Anandamakaranda

Brahmasutra/C3/S3: Difference between revisions

← Older editNewer edit →
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Line 1: Line 1:
__TOC__
<div class="gr-page-nav">[[Brahmasutra|ब्रह्मसूत्रभाष्यम्]] · [[Brahmasutra/Toc|अनुक्रमणिका]]</div>
{{Adhyaya
{{Adhyaya
| document_id  = BS
| document_id  = BS
Line 5: Line 7:
}}उपासनाऽस्मिन् पाद उच्यते। सर्वपरिज्ञानं प्रथमत उच्यते-
}}उपासनाऽस्मिन् पाद उच्यते। सर्वपरिज्ञानं प्रथमत उच्यते-


=== सर्वेवेदा(न्तप्रत्यया)धिकरणम् ===
=== सर्वेवेदाधिकरणम् ===


{{VerseBlock
{{VerseBlock
Line 12: Line 14:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम् चोदनाद्यविशेषात् ॐ ॥ 01-366 ॥
| verse_line1  = (366)ओं सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेषात् ओम् ॥ 03-03-01 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 20: Line 22:
| id      = BS_C03_S03_V01_B1
| id      = BS_C03_S03_V01_B1
| text    =
| text    =
अन्तो निर्णयः । ‘उभयोरपि दृष्टोऽन्तः’ इति वचनात् । सर्ववेद निर्णयोत्पाद्यज्ञानं ब्रह्म ।’आत्मेत्येवोपासीत’ इत्यादिविधीनां तदुक्त युक्तीनां चाविशिष्टत्वात् ॥ 01 ॥
अन्तो निर्णयः । ‘उभयोरपि दृष्टोऽन्तः’(भ.गी.२.१६) इति वचनात् ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V01
| id      = BS_C03_S03_V01_B2
| text    =
सर्ववेद निर्णयोत्पाद्यज्ञानं ब्रह्म ।‘आत्मेत्येवोपासीत’(बृ.उ.३.४.७) इत्यादिविधीनां तदुक्तयुक्तीनां चाविशिष्टत्वात् ॥ 01 ॥
}}
}}


Line 28: Line 37:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ भेदान्नेति चेदेकस्यामपि ॐ ॥ 02-367 ॥
| verse_line1  = (367)ओं भेदान्नेति चेदेकस्यामपि ओम् ॥ 03-03-02 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 36: Line 45:
| id      = BS_C03_S03_V02_B1
| id      = BS_C03_S03_V02_B1
| text    =
| text    =
‘विज्ञानमानन्दं ब्रह्म’’सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म’ इत्यादि प्रतिशाखमुक्तिभेदान्नैकाधिकारिविषयाः सर्वशाखा इति चेन्न । एकस्यामपि शाखायां’आत्मेत्येवोपासीत’‘ॐ खं ब्रह्म’ इत्यादिभेददर्शनात् ॥ 02 ॥
‘विज्ञानमानन्दं ब्रह्म’(बृ.उ.५.९.२८)‘सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म’(तै.उ.२.१) इत्यादि प्रतिशाखमुक्तिभेदान्नैकाधिकारिविषयाः सर्वशाखा इति चेन्न ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V02
| id      = BS_C03_S03_V02_B2
| text    =
एकस्यामपि शाखायां ‘आत्मेत्येवोपासीत’(बृ.उ.३.४.७)‘कं ब्रह्म खं ब्रह्म’(छां.उ.४.१०.५) इत्यादिभेददर्शनात् ॥ 02 ॥
}}
}}


Line 44: Line 60:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ स्वाध्यायस्य तथात्वेन हि समाचारेऽधिकाराच्च ॐ ॥ 03-368 ॥
| verse_line1  = (368)ओं स्वाध्यायस्य तथात्वेन हि समाचारेऽधिकाराच्च ओम् ॥ 03-03-03 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 52: Line 68:
| id      = BS_C03_S03_V03_B1
| id      = BS_C03_S03_V03_B1
| text    =
| text    =
‘स्वाध्यायोऽध्येतव्यः’ इति सामान्यविधेः । हिशब्दात्वेदः कृत्स्नोऽधिगन्तव्यः सरहस्यो द्विजन्मना’इति स्मृतेः ।
‘स्वाध्यायोऽध्येतव्यः’(तै.आ.२.१५) इति सामान्यविधेः ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V03
| id      = BS_C03_S03_V03_B2
| text    =
हिशब्दात् वेदः कृत्स्नोऽधिगन्तव्यः सरहस्यो द्विजन्मना’इति स्मृतेः ।
}}
}}


