्मीति व्यर्थम् । प्राणो ह्येष य एष तपतीत्युक्तत्वात् ।
उपनिषण्णमिन्द्रं दृष्ट्वापि त्वामेव जानीयामिति वरस्वीकारादिन्द्रादेव चेन्द्राविष्टो भगवानत्रोक्त इति ज्ञायते । इन्द्रं तु जानात्येव हि विश्वामित्रः । भगवन्तमपि स्वरूपत आगतं जानात्येव । विशेषज्ञानप्रार्थने प्राणो वा अहमस्म्यृष इत्यादिकमेव पूर्यते । एष तपन्नेवास्मीति व्यर्थम् । प्राणो ह्येष य एष तपतीत्युक्तत्वात् ।
Line 371: Line 350:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
यमिन्द्रमाहुर्वरुणं यमाहुर्यं मित्रमाहुर्यमु सत्यमाहुः ॥
यमिन्द्रमाहुर्वरुणं यमाहुर्यं मित्रमाहुर्यमु सत्यमाहुः ॥
Line 380: Line 358:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
इन्द्रं मित्रं वरुणमग्निमाहुरथो दिव्यः स सुपर्णो गरुत्मान् ।
इन्द्रं मित्रं वरुणमग्निमाहुरथो दिव्यः स सुपर्णो गरुत्मान् ।
Line 389: Line 366:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
सप्तार्धगर्भा भुवनस्य रेतो विष्णोस्तिष्ठन्ति प्रदिशा विधर्मणि  इत्यादिना विष्णुरेव हि तत्र प्रस्तुतः ।
सप्तार्धगर्भा भुवनस्य रेतो विष्णोस्तिष्ठन्ति प्रदिशा विधर्मणि  इत्यादिना विष्णुरेव हि तत्र प्रस्तुतः ।
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
नामानि विश्वाभि न सन्ति लोके यदाविरासीदनृतस्य सर्वम् ।
नामानि विश्वाभि न सन्ति लोके यदाविरासीदनृतस्य सर्वम् ।
Line 407: Line 382:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
यो देवानां नामधा एक एवेत्यवधारणान्नान्यस्य सर्वनामत्वम् । स च विष्णोर्नान्यः । पद्मनाभत्वादेव ।
यो देवानां नामधा एक एवेत्यवधारणान्नान्यस्य सर्वनामत्वम् । स च विष्णोर्नान्यः । पद्मनाभत्वादेव ।
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
श्रियो वायोरपि न नारायणादिनामवत्वम् । एको वासुदेवस्तत्सदृशपरौ न स्तः इति श्रुतिः ।
श्रियो वायोरपि न नारायणादिनामवत्वम् । एको वासुदेवस्तत्सदृशपरौ न स्तः इति श्रुतिः ।
Line 424: Line 397:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
परो मात्रया तन्वा वृधान न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति ।
परो मात्रया तन्वा वृधान न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति ।
Line 434: Line 406:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
नकिरिन्द्र त्वदुत्तरो न ज्यायान् अस्ति वृत्रहन् । नकिरेवा यथा त्वम् । इत्याद्यपि सर्वनामकत्वात् तस्यैव । किमेकं दैवतं लोके किं वाप्येकं परायणम् इत्यादिप्रश्नस्यापि
नकिरिन्द्र त्वदुत्तरो न ज्यायान् अस्ति वृत्रहन् । नकिरेवा यथा त्वम् । इत्याद्यपि सर्वनामकत्वात् तस्यैव । किमेकं दैवतं लोके किं वाप्येकं परायणम् इत्यादिप्रश्नस्यापि
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
परमं यो महत्तेजः परमं यो महत्तपः ।
परमं यो महत्तेजः परमं यो महत्तपः ।
Line 458: Line 428:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
मेऽन्नं दक्षिणमित्युक्तत्वाच्च विष्णुरेवेति ज्ञायते । स हि विष्णुर्दक्षिणामित्र उक्तो हरिवंशेषु धन्याश्चर्यपर्वणि ।
मेऽन्नं दक्षिणमित्युक्तत्वाच्च विष्णुरेवेति ज्ञायते । स हि विष्णुर्दक्षिणामित्र उक्तो हरिवंशेषु धन्याश्चर्यपर्वणि ।
Line 470: Line 439:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
न च बृहतीसहस्राभिमानिनीं देवीं विना चेतनमात्रस्य मुख्यमित्रत्वं युज्यते ।
