Brahmasutra/C4/S4: Difference between revisions

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V01

| id      = BS_C04_S04_V01_author-note

| text    =

॥ इति सम्पद्याधिकरणम् ॥ 01 ॥

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V01

| id      = BS_C04_S04_V01_B1

| text    =

‘स य एवंविदेवं मन्वान एवं पश्यन्नात्मनमभिसम्पद्यैतेनात्मना यथाकामं सर्वान् कामाननुभवति’ इति सौपर्णश्रुतिः ।

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V01

| id      = BS_C04_S04_V01_B2

| text    =

‘परञ्ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते’ इति च ।

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V01

| id      = BS_C04_S04_V01_B3

| text    =

‘एवं सेतुं तीर्त्वाऽन्धः सन्ननन्धो भवति’ इति च ।

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V01

| id      = BS_C04_S04_V01_B4

| text    =

तत्र तरणं नाम तत्प्राप्तयेऽन्यतरणमेव ।

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V01

| id      = BS_C04_S04_V01_B5

| text    =

‘इमां घोरामशिवां नदीं तीर्त्वैतं सेतुमाप्यैतेनैव सेतुना मोदते प्रमोदत आनन्दी भवति’ इति मौद्गल्यश्रुतेः ॥ 01 ॥

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V02

| id      = BS_C04_S04_V02_author-note

| text    =

॥ इति मुक्ताधिकरणम् ॥ 02 ॥

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V02

| id      = BS_C04_S04_V02_B1

| text    =

मुक्त एव चात्रोच्यते ।

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V02

| id      = BS_C04_S04_V02_B2

| text    =

‘अहरहरेनमनुप्रविशत्युपसङ्क्रमते च न तत्र मोदते न प्रमोदते न कामाननुभवति बद्धो ह्येष तदा भवत्यथ यदैनं मुक्तोऽनुप्रविशति मोदते च प्रमोदते च कामांश्चैवानुभवति । कामांश्चैवानुभवति’ इति बृहच्छ्रुतौ प्रतिज्ञानात् ॥ 02 ॥

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V03

| id      = BS_C04_S04_V03_author-note

| text    =

॥ इति आत्माधिकरणम् (आत्मसम्पद्यधिकरणम्) ॥ 03 ॥

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V03

| id      = BS_C04_S04_V03_B1

| text    =

परञ्ज्योतिशब्देन परमात्मैवोच्यते । तत्प्रकरणत्वात् ।

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V03

| id      = BS_C04_S04_V03_B2

| text    =

‘परञ्ज्योतिः परं ब्रह्म परमात्मादिका गिरः ।

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V04

| id      = BS_C04_S04_V04_author-note

| text    =

॥ इति अविभागाधिकरणम् ॥ 04 ॥

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V04

| id      = BS_C04_S04_V04_B1

| text    =

ये भोगाः परमात्मना भुज्यन्ते त एव मुक्तैर्भुज्यन्ते ।

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V04

| id      = BS_C04_S04_V04_B2

| text    =

‘यानेवाहं श्रुणोमि यान् पश्यामि यान् जिघ्रामि तानेवैत इदं शरीरं विमुच्यानुभवन्ति’ इति दृष्टत्वाच्चतुर्वेदशिखायाम् ।

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V04

| id      = BS_C04_S04_V04_B3

| text    =

भविष्यत्पुराणे च –

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V04

| id      = BS_C04_S04_V04_B4

| text    =

‘मुक्ताः प्राप्य परं विष्णुं तद्भोगान् लेशतः क्वचित् ।

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V05

| id      = BS_C04_S04_V05_B1

| text    =

सर्वदेहपरित्यागेन मुक्ताः सन्तो ब्राह्मेणैव देहेन भोगान् भुञ्जत इति जैमिनिर्मन्यते ।

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V05

| id      = BS_C04_S04_V05_B2

| text    =

‘स वा एष ब्रह्मनिष्ठ इदं शरीरं मर्त्यमतिसृज्य ब्रह्माभिसम्पद्य ब्रह्मणा पश्यति ब्रह्मणा श्रुणोति ब्रह्मणैवेदं सर्वमनुभवति’

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V05

| id      = BS_C04_S04_V05_B3

| text    =

इति माध्यन्दिनायनश्रुतावुपन्यासात् ।

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V05

| id      = BS_C04_S04_V05_B4

| text    =

‘आदत्ते हरिहस्तेन हरिदृष्ट्यैव पश्यति ।गच्छेच्च हरिपादेन मुक्तस्यैषा स्थितिर्भवेत्’ इति स्मृतेः ॥