Line 59: Line 82:
| id      = BS_C03_S03_V03_B3
| id      = BS_C03_S03_V03_B3
| text    =
| text    =
‘सर्ववेदोक्तमार्गेण कर्म कुर्वीत नित्यशः ।
‘सर्ववेदोक्तमार्गेण कर्म कुर्वीत नित्यशः ।आनन्दो हि फलं यस्माच्छाखाभेदो ह्यशक्तिजः ॥
आनन्दो हि फलं यस्माच्छाखाभेदो ह्यशक्तिजः ॥
}}
}}


Line 67: Line 89:
| id      = BS_C03_S03_V03_B5
| id      = BS_C03_S03_V03_B5
| text    =
| text    =
सर्वकर्मकृतौ यस्मादशक्ताः सर्वजन्तवः ।
‘सर्वकर्मकृतौ यस्मादशक्ताः सर्वजन्तवः ।शाखाभेदं कर्मभेदं व्यासस्तस्मादचीक्लृपत्’()
शाखाभेदं कर्मभेदं व्यासस्तस्मादचीक्लृपत्’
इति समाचारे सर्वेषामधिकाराच्च ॥ 03 ॥
इति समाचारे सर्वेषामधिकाराच्च ॥ 03 ॥
}}
}}
Line 77: Line 98:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ सलिलवच्च तन्नियमः ॐ ॥ 04-369 ॥
| verse_line1  = (369)ओं सलिलवच्च तन्नियमः ओम् ॥ 03-03-04 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 85: Line 106:
| id      = BS_C03_S03_V04_B1
| id      = BS_C03_S03_V04_B1
| text    =
| text    =
यथा सर्वं सलिलं समुद्रं गच्छत्येवं सर्वाणि वचनानि ब्रह्मज्ञानार्थानीति नियमः ।
यथा सर्वं सलिलं समुद्रं गच्छति एवं सर्वाणि वचनानि ब्रह्मज्ञानार्थानीति नियमः ।
}}
}}


Line 93: Line 114:
| text    =
| text    =
आग्नेये च –
आग्नेये च –
‘यथा नदीनां सलिलं शक्ये सागरगं भवेत् ।
‘यथा नदीनां सलिलं शक्ये सागरगं भवेत् ।एवं वाक्यानि सर्वाणि पुंशक्त्या ब्रह्मवित्तये’() इति ॥ 04 ॥
एवं वाक्यानि सर्वाणि पुंशक्त्या ब्रह्मवित्तये’ इति ॥ 04 ॥
}}
}}


Line 102: Line 122:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ दर्शयति च ॐ ॥ 05-370 ॥
| verse_line1  = (370)ओं दर्शयति च ओम् ॥ 03-03-05 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V05
| id      = BS_C03_S03_V05_author-note
| text    =
॥ इति सर्वेवेदा(न्तप्रत्यया)धिकरणम् ॥ 01 ॥
}}
}}


Line 117: Line 130:
| id      = BS_C03_S03_V05_B1
| id      = BS_C03_S03_V05_B1
| text    =
| text    =
‘सर्वैश्च वेदैः परमो हि देवो जीज्ञास्योऽसौ नाल्पवेदैः प्रसिद्ध्येत् ।तस्मादेनं सर्वेवेदानदीत्य विचार्य च ज्ञातुमिच्छेन्मुमुक्षुः’ इति चतुर्वेदशिखायाम् ।
‘सर्वैश्च वेदैः परमो हि देवो जीज्ञास्योऽसौ नाल्पवेदैः प्रसिद्ध्येत् ।तस्मादेनं सर्वेवेदानदीत्य विचार्य च ज्ञातुमिच्छेन्मुमुक्षुः’ इति चतुर्वेदशिखायाम् ।‘सर्वान् वेदान् सेतिहासान् सपुराणान् सयुक्तिकान् ।सपञ्चरात्रान् विज्ञाय विष्णुर्ज्ञेयो न चान्यथा’इति ब्रह्मतर्के ॥ 05 ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V05
| id      = BS_C03_S03_V05_B4
| text    =
‘सर्वान् वेदान् सेतिहासान् सपुराणान् सयुक्तिकान् ।सपञ्चरात्रान् विज्ञाय विष्णुर्ज्ञेयो न चान्यथा’इति ब्रह्मतर्के ॥ 05 ॥
}}
}}