न च बृहतीसहस्राभिमानिनीं देवीं विना चेतनमात्रस्य मुख्यमित्रत्वं युज्यते ।
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
मिनोति त्रायते चेति मित्रमित्यभिधीयते ।
मिनोति त्रायते चेति मित्रमित्यभिधीयते ।
Line 488: Line 455:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
उक्थायुत्वाच्च विष्णुरेवात्रोक्त इत्यवगम्यते । बृहतीसहस्रं ह्युक्थनामकं मुख्यतः ।
उक्थायुत्वाच्च विष्णुरेवात्रोक्त इत्यवगम्यते । बृहतीसहस्रं ह्युक्थनामकं मुख्यतः ।
Line 501: Line 467:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
विष्णुर्ह्युक्थायुरिन्द्र इत्युच्यते । यज्ञेष्वन्य इन्द्रः पृथक्चोच्यते । यमिन्द्रमाहुर्वरुणं यमाहुर्यं मित्रमाहुर्यमु सत्यमाहुः इत्युक्त्वा तस्मै त्वा तेभ्यस्त्वा इति भेदवचनाच्च । सत्य इति वायुः । सदिति प्राण इति श्रुतेः ।
विष्णुर्ह्युक्थायुरिन्द्र इत्युच्यते । यज्ञेष्वन्य इन्द्रः पृथक्चोच्यते । यमिन्द्रमाहुर्वरुणं यमाहुर्यं मित्रमाहुर्यमु सत्यमाहुः इत्युक्त्वा तस्मै त्वा तेभ्यस्त्वा इति भेदवचनाच्च । सत्य इति वायुः । सदिति प्राण इति श्रुतेः ।
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
सदेव सत्यमित्युक्तं सत्यो वायुरुदाहृतः ।
सदेव सत्यमित्युक्तं सत्यो वायुरुदाहृतः ।
Line 519: Line 483:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
प्रियधाम्न उप समीपे गमनं नाम तद्धामप्राप्तिकारणभगवत्प्रसादप्राप्तिः । अन्यथोपशब्दो व्यर्थः स्यात् । न च तदैव भगवतः प्रियं धाम विश्वामित्रेण प्राप्तम् ।
प्रियधाम्न उप समीपे गमनं नाम तद्धामप्राप्तिकारणभगवत्प्रसादप्राप्तिः । अन्यथोपशब्दो व्यर्थः स्यात् । न च तदैव भगवतः प्रियं धाम विश्वामित्रेण प्राप्तम् ।
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
बृहतीसहस्रे प्रथमे सालोक्यं प्रददौ हरिः ।
बृहतीसहस्रे प्रथमे सालोक्यं प्रददौ हरिः ।
Line 538: Line 500:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
न चेन्द्रादिभिरैक्यमत्रोच्यते । प्राणस्तथाऽनुगमाद् इति च विष्णोरेव प्राणशब्दाभिधेयत्वमुक्त्वा न वक्तुरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्मसम्बन्धभूमा ह्यस्मिन् इति वक्तुः बृहतीसहस्रं शंसितुर्विश्वामित्रस्येन्द्रेण स्वात्मोपदेशः क्रियत इति पक्षो निराकृतो हि भगवता सूत्रेषु । अध्यात्मसम्बन्धशब्देनावेशो विष्णोरिन्द्रे विवक्षितो भगवता । अन्येष्वन्तर्यामिरूपेण सम्बन्धोऽस्त्येव । अस्मिन्निन्द्रे तु विशेषावेशस्तात्कालिकः । अधिकात्मनः परमात्मनः सम्बन्धोऽध्यात्मसम्बन्धः । न हि स्वात्मना स्वस्य सम्बन्धो भवति । यद्यध्यात्ममात्रमत्रोच्यत इति विवक्षितं तर्ह्यध्यात्मभूमेत्येव स्यात् सम्बन्धशब्दो व्यर्थः । तस्मादिन्द्रादिजीवेभ्यो विष्णोर्भेद एवात्र भगवतो विवक्षितः ।
न चेन्द्रादिभिरैक्यमत्रोच्यते । प्राणस्तथाऽनुगमाद् इति च विष्णोरेव प्राणशब्दाभिधेयत्वमुक्त्वा न वक्तुरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्मसम्बन्धभूमा ह्यस्मिन् इति वक्तुः बृहतीसहस्रं शंसितुर्विश्वामित्रस्येन्द्रेण स्वात्मोपदेशः क्रियत इति पक्षो निराकृतो हि भगवता सूत्रेषु । अध्यात्मसम्बन्धशब्देनावेशो विष्णोरिन्द्रे विवक्षितो भगवता । अन्येष्वन्तर्यामिरूपेण सम्बन्धोऽस्त्येव । अस्मिन्निन्द्रे तु विशेषावेशस्तात्कालिकः । अधिकात्मनः परमात्मनः सम्बन्धोऽध्यात्मसम्बन्धः । न हि स्वात्मना स्वस्य सम्बन्धो भवति । यद्यध्यात्ममात्रमत्रोच्यत इति विवक्षितं तर्ह्यध्यात्मभूमेत्येव स्यात् सम्बन्धशब्दो व्यर्थः । तस्मादिन्द्रादिजीवेभ्यो विष्णोर्भेद एवात्र भगवतो विवक्षितः ।
