Brahmasutra/C1/S3: Difference between revisions

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V01

| id      = BS_C01_S03_V01_summary

| text    =

तत्र चान्यत्र च प्रसिद्धानां शब्दानां विष्णौ समन्वयं प्रायेणास्मिन् पादे दर्शयति ।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V01

| id      = BS_C01_S03_V01_B1

| text    =

‘तमेवैकं जानथ आत्मानम्’इत्यात्मशब्दात् द्युभ्वाद्याश्रयो विष्णुरेव ।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V01

| id      = BS_C01_S03_V01_B2

| text    =

‘आत्मब्रह्मादयः शब्दास्तमृते विष्णुमव्ययम् ।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V01

| id      = BS_C01_S03_V01_B3

| text    =

न सम्भवन्ति यस्मात् तैर्नैवाप्तागुणपूर्णता’ इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ 1 ॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V02

| id      = BS_C01_S03_V02_B1

| text    =

‘अमृतस्यैष सेतुः’ इति ‘ब्रह्मविदाप्नोति परम्’,‘नारायणं महाज्ञेयं विश्वात्मानं परायणम्’ ,‘मुक्तानां परमा गतिः’ ‘एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रामति’ इत्यादिना तस्यैव मुक्तप्राप्यत्वव्यपदेशात् ।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V02

| id      = BS_C01_S03_V02_B2

| text    =

‘बहुनाऽत्र किमुक्तेन यावच्छ्वेतं न गच्छति ।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V02

| id      = BS_C01_S03_V02_B3

| text    =

योगी तावन्न मुक्तः स्यादेष शास्त्रनिर्णयः’॥ इत्यादित्यपुराणे ॥ 2 ॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V03

| id      = BS_C01_S03_V03_B1

| text    =

नानुमानात्मकागमपरिकल्पितरुद्रोऽत्र वाच्यः । भस्मधरोग्रत्वादितच्छब्दाभावात् ।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V03

| id      = BS_C01_S03_V03_B2

| text    =

‘सोऽन्तकः स रुद्रः स प्राणभृत् स प्राणनायकः स ईशो यो हरिर्योऽनन्तो यो विष्णुर्यः परः परोवरीयान्’इत्यादिना प्राणग्रन्थिरुद्रत्वादेर्विष्णोरेवोक्तत्वात् ।ब्रह्माण्डे च

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V03

| id      = BS_C01_S03_V03_B4

| text    =

‘रुजं द्रावयते यस्माद्रुद्रस्तस्माज्जनार्दनः ।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V03

| id      = BS_C01_S03_V03_B6

| text    =

पिबन्ति ये नरा नाकं मुक्ताः संसारसागरात् ।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V03

| id      = BS_C01_S03_V03_B8

| text    =

शिवः सुखात्मकत्वेन शर्वः शंरोधनाद्धरिः ।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V03

| id      = BS_C01_S03_V03_B10

| text    =

कृत्तिवासास्ततो देवो विरिञ्चश्च विरेचनात् ।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V03

| id      = BS_C01_S03_V03_B12

| text    =

एवं नानाविधैः शब्दैरेक एव त्रिविक्रमः ।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V03

| id      = BS_C01_S03_V03_B14

| text    =

वामने च –

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V03

| id      = BS_C01_S03_V03_B15

| text    =

‘न तु नारायणादीनां नाम्नामन्यत्र सम्भवः ।  अन्यनाम्नां गतिर्विष्णुरेक एव प्रकीर्तितः’ इति ॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V03

| id      = BS_C01_S03_V03_B17

| text    =

स्कान्दे च –

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V03

| id      = BS_C01_S03_V03_B18

| text    =

‘ऋते नारायणादीनि नामानि पुरुषोत्तमः ।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V03

| id      = BS_C01_S03_V03_B20

| text    =

‘चतुर्मुखः शतानन्दो ब्रह्मणः पद्मभूरिति ।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V03

| id      = BS_C01_S03_V03_B22

| text    =

विशेषनामानि ददौ स्वकीयान्यपि केशवः’इति च ब्राह्मे ॥ 3 ॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V04