Line 134: Line 140:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ उपसंहारोऽर्थाभेदाद्विधिशेषवत् समाने च ॐ ॥ 06-371 ॥
| verse_line1  = (371)ओम् उपसंहारोऽर्थाभेदाद्विधिशेषवत् समाने च ओम् ॥ 03-03-06 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 163: Line 169:
| id      = BS_C03_S03_V06_B5
| id      = BS_C03_S03_V06_B5
| text    =
| text    =
आग्नेये च-
आग्नेये च-विधिशेषाणि कर्माणि सर्ववेदोदितान्यपि ।यथा कार्याणि सर्वैश्च सर्वाण्येवाविशेषतः ॥एवं सर्वगुणान् सर्वदोषाभावांश्च यत्नतः ।योजयित्वैव भगवानुपास्यो नान्यथा क्वचित्’ ॥ इति ॥
}}
}}


{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V06
| verse_id = BS_C03_S03_V06
| id      = BS_C03_S03_V06_B6
| id      = BS_C03_S03_V06_B10
| text    =
| text    =
विधिशेषाणि कर्माणि सर्ववेदोदितान्यपि ।
समानविषये चोपसंहारः । न तु ‘सोऽरोदीत्’(तै.सं.१.५.१) इत्यादिनाम् ।गुणैरेव स तूपास्यो नैव दोषैः कथञ्चन।गुणैरपि न तूपास्यो यो पूर्णत्वविरोधिनः’इति बृहत्तन्त्रे ॥ 06 ॥
यथा कार्याणि सर्वैश्च सर्वाण्येवाविशेषतः ॥
}}
}}


{{Bhashyam
{{VerseBlock
| verse_id = BS_C03_S03_V06
| id      = BS_C03_S03_V06_B8
| text    =
एवं सर्वगुणान् सर्वदोषाभावांश्च यत्नतः ।
योजयित्वैव भगवानुपास्यो नान्यथा क्वचित्’ इति ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V06
| id      = BS_C03_S03_V06_B10
| text    =
समानविषये चोपसंहारः । न तु’सोऽरोदीत्’ इत्यादिनाम् ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V06
| id      = BS_C03_S03_V06_B11
| text    =
गुणैरेव स तूपास्यो नैव दोषैः कथञ्चन।गुणैरपि न तूपास्यो यो पूर्णत्वविरोधिनः’इति बृहत्तन्त्रे ॥ 06 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S03_V07
| verse_id      = BS_C03_S03_V07
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अन्यथात्वं शब्दादिति चेन्नाविशेषात् ॐ ॥ 07-372 ॥
| verse_line1  = (372)ओम् अन्यथात्वं शब्दादिति चेन्नाविशेषात् ओम् ॥ 03-03-07 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 209: Line 192:
| id      = BS_C03_S03_V07_B1
| id      = BS_C03_S03_V07_B1
| text    =
| text    =
‘आत्मेत्येवैपासीत’ इतिशब्दादुपसंहारस्यान्यथात्वमिति चेन्न । एते गुणा नोपास्य इति विशेषवचनाभावात् ।
‘आत्मेत्येवैपासीत’(बृ.उ.३.४.७) इतिशब्दादुपसंहारस्यान्यथात्वमिति चेत्,
}}
}}


{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V07
| verse_id = BS_C03_S03_V07
| id      = BS_C03_S03_V07_B2
| id      = BS_C03_S03_V07_B1
| text    =
| text    =
‘सर्वैर्गुणैरेक एवेशिताऽसावुपासितव्यो न तु दोषैः कदाचित्’ इति विशेषवचनाच्च ।
न। एते गुणा नोपास्य इति विशेषवचनाभावात् । ‘सर्वैर्गुणैरेक एवेशिताऽसावुपासितव्यो न तु दोषैः कदाचित्’() इति विशेषवचनाच्च ।
}}
}}