Line 547: Line 508:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
जीवेश्वरभिदा चैव जीवभेदः परस्परम् ।
जीवेश्वरभिदा चैव जीवभेदः परस्परम् ।
Line 560: Line 520:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम्।
असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम्।
Line 572: Line 531:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
न च प्राणो वा अहमस्मृष इत्यादावहमस्म्यादिशब्दोऽस्मच्छब्दाद्यर्थः । एष तपन्नेवास्मीत्युपरितनस्य वैयर्थ्यात् । प्राणो ह्येष य एष तपतीत्युक्तत्वात् । अतोऽहमस्मीत्यादि च भगवन्नामैव । न च जीवैक्यवचनमत्र प्रस्तुतम् । ता वा एताः सर्वा ऋचः सर्वे वेदाः सर्वे घोषा एकैव व्याहृतिः प्राण एवेति सर्वनामाभिधेयत्वं भगवत उक्त्वा तत्रैव प्रमाणत्वेन – विश्वामित्रं ह्येतदहरित्याद्याख्ययिकोक्ता । तस्मात् सर्वान्तर्यामित्वात् सर्वगुणत्वात् सर्वशक्तित्वाच्च सर्वनामवत्वमेव विष्णोरुच्यते न तु सर्वस्वरूपत्वम् ।
न च प्राणो वा अहमस्मृष इत्यादावहमस्म्यादिशब्दोऽस्मच्छब्दाद्यर्थः । एष तपन्नेवास्मीत्युपरितनस्य वैयर्थ्यात् । प्राणो ह्येष य एष तपतीत्युक्तत्वात् । अतोऽहमस्मीत्यादि च भगवन्नामैव । न च जीवैक्यवचनमत्र प्रस्तुतम् । ता वा एताः सर्वा ऋचः सर्वे वेदाः सर्वे घोषा एकैव व्याहृतिः प्राण एवेति सर्वनामाभिधेयत्वं भगवत उक्त्वा तत्रैव प्रमाणत्वेन – विश्वामित्रं ह्येतदहरित्याद्याख्ययिकोक्ता । तस्मात् सर्वान्तर्यामित्वात् सर्वगुणत्वात् सर्वशक्तित्वाच्च सर्वनामवत्वमेव विष्णोरुच्यते न तु सर्वस्वरूपत्वम् ।
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
उक्तं च भारते ।
उक्तं च भारते ।
Line 591: Line 548:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भव्यमिति पुरुषेणैवेदं सर्वं व्याप्तं यद्भूतं यच्च भाव्यम् । आ तृणादाकरीषात् सर्वं भगवानिति मिथ्यादृष्टिरेषा इति च श्रुतिः ।
पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भव्यमिति पुरुषेणैवेदं सर्वं व्याप्तं यद्भूतं यच्च भाव्यम् । आ तृणादाकरीषात् सर्वं भगवानिति मिथ्यादृष्टिरेषा इति च श्रुतिः ।
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
हिरण्मयो ह वा अमुष्मिंल्लोके सम्भवति हिरण्मयः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ददृशे य एवं वेद । अमृतो ह वा अमुष्मिंल्लोके सम्भवत्यमृतः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ददृशे य एवं वेद । स एतेन प्रज्ञेनात्मनाऽस्माल्लोकादुत्क्रम्यामुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामान् आप्त्वा अमृतः समभवत् समभवत् इत्यादिना मुक्तानामपि भेदस्यैवोक्तेश्च । न हि भेदाभावे भूतेभ्यो ददृश इति युज्यते । न चामुक्तैः सर्वभूतैर्मुक्तो दृश्यते । एकत्वे तु ददृश इत्येतावता पूर्यते सर्वेभ्यो भूतेभ्य इति व्यर्थम् । न च तेषां पक्षे स्वयमपि स्वात्मानं पश्यति । कर्तृकर्मविरोध इति हि ते वदन्ति । अतः सर्वश्रुतिविरोध एव जीवेश्वरैक्याङ्गीकारे ।