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V05

| id      = BS_C04_S04_V05_B6

| text    =

‘गच्छामि विष्णुपादाभ्यां विष्णुदृष्ट्या च दर्शनम् ।’इत्यादि पूर्वस्मरणान्मुक्तस्यैतद्भविष्यति’ इति बृहत्तन्त्रोक्तयुक्तेश्च ॥ 05 ॥

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V06

| id      = BS_C04_S04_V06_B1

| text    =

चितिमात्रो देहो मुक्तानां पृथग्विद्यते तेन भुञ्जते ।

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V07

| id      = BS_C04_S04_V07_author-note

| text    =

॥ इति चितिमात्राधिकरणम् (ब्रह्माधिकरणम्) ॥ 05 ॥

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V07

| id      = BS_C04_S04_V07_B1

| text    =

‘स वा एष एतस्मान्मर्त्याद्विमुक्तश्चिन्मात्रीभवत्यथ तेनैव रूपेणाभिपश्यत्यभिश्रुणोत्यभिमनुतेऽभिविजानाति तामाहुर्मुक्तिः’ इति सौपर्णश्रुतौ चिन्मात्रेणाप्युपन्यासाज्जैमिन्युक्तस्य च भावादुभयत्राप्यविरोधं बादरायणो मन्यते ।

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V07

| id      = BS_C04_S04_V07_B3

| text    =

‘मर्त्यं देहं परित्यज्य चितिमात्रात्मदेहिनः ।

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V07

| id      = BS_C04_S04_V07_B5

| text    =

तदङ्गानुगृहीतैश्च स्वाङ्गैरेव प्रवर्तनम् ।

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V08

| id      = BS_C04_S04_V08_author-note

| text    =

॥ इति सङ्कल्पाधिकरणम् ॥ 06 ॥

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V08

| id      = BS_C04_S04_V08_B1

| text    =

न तेषां भोगादिषु प्रयत्नापेक्षा ।

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V09

| id      = BS_C04_S04_V09_author-note

| text    =

॥ इति अनन्याधिपतित्वाधिकरणम् ॥ 07 ॥

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V09

| id      = BS_C04_S04_V09_B1

| text    =

सत्यसङ्कल्पत्वादेव ।

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V09

| id      = BS_C04_S04_V09_B2

| text    =

‘परमोऽधिपतिस्तेषां विष्णुरेव न संशयः ।

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V09

| id      = BS_C04_S04_V09_B4

| text    =

ततः प्राणादिनामान्ताः सर्वेऽपि पतयः क्रमात् ।आचार्याश्चैव सर्वेऽपि यैर्ज्ञानं सुप्रतिष्ठितम् । एतेभ्योऽन्यः पतिर्नैव मुक्तानां नात्र संशयः’ इति वाराहे ॥ 09 ॥

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V10

| id      = BS_C04_S04_V10_B1

| text    =

चिन्मात्रं विनाऽन्यो देहस्तेषां न विद्यत इति बादरिः ।

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V10

| id      = BS_C04_S04_V10_B2

| text    =

अशरीरो वाव तदा भवत्यशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतो याभ्यां ह्येष उन्मथ्यत’ इत्येवं कौण्ठरव्यश्रुतावाह हि ॥ 10 ॥

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V11

| id      = BS_C04_S04_V11_B1

| text    =

‘स वा एष एवंवित् परमभिपश्यत्यभिशृणोति ज्योतिषैव रूपेण चिता वाऽचिता वा नित्येन वाऽनित्येन वाऽथानन्दी ह्येवैष भवति नानानन्दं कञ्चिदुपस्पृषति’

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V12

| id      = BS_C04_S04_V12_B1

| text    =

यथा द्वादशाहः क्रत्वात्मकः सत्रात्मकश्च भवति । एवं मुक्तभोगो बाह्यशरीरकृतश्चिन्मात्रकृतश्च भवति इति बादरायणो मन्यते ॥ 12 ॥

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V13

| id      = BS_C04_S04_V13_summary

| text    =

उपपत्तिश्च-

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V13

| id      = BS_C04_S04_V13_B1

| text    =

सन्ध्यं स्वप्नः ।‘सन्ध्यं तृतीयं स्वप्नस्थानम्’ इति श्रुतेः ॥ 13 ॥

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V14

| id      = BS_C04_S04_V14_B1

| text    =

ब्रह्मवैवर्ते च –

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V14

| id      = BS_C04_S04_V14_B2

| text    =

‘स्वप्नस्थानं यथा भोगो विना देहेन युज्यते ।

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V14

| id      = BS_C04_S04_V14_B4

| text    =

स्वेच्छया वा शरीराणि तेजोरूपाणि कानिचित् ।

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V15

| id      = BS_C04_S04_V15_B1

| text    =

शरीरमनुप्रविश्यापि तत्प्रकाशयन्तः पुण्यानेव भोगाननुभवन्ति न तु दुःखादीन् । यथा प्रदीपो दीपिकादिषु प्रविष्टस्तत्स्थं तैलाद्येव भुङ्ते न तु तत्कार्ष्ण्यादि ।

