Bruhadaranyaka/C3/S9: Difference between revisions

}}

| verse_id = BR_C03_S09_V02

| id      = BR_C03_S09_V02_B1

| text    =

ये ये वराः सुरास्ते तु परेषां महिमात्मकाः ।

}}

| verse_id = BR_C03_S09_V03

| id      = BR_C03_S09_V03_B1

| text    =

अग्रं विष्णुं नयेद्यस्मात् सुपर्णोऽग्निरुदाहृतः ॥

}}

| verse_id = BR_C03_S09_V04

| id      = BR_C03_S09_V04_B1

| text    =

प्राणाद्या वायुपुत्रास्तु दश बुद्ध्यभिमानवान् ॥

}}

| verse_id = BR_C03_S09_V05

| id      = BR_C03_S09_V05_B1

| text    =

मासाभिमानिनो ये तु यमचंद्रयुता द्विषट् ॥

}}

| verse_id = BR_C03_S09_V06

| id      = BR_C03_S09_V06_B1

| text    =

स्तनयित्नोरभीमानी वायुजस्त्विंद्र उच्यते ॥

}}

| verse_id = BR_C03_S09_V09

| id      = BR_C03_S09_V09_B1

| text    =

एवं प्राधान्यतो देवास्त्रयस्त्रिंशत्प्रकीर्तिताः ॥

}}

| verse_id = BR_C03_S09_V17

| id      = BR_C03_S09_V17_B1

| text    =

शारीरो मनुरुद्दिष्टः कामः प्रद्युम्न उच्यते ।

}}

| verse_id = BR_C03_S09_V17

| id      = BR_C03_S09_V17_B1

| text    =

बुद्धिवृत्त्यपेक्षया बहिः प्रकाशहेतुत्वमपि देव्या न विरुध्यते । इम एव त्रयो लोका इति पूर्वोक्तानां देवानामनुक्तौ कथं लोकमात्रे सर्वदेवानामन्तर्भावः । उक्ताङ्गीकारेऽनन्तर्भावः कथम् । कथं चाग्न्यादिषु । न चावासमात्रमत्र विवक्षितम् । प्रतिशरीरमपि सर्वदेवानामावासान्न लोकादीनां विशेषः । सामर्थ्याधिक्यं चात्र विवक्षितम् । एतेषु हीदं सर्वं षडिति । यदस्मिन्निदं सर्वमध्यार्ध्नोत् स ब्रह्म त्यदित्याचक्षते महिमान एवैषाम् इत्यादिषु षड्गुणोद्रेकादीनामुक्तेः । अन्तर्भावस्य च महिमकारणकत्वोक्तेः । इदं सर्वं गुणषट्कं पूर्णं गुणषट्कमित्यर्थः । इदंशब्दोविवक्षितत्वादयं भगवानितिवत् । एवमेवेदं सर्वमध्यार्ध्नोदिति च । गुणाधिक्येन तदधीनत्वे विवक्षिते निवासत्वादिकमन्तर्भवति । उत्तमानामधिकव्याप्त्यादेः । न तु निवासत्वादौ गुणाधिक्यादिकम् । कथं च तन्महिमत्वेनान्तर्भावमुक्त्वा निवासत्वमात्रेणान्तर्भाव उच्यते । कथं चान्यथा कामादीनां प्रसिद्धमहिमानां स्त्रीमात्रादिकं देवतोच्यते । प्रसिद्धं चैतत् । आत्मा देवानां भुवनस्य गर्भः आत्मा वै वातः इंद्रो वै देवानामोजिष्ठःब्रह्मा देवानां प्रथमः सम्बभूव अयं वाव शिशुर्योयं मध्यमः प्राणः तमेताः सप्ताक्षितय उपतिष्ठन्ते तद्या इमा अक्षंल्लोहिन्यो राजयस्ताभिरेनं रुद्रोऽन्वायत्तो यच्छुक्लं तेनेन्द्रः ।

