Aitareya/C3/S1: Difference between revisions

}}

| verse_id = AIT_C03_S01_V01

| id      = AIT_C03_S01_V01_B01

| text    =

विष्णुनाम्नि षकारस्य णकारस्य च संहिताम् ।

}}

| verse_id = AIT_C03_S01_V02

| id      = AIT_C03_S01_V02_B01

| text    =

पृथिवीनामकं रूपं पृथुत्वात् पृथिवीस्थितम् ॥

}}

| verse_id = AIT_C03_S01_V03

| id      = AIT_C03_S01_V03_B01

| text    =

आकाशस्थ आकाशनामा भगवान् वर्णयोर्मध्यदेवतेति माक्षव्यः । उभयरूपसंहितत्वात् संहितानामकः । स माण्डूकेयस्तेन माक्षव्येणापरिहृतः स्वपक्षः इति मेने । मे मदीयेन मदुपासितेनास्याकाशस्य पुत्रेण वायुना न समागादसौ माक्षव्यः । वायुस्थविष्ण्वनुपासनात् । यद्यप्याकाशस्थो भगवान् संहितानामको भवति । तथापि न वायुस्थस्यासंहितात्वं भवतीत्यपरिहृतत्वम् । परिहृतो माण्डूकेयपक्ष इत्यहं मेन इत्यागस्त्यः । आकाशे विष्णूपासनस्याधिकफलत्वात् । पिता ह्याकाशो वायोः ।

}}

| verse_id = AIT_C03_S01_V04

| id      = AIT_C03_S01_V04_B01

| text    =

भगवतस्तु पक्षः समत्वमेव वाय्वाकाशयोरिति । आकाशस्य पितृत्वाद् वायोर्बलाधिकत्वाच्चोभयोरुपासनास्थानत्वे साम्यम् । तस्मादुभावपि ग्राह्यौ । त्वगिन्द्रियदेवतात्वेनाकाशात् पूर्वमेव वायोः सात्विकाहङ्कारजत्वाद् वायोराकाशाद्गुणाधिकत्वम् । तथाप्यत्राकाशस्य पितृत्वं व्याप्तिश्चाधिकेत्युपासनायां साम्यम् ॥

}}

| verse_id = AIT_C03_S01_V05

| id      = AIT_C03_S01_V05_B01

| text    =

अत्र प्राणाख्यस्य प्राणे स्थितस्य विष्णोः संहितानामत्वे पितापुत्रयोः साम्यमेव । अन्यत्र तु पुत्रपक्ष एव बलीयान् । युक्तिमत्वात् ।

}}

| verse_id = AIT_C03_S01_V06

| id      = AIT_C03_S01_V06_B01

| text    =

मनोवाक्प्राणनामाऽसौ मन आदिषु संस्थितः ।

}}

| verse_id = AIT_C03_S01_V06

| id      = AIT_C03_S01_V06_B01

| text    =

प्रष्टिः स पृच्छनीयत्वात् परमात्मा जनार्दनः ।

}}

| verse_id = AIT_C03_S01_V06

| id      = AIT_C03_S01_V06_B01

| text    =

प्राणन्नेव प्राणो नाम भवति ।

}}

| verse_id = AIT_C03_S01_V06

| id      = AIT_C03_S01_V06_B01

| text    =

मुक्तिरेव स्वर्गलोकः । अमुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामानाप्त्वेति प्रस्तुतत्वात् ।

}}

| verse_id = AIT_C03_S01_V06

| id      = AIT_C03_S01_V06_B01

| text    =

मुक्तः प्रकृष्टज्ञानैश्च वेदैर्विष्णूत्थतेजसा ।

}}

| verse_id = AIT_C03_S01_V06

| id      = AIT_C03_S01_V06_B01

| text    =

प्रकृष्टत्वेन जननात् प्रजेति ज्ञानम् । पान्ति शंसाधनाश्चेति पशवो वेदाः । परब्रह्मणो विष्णोर्वरणादेव सम्यक् चायितं स्वरूपं तेजः ब्रह्मवर्चसम् । लौकिकप्रजादिकमपि तदिच्छतां यथायोग्यं भवति । माण्डूकेयैर्ऋषिभिरुपाश्रिता एता विद्याः ॥ १ ॥

}}

| verse_id = AIT_C03_S01_V07

| id      = AIT_C03_S01_V07_B01

| text    =

वराहो वामनः सिंह इति रूपत्रयं हरेः ।

}}

| verse_id = AIT_C03_S01_V08

| id      = AIT_C03_S01_V08_B01

| text    =

उर्व्यादीनां चतुर्णां च देह एव स्थितिं पुनः ।

}}

| verse_id = AIT_C03_S01_V08

| id      = AIT_C03_S01_V08_B02

| text    =

वर्षणाद् वृष्टिः । परं जनयतीति पर्जन्यनामा विष्णुः । सन्धिनोतीति सन्धिः । धिनु पृष्टाविति धातुः । सम्यग्धारणात् सन्धाता । वर्षणमेव द्यावापृथिव्योः सन्धानम् । पर्जन्यस्थो भगवांस्तत्कर्ता ॥२॥

}}

| verse_id = AIT_C03_S01_V09

| id      = AIT_C03_S01_V09_B01

| text    =

पृथिवीस्थो वराहस्तु संहितादेवतोदिता ।

}}

| verse_id = AIT_C03_S01_V09

| id      = AIT_C03_S01_V09_B01

| text    =

भञ्जनवर्जितत्वान्निर्भुजं संहिता । तृण च्छेदन इति धातोः प्रतृण्णं पदम् । उभयमन्तरेण क्रमः । निर्भुजमूलत्वात् पदादीनां तद्विषयप्रवादा अपि निर्भुजप्रवादा इत्येवोच्यन्ते ।पृथिवीस्थितपृथिवीनामकविष्ण्वायतनं पृथिव्यायतनमित्यादि । अवराभ्यां पृथिव्यन्तरिक्षाभ्यां च्युतोऽसीति । उत्तराभ्यामन्तरिक्षद्युभ्याम् ।

}}

| verse_id = AIT_C03_S01_V09

| id      = AIT_C03_S01_V09_B01

| text    =

क्रमस्वाध्यायकृद्यस्तं विशेषेण न निन्दयेत् ।

}}

| verse_id = AIT_C03_S01_V10

| id      = AIT_C03_S01_V10_B01

| text    =

उपवदेदित्युक्तो मनुष्यमात्रः । पर उपवदेदित्यसुरः । सर्वशत्रुत्वात् ।

}}

| verse_id = AIT_C03_S01_V10

| id      = AIT_C03_S01_V10_B01

| text    =

अमुक्तियोग्यैस्तु नरैर्विदुषां निन्दने कृते ।

}}

| verse_id = AIT_C03_S01_V10

| id      = AIT_C03_S01_V10_B01

| text    =

षणयोः सन्धिकरणात् संहिताध्ययनं भवेत् ।

}}

| verse_id = AIT_C03_S01_V10

| id      = AIT_C03_S01_V10_B01

| text    =

अग्र एव । अग्र्यमेवोभयमन्तरेण ।

}}

| verse_id = AIT_C03_S01_V11

| id      = AIT_C03_S01_V11_B01

| text    =

द्युम्नो द्युतिस्वरूपत्वाद् विष्णुरेव प्रकीर्तितः ।

}}

| verse_id = AIT_C03_S01_V12

| id      = AIT_C03_S01_V12_B01

| text    =

भगवदुपासकस्य यस्मिन् कस्मिंश्चिद्दोष उक्ते तं प्रत्युक्तिप्रकारः पूर्वं दर्शितः । अनुव्याहारशब्देन भगवदुपासनाविषय एवास्याशक्त्यादिदोषं वदतः प्रत्युक्तिरुच्यते । निर्भुजं वदन्तमित्यादि त्ववस्थामात्रदर्शनम् । आत्मनो ज्ञानसामर्थ्यानुसारेण वक्तव्यत्वादनुव्याहारः ।

}}

| verse_id = AIT_C03_S01_V12

| id      = AIT_C03_S01_V12_B01

| text    =

सर्वाधारत्वतो वंश इत्युपासीत यो हरिम् ।

}}

| verse_id = AIT_C03_S01_V12

| id      = AIT_C03_S01_V12_B01

| text    =

स य एनं प्राणं वंशमुपवदेत् प्राणं प्रत्येनमुपासकमुपवदेत् । प्राणस्य विष्णोः प्रियत्वं तव न प्राप्स्यतीति । नाशकः सन्धातुं मया सह सन्धानं कर्तुं नाशकः । मम प्रीतिं कर्तुं नाशकः ।

}}

| verse_id = AIT_C03_S01_V12

| id      = AIT_C03_S01_V12_B01

| text    =

तद्भक्तभक्तेष्वपि यो न कुर्यात् प्रीतिमञ्जसा ।

}}

| verse_id = AIT_C03_S01_V13

| id      = AIT_C03_S01_V13_B01

| text    =

पूर्ववर्णस्थितं यत्तद्रूपं पूर्वाक्षराभिधम् ।

}}

| verse_id = AIT_C03_S01_V13

| id      = AIT_C03_S01_V13_B01

| text    =

मापयति त्रायति चेति मात्रा भगवान् । यथोच्चारितवर्णयोर्मध्यस्थितश्च ।

}}

| verse_id = AIT_C03_S01_V14

| id      = AIT_C03_S01_V14_B01

| text    =

मानस्तेनेभ्यो ये अभि द्रुहस्पदे निरामिणो रिपवोऽन्नेषु जागृधुः ।

}}

| verse_id = AIT_C03_S01_V14

| id      = AIT_C03_S01_V14_B01

| text    =

अथो शमेनोपरता मनुष्याः ये धर्मिणो ब्रूहि तेभ्यः सदा नः ।

}}

| verse_id = AIT_C03_S01_V14

| id      = AIT_C03_S01_V14_B01

| text    =

ऐकात्म्यं नाम यदिदं केचिद् ब्रूयुरनैपुणाः ।

}}

| verse_id = AIT_C03_S01_V14

| id      = AIT_C03_S01_V14_B01

| text    =

अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् ।

}}

| verse_id = AIT_C03_S01_V14

| id      = AIT_C03_S01_V14_B01

| text    =

अन्नेषु जागृधुः भोगमात्रगृध्नवः । येषामेतत्सर्वोत्तमं वासुदेवाख्यं परं ब्रह्म नास्तीति पक्षः । ईशितव्ये विद्यमाने हीश्वरो भवतीति । न चापरं किञ्चित्परमापेक्षया ह्यपरमिति । किं तर्हि किञ्चनैकं किमप्येकमेव वस्त्वस्ति न परमपरं चेति तेषां पक्षः ।

}}

| verse_id = AIT_C03_S01_V14

| id      = AIT_C03_S01_V14_B01

| text    =

असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ।

}}

| verse_id = AIT_C03_S01_V14

| id      = AIT_C03_S01_V14_B01

| text    =

ब्रह्मणस्पते ब्रह्मणो वेदस्य पते वायो । अथ हेममासन्यं प्राणमूचुः । एष उ एव ब्रह्मणस्पतिर्वाग्वै ब्रह्म तस्या एष पतिस्तस्मादु ब्रह्मणस्पतिः इत्यादि श्रुतेरेतादृशेभ्यो मा ब्रूहि । शमेन विष्णुनिष्ठया उप समीपे तस्मिन्नेव रताः साम्नो विष्णोः परं किमपि न विदुः । तदेव देवानां व्रयः । सर्वदेवानां परतमं विष्ण्वाख्यं ब्रह्म हृदा व्योहते । वासुदेवादिरूपेण वरं नियामकं चेति व्रयः । तेभ्यो ब्रूहि ।

}}

| verse_id = AIT_C03_S01_V14

| id      = AIT_C03_S01_V14_B01

| text    =

वायुं विद्याः समासाद्य सर्वासां पतिमूचिरे ।

}}

| verse_id = AIT_C03_S01_V14

| id      = AIT_C03_S01_V14_B01

| text    =

सामनाम्ना श्रुतिर्यस्माद्विष्णुमाह ततः प्रियम् ।

}}

| verse_id = AIT_C03_S01_V15

| id      = AIT_C03_S01_V15_B01

| text    =

देवता पूर्ववर्णस्य लक्ष्मीरेव प्रकीर्तिता ।

}}

| verse_id = AIT_C03_S01_V16

| id      = AIT_C03_S01_V16_B01

| text    =

संहितादेवता बह्व्य इति कुण्ठरवात्मजः ॥

}}

| verse_id = AIT_C03_S01_V17

| id      = AIT_C03_S01_V17_B01

| text    =

.... यदि ब्रूयान्मन्त्रमेतमथापि वा ॥

}}

| verse_id = AIT_C03_S01_V18

| id      = AIT_C03_S01_V18_B01

| text    =

पञ्चालचण्डो वाचं तु ब्रह्माणीं हि सरस्वतीम् ॥

}}

| verse_id = AIT_C03_S01_V19

| id      = AIT_C03_S01_V19_author-note

| text    =

॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये तृतीयारण्यके प्रथमोऽध्यायः ॥

}}

| verse_id = AIT_C03_S01_V19

| id      = AIT_C03_S01_V19_B01

| text    =

प्रजापत्याख्यशर्वेण प्रोक्ताऽन्या संहितापि हि ।

}}

| verse_id = AIT_C03_S01_V19

| id      = AIT_C03_S01_V19_B02

| text    =

प्रथश्च सप्रथश्चैव राजानौ मत्स्यदेशजौ ।

}}

| verse_id = AIT_C03_S01_V19

| id      = AIT_C03_S01_V19_B03

| text    =

यस्य प्रथ इति नाम स च हविर्नाम्नो विष्णोर्हविर्यत् अयत् । अटो लोपेनान्तर्णीतणिच्त्वेन अयापयदित्यर्थः । एवं सप्रथ इति यस्य नामासौ । हविर्यदिति पृथक्सम्बन्धः । आचक्रे आकारयामास । अविन्दन् ते ते अविन्दन्नित्यध्यात्माधिदैवतयोरुभयत्रापि भगवन्तमविन्दन्नित्यर्थः । देवयानं गुहा यदिति वचनात् ।

}}

| verse_id = AIT_C03_S01_V19

| id      = AIT_C03_S01_V19_B01

| text    =

चतुःशिखण्डां तु रमां द्विरूपो भगवान् हरिः ।