Brahmasutra/C2/S4: Difference between revisions

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V01

| id      = BS_C02_S04_V01_B1

| text    =

यथाऽऽकाशादयः परमात्मन उत्पद्यन्ते तथा प्राणा अपि ॥ 01 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V02

| id      = BS_C02_S04_V02_B1

| text    =

अनादित्वश्रुतिर्गौणानादित्वापेक्षया । मुख्यासम्भवात् ।

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V02

| id      = BS_C02_S04_V02_B2

| text    =

‘नित्यान्येतानि सौक्ष्म्येण हीन्द्रियाणि तु सर्वशः ।तेषां भूतैरुपचयः सृष्टिकाले विधीयते ।>परेण साम्यसम्प्राप्तेः कस्य स्यान्मुख्यनित्यता’ इति भविष्यत्पर्वणि ॥ 02 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V03

| id      = BS_C02_S04_V03_author-note

| text    =

॥ इति प्राणाधिकरणम् (प्राणोत्पत्त्यधिकरणम्)

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V03

| id      = BS_C02_S04_V03_B1

| text    =

‘इदं सर्वमसृजत’ इति ॥ 03 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V04

| id      = BS_C02_S04_V04_summary

| text    =

‘द्विधा हैवेन्द्रियाणि नित्यानि चानित्यानि च । तत्र नित्यं मनोऽनादित्वान्न ह्यमनाः पुमांस्तिष्ठत्यनित्यान्यन्यानि’ इति गौपवनश्रुतौ मनसोऽनुत्पत्तिः सयुक्तिका श्रूयते । अत आह-

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V04

| id      = BS_C02_S04_V04_author-note

| text    =

॥ इति मनोधिकरणम् (तत्प्रागधिकरणम्)

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V04

| id      = BS_C02_S04_V04_B1

| text    =

‘मनः सर्वेन्द्रियाणि च’ इति पूर्वोक्तत्वान्नानुत्पत्तिर्मनसो युज्यते।

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V04

| id      = BS_C02_S04_V04_B2

| text    =

‘पूर्वं मनः समुत्पन्नं ततोऽन्येषां समुद्भवः ।

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V05

| id      = BS_C02_S04_V05_summary

| text    =

‘नित्ययाऽनित्यया स्तौमि परमात्मानमच्युत्तम्’ इति ।

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V05

| id      = BS_C02_S04_V05_author-note

| text    =

॥ इति वागधिकरणम् (तत्पूर्वकत्वाधिकरणम्)॥

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V05

| id      = BS_C02_S04_V05_B1

| text    =

‘तस्मान्मन एव पूर्वरूपं वागुत्तररूपम्’ इति मनःपूर्वकत्वाद्वाचो नानुत्पत्तिः ।

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V05

| id      = BS_C02_S04_V05_B3

| text    =

‘वागिन्द्रियस्य नित्यत्वं श्रुतिसन्निधियोग्यता ।उत्पत्तिर्मनसो यस्मान्न नित्यत्वं कुतश्चन’ इति वायुप्रोक्ते ॥ 05 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V06

| id      = BS_C02_S04_V06_summary

| text    =

‘सप्तप्राणाः प्रभवन्ति तस्मात्’ इति श्रुतिः।

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V06

| id      = BS_C02_S04_V06_B1

| text    =

ज्ञानेन्द्रियापेक्षया सप्तत्वम् ।’गुहाशयां निहिताः सप्त सप्त’ इति विशेषणात्।

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V06

| id      = BS_C02_S04_V06_B2

| text    =

‘सप्तप्राणास्त्ववगतेः पञ्चप्राणाश्च कर्मणः ।

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V06

| id      = BS_C02_S04_V06_B4

| text    =

इति भविष्यत्पर्ववचनं चशब्दात् ॥ 06 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V07

| id      = BS_C02_S04_V07_author-note

| text    =

॥ इति सप्तगत्यधिकरणम् ॥ 04 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V07