हिरण्मयो ह वा अमुष्मिंल्लोके सम्भवति हिरण्मयः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ददृशे य एवं वेद । अमृतो ह वा अमुष्मिंल्लोके सम्भवत्यमृतः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ददृशे य एवं वेद । स एतेन प्रज्ञेनात्मनाऽस्माल्लोकादुत्क्रम्यामुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामान् आप्त्वा अमृतः समभवत् समभवत् इत्यादिना मुक्तानामपि भेदस्यैवोक्तेश्च । न हि भेदाभावे भूतेभ्यो ददृश इति युज्यते । न चामुक्तैः सर्वभूतैर्मुक्तो दृश्यते । एकत्वे तु ददृश इत्येतावता पूर्यते सर्वेभ्यो भूतेभ्य इति व्यर्थम् । न च तेषां पक्षे स्वयमपि स्वात्मानं पश्यति । कर्तृकर्मविरोध इति हि ते वदन्ति । अतः सर्वश्रुतिविरोध एव जीवेश्वरैक्याङ्गीकारे ।
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
नच कर्तृकर्मविरोधो नामास्तीत्यत्र ककिञ्चिन्मानम् । श्रुत्यनुभवसिद्धत्वाच्च स्वदर्शनादेः ।
नच कर्तृकर्मविरोधो नामास्तीत्यत्र ककिञ्चिन्मानम् । श्रुत्यनुभवसिद्धत्वाच्च स्वदर्शनादेः ।
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
न च तेषां पक्षे प्रज्ञेन सर्वज्ञेन परमात्मना सर्वकामावाप्तिर्नामाङ्गीक्रियते शरीरादुत्क्रान्तस्य ज्ञानिनः । तस्माद् वेदविरुद्धवादिन एव तेऽपि । न च शून्यवादिनः कश्चिद्विशेषो दृश्यते । न हि सर्वावाच्यं सर्वाज्ञेयं शून्यं चेति कश्चिद्विशेषः । केनापि शब्देनावाच्यस्य लक्षणायामपि प्रमाणं नास्ति । क्षीरमाधुर्यादयोऽपि तैरेव शब्दैरुच्यन्ते ।
न च तेषां पक्षे प्रज्ञेन सर्वज्ञेन परमात्मना सर्वकामावाप्तिर्नामाङ्गीक्रियते शरीरादुत्क्रान्तस्य ज्ञानिनः । तस्माद् वेदविरुद्धवादिन एव तेऽपि । न च शून्यवादिनः कश्चिद्विशेषो दृश्यते । न हि सर्वावाच्यं सर्वाज्ञेयं शून्यं चेति कश्चिद्विशेषः । केनापि शब्देनावाच्यस्य लक्षणायामपि प्रमाणं नास्ति । क्षीरमाधुर्यादयोऽपि तैरेव शब्दैरुच्यन्ते ।
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
विशदं क्षीरमाधुर्यं स्थिरमाज्यस्य तीक्ष्णकम् ।
विशदं क्षीरमाधुर्यं स्थिरमाज्यस्य तीक्ष्णकम् ।
Line 633: Line 585:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
न च सर्वगुणदोषक्रियाविनिर्मुक्तस्यास्तित्वमपि कुत्रचित् दृष्टम् । अतः शून्यवादिन एव तेऽपि । अस्तीत्येवोपलब्धस्य तत्त्वाभावः प्रसीदति इत्यादिना प्रसादादिगुणाश्च भगवतो दृश्यन्ते । यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च चोभे भवत ओदनः इत्यादिना कर्माणि च । तस्मिन् देवाः श्रिताः सर्वे इत्यादिगुणाश्च तत्रैवोक्ताः ।
न च सर्वगुणदोषक्रियाविनिर्मुक्तस्यास्तित्वमपि कुत्रचित् दृष्टम् । अतः शून्यवादिन एव तेऽपि । अस्तीत्येवोपलब्धस्य तत्त्वाभावः प्रसीदति इत्यादिना प्रसादादिगुणाश्च भगवतो दृश्यन्ते । यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च चोभे भवत ओदनः इत्यादिना कर्माणि च । तस्मिन् देवाः श्रिताः सर्वे इत्यादिगुणाश्च तत्रैवोक्ताः ।
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः ।
अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः ।
Line 651: Line 601:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
श्रुत्वा विष्णुं कर्णफलं प्राप्तत्वात् कर्णसंयुताः ।
श्रुत्वा विष्णुं कर्णफलं प्राप्तत्वात् कर्णसंयुताः ।
Line 667: Line 616:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
यत्र ब्रह्मा पवमान छन्दस्यां ३ वाचं वदन् ।
यत्र ब्रह्मा पवमान छन्दस्यां ३ वाचं वदन् ।
Line 676: Line 624:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
यत्र ज्योतिरजस्रं यस्मिंल्लोके स्वर्हितम् ।
