Aitareya/C2/S5: Difference between revisions
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
||
| Line 13: | Line 13: | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = AIT_C02_S05_V01 | | verse_id = AIT_C02_S05_V01 | ||
| id = AIT_C02_S05_V01_B01 | | id = AIT_C02_S05_V01_B01 | ||
| text = | | text = | ||
अयं नारायणो देवः पुरुषे प्रथमं विशेत् । | अयं नारायणो देवः पुरुषे प्रथमं विशेत् । | ||
| Line 47: | Line 46: | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = AIT_C02_S05_V02 | | verse_id = AIT_C02_S05_V02 | ||
| id = AIT_C02_S05_V02_author-note | | id = AIT_C02_S05_V02_author-note | ||
| text = | | text = | ||
॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयारण्यके पञ्चमोऽध्यायः ॥ | ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयारण्यके पञ्चमोऽध्यायः ॥ | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = AIT_C02_S05_V02 | | verse_id = AIT_C02_S05_V02 | ||
| id = AIT_C02_S05_V02_B01 | | id = AIT_C02_S05_V02_B01 | ||
| text = | | text = | ||
पृथिव्यां जन्म पुत्रस्य द्वितीयं विष्णुजन्म हि । | पृथिव्यां जन्म पुत्रस्य द्वितीयं विष्णुजन्म हि । | ||
| Line 72: | Line 69: | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = AIT_C02_S05_V02 | | verse_id = AIT_C02_S05_V02 | ||
| id = AIT_C02_S05_V02_B01 | | id = AIT_C02_S05_V02_B01 | ||
| text = | | text = | ||
नात्र जीवोत्पत्तिमात्रमुच्यते । न हि जीवोत्पत्तिमात्रपरिज्ञानादमृतत्वं भवति । ज्ञातमेव सर्वैः पितापुत्रसम्बन्धमात्रं पश्वादिभिरपि । गर्भे नु सन्नन्वेषामवेदमहं देवानां जनिमानि विश्वा इत्युक्तार्थ उदाहृतमन्त्रे देवजन्मकथनाच्च । विष्णुर्हि परमो देवः । तेनैव सह सर्वेऽपि देवा जीवदेहजनने जायन्त इव । शरीरप्राप्तिरेव हि जन्मान्येषामपि । अयमेव विशेषो देवानां दुःखाभोगः । स्वातन्त्र्यं च विष्णोः । | नात्र जीवोत्पत्तिमात्रमुच्यते । न हि जीवोत्पत्तिमात्रपरिज्ञानादमृतत्वं भवति । ज्ञातमेव सर्वैः पितापुत्रसम्बन्धमात्रं पश्वादिभिरपि । गर्भे नु सन्नन्वेषामवेदमहं देवानां जनिमानि विश्वा इत्युक्तार्थ उदाहृतमन्त्रे देवजन्मकथनाच्च । विष्णुर्हि परमो देवः । तेनैव सह सर्वेऽपि देवा जीवदेहजनने जायन्त इव । शरीरप्राप्तिरेव हि जन्मान्येषामपि । अयमेव विशेषो देवानां दुःखाभोगः । स्वातन्त्र्यं च विष्णोः । | ||
| Line 81: | Line 77: | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = AIT_C02_S05_V02 | | verse_id = AIT_C02_S05_V02 | ||
| id = AIT_C02_S05_V02_B01 | | id = AIT_C02_S05_V02_B01 | ||
| text = | | text = | ||
कृष्णो ह्यत्यक्तदेहोऽपि त्यक्तदेहवदेव च । | कृष्णो ह्यत्यक्तदेहोऽपि त्यक्तदेहवदेव च । | ||
| Line 95: | Line 90: | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = AIT_C02_S05_V02 | | verse_id = AIT_C02_S05_V02 | ||
| id = AIT_C02_S05_V02_B01 | | id = AIT_C02_S05_V02_B01 | ||
| text = | | text = | ||
प्रदर्श्यातप्ततपसामवितृप्तदृशां नृणाम् । | प्रदर्श्यातप्ततपसामवितृप्तदृशां नृणाम् । | ||
| Line 105: | Line 99: | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = AIT_C02_S05_V02 | | verse_id = AIT_C02_S05_V02 | ||
| id = AIT_C02_S05_V02_B01 | | id = AIT_C02_S05_V02_B01 | ||
| text = | | text = | ||
प्रेतां यज्ञस्य शम्भुवेत्यादिवत् प्रकृष्टगतिवाच्येवायं शब्दः । प्रकृष्टगतित्वादेव च मरणेऽपि प्रयुज्यते । एषामवेदमहमित्यत्रापि जीवभेद एवोक्तः । अन्यथा मम जनिमानीत्येवोच्येत । व्यर्थता चैषामित्यादिविशेषणानाम् । अवेदमित्यनेनैव स्वस्य सिद्धत्वादहमित्यप्यहेयत्वेनेति क्रियाविशेषणम् । जन्म जानन्नपि देवानां दुःखादिहेयरहितत्वेन व्यजानामीत्यर्थः । तस्मादहं मनुरित्यादावप्यहेयगुणं भगवन्तमेवाहंशब्दो वक्ति । सर्वान्तरत्वात् तस्मिन्नेवाभवमित्युत्तमपुरुषशब्दोऽपि सर्वो वर्तते । | प्रेतां यज्ञस्य शम्भुवेत्यादिवत् प्रकृष्टगतिवाच्येवायं शब्दः । प्रकृष्टगतित्वादेव च मरणेऽपि प्रयुज्यते । एषामवेदमहमित्यत्रापि जीवभेद एवोक्तः । अन्यथा मम जनिमानीत्येवोच्येत । व्यर्थता चैषामित्यादिविशेषणानाम् । अवेदमित्यनेनैव स्वस्य सिद्धत्वादहमित्यप्यहेयत्वेनेति क्रियाविशेषणम् । जन्म जानन्नपि देवानां दुःखादिहेयरहितत्वेन व्यजानामीत्यर्थः । तस्मादहं मनुरित्यादावप्यहेयगुणं भगवन्तमेवाहंशब्दो वक्ति । सर्वान्तरत्वात् तस्मिन्नेवाभवमित्युत्तमपुरुषशब्दोऽपि सर्वो वर्तते । | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = AIT_C02_S05_V02 | | verse_id = AIT_C02_S05_V02 | ||
| id = AIT_C02_S05_V02_B01 | | id = AIT_C02_S05_V02_B01 | ||
| text = | | text = | ||
ओयत्वादहं विष्णुः स तु सर्वान्तरत्वतः । | ओयत्वादहं विष्णुः स तु सर्वान्तरत्वतः । | ||
| Line 123: | Line 115: | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = AIT_C02_S05_V02 | | verse_id = AIT_C02_S05_V02 | ||
| id = AIT_C02_S05_V02_B01 | | id = AIT_C02_S05_V02_B01 | ||
| text = | | text = | ||
न च मूढव्यवहार एव वेदनिर्णयाय भवति । किन्तु सर्वेषामनुभवो युक्तयश्च वाक्यान्तरं च निर्णयकारणम् । तस्मात् सर्वजीवादिभ्योऽन्यः सर्वोत्तमो विष्णुरेवात्रोक्तः । | न च मूढव्यवहार एव वेदनिर्णयाय भवति । किन्तु सर्वेषामनुभवो युक्तयश्च वाक्यान्तरं च निर्णयकारणम् । तस्मात् सर्वजीवादिभ्योऽन्यः सर्वोत्तमो विष्णुरेवात्रोक्तः । | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = AIT_C02_S05_V02 | | verse_id = AIT_C02_S05_V02 | ||
| id = AIT_C02_S05_V02_B01 | | id = AIT_C02_S05_V02_B01 | ||
| text = | | text = | ||
न वेदेषु पदं ककिञ्चिद्वर्णो वा व्यर्थ इष्यते । | न वेदेषु पदं ककिञ्चिद्वर्णो वा व्यर्थ इष्यते । | ||
| Line 141: | Line 131: | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = AIT_C02_S05_V02 | | verse_id = AIT_C02_S05_V02 | ||
| id = AIT_C02_S05_V02_B01 | | id = AIT_C02_S05_V02_B01 | ||
| text = | | text = | ||
शब्दा रेतोन्नमित्याद्या अपि तत्र गतं हरिम् । | शब्दा रेतोन्नमित्याद्या अपि तत्र गतं हरिम् । | ||
| Line 151: | Line 140: | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = AIT_C02_S05_V02 | | verse_id = AIT_C02_S05_V02 | ||
| id = AIT_C02_S05_V02_B01 | | id = AIT_C02_S05_V02_B01 | ||
| text = | | text = | ||
भावयति सम्भावयति । सोऽग्र एव सोऽग्र्यो विष्णुरेव । पुत्रसम्भावनमपि तत्रस्थं विष्णुं सम्भावयामीति तत्तस्यैव भवति । एवं भावयतामेवैष पन्था उरुगाय इत्याद्यपि । तं पश्यन्ति पशव इत्याद्यपि दिव्यपश्वादीनामेव । अन्येषां स्वभावप्रवृत्तिः । ता एव देवताः शतं पुर आयसीर्ज्ञानिन्यो विशेषतः । अय पय गताविति धातोः । मानुषानपेक्ष्य पूर्णत्वात् पुरः । विष्णुर्मुख्यत एव पूर्णः । न च शरीरैर्जीवो रक्षितः । मुख्ये युज्यमाने च नामुख्यार्थः कल्प्यः । शमस्य विद्यते इति शी विष्णुः । पूर्णानन्दत्वात् । स एव ज्ञानत्वाद्यश्चेति श्यः । सोऽस्य जीवस्येन इति श्येनः । विष्णुं स्वामिनं ज्ञात्वेत्यर्थः । निरदीयं निष्क्रम्यातीतोऽस्मि गर्भवासम् । | भावयति सम्भावयति । सोऽग्र एव सोऽग्र्यो विष्णुरेव । पुत्रसम्भावनमपि तत्रस्थं विष्णुं सम्भावयामीति तत्तस्यैव भवति । एवं भावयतामेवैष पन्था उरुगाय इत्याद्यपि । तं पश्यन्ति पशव इत्याद्यपि दिव्यपश्वादीनामेव । अन्येषां स्वभावप्रवृत्तिः । ता एव देवताः शतं पुर आयसीर्ज्ञानिन्यो विशेषतः । अय पय गताविति धातोः । मानुषानपेक्ष्य पूर्णत्वात् पुरः । विष्णुर्मुख्यत एव पूर्णः । न च शरीरैर्जीवो रक्षितः । मुख्ये युज्यमाने च नामुख्यार्थः कल्प्यः । शमस्य विद्यते इति शी विष्णुः । पूर्णानन्दत्वात् । स एव ज्ञानत्वाद्यश्चेति श्यः । सोऽस्य जीवस्येन इति श्येनः । विष्णुं स्वामिनं ज्ञात्वेत्यर्थः । निरदीयं निष्क्रम्यातीतोऽस्मि गर्भवासम् । | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = AIT_C02_S05_V02 | | verse_id = AIT_C02_S05_V02 | ||
| id = AIT_C02_S05_V02_B01 | | id = AIT_C02_S05_V02_B01 | ||
| text = | | text = | ||
स्वर् आनन्दो विष्णुः । अत्रग इति स्वर्गलोको विष्णुलोकः । अमृतः सन् सर्वान् कामानाप्त्वा तानेव सर्वान् कामान् समभवदनुभवति । अपेक्षितवस्तुस्वीकारः आप्तिः । सम्भवो भोगः । तां समभवत् ततो मनुष्या आजायन्तेत्यादिवत् । मुक्त्यनन्तरमेव ह्यनुपचरितसर्वकामावाप्तिः । मुख्य एव चार्थः स्वीकार्यः । अमुक्तानां विष्णुलोकगानामपि न सर्वकामावाप्तिः । जयविजयादीनामप्रियदर्शनात् । अतोऽमृतः सन् सर्वान् कामानाप्त्वेत्यर्थः । | स्वर् आनन्दो विष्णुः । अत्रग इति स्वर्गलोको विष्णुलोकः । अमृतः सन् सर्वान् कामानाप्त्वा तानेव सर्वान् कामान् समभवदनुभवति । अपेक्षितवस्तुस्वीकारः आप्तिः । सम्भवो भोगः । तां समभवत् ततो मनुष्या आजायन्तेत्यादिवत् । मुक्त्यनन्तरमेव ह्यनुपचरितसर्वकामावाप्तिः । मुख्य एव चार्थः स्वीकार्यः । अमुक्तानां विष्णुलोकगानामपि न सर्वकामावाप्तिः । जयविजयादीनामप्रियदर्शनात् । अतोऽमृतः सन् सर्वान् कामानाप्त्वेत्यर्थः । | ||
}} | }} | ||
{{ | {{Bhashyam | ||
| verse_id = AIT_C02_S05_V02 | | verse_id = AIT_C02_S05_V02 | ||
| id = AIT_C02_S05_V02_B01 | | id = AIT_C02_S05_V02_B01 | ||
| text = | | text = | ||
मुक्तः कामानवाप्नोति भुङ्क्ते चैव यथेष्टतः । सर्वानपि निरातङ्कः सर्वदा च हरेर्वशः ॥ इति सत्तत्त्वे ॥ | मुक्तः कामानवाप्नोति भुङ्क्ते चैव यथेष्टतः । सर्वानपि निरातङ्कः सर्वदा च हरेर्वशः ॥ इति सत्तत्त्वे ॥ | ||