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V15

| id      = BS_C04_S04_V15_B2

| text    =

न च स्वर्गे लोके न भयं किञ्चनास्ति इत्यादिना स्वर्गादिस्थस्यैतदिति वाच्यम् । यतः –

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V16

| id      = BS_C04_S04_V16_author-note

| text    =

॥ इति उभयविधभोगाधिकरणम्(अभावाधिकरणम्) ॥ 08 ॥

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V16

| id      = BS_C04_S04_V16_B1

| text    =

सुप्तौ मोक्षे वा तदुच्यते । ‘अत्र पिताऽपिता भवत्यनन्वागतं पुण्येनानन्वागतं पापेन’ इत्याद्याविष्कृतत्वात् ॥

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V16

| id      = BS_C04_S04_V16_B2

| text    =

ब्रह्मवैवर्ते च-

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V16

| id      = BS_C04_S04_V16_B3

| text    =

‘ज्योतिर्मयेषु देहेषु स्वेच्छया विश्वमोक्षिणः ।

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V16

| id      = BS_C04_S04_V16_B5

| text    =

तीर्णा हि सर्वशोकांस्ते पुण्यपापादिवर्जिताः ।

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V17

| id      = BS_C04_S04_V17_B1

| text    =

‘सर्वान् कामानाप्त्वाऽमृतःसमभवत्’ इत्युच्यते । तत्र सृष्ट्यादिभ्योऽन्यान् व्यापारानाप्नोति ॥ 17 ॥

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V18

| id      = BS_C04_S04_V18_summary

| text    =

कुतः ? –

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V18

| id      = BS_C04_S04_V18_B1

| text    =

जीवप्रकरणत्वाज्जीवानां तादृक्सामर्थ्यविदूरत्वाच्च । वाराहे च-

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V18

| id      = BS_C04_S04_V18_B2

| text    =

‘स्वाधिकानन्दसम्प्राप्तौ सृष्ट्यादिव्यापृतिष्वपि ।

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V18

| id      = BS_C04_S04_V18_B4

| text    =

तद्योग्यता नैव तेषां कदाचित् क्वापि विद्यते ।

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V19

| id      = BS_C04_S04_V19_B1

| text    =

‘ता यो वेद, स वेद ब्रह्म, सर्वेऽस्मै देवा बलिमावहन्ति’ इति प्रत्यक्षोपदेशाज्जगदैश्वर्यमप्यस्तीति चेन्न ।

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V19

| id      = BS_C04_S04_V19_B3

| text    =

आधिकारिकमण्डलाधिपतिर्ब्रह्मा हि तत्रोच्यते ।

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V19

| id      = BS_C04_S04_V19_B4

| text    =

गारुडे च-

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V19

| id      = BS_C04_S04_V19_B5

| text    =

‘आत्मेत्येव परं देवमुपास्य हरिमव्ययम् ।

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V19

| id      = BS_C04_S04_V19_B7

| text    =

अत्रैव च स्थितिस्तेषामन्तरिक्षे तु केचन ।

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V19

| id      = BS_C04_S04_V19_B9

| text    =

केचित् सत्ये महाज्ञान गच्छन्ति क्षीरसागरम् ।

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V19

| id      = BS_C04_S04_V19_B11

| text    =

सालोक्यं च सरूपत्वं सामीप्यं योग एव च ।

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V19

| id      = BS_C04_S04_V19_B13

| text    =

पुरुषोऽनन्तशयनः श्रीमन्नारायणाभिधः ।

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V19

| id      = BS_C04_S04_V19_B15

| text    =

क्षितिपा मनुष्यगन्धर्वा देवाश्च पितरश्चिराः ।

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V19

| id      = BS_C04_S04_V19_B17

| text    =

रुद्रो ब्रह्मेति क्रमशस्तेषु चैवोत्तरोत्तराः ।

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V19

| id      = BS_C04_S04_V19_B19

| text    =

सर्वे शतगुणोद्रिक्ताः पूर्वस्मादुत्तरोत्तरम् ।

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V19

| id      = BS_C04_S04_V19_B21

| text    =

स्वजगद्व्यापृतिस्तेषां पूर्ववत् समुदीरिता ।

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V19

| id      = BS_C04_S04_V19_B23

| text    =

चिद्रूपान् प्राकृतांश्चापि विना भोगांस्तु कांश्चन ।

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V20

| id      = BS_C04_S04_V20_author-note

| text    =

॥ इति सर्वकामाधिकरणम् (जगद्व्यापाराधिकरणम्) ॥ 09 ॥

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V20

| id      = BS_C04_S04_V20_B1

| text    =

विकारावर्तिव्यापारो मुक्तानां न विद्यते । ‘इमं मानवमावर्तं नावर्तन्ते’ इति हि श्रुतिः ।