यत्र ज्योतिरजस्रं यस्मिंल्लोके स्वर्हितम् ।
Line 685: Line 632:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
यत्र राजा वैवस्वतो यत्रावरोधनं दिवः ।
यत्र राजा वैवस्वतो यत्रावरोधनं दिवः ।
Line 694: Line 640:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
यत्रानुकामं चरणं त्रिनाके त्रिदिवे दिवः ।
यत्रानुकामं चरणं त्रिनाके त्रिदिवे दिवः ।
Line 703: Line 648:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
यत्र तत्परमं पदं विष्णोर्लोके महीयते ।
यत्र तत्परमं पदं विष्णोर्लोके महीयते ।
Line 712: Line 656:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
यत्रानन्दाश्च मोदाश्च मुदः प्रमुद आसते ।
यत्रानन्दाश्च मोदाश्च मुदः प्रमुद आसते ।
Line 722: Line 665:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
मुक्तः प्रतिज्ञानात् सङ्कल्पादेव च तच्छ्रुतेः जगद्व्यापारवर्जम् भोगमात्रसाम्यलिङ्गाच्च अनावृत्तिः शब्दात् अनावृत्तिः शब्दात् इत्यादिसूत्रेभ्यश्च मुक्तानां विष्णोर्भेदो भोगादिकं च सर्वं प्रतीयते । ग्राव्णा सोमे महीयते इति ब्रह्मणोऽन्यमुक्तैः पूज्यत्वं च प्रतीयते ।
मुक्तः प्रतिज्ञानात् सङ्कल्पादेव च तच्छ्रुतेः जगद्व्यापारवर्जम् भोगमात्रसाम्यलिङ्गाच्च अनावृत्तिः शब्दात् अनावृत्तिः शब्दात् इत्यादिसूत्रेभ्यश्च मुक्तानां विष्णोर्भेदो भोगादिकं च सर्वं प्रतीयते । ग्राव्णा सोमे महीयते इति ब्रह्मणोऽन्यमुक्तैः पूज्यत्वं च प्रतीयते ।
Line 731: Line 673:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
बहुनाऽत्र किमुक्तेन यावच्छ्वेतं न गच्छति ।
बहुनाऽत्र किमुक्तेन यावच्छ्वेतं न गच्छति ।
Line 742: Line 683:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
भुञ्जते पुरुषं प्राप्य यथा देवग्रहादयः ।
भुञ्जते पुरुषं प्राप्य यथा देवग्रहादयः ।
Line 756: Line 696:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।
इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।
Line 766: Line 705:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| verse_id = AIT_C02_S02_V07
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| id      = AIT_C02_S02_V07_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
तस्मात् मुक्तैरपीज्यमानः सर्वस्माद् भिन्नः सर्वोत्तमः सर्वनामा सर्वशक्तिः सर्वगुणसम्पूर्णो नारायणः सर्ववेदादिषूच्यते इति सिद्धम्  ॥ ३ ॥
तस्मात् मुक्तैरपीज्यमानः सर्वस्माद् भिन्नः सर्वोत्तमः सर्वनामा सर्वशक्तिः सर्वगुणसम्पूर्णो नारायणः सर्ववेदादिषूच्यते इति सिद्धम्  ॥ ३ ॥
Line 786: Line 724:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V08
| verse_id = AIT_C02_S02_V08
| id      = AIT_C02_S02_V08_B01
| id      = AIT_C02_S02_V08_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
यावतीभिर्ऋग्भिः शंसिताभिः षट् त्रिंशत्सहस्राण्यक्षराणि भवन्ति यस्मात् कस्मादपि छन्दसस्तावत्यः शंसनीयाः । तदा सम्पादितं बृहतीसहस्रं भवति । तत्र या व्यञ्जनाभिमानिदेवता सैव सर्वप्राणिनां शरीराभिमानिदेवता स्वायम्भुवो मनुः । घोषाभिमानिदेवता सर्वजीवाभिमानी ब्रह्मा । ऊष्माभिमानी वायुः ।
यावतीभिर्ऋग्भिः शंसिताभिः षट् त्रिंशत्सहस्राण्यक्षराणि भवन्ति यस्मात् कस्मादपि छन्दसस्तावत्यः शंसनीयाः । तदा सम्पादितं बृहतीसहस्रं भवति । तत्र या व्यञ्जनाभिमानिदेवता सैव सर्वप्राणिनां शरीराभिमानिदेवता स्वायम्भुवो मनुः । घोषाभिमानिदेवता सर्वजीवाभिमानी ब्रह्मा । ऊष्माभिमानी वायुः ।