}}

| verse_id = BR_C03_S09_V17

| id      = BR_C03_S09_V17_B1

| text    =

अश्वमेधः क्रतुश्रेष्ठो ज्योतिःश्रेष्ठो दिवाकरः ।

}}

| verse_id = BR_C03_S09_V17

| id      = BR_C03_S09_V17_B1

| text    =

वायुर्भीमो भीमनादो महौजास्सर्वेषाञ्च प्राणिनां प्राणभूतः ।

}}

| verse_id = BR_C03_S09_V17

| id      = BR_C03_S09_V17_B1

| text    =

क्रतुं सचन्त मारुतस्य वेधसः वायोरात्मानं कवयो निचिक्युः ।

}}

| verse_id = BR_C03_S09_V17

| id      = BR_C03_S09_V17_B1

| text    =

आत्मत एष प्राणो जायते ।

}}

| verse_id = BR_C03_S09_V17

| id      = BR_C03_S09_V17_B1

| text    =

देवानां देवता वायुर्वायोर्देवो जनार्दनः।

}}

| verse_id = BR_C03_S09_V17

| id      = BR_C03_S09_V17_B1

| text    =

स प्राणमसृजत । प्राणाच्छ्रद्धाम् एतस्माज्जायते प्राणः।

}}

| verse_id = BR_C03_S09_V17

| id      = BR_C03_S09_V17_B1

| text    =

रुद्रं समाश्रिता देवाः रुद्रो ब्रह्माणमाश्रितः ।

}}

| verse_id = BR_C03_S09_V17

| id      = BR_C03_S09_V17_B1

| text    =

श्रियः प्रसादं स कुशेशयेशयः श्रितः स चिन्त्यः प्रशशंस शौरिम् इत्यादि च ।

}}

| verse_id = BR_C03_S09_V19

| id      = BR_C03_S09_V19_B1

| text    =

दिशो वेद सदेवाः सप्रतिष्ठा इति याज्ञवल्क्यवचनम् । सर्वप्रतिष्ठात्वेन ब्रह्मणोऽपि ज्ञानं भवतीति किं ब्रह्म विद्वानित्यस्य चोत्तरम् ।

}}

| verse_id = BR_C03_S09_V20

| id      = BR_C03_S09_V20_B1

| text    =

यदि दिशो वेत्थ तर्हि किं देवतोऽस्याम् ।

}}

| verse_id = BR_C03_S09_V20

| id      = BR_C03_S09_V20_B1

| text    =

आदित्यस्याश्रयश्चक्षुर्नामा स्वायम्भुवो मनुः ।

}}

| verse_id = BR_C03_S09_V21

| id      = BR_C03_S09_V21_B1

| text    =

एवं यमस्याश्रयश्च यज्ञमान्यनिरुद्धकः ॥

}}

| verse_id = BR_C03_S09_V22

| id      = BR_C03_S09_V22_B1

| text    =

अब्देवता सदा चंद्रो वरुणस्य समाश्रयः ॥

}}

| verse_id = BR_C03_S09_V23

| id      = BR_C03_S09_V23_B1

| text    =

...... तस्यैव तु दिगीशितुः ॥

}}

| verse_id = BR_C03_S09_V24

| id      = BR_C03_S09_V24_B1

| text    =

मध्यदिक्स्वामिनोऽग्नेश्च स्वाधारो वाग्बृहस्पतिः ॥

}}

| verse_id = BR_C03_S09_V25

| id      = BR_C03_S09_V25_B1

| text    =

तस्याः समाश्रयो रुद्रस्त्वमहञ्चेति रूपवान् ॥

}}

| verse_id = BR_C03_S09_V26

| id      = BR_C03_S09_V26_B1

| text    =

शिवस्य च तथोमायाः प्राणात्मा शेष आश्रयः ।

}}

| verse_id = BR_C03_S09_V26

| id      = BR_C03_S09_V26_B1

| text    =

तद्गुणानां सुपूर्णानां विप्लुट्कं प्रतिबिम्बितम् ।

}}

| verse_id = BR_C03_S09_V26

| id      = BR_C03_S09_V26_B1

| text    =

अहर्ज्ञानमस्य लीनमित्यहर्लीक एवाहल्लिकः । अज्ञेत्याक्षिपति । न हि गृह्यते इत्यादिना ग्रहणशीरणादिषु सर्वप्रमाणाभावं दर्शयति ॥