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V20

| id      = BS_C04_S04_V20_B3

| text    =

वाराहे च –

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V20

| id      = BS_C04_S04_V20_B4

| text    =

स्वाधिकारेण वर्तन्ते देवा मुक्तावपि स्फुटम् ।

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V20

| id      = BS_C04_S04_V20_B6

| text    =

सब्रह्मकास्तु ते देवा विष्णवे च विशेषतः ।

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V21

| id      = BS_C04_S04_V21_B1

| text    =

‘एतत् साम गायन्नास्ते’ इत्युच्यते ।तत्रानन्दादीनां वृद्धिर्ह्रासश्च न विद्यते। एकप्रकारेणैव सर्वदा स्थितिः ।

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V21

| id      = BS_C04_S04_V21_B2

| text    =

‘स एष एतस्मिन् ब्रह्मणि सम्पन्नो न जायते न म्रियते न हीयते न वर्धते स्थित एव सर्वदा भवति दर्शन्नेव ब्रह्म दर्शन्नेवात्मानं तस्यैवं दर्शयतो नापत्तिर्न विपत्तिः’ इत्याह जाबालश्रुतौ ।

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V21

| id      = BS_C04_S04_V21_B3

| text    =

‘यत्र गत्वा न म्रियते यत्र गत्वा न जायते ।  न हीयते यत्र गत्वा यत्र गत्वा न वर्धते’ इति मोक्षधर्मे ॥

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V21

| id      = BS_C04_S04_V21_B5

| text    =

विद्वत्प्रत्यक्षात् कारणभावल्लिङ्गाच्च । ब्रह्मवैवर्ते च –

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V21

| id      = BS_C04_S04_V21_B6

| text    =

‘न ह्रासो न च वृद्धिर्वा मुक्तानां विद्यते क्वचित् ।

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V21

| id      = BS_C04_S04_V21_B8

| text    =

हरेरुपासना चात्र सदैव सुखरूपिणी ।

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V22

| id      = BS_C04_S04_V22_author-note

| text    =

॥ इति स्थित्य(एकरूपा)धिकरणम् ॥ 10 ॥

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V22

| id      = BS_C04_S04_V22_B1

| text    =

न च भोगविशेषादिविरोधः ।‘एतमानन्दमयमात्मानमनुविश्य न जायते न म्रियते न ह्रसते न वर्धते यथाकामं चरति यथाकामं पिबति यथाकामं रमते यथाकाममुपरमते’

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V22

| id      = BS_C04_S04_V22_B4

| text    =

‘अवृद्धिह्रासरूपत्वं मुक्तानां प्रायिकं भवेत् ।कादाचित्कविशेषस्तु नैव तेषां विषिध्यते’ इति कौर्मे ॥

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V22

| id      = BS_C04_S04_V22_B6

| text    =

‘प्रवाहतस्तुवृद्धिर्वा ह्रासो वा नैव कुत्रचित् ।

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V22

| id      = BS_C04_S04_V22_B8

| text    =

कुत एव तु दुःखं स्यात् सुखमेव सदोदितम् । भोगानां तु विशेषे तु वैचित्र्यं लभ्यते क्वचित्’|इति नारायणतन्त्रे ॥ 22 ॥

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V23

| id      = BS_C04_S04_V23_author-note

| text    =

॥ इति अनावृत्यधिकरणम् ॥ 11 ॥

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V23

| id      = BS_C04_S04_V23_author-note

| text    =

॥ इति श्रीमदानन्ददीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रभाष्ये चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ 04-04 ॥

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V23

| id      = BS_C04_S04_V23_author-note

| text    =

॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितं श्रीमद्ब्रह्मसूत्रभाष्यं समाप्तम् ॥

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V23

| id      = BS_C04_S04_V23_author-note

| text    =

॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V23

| id      = BS_C04_S04_V23_B01

| text    =

‘न च पुनरावर्तते न च पुनरावर्तते’ ,‘सर्वान् कामानाप्त्वाऽमृतः समभवत् समभवत्’ इत्यादिश्रुतिभ्यः ॥ 23 ॥

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V23

| id      = BS_C04_S04_V23_B02

| text    =

ज्ञानानन्दादिभिः सर्वैर्गुणैः पूर्णाय विष्णवे ।

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V23

| id      = BS_C04_S04_V23_B04

| text    =

यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं

}}

| verse_id = BS_C04_S04_V23

| id      = BS_C04_S04_V23_B08

| text    =

नित्यानन्दो हरिः पूर्णो नित्यदा प्रीयतां मम ।