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V08
| verse_id = AIT_C02_S02_V08
| id      = AIT_C02_S02_V08_B01
| id      = AIT_C02_S02_V08_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
व्यञ्जनानां शरीरस्य चाभिमानी मनुः स्मृतः ।
व्यञ्जनानां शरीरस्य चाभिमानी मनुः स्मृतः ।
Line 846: Line 782:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V08
| verse_id = AIT_C02_S02_V08
| id      = AIT_C02_S02_V08_B01
| id      = AIT_C02_S02_V08_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
सम्पन्नस्य परस्तादेवानन्तरमेव । न पुनः कर्मान्तरेण शरीरारम्भ एवंविदो भवति । प्रज्ञामयो देवतामय इत्यादिपृथक् पृथङ्मयशब्दोऽनिरुद्धादिचतुर्मूर्तीनामपि परस्परसाम्येन सर्वजीवेभ्य आधिक्यं ज्ञातव्यमिति दर्शयितुम् ।
सम्पन्नस्य परस्तादेवानन्तरमेव । न पुनः कर्मान्तरेण शरीरारम्भ एवंविदो भवति । प्रज्ञामयो देवतामय इत्यादिपृथक् पृथङ्मयशब्दोऽनिरुद्धादिचतुर्मूर्तीनामपि परस्परसाम्येन सर्वजीवेभ्य आधिक्यं ज्ञातव्यमिति दर्शयितुम् ।
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V08
| verse_id = AIT_C02_S02_V08
| id      = AIT_C02_S02_V08_B01
| id      = AIT_C02_S02_V08_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
अन्तर्यामिस्वरूपेण ज्ञापयन्ननिरुद्धकः ।
अन्तर्यामिस्वरूपेण ज्ञापयन्ननिरुद्धकः ।
Line 868: Line 802:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V08
| verse_id = AIT_C02_S02_V08
| id      = AIT_C02_S02_V08_B01
| id      = AIT_C02_S02_V08_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
सम्भूयेत्यत्र समित्युपसर्गात् बृहतीसहस्रसम्पादनानन्तरं भगवदाधिक्यं पुनराधिक्येन ज्ञायत इत्युक्तं भवति । भगवदाधिक्यमधिकं ज्ञात्वा देवता अपि क्रमेण प्राप्नोति ।
सम्भूयेत्यत्र समित्युपसर्गात् बृहतीसहस्रसम्पादनानन्तरं भगवदाधिक्यं पुनराधिक्येन ज्ञायत इत्युक्तं भवति । भगवदाधिक्यमधिकं ज्ञात्वा देवता अपि क्रमेण प्राप्नोति ।
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V08
| verse_id = AIT_C02_S02_V08
| id      = AIT_C02_S02_V08_B01
| id      = AIT_C02_S02_V08_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
द्वासप्ततिसहस्राणां रूपाणां पर्युपासनात् ।
द्वासप्ततिसहस्राणां रूपाणां पर्युपासनात् ।
Line 888: Line 820:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V08
| verse_id = AIT_C02_S02_V08
| id      = AIT_C02_S02_V08_B01
| id      = AIT_C02_S02_V08_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
बृहतीसहस्रस्थितानि विष्णुरूपाणि पुरुषे स्थितानि । पुरुषैरहेयत्वादहंनामकानि तान्येव सूर्ये स्थितानि यान्येव सूर्ये स्थितानि तान्यपि सूर्यादिभिरहेयत्वादहंनामकानि । एतदेवोक्तं नारायणाख्यं परं ब्रह्मैव सर्वदा उप समीपे ईक्षेत ।
बृहतीसहस्रस्थितानि विष्णुरूपाणि पुरुषे स्थितानि । पुरुषैरहेयत्वादहंनामकानि तान्येव सूर्ये स्थितानि यान्येव सूर्ये स्थितानि तान्यपि सूर्यादिभिरहेयत्वादहंनामकानि । एतदेवोक्तं नारायणाख्यं परं ब्रह्मैव सर्वदा उप समीपे ईक्षेत ।
Line 897: Line 828:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V08
| verse_id = AIT_C02_S02_V08