}}

| verse_id = BR_C03_S09_V26

| id      = BR_C03_S09_V26_B1

| text    =

नेति नेत्यादिरूपेण विज्ञापितगुणोऽपि तु ।

}}

| verse_id = BR_C03_S09_V26

| id      = BR_C03_S09_V26_B1

| text    =

तदपेक्षां विनैवासौ निर्गत्य पुरुषोत्तमः ।

}}

| verse_id = BR_C03_S09_V26

| id      = BR_C03_S09_V26_B1

| text    =

न विनोपनिषद्भिः स ज्ञेयः केनापि कस्यचित् ।

}}

| verse_id = BR_C03_S09_V26

| id      = BR_C03_S09_V26_B1

| text    =

प्रश्नो वादे च जल्पादौ कर्तव्यः प्रतिवादिना ।

}}

| verse_id = BR_C03_S09_V26

| id      = BR_C03_S09_V26_B1

| text    =

यश्छिन्नविचिकित्सस्तु च्छिनत्त्यपि च संशयान् ।

}}

| verse_id = BR_C03_S09_V26

| id      = BR_C03_S09_V26_B1

| text    =

षण्णवत्यंगुलो यस्तु न्यग्रोधपरिमंडलः ।

}}

| verse_id = BR_C03_S09_V26

| id      = BR_C03_S09_V26_B1

| text    =

अत एव च सर्वागमेषु प्रतिसंहितमाचार्यलक्षणमुच्यते ।

}}

| verse_id = BR_C03_S09_V34

| id      = BR_C03_S09_V34_author-note

| text    =

॥  इति शाकल्यब्राह्मणम् ॥ ५९ ॥

}}

| verse_id = BR_C03_S09_V34

| id      = BR_C03_S09_V34_author-note

| text    =

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये पञ्चमोऽध्यायः ॥

}}

| verse_id = BR_C03_S09_V34

| id      = BR_C03_S09_V34_B1

| text    =

यथा वनस्पतौ वृक्ष इत्ययंशब्दोऽमृषा तथैव पुरुषे पुरुषशब्दो विद्यमान एव । स च नित्यत्वे सम्भवति । पुरुकालेऽपि सन्पुरुष इति । स्रावमध्ये यत्स्थिरं विद्यतेऽस्थि सल्लीनं तद्दारुसंश्लिष्टपाशवत् । वृक्षो मूलाद्रोहतीत्यंगीकारमात्रम् । यत्समूलमावृहेयुरिति तस्यापि दूषणात् । अन्यस्य रेतसो जननमपि जीवतः पुरुषान्तरस्य भावे । प्रलये तु सर्वप्रलयात् कस्मादुत्पत्तिः । तत्पृष्टं सर्वं वक्तुमशक्यत्वात् पुरुषस्य पुनरुत्पत्तौ कारणं भगवन्तं जानन्तोऽपि तूष्णीमृषयो बभूवुः । पुरुषनामकत्वान्नित्यस्य जीवस्य यावन्मुक्तिः पुनरुत्पत्या भवितव्यं न शरीरेण सह नाशः । तस्य च स्वोत्पत्तावस्वातंत्र्यादन्येनोत्पादकेन भाव्यम् । कोऽसाविति प्रश्नाशयः । तेषु तूष्णीम्भूतेषु स्वयमेव परिहरति विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेति । तस्याप्यन्य उत्पादक इत्याशंका मा भूदिति जात एव न जायत इत्याह । पुरुषान्तरापेक्षया पुनःशब्दो न तु क्रियाभ्यासापेक्षया । एक एव हरिर्बन्धुः पुनरन्यो न विद्यते इतिवत् । रातिरिष्टः । तिष्ठमानस्य तद्विदः परायणम् ॥

}}

| verse_id = BR_C03_S09_V34

| id      = BR_C03_S09_V34_B1

| text    =

विजित्य सर्वान् प्रपच्छ याज्ञवल्क्यः पुनर्मुनीन् ।