| id      = BS_C01_S03_V04_B1

| text    =

एतैरेव हेतुभिर्न जीवो वायुश्च । ‘अजायमानो बहुधा विजायत’ इति तस्यैव बहुधा जन्मोक्तेः ॥ 04॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V05

| id      = BS_C01_S03_V05_B1

| text    =

न चैक्यं वाच्यम् । ‘जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानम्’ इति भेदव्यपदेशात् ॥ 05 ॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V06

| id      = BS_C01_S03_V06_B1

| text    =

‘द्वे विद्ये वेदितव्ये’ इति तस्य ह्येतत् प्रकरणम् ॥ 06 ॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V07

| id      = BS_C01_S03_V07_author-note

| text    =

॥ इति द्युभ्वाधिकरणम् ॥ 01 ॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V07

| id      = BS_C01_S03_V07_B1

| text    =

‘द्वासुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते ।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V08

| id      = BS_C01_S03_V08_summary

| text    =

‘प्राणो व अशाया भूयान्’ इत्युक्त्वा’ यो वै भूमा तत्सुखम्’ । इत्युक्तेस्यैव भूमत्वप्राप्तिः । ‘उत्क्रान्तप्राणान्’ इत्यादिलिङ्गात् प्राणशब्दश्च वायुवाचीत्यतो वक्ति –

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V08

| id      = BS_C01_S03_V08_B1

| text    =

‘सम्प्रसादात्’ पूर्णसुखरूपत्वात् ‘अध्युपदेशात्’ सर्वेशामुपर्युपदेशाच्च विष्णुरेव भूमा ।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V08

| id      = BS_C01_S03_V08_B2

| text    =

‘सहस्रशीर्षं देवं विश्वाक्षं विश्वशम्भुवम् ।विश्वं नारायणं देवमक्षरं परमं पदम् ॥विश्वतः परमां नित्यम्’ इति श्रुतिः

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V08

| id      = BS_C01_S03_V08_B5

| text    =

‘तमुत्क्रामन्तं प्राणोऽनूत्क्रामति’ इत्यादिना नोत्क्रमणादिलिङ्गविरोधोऽपि ॥08॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V09

| id      = BS_C01_S03_V09_author-note

| text    =

इति भूमाधिकरणम् ॥ 02 ॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V09

| id      = BS_C01_S03_V09_B1

| text    =

सर्वगतत्वादिधर्मोपपतेश्च ॥09॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V10

| id      = BS_C01_S03_V10_summary

| text    =

अदृश्यत्वादिगुणा विष्णोरुक्ताः’ अदृष्टं द्रष्ट्रश्रुतं श्रोतृ’ इत्यादिना । ‘अहं सोममाहनसं भिभर्मि’ इत्यादेस्तस्यापि सम्भवान्मध्यमाक्षरस्योक्ता इत्यतो ब्रूते –

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V10

| id      = BS_C01_S03_V10_B1

| text    =

‘एतस्मिन् खल्वक्षरे गार्ग्याकाश ओतश्च प्रोतश्च’ इत्यम्बरान्तस्य सर्वस्य धृतेर्ब्रह्मैवाक्षरम् ।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V10

| id      = BS_C01_S03_V10_B3

| text    =

‘य उ त्रिधातु पृथिवीमुत द्यामेको दाधार भुवनानि विश्वा’

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V10

| id      = BS_C01_S03_V10_B7

| text    =

‘पृथिव्यादिप्रकृत्यन्तं भूतं भव्यं भवच्च यत् ।विष्णुरेको बिभर्तीदं नान्यस्तस्मात् क्षमो धृतौ’ इति च स्कान्दे ॥ 10 ॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V11

| id      = BS_C01_S03_V11_B1

| text    =

सा च धृतिः प्रशासादुच्यते ।’ एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गी सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः’ इत्यादिना । तच्च प्रशासनं विष्णोरेव ।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V11