| id      = AIT_C02_S02_V08_B01
| id      = AIT_C02_S02_V08_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
नानर्थकः स्वरो वापि वर्णो वा कुत्रचिद् भवेत् ।
नानर्थकः स्वरो वापि वर्णो वा कुत्रचिद् भवेत् ।
Line 909: Line 839:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V08
| verse_id = AIT_C02_S02_V08
| id      = AIT_C02_S02_V08_B01
| id      = AIT_C02_S02_V08_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
सुकरं च सर्वपदानामनर्थकत्वकल्पनम् । यैश्च वाक्यैरर्थवत्वं प्रतीयते तेषामप्यनर्थकत्वमेव स्याद् विशेषाभावात् । न च मानुषवाक्येन वेदपदानामानर्थक्यं कल्प्यम् ।
सुकरं च सर्वपदानामनर्थकत्वकल्पनम् । यैश्च वाक्यैरर्थवत्वं प्रतीयते तेषामप्यनर्थकत्वमेव स्याद् विशेषाभावात् । न च मानुषवाक्येन वेदपदानामानर्थक्यं कल्प्यम् ।
Line 918: Line 847:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V08
| verse_id = AIT_C02_S02_V08
| id      = AIT_C02_S02_V08_B01
| id      = AIT_C02_S02_V08_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
एकप्रकारा बहुशो वागभ्यास इतीरितः ।
एकप्रकारा बहुशो वागभ्यास इतीरितः ।
Line 928: Line 856:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V08
| verse_id = AIT_C02_S02_V08
| id      = AIT_C02_S02_V08_B01
| id      = AIT_C02_S02_V08_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
अहंशब्दस्याहेयत्वाङ्गीकारे नराहेयत्वं सुराहेयत्वं चोच्यते इति न वैयर्थ्यम् । अः इति ब्रह्म तत्रागतमहमिति, न वा अहमिमं विजानाति, तस्योपनिषदहम् इत्यादौ विष्णोरेवाहेयत्वेनाहंनामकत्वप्रसिद्धेः । अहंशब्दस्यास्मच्छब्दार्थकत्वेऽहमिमं न जानातीति न युज्यते । तस्य भूरिति शिरो भुव इति बाहू इत्यादिनाऽक्षिसंस्थो भगवानेव ह्यहंशब्दोदितः । न हि जीवस्याक्षिणि पृथक् शिरोबाह्वादिकं विद्यते । हृदि स्थितमेव हि तस्य स्वरूपम् । जागरितेऽप्यक्ष्यादिषु विशेषसन्निहितं भवति दीपप्रकाशवत् ।
अहंशब्दस्याहेयत्वाङ्गीकारे नराहेयत्वं सुराहेयत्वं चोच्यते इति न वैयर्थ्यम् । अः इति ब्रह्म तत्रागतमहमिति, न वा अहमिमं विजानाति, तस्योपनिषदहम् इत्यादौ विष्णोरेवाहेयत्वेनाहंनामकत्वप्रसिद्धेः । अहंशब्दस्यास्मच्छब्दार्थकत्वेऽहमिमं न जानातीति न युज्यते । तस्य भूरिति शिरो भुव इति बाहू इत्यादिनाऽक्षिसंस्थो भगवानेव ह्यहंशब्दोदितः । न हि जीवस्याक्षिणि पृथक् शिरोबाह्वादिकं विद्यते । हृदि स्थितमेव हि तस्य स्वरूपम् । जागरितेऽप्यक्ष्यादिषु विशेषसन्निहितं भवति दीपप्रकाशवत् ।
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V08
| verse_id = AIT_C02_S02_V08
| id      = AIT_C02_S02_V08_B01
| id      = AIT_C02_S02_V08_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
अवस्थितिवैशेष्यादिति चेन्नाभ्युपगमाद्धृदि हि गुणाद्वालोकवत् इति च सूत्रात् । आदित्ये हिरण्मयः पुरुषस्तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी इत्यादि सूर्ये स्थितस्य विष्णो रूपमुक्त्वाऽक्षिस्थितस्यापि तस्यैतस्य तदेव रूपमिति कथनाच्च । स एष एवैतस्मादर्वाञ्चो लोकास्तेषां चेष्टे इत्यादि लोकाधिपत्यकथनाच्च । न हि कश्चिद् भिक्षुकः पातालाद्यधिपतिरित्यत्र ककिञ्चिन्मानम् । तस्माद् भगवानेवाहेयत्वादहं नामा । चक्षुर्मित्रस्य वरुणस्याग्नेः जगतस्तस्थुषश्चात्मा इत्यादि जीवेभ्यो भेददर्शनाच्च ।
अवस्थितिवैशेष्यादिति चेन्नाभ्युपगमाद्धृदि हि गुणाद्वालोकवत् इति च सूत्रात् । आदित्ये हिरण्मयः पुरुषस्तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी इत्यादि सूर्ये स्थितस्य विष्णो रूपमुक्त्वाऽक्षिस्थितस्यापि तस्यैतस्य तदेव रूपमिति कथनाच्च । स एष एवैतस्मादर्वाञ्चो लोकास्तेषां चेष्टे इत्यादि लोकाधिपत्यकथनाच्च । न हि कश्चिद् भिक्षुकः पातालाद्यधिपतिरित्यत्र ककिञ्चिन्मानम् । तस्माद् भगवानेवाहेयत्वादहं नामा । चक्षुर्मित्रस्य वरुणस्याग्नेः जगतस्तस्थुषश्चात्मा इत्यादि जीवेभ्यो भेददर्शनाच्च ।
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V08
| verse_id = AIT_C02_S02_V08
| id      = AIT_C02_S02_V08_B01
| id      = AIT_C02_S02_V08_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
यच्चाप्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह ।
यच्चाप्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह ।
Line 954: Line 879:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V08
| verse_id = AIT_C02_S02_V08
| id      = AIT_C02_S02_V08_B01
| id      = AIT_C02_S02_V08_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
देवता अप्येति प्राप्नोतीत्येव चार्थः । लयश्चेद्देवतास्वप्येतीति स्यात् । न च विनाशः पुरुषार्थः । मयट्शब्दस्य भगवत्प्राधान्यार्थत्वानङ्गीकारे सम्भूय देवता अप्येतीति ल्यप् न युज्यते । उपासनायास्तु सम्पन्नस्य परस्तादित्युक्तत्वात् पूर्वमेव सिद्धिः ।
देवता अप्येति प्राप्नोतीत्येव चार्थः । लयश्चेद्देवतास्वप्येतीति स्यात् । न च विनाशः पुरुषार्थः । मयट्शब्दस्य भगवत्प्राधान्यार्थत्वानङ्गीकारे सम्भूय देवता अप्येतीति ल्यप् न युज्यते । उपासनायास्तु सम्पन्नस्य परस्तादित्युक्तत्वात् पूर्वमेव सिद्धिः ।
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V08
| verse_id = AIT_C02_S02_V08
| id      = AIT_C02_S02_V08_B01
| id      = AIT_C02_S02_V08_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
सर्वस्माद्भिन्नमीशेशं जीवाभेदेन यः स्मरेत् ।
सर्वस्माद्भिन्नमीशेशं जीवाभेदेन यः स्मरेत् ।
Line 974: Line 897:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V08
| verse_id = AIT_C02_S02_V08
| id      = AIT_C02_S02_V08_B01
| id      = AIT_C02_S02_V08_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
अतः सर्वव्यतिरिक्तः सर्वोत्तमः सर्वगुणसम्पूर्णो नारायण इति सिद्धम् ।
अतः सर्वव्यतिरिक्तः सर्वोत्तमः सर्वगुणसम्पूर्णो नारायण इति सिद्धम् ।
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02_V08
| verse_id = AIT_C02_S02_V08
| id      = AIT_C02_S02_V08_B01
| id      = AIT_C02_S02_V08_B01
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
सर्वप्रमाणसिद्धत्वं वक्तुमाध्यायमूलतः ।
सर्वप्रमाणसिद्धत्वं वक्तुमाध्यायमूलतः ।
Line 992: Line 913:
}}
}}


{{Commentary
{{Bhashyam
| verse_id = AIT_C02_S02
| verse_id = AIT_C02_S02
| id      = AIT_C02_S02_author-note
| id      = AIT_C02_S02_author-note
| name    = Bhashyam
| text    =
| text    =
॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयारण्यके द्वितीयोऽध्यायः ॥
॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयारण्यके द्वितीयोऽध्यायः ॥
Retrieved from "https://dev.anandamakaranda.in/Aitareya/C2/S2"