Line 231: Line 214:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ न वा प्रकरणभेदात् परोवरीयस्त्वादिवत् ॐ ॥ 08-373 ॥
| verse_line1  = (373)ओं न वा प्रकरणभेदात् परोवरीयस्त्वादिवत् ओम् ॥ 03-03-08 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 239: Line 222:
| id      = BS_C03_S03_V08_B1
| id      = BS_C03_S03_V08_B1
| text    =
| text    =
प्रकरणभेदान्नवोपसंहारः कार्यः । परोवरीयस्त्वादिषु तावदेव ह्युक्तम् ॥ 08 ॥
प्रकरणभेदान्नवोपसंहारः कार्यः ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V08
| id      = BS_C03_S03_V08_B2
| text    =
परोवरीयस्त्वादिषु तावदेव ह्युक्तम् ॥ 08 ॥
}}
}}


Line 247: Line 237:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ सङ्ज्ञातश्चेत् तदुक्तमस्ति तु तदपि ॐ ॥ 09-374 ॥
| verse_line1  = (374)ओं सङ्ज्ञातश्चेत् तदुक्तमस्ति तु तदपि ओम् ॥ 03-03-09 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V09
| id      = BS_C03_S03_V09_author-note
| text    =
॥ इति उपसंहाराधिकरणम्॥ 2 ॥
}}
}}


Line 262: Line 245:
| id      = BS_C03_S03_V09_B1
| id      = BS_C03_S03_V09_B1
| text    =
| text    =
सर्वविद्या’उक्त्वासोऽहं नामविदेवास्मि नात्मवित्’ इति वचनात् सर्वस्य ब्रह्मनामत्वात् तदुपसंहारः कार्यः ।
सर्वविद्या’उक्त्वासोऽहं नामविदेवास्मि नाऽत्मवित्’(छां.उ.७.१.३) इति वचनात् सर्वस्य ब्रह्मनामत्वात् तदुपसंहारः कार्यः ।‘नामत्वात् सर्वविद्यानां गुणानामुपसंहृतिः ।कार्यैव ब्रह्मणि परे नात्र कार्या विचारणा’ इति च ब्रह्मतर्के ॥
}}
}}


Line 269: Line 252:
| id      = BS_C03_S03_V09_B2
| id      = BS_C03_S03_V09_B2
| text    =
| text    =
‘नामत्वात् सर्वविद्यानां गुणानामुपसंहृति ।कार्यैव ब्रह्मणि परे नात्र कार्या विचारणा’ इति च ब्रह्मतर्के ॥
इति चेत् सत्यम् । उक्तो ह्युपसंहारः ।
}}
}}


{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V09
| verse_id = BS_C03_S03_V09
| id      = BS_C03_S03_V09_B4
| id      = BS_C03_S03_V09_B3
| text    =
| text    =
इति चेत् सत्यम् । उक्तो ह्युपसंहारः । तत्प्रमाणमप्यस्त्येव ।
तत्प्रमाणमप्यस्त्येव । ‘नाम वा एता ब्रह्मणः सर्वविद्यास्तस्मादेकः सर्वगुणैर्विचिन्त्यः’ इति कौण्डिन्यश्रुतौ ॥ 09 ॥
}}
}}


{{Bhashyam
=== प्राप्त्यधिकरणम् ===
| verse_id = BS_C03_S03_V09
 
| id      = BS_C03_S03_V09_B5
| text    =
‘नाम वा एता ब्रह्मणः सर्वविद्यास्तस्मादेकः सर्वगुणैर्विचिन्त्यः’ इति कौण्डिन्यश्रुतौ ॥ 09 ॥
}}
 
=== प्राप्तैधिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S03_V10
| verse_id      = BS_C03_S03_V10
Line 293: Line 269:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ प्राप्तेश्च समञ्जसम् ॐ ॥ 10-375 ॥
| verse_line1  = (375)ओं प्राप्तेश्च समञ्जसम् ओम् ॥ 03-03-10 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V10
| id      = BS_C03_S03_V10_author-note
| text    =
॥ इति प्राप्तैधिकरणम् ॥ 03 ॥
}}
}}


Line 315: Line 284:
| id      = BS_C03_S03_V10_B2
| id      = BS_C03_S03_V10_B2
| text    =
| text    =
‘गुणैःसर्वैरुपास्योऽसौ ब्रह्मणा परमेश्वरः ।अन्यैर्यथाक्रमं चैव मानुषैः कैश्चिदेव तु’ इति भविष्यत्पर्वणि ॥ 10 ॥
‘गुणैः सर्वैरुपास्योऽसौ ब्रह्मणा परमेश्वरः ।अन्यैर्यथाक्रमं चैव मानुषैः कैश्चिदेव तु’