| id      = BS_C02_S04_V07_B1

| text    =

हस्तादीनां कर्मविषयत्वान्न सहपाठः।

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V07

| id      = BS_C02_S04_V07_B2

| text    =

‘संसारस्थितिहेतुत्वात् स्थितं कर्म विदो विदुः ।तस्मादुद्गतिहेतुत्वाज्ज्ञानं गतिरिहोच्यते’ इति वायुप्रोक्ते ॥ 07 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V08

| id      = BS_C02_S04_V08_summary

| text    =

‘दिवीव चक्षुराततम्’ इति व्याप्तिः प्रतीयते ।दूरश्रवणदर्शनादियुक्तिश्च।

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V08

| id      = BS_C02_S04_V08_author-note

| text    =

॥ इति अण्व(णुत्वा)धिकरणम् ॥ 05 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V08

| id      = BS_C02_S04_V08_B1

| text    =

‘तद्यथा ह्यणुनश्चक्षसः प्रकाशो व्यातत एवमेवास्य पुरुषस्य प्रकाशो व्याततोऽणुर्ह्येवैष पुरुषो भवति’ इति शाण्डिल्यश्रुतिः॥ 08 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V09

| id      = BS_C02_S04_V09_summary

| text    =

‘नैष प्राण उदेति नास्तमेत्येकल एव मध्ये स्थाता । अथैनमाहुर्मध्यम इति’ इति मुख्यप्राणस्यानुत्पत्तिः श्रूयते ।

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V09

| id      = BS_C02_S04_V09_B1

| text    =

‘सौक्ष्म्येण ह वा एषोऽवतिष्ठते स्थूलत्वेनोदेति सूक्ष्मश्चाथो स्थूलश्च प्रकृतितः सूक्ष्मोऽन्यतः स्थूलोऽथैनमाहुः सादिरनादिरिति’

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V10

| id      = BS_C02_S04_V10_author-note

| text    =

॥ इति मुख्यप्राणाधिकरणम् (श्रेष्ठाधिकरणम्)

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V10

| id      = BS_C02_S04_V10_B1

| text    =

‘चेष्टायां बाह्यवायौ च मुख्यप्राणे च गीयते ।

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V10

| id      = BS_C02_S04_V10_B3

| text    =

इति वायुक्रिययोरपि व्यपदेशादुत्पत्तिश्रुतिस्तयोर्न स्यात् ।

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V10

| id      = BS_C02_S04_V10_B4

| text    =

‘भूतानि चेष्टा मन्त्राश्च मुख्यप्राणादिदं जगत् ।

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V11

| id      = BS_C02_S04_V11_summary

| text    =

‘प्राणादिदमाविरासीत् प्राणो धत्ते प्राणे लयमभ्युपैति न प्राणः किञ्चिदाश्रितः’ इत्याग्निवेश्यश्रुतौ ।

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V11

| id      = BS_C02_S04_V11_B1

| text    =

चक्षुरादिवन्मुख्यप्राणोऽपि परमात्मवश एव ।

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V11

| id      = BS_C02_S04_V11_B2

| text    =

‘सर्वं ह्येवैतत् परमेऽवतिष्ठते प्राणश्च प्राणाश्च प्राणिनश्च स ह्येक एवैतान्नयत्युन्नयति वशीकरोति’

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V11

| id      = BS_C02_S04_V11_B3

| text    =

इति गौपवनश्रुतौ चक्षुरादिभिः सह तद्वशत्वेनैव शासनात् ।

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V11

| id      = BS_C02_S04_V11_B4

| text    =

‘सर्वकर्ताऽपि सन् प्राणः परमाधारतः स्थितः ।

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V11

| id      = BS_C02_S04_V11_B6

| text    =

अवान्तरेश्वरत्वेन तस्येश्वरवचो भवेत् ।

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V11

| id      = BS_C02_S04_V11_B8

| text    =

अनन्येश्वरता प्राणे तदन्येश्वरवर्जनात् ।

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V11

| id      = BS_C02_S04_V11_B10

| text    =

‘नान्योऽतोऽस्तिद्रष्टा’’नान्यदतोऽस्ति द्रष्टृ’

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V12

| id      = BS_C02_S04_V12_author-note

| text    =

॥ इति चक्षुराद्यधिकरणम् ॥ 07 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V12

| id      = BS_C02_S04_V12_B1

| text    =

इतरेषां प्राणानां करणत्वान्मुख्यस्याकरणत्वात् तस्यानेभ्य उत्तमत्वं युज्यते ।

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V12

| id      = BS_C02_S04_V12_B2

| text    =

माण्डव्यश्रुतिश्च

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V13

| id      = BS_C02_S04_V13_summary

| text    =

‘सर्वे वा एते मुख्यदासाः प्राणोऽपानो व्यान उदानः समान इति । ‘अथ प्राणो वाव सम्राट्’ इति कौण्डिन्यश्रुतिः ।

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V13

| id      = BS_C02_S04_V13_author-note

| text    =

॥ इति पञ्चवृत्त्यधिकरणम् ॥ 08 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V13

| id      = BS_C02_S04_V13_B1

| text    =

‘अथ पञ्चवृत्तैतत्प्रवर्तते प्राणा वाव पञ्चवृत्तिः प्राणोऽपानो व्यान उदानः समान इति । तेभ्यो वा एतेभ्यः पञ्चदासाः प्रजायन्ते । प्राणाद्वाव प्राणेऽपानादपानो व्यानाद्व्यान उदानादुदानः समानादेव समानो यथा ह वै मनः पञ्चधा व्यपदिश्यते मनोबुद्धिरहङ्कारश्चित्तं चेतनेति । तेभ्यो वा एतेभ्यः पञ्च दासाः प्रजायन्ते । मनसो वाव मनो बुद्धेर्बुद्धिरहङ्कारादहङ्कारश्चित्ताच्छित्तं चेतनाया एव चेतनैवमिति’ इति

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V14

| id      = BS_C02_S04_V14_summary

| text    =

‘प्राण एवाधस्तात् प्राण उपरिष्ठात् प्राणो मध्यतः प्राणः सर्वतः प्राण एवेदं सर्वम्’ इति प्राणस्य व्याप्तिः प्रतीयते ।

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V14

| id      = BS_C02_S04_V14_author-note

| text    =

॥ इति प्राणाणुत्वाधिकरणम् ॥ 09 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V14

| id      = BS_C02_S04_V14_B1

| text    =

स वा एष प्राणोऽणुर्महान्नामाऽन्तर्वाऽणुर्बर्हिर्महान् प्राणो वा ईशितव्येश ईशो ह्यसौ सर्वस्येशितव्यश्च परस्य’ इति हि कौण्डिन्यश्रुतिः ॥ 14 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V15

| id      = BS_C02_S04_V15_summary

| text    =

करणत्वं प्राणानामुक्तम् ।

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V15

| id      = BS_C02_S04_V15_B1

| text    =

यज्ज्योतिराद्यधिष्ठानं ब्रह्म तदेवैतैः करणैः प्रवर्तयति। ‘यः प्राणे तिष्ठन्’ इत्यादि तदामननात् ॥ 15 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V16

| id      = BS_C02_S04_V16_summary

| text    =

कथं जीवकरणत्वश्रुतिरित्यतो वक्ति –

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V16

| id      = BS_C02_S04_V16_B1

| text    =

जीवेनैव स्वकरणैः कारयति परमात्मा । अतो न विरोधः । एष ह्यनेनात्मना चक्षुषा दर्शयति श्रोत्रेण श्रावयति मनसा मनयति बुद्ध्या बोधयति तस्मादेतावाहुः सृतिरसृतिरिति’ इति भाल्लवेयश्रुतेः ।

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V16

| id      = BS_C02_S04_V16_B2

| text    =

‘करणैः कारणं ब्रह्म पुरुषापेक्षयाऽखिलम् ।

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V16

| id      = BS_C02_S04_V16_B4

| text    =

न जीवापेक्षया मुख्यं कारयेत् परमेश्वरः ।केवलात्मेच्छया तस्मान्मुख्यत्वं तस्य निश्चितम्’ इति वाराहे ॥ 16 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V17

| id      = BS_C02_S04_V17_author-note

| text    =

॥ इति ज्योतिराद्यधिकरणम् ॥ 10 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V17

| id      = BS_C02_S04_V17_B1

| text    =

अनादिनित्यत्वाज्जीवकरणसम्बन्धस्य युज्यते तत्करणत्वश्रुतिः ।’अथावियोगीनि । करणैर्र्वाव न वियुज्यते देहेनैव वियुज्यत इत्येतद्वाव करणानां करणत्वं यद्वाव न वियुज्यते’ इति गौपवनश्रुतिः ।

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V17

| id      = BS_C02_S04_V17_B2

| text    =

चशब्दः करणसम्बन्धग्राही ॥ 17 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V18

| id      = BS_C02_S04_V18_summary

| text    =

‘अथेन्द्रियाणि प्राणा वा इन्द्रियाणि प्राणा हीदं द्रवन्ति’ इति सयुक्तिकपौत्रायणश्रुतिः सामान्येन प्राणानामिन्द्रियत्वं वक्ति ।

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V18

| id      = BS_C02_S04_V18_B1

| text    =

मुख्यप्राणमृते त एवेन्द्रियाणि ।

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V18

| id      = BS_C02_S04_V18_B2

| text    =

‘द्वादशैवेन्द्रियाण्याहुः प्राणो मुख्यस्त्वनिन्द्रियम् ।द्रवतां हीन्द्रियाणां तु नियन्ता प्राण एकराट्’ इति पौत्रायणश्रुतिः ।

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V18

| id      = BS_C02_S04_V18_B4

| text    =

‘श्रोत्रादीनि तु पञ्चैव तथा वागादिपञ्चकम् ।

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V18

| id      = BS_C02_S04_V18_B6

| text    =

विषयद्रवणात् तेषामिन्द्रियत्वमुदाहृतम् ।तेषां नियामकः प्राणः स्थित एवाखिलप्रभुः’इति बृहत्संहितायाम् ॥18॥

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V19

| id      = BS_C02_S04_V19_B1

| text    =

‘स्थित एव हीदं मुख्यप्राणः करोति कारयति बलति बालयति धत्ते धारयति प्रभुं वा एनमाहुरथेन्द्रियाणि न स्थितानि न कुर्वन्ति न कारयन्ति न बलन्ति न बालयन्ति न दधते न धारयन्ति तानि ह वा एतान्यबलानि तस्मादाहुरिन्द्रियाणि करणानि’ इति पौत्रायणश्रुतेः ॥ 19 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V20

| id      = BS_C02_S04_V20_author-note

| text    =

॥ इति इन्द्रियाधिकरणम् ॥ 11 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V20

| id      = BS_C02_S04_V20_B1

| text    =

पुरुषापेक्षया प्रवृत्तिरिन्द्रियाणां दृष्यते न मुख्यस्य । ‘प्राणाग्नय एवैतस्मिन् पुरे जाग्रति’ इति च श्रुतेः ॥ 20 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V21

| id      = BS_C02_S04_V21_summary

| text    =

‘विरिञ्चो वा इदं सर्वं विरेचयति विदधाति ब्रह्मा वाव विरिञ्च एतस्माद्धीमे रूपनामानी’ इति गौपवनश्रुतिः ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V21

| id      = BS_C02_S04_V21_author-note

| text    =

॥ इति सङ्ज्ञाधिकरणम् ॥ 12 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V21

| id      = BS_C02_S04_V21_B1

| text    =

नामरूपक्लृप्तिः परादेव।

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V21

| id      = BS_C02_S04_V21_B2

| text    =

‘सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वाऽभिवदन् य आस्ते’  इति श्रुतेः।

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V21

| id      = BS_C02_S04_V21_B4

| text    =

त्रिवृत्कुर्वत इति हेतुगर्भः । त्रिवृत्करणापेक्षत्वान्नामरूपयोः ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V21

| id      = BS_C02_S04_V21_B5

| text    =

‘सर्वनाम्नां च रूपाणां व्यवहारेषु केशवः ।एक एव यतः स्रष्टा ब्रह्माद्यास्तदवान्तराः’ इति च पाद्मे ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V21

| id      = BS_C02_S04_V21_B7

| text    =

‘त्रिवृत्क्रिया यतो विष्णो रूपं च तदपेक्षया ।

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V21

| id      = BS_C02_S04_V21_B9

| text    =

अतो नाम्नश्च रूपस्य व्यवहारस्य चैकराट् ।हरिरेव यतः कर्ता पिताऽतो भगवान् प्रभुः’इति च ब्रह्माण्डे ॥ 21 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V22

| id      = BS_C02_S04_V22_summary

| text    =

‘अद्ब्यो हीदमुत्पद्यते आपो वाव मांसमस्थि च भवन्त्यापः शरीरमाप एवेदं सर्वम्’ इति कौण्डिन्यश्रुतिः ।

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V22

| id      = BS_C02_S04_V22_B1

| text    =

‘यत् कठिनं सा पृथिवी यद्द्रवं तदापो यदुष्णं तत् तेजः’ इति श्रुतेर्मांसाद्येव भौमं न सर्वशरीरम्। अप्तेजसोश्च कार्यं यथाशब्दमङ्गीकर्तव्यम् ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V22

| id      = BS_C02_S04_V22_B3

| text    =

‘यद्वा वाऽथो विमिश्रं मिश्राद्ध्येतद्भवति मिश्राणि हि भूतानि तस्मादेवैवमाचक्षते भूतानि’

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V22

| id      = BS_C02_S04_V22_B4

| text    =

‘पञ्चभूतात्मकं सर्वं तदप्येकविवक्षया ।

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V22

| id      = BS_C02_S04_V22_B6

| text    =

भौममित्येव काठिन्याच्छौक्ल्यादौदकमित्यपि ।तेजिष्टत्त्वात् तैजसं च यथाऽस्थ्नां वचनं श्रुतौ’इति वायुप्रोक्ते ॥22॥

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V23

| id      = BS_C02_S04_V23_summary

| text    =

कथं तर्हि विशेषवचनमित्यत आह-

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V23

| id      = BS_C02_S04_V23_author-note

| text    =

इति मांसा(ध्य)धिकरणम् ॥ 13 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V23

| id      = BS_C02_S04_V23_author-note

| text    =

॥ इति श्रीमद्ब्रह्मसूत्रे द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः॥ 02-04 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V23

| id      = BS_C02_S04_V23_author-note

| text    =

॥इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रभाष्ये द्वितीयाध्यायः (अविरोधाध्यायः) ॥ 02 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V23

| id      = BS_C02_S04_V23_B1

| text    =

भूतानां विशेषसंयोगादेव विशेषव्यवहारः ।

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V23

| id      = BS_C02_S04_V23_B2

| text    =

‘पार्थिवानां शरीराणामर्धेन पृथिवी स्मृताः ।

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V23

| id      = BS_C02_S04_V23_B4

| text    =

इति सामान्यतो ज्ञेयं भेदश्च प्रतिपूरुषम् ।स्वर्गस्थानां शरीराणामर्धं तेज उदाहृतम्’इति च ब्रह्मसंहितायाम् ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V23

| id      = BS_C02_S04_V23_B7

| text    =

सर्वाध्यायार्थावधारणार्थऽध्यायान्ते द्विरुक्तिः।

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V23

| id      = BS_C02_S04_V23_B8

| text    =

गारुडे च-

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V23

| id      = BS_C02_S04_V23_B9

| text    =

‘अध्यायान्ते द्विरुक्तिः स्याद्वेदे वा वैदिकेऽपि वा ।

}}

| verse_id = BS_C02_S04_V23

| id      = BS_C02_S04_V23_B11

| text    =

अनुक्तानां प्रमाणानां स्वीकारश्च कृतो भवेत् ।