| id      = BS_C01_S03_V11_B3

| text    =

‘सप्तार्धगर्भा भुवनस्य रेतो विष्णोस्तिष्ठन्ति प्रदिशा विधर्मणि’ ।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V11

| id      = BS_C01_S03_V11_B5

| text    =

‘एकः शास्ता न द्वितीयोऽस्ति शास्ता’।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V12

| id      = BS_C01_S03_V12_author-note

| text    =

॥ इति अक्षराधिकरणम् ॥ 03 ॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V12

| id      = BS_C01_S03_V12_B1

| text    =

‘अस्थूलमनणु’ इत्यादिना स्थूलाण्वादीनामन्यवस्तुस्वभावानां व्यावृत्तेश्च।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V12

| id      = BS_C01_S03_V12_B2

| text    =

‘अस्थूलोऽनणुरमध्यमो मध्यमोऽव्यापको व्यापको योऽसौ हरिरादिरनादिरविश्वो विश्वः सगुणो निर्गुणः’ इत्यादेर्विष्णोरेव ते धर्माः ।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V12

| id      = BS_C01_S03_V12_B5

| text    =

‘अस्थूलोऽनणुरूपोऽसावविश्वो विश्व एव च ।विरुद्धर्मरूपोऽसावैश्वर्यात् पुरुषोत्तमः’ । इति च ब्राह्मे ॥ 12 ॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V13

| id      = BS_C01_S03_V13_summary

| text    =

‘सदेव सोम्येदमग्र आसीत्’ इत्यादिना सतः स्रष्टृत्वमुच्यते । तच्चसत्’बहुस्यां प्रजायेय’ इति परिणामप्रतीतेर्न विष्णुः । स हि

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V13

| id      = BS_C01_S03_V13_author-note

| text    =

॥इति सदधिकरणम् ॥ 04 ॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V13

| id      = BS_C01_S03_V13_B1

| text    =

‘तदैक्षत’ इतीक्षतिकर्मव्यपदेशात् स एव विष्णुरत्रोच्यते ।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V13

| id      = BS_C01_S03_V13_B2

| text    =

‘नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा’,’नान्यदतोऽस्ति द्रष्ट्रु’ इत्यादिना तस्यै व हि तल्लक्षणम् ।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V13

| id      = BS_C01_S03_V13_B4

| text    =

बहुत्वं चानिकारेणैवोक्तं’अजायमानो बहुधा विजायत’ इति ॥13॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V14

| id      = BS_C01_S03_V14_summary

| text    =

चन्द्रादित्याद्याधारत्वं विष्णोरुक्तम् । तच्च’अथ यदिदमस्मिन् ब्रह्म पुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तर आकाशः’……’ किं तदत्र विद्यते…..’

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V14

| id      = BS_C01_S03_V14_B1

| text    =

‘य आत्माऽपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोकोऽविजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः सोऽन्वेष्टव्य स विजिज्ञासितव्यः’ इत्यादिभ्य उत्तरेभ्यो गुणेभ्यो दहरे विष्णुरेव ।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V14

| id      = BS_C01_S03_V14_B3

| text    =

‘योऽशनायापिपासे शोकं मोहं जरां मृत्युमत्येति’

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V14

| id      = BS_C01_S03_V14_B6

| text    =

‘नित्यतीर्णाशनायादिरेक एव हरिः स्वतः ।अशनायादिकानन्ये तत्प्रसादात् तरन्ति हि’ इति पाद्मे ।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V14

| id      = BS_C01_S03_V14_B8

| text    =

सापेक्षनिरपेक्षयोश्च निरपेक्षं स्वीकर्तव्यम् ॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V14

| id      = BS_C01_S03_V14_B9

| text    =

‘सत्यकामोऽअपरो नास्ति तमृते विष्णुमव्ययम् । सत्यकामत्वमन्येषां भवेत् तत्काम्यकामिता’ इति च स्कान्दे ॥ 14 ॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V15

| id      = BS_C01_S03_V15_B1

| text    =

अहरहर्गच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्ति’ इति सुप्तस्य तद्गतिर्ब्रह्मशब्दश्चोच्यते ।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V15

| id      = BS_C01_S03_V15_B3

| text    =

‘सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति’ इति श्रुतेस्तं हि सुप्तो गच्छति । ‘अरश्च ह वैण्यश्चार्णवौ ब्रह्मलोके’ इति लिङ्गं च तथा दृष्टम् ।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V15

| id      = BS_C01_S03_V15_B5

| text    =

‘अरश्च वै ण्यश्च सासमुद्रौ तत्रैव सर्वाभिमतप्रदौ द्वौ’ इत्यादिना तस्यैव हि तल्लक्षणत्वेनोच्यते ॥ 15 ॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V16

| id      = BS_C01_S03_V16_B1

| text    =

‘एष सेतुर्विधृतिः’ इति धृतेः’एष भूताधिपतिरेण भूतपालः’इत्याद्यस्य महिम्नोऽस्मिन्नुपलब्धेः ।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V16

| id      = BS_C01_S03_V16_B2

| text    =

‘एतस्मिन्नु खल्वक्षरे गार्ग्याकाश ओतश्च प्रोतश्च’

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V16

| id      = BS_C01_S03_V16_B7

| text    =

‘सर्वेशो विष्णुरेवैको नान्योऽस्ति जगतः पतिः’ इति स्कान्दे ॥16॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V17

| id      = BS_C01_S03_V17_B1

| text    =

‘तत्रापि दह्रं गगनं विशोकस्तस्मिन् यदन्तस्तुदुपासितव्यम्’ इति प्रसिद्धेश्च । तदन्तस्थापेक्षत्वान्न सुषिरश्रुतिविरोधः ॥17॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V18

| id      = BS_C01_S03_V18_B1

| text    =

‘परञ्ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्टद्यते’ ‘एष आत्मेति होवाच’ इति जीवपरामर्शात् स इति चेन्न ।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V18

| id      = BS_C01_S03_V18_B3

| text    =

तस्य स्वतोऽपहतपाप्मत्वाद्यसम्भवात् ॥ 18 ॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V19

| id      = BS_C01_S03_V19_B1

| text    =

‘स तत्र पर्येति जक्षन् क्रीडन् रममाणः’ इत्यादुत्तरवचनाज्जीव एवेति चेन्न । तत्र हि परमेश्वरप्रसादादाविर्भूतस्वरूपो मुक्त उच्यते।यत्प्रसादात् स मुक्तो भवति स भगवान् पूर्वोक्तः॥19 ॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V20

| id      = BS_C01_S03_V20_B1

| text    =

‘यं प्राप्य स्वेन रूपेण जीवोऽभिनिष्पद्यते स एष आत्मा’ इति परमात्मार्थश्च परामर्शः ॥ 20 ॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V21

| id      = BS_C01_S03_V21_author-note

| text    =

॥इति दहराधिकरणम् ॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V21

| id      = BS_C01_S03_V21_B1

| text    =

‘दहर’ इत्यल्पश्रुतेर्नेति चेन्न ।’निचाय्यत्वादेवं व्योमवच्च’ इत्युक्व्तात् ‘एष म आत्माऽन्तर्हृदये ज्यायन्’ इति श्रुत्युक्तत्वाच्च ॥ 21 ॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V22

| id      = BS_C01_S03_V22_summary

| text    =

अदृश्यत्वादयः परमेश्वरगुणा उक्ताः । ‘तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम्’  ‘तदेतदिति मन्यन्तेऽनिर्देश्यं परमं सुखम्’ इत्यादिना ज्ञानिसुखस्याप्यनिर्देश्यत्वमज्ञेयत्वं चोच्यत इत्यतो वक्ति-

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V22

| id      = BS_C01_S03_V22_B1

| text    =

‘तमेव भान्तमनुभाति सर्वम्’ इत्यनुकृतेः,

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V22

| id      = BS_C01_S03_V22_B2

| text    =

‘तस्य भासा सर्वमिदं विभाति’ इति वचनाच्च परमात्मैवानिर्देश्यसुखरूपः ।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V22

| id      = BS_C01_S03_V22_B4

| text    =

न हि ज्ञानिसुखमनुभाति सर्वम् । न च तद्भासा । ‘अहं तत्तेजो रश्मीन्’ इति नारायणभासा हि सर्वं भाति ॥ 22 ॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V23

| id      = BS_C01_S03_V23_author-note

| text    =

॥ इति अनुकृत्यधिकरणम् ॥ 06 ॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V23

| id      = BS_C01_S03_V23_B1

| text    =

‘यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् ।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V23

| id      = BS_C01_S03_V23_B3

| text    =

‘न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V24

| id      = BS_C01_S03_V24_summary

| text    =

विष्णुरेव जिज्ञास्य इत्युक्तम् । तत्र

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V24

| id      = BS_C01_S03_V24_B1

| text    =

वामनशब्दादेव विष्णुरिति प्रमितः । न हि श्रुतेर्लिङ्गं बलवत् ।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V24

| id      = BS_C01_S03_V24_B2

| text    =

‘श्रुतिर्लिङ्गं समाख्या च वाक्यं प्रकरणं तथा ।पूर्वं पूर्वं बलीयः स्यादेवमागमनिर्णय’ इति स्कान्दे ॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V24

| id      = BS_C01_S03_V24_B4

| text    =

तच्चलिङ्गं विष्णोरेव। तस्मैव प्राणत्वोक्तेः’तद्वैत्वं त्वं प्राणो अभवः’ इति ॥ 24 ॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V25

| id      = BS_C01_S03_V25_author-note

| text    =

॥ इति वामनाधिकरणम् ॥ 07 ॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V25

| id      = BS_C01_S03_V25_B1

| text    =

सर्वगतस्यापि तस्याङ्गुष्ठमात्रत्वं हृद्यवकाशापेक्षया युज्यते । इतरप्राणिनामङ्गुष्ठाभावेऽपि मनुष्याधिकारत्वान्न विरोधः ॥ 25 ॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V26

| id      = BS_C01_S03_V26_summary

| text    =

मनुष्याणामेव वेदविद्यायामधिकार इत्युक्तम् । तिर्यगाद्यपेक्षयैव मनुष्यत्वविशेषणमुक्तं, न तु देवाद्यपेक्षयेत्याह-

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V26

| id      = BS_C01_S03_V26_B1

| text    =

तदुपरि मनुष्याणां सतां देवादित्वप्राप्युपरि । सम्भवति हि तेषां विशिष्टबुद्ध्यादिभावात् । तिर्यगादीनां तदभावादभावः । तेषामपि यत्र विशिष्टबुद्ध्यादिभावस्तत्राविरोधः । निषेदभावात् । दृश्यन्ते हि जरितार्यादयः ॥ 26 ॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V27

| id      = BS_C01_S03_V27_B1

| text    =

मानुषा एव देवादयो भवन्तीति तदुपरीत्युक्तम् । तत्र यदि मनुष्याः सन्तो देवादयो भवन्ति तत्पूर्वं देवताभावाद्देवतोद्दिष्टकर्मणि विरोध इति चेन्न । अनेकेषां देवतापदप्राप्तेर्दर्शनात् ।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V28

| id      = BS_C01_S03_V28_B1

| text    =

‘वाचा विरूप नित्यया’ इत्यादिश्रुतेराप्त्यनिश्चयान्नित्यत्वापेक्षत्वाच्च मूलप्रमाणस्य, स्वतः प्रामाण्यप्रसिद्धेश्च नित्यत्वाद्वेदस्य तदुदितानां देवानामनित्यत्वात् पुनरन्यभावनियमाभावाच्च शब्दे विरोध इति चेन्न ।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V28

| id      = BS_C01_S03_V28_B2

| text    =

‘सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथा पूर्वमकल्पयत्’

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V28

| id      = BS_C01_S03_V28_B3

| text    =

‘यथैव नियमः काले सुरादिनियमस्तथा ।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V29

| id      = BS_C01_S03_V29_B1

| text    =

अत एव शब्दस्य नित्यत्वादेव च देवप्रवाहनित्यत्वं युक्तम् ॥ 29 ॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V30

| id      = BS_C01_S03_V30_B1

| text    =

अतीतानागतानां देवानां समाननामरूपत्वात् प्राप्तपदानां मुक्त्याऽवृत्तावप्यविरोधः । ‘यथापूर्वम्’ इति दर्शनात् ।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V30

| id      = BS_C01_S03_V30_B3

| text    =

‘अनादि निधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयम्भुवा ।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V30

| id      = BS_C01_S03_V30_B5

| text    =

वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे स महेश्वरः’ इति स्मृतेश्च ॥30॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V31

| id      = BS_C01_S03_V31_B1

| text    =

‘वसूनामेवैको भूत्वा’ इत्यादिना प्राप्यफलत्वात् प्राप्तपदानां देवानां मध्वादिविद्यास्वनधिकारं जैमिनिर्मन्यते ॥ 31 ॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V32

| id      = BS_C01_S03_V32_B1

| text    =

ज्योतिषि सर्वज्ञत्वे भावाच्च। आदित्यप्रकाशेऽन्तर्भाववत् तज्ज्ञाने सर्ववस्तूनामान्तर्भावात् । नित्यसिद्धत्वाच्च विध्यानाम् ॥ 32 ॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V33

| id      = BS_C01_S03_V33_author-note

| text    =

॥इति देवताधिकरणम् ॥ 08 ॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V33

| id      = BS_C01_S03_V33_B1

| text    =

फलविशेषभावात् प्राप्तपदानामपि देवानां मध्वादिष्वप्यधिकारं बादरायणो मन्यते । अस्ति हि प्रकाशविशेषः ।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V33

| id      = BS_C01_S03_V33_B2

| text    =

‘यावत्सेवा परे तत्वे तावत्सुखविशेषता । सम्भवाच्च प्रकाशस्य परमेकमृते हरिम् ॥तेषां सामर्थ्ययोगाच्च देवानामप्युपासनम्।  सर्वं विधीयते नित्यं सर्वयज्ञादिकर्म च’ इति स्कान्दे ॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V33

| id      = BS_C01_S03_V33_B6

| text    =

उक्तफलानधिकारमात्रं जैमिनिमतम् । अतो न मतविरोधः ।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V33

| id      = BS_C01_S03_V33_B7

| text    =

‘सर्वज्ञस्यैव कृष्णस्य त्वेकदेशविचिन्तितम् ।स्वीकृत्य मुनयो ब्रूयुस्तन्मतं न विरुध्यते’ इति ब्राह्मे ॥ 33 ॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V34

| id      = BS_C01_S03_V34_summary

| text    =

मनुष्याधिकारत्वादित्युक्तेऽविशेषाच्छूद्रस्यापि’अह हारे त्वा शूद्र’ इति पौत्रायणोक्तेरधिकार इत्यत आह –

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V34

| id      = BS_C01_S03_V34_B1

| text    =

नासौ पौत्रायणः शूद्रः, शुचाऽऽद्रवणमेव शूद्रत्वम् ।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V34

| id      = BS_C01_S03_V34_B3

| text    =

‘स ह सञ्ञिहान एव क्षत्तारमुवाच’ इति सूच्यते हि ॥ 34 ॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V35

| id      = BS_C01_S03_V35_B1

| text    =

अयमश्वतरीरथ इति चित्ररथसम्बन्दित्वेन लिङ्गेन पौत्रायणस्य क्षत्रियत्वावगतेश्च ।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V35

| id      = BS_C01_S03_V35_B2

| text    =

‘रथस्त्वश्वतरीयुक्तश्चित्र इत्यभिधीयते’ इति ब्राह्मे ।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V35

| id      = BS_C01_S03_V35_B3

| text    =

‘यत्र वेदो रथस्तत्र न वेदो यत्र नो रथः’ इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ 35 ॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V36

| id      = BS_C01_S03_V36_B1

| text    =

‘अष्टवर्षं ब्राह्मणमुपनयीत, तमध्यापयीत’ इत्यद्ययनार्थं संस्कारपरामर्शात् । ‘नाग्निर्न यज्ञो न क्रीया न संस्कारो न व्रतानि शूद्रस्य’ इति पैङ्गिश्रुतौ संस्काराभावाभिलापाच्च ।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V36

| id      = BS_C01_S03_V36_B4

| text    =

उत्तमस्त्रीणां तु न शूद्रवत् ।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V36

| id      = BS_C01_S03_V36_B6

| text    =

संस्काराभावेनाभावस्तु सामान्येन । अस्ति च तासां संस्कारः ।‘स्त्रीणां प्रदानकर्मैव यथोपनयनं तथा’इति स्मृतेः ॥ 36 ॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V37

| id      = BS_C01_S03_V37_B1

| text    =

‘नाहमेतद्वेद भो यद्गोत्रोऽहमस्मि’ इति सत्यवचनेन सत्यकामस्य शूद्रत्वाभावनिर्धारणे हारिद्रुमतस्य’नैतदब्राह्मणो विवक्तुमर्हति’ इति तत्संस्कारे प्रवृत्तेश्च ॥ 37 ॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V38

| id      = BS_C01_S03_V38_author-note

| text    =

इति अपशूद्राधिकरणम् ॥ 09 ॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V38

| id      = BS_C01_S03_V38_B1

| text    =

‘श्रवणे त्रपुजतुभ्यां श्रोत्रपरिपूरणम् । अध्ययने जिह्वाच्छेदः अर्थावधारणे हृदयविदारणम्’ इति प्रतिषेधात् ।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V38

| id      = BS_C01_S03_V38_B2

| text    =

‘नाग्निर्न यज्ञः शूद्रस्य तथैवाद्ययनं कुतः ।केवलैव तु शुश्रूषा त्रिवर्णानां विधीयते’ इति स्मृतेश्च ।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V38

| id      = BS_C01_S03_V38_B4

| text    =

विदुरादीनां तूत्पन्नज्ञानत्वात् कश्चिद्विशेषः ॥ 38 ॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V39

| id      = BS_C01_S03_V39_summary

| text    =

‘यदिदं किञ्च जगत्सर्वं प्राण एजति निःसृतम् ।  महद्बयं वज्रमुद्यतं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति’  इत्युद्यतवज्रज्ञानान्मोक्षः श्रूयत इत्यतोऽब्रवीत् ।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V39

| id      = BS_C01_S03_V39_author-note

| text    =

इति कम्पनाधिकरणं ॥ 10 ॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V39

| id      = BS_C01_S03_V39_B1

| text    =

एजतीति कम्पनवचनादुद्यतवज्रो भगवानेव ।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V39

| id      = BS_C01_S03_V39_B2

| text    =

‘को ह्येवान्यात् कः प्राण्याद्यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्’तथा चेतोऽर्पणार्थं हि निगत्यते इति हि श्रुतिः ।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V39

| id      = BS_C01_S03_V39_B3

| text    =

‘प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुः’ इति च

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V39

| id      = BS_C01_S03_V39_B4

| text    =

‘नभस्वतोऽपि सर्वाः स्युश्चेष्टा भगवतो हरेः । किमुतान्यस्य जगतो यस्य चेष्टा नभस्वतः’ इति स्कान्दे ॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V39

| id      = BS_C01_S03_V39_B6

| text    =

‘चक्रं चङ्क्रमणादेष वर्जनाद्वज्रमुच्यते ।खण्डनात् खड्ग एवैष हेतिनामा स्वयं हरिः’इति ब्रह्म वैवर्ते ॥ 39 ॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V40

| id      = BS_C01_S03_V40_summary

| text    =

हृदय आहितं ज्योतिः परमात्मेत्युक्तम् । तत्र’योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तर्ज्योतिः पुरुषः’ इत्यत्र’उभौ लोकावनुसञ्चरति’ इति वचनाज्जीव इति प्रतीयत इत्यत उच्यते –

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V40

| id      = BS_C01_S03_V40_author-note

| text    =

इति ज्योतिरधिकरणं ॥ 11 ॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V40

| id      = BS_C01_S03_V40_B1

| text    =

‘विष्णुरेव ज्योतिर्विष्णुरेव ब्रह्म विष्णुरेवात्मा विष्णुरेव बलं विष्णुरेव यशो विष्णुरेवानन्दः’ इति दर्शनाच्चतुर्वेदशिखायां ज्योतिर्विष्णुरेव ।’प्राज्ञेनात्मनाऽन्वारूढ उत्सर्जद्याति’ इति वचनात् सस्यापि लोकसञ्चरणमस्त्येव ॥ 40 ॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V41

| id      = BS_C01_S03_V41_summary

| text    =

सर्वाधारत्वम् विष्णोरुक्तम् । तच्च’आकाशो वै नाम नामरूपयोर्निर्वहिता’ इत्यत्राकाशस्य प्रतीयते । वै नामेति प्रसिद्धोपदेशात् । प्रसिद्धाकाशश्चाङ्गीकर्तव्य इत्यत उच्यते –

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V41

| id      = BS_C01_S03_V41_author-note

| text    =

इति आकाशाधिकरणम् ॥ 12 ॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V41

| id      = BS_C01_S03_V41_B1

| text    =

‘ते यदन्तरा तद्ब्रह्म’ इत्यर्थान्तरत्वादिव्यपदेशाकाशो हरिरेव। ‘अवर्णं यतो वाचो निवर्तन्ते’ इत्यादिश्रुतेस्तस्यैव हि तलक्षणम्।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V41

| id      = BS_C01_S03_V41_B3

| text    =

‘अनामासोऽप्रसिद्धत्वादरूपो भूतवर्जनात्’ इति ब्राह्मे ॥ 41 ॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V42

| id      = BS_C01_S03_V42_summary

| text    =

असङ्गत्वं परमात्मन उक्तम् । तच्च  ‘स यत्तत्र किञ्चित्पश्यत्यनन्वागतस्तेन भवत्यसङ्गो ह्ययं पुरुषः’ इति स्वप्नादिद्रष्टुः प्रतीयते । स च जीवः प्रसिद्धेरित्यतो वक्ति –

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V42

| id      = BS_C01_S03_V42_author-note

| text    =

॥ इति सुषुप्त्यधिकरणम् ॥ 13 ॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V42

| id      = BS_C01_S03_V42_B1

| text    =

‘प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्तो न बाह्यं किञ्चन वेदनान्तरम्’ ‘प्राज्ञेनात्मनाऽन्वारूढ उत्सर्जद्याति’

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V43

| id      = BS_C01_S03_V43_summary

| text    =

‘एष नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य’ इति ब्राह्मणस्यापि नित्यमहिमा प्रतीयते । स च ब्राह्मणः ‘स वा एष महानज आत्मा’ इत्यजशब्दाद्विरिञ्च इति प्राप्तम् । देवानां च विद्याकर्मणोः पदप्राप्तिः सूचिता तदुपर्यपीति । अतो ब्रवीति –

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V43

| id      = BS_C01_S03_V43_author-note

| text    =

॥इति ब्राह्मणाधिकरणम् ॥ 14 ॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V43

| id      = BS_C01_S03_V43_author-note

| text    =

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रभाष्ये प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ 01-03 ॥

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V43

| id      = BS_C01_S03_V43_B1

| text    =

‘सर्वस्याधिपतिः सर्वस्येशानः …. स वा एष नेति नेति’ इत्यादि शब्देभ्यो नित्यमहिमा विष्णुरेव ।

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V43

| id      = BS_C01_S03_V43_B3

| text    =

‘उतामृतत्वस्येशानः । यदन्नेनादतिरोहति’

}}

| verse_id = BS_C01_S03_V43

| id      = BS_C01_S03_V43_B6

| text    =

इत्यादि श्रुतिभ्यस्तस्यैव हि ते शब्दाः ॥ 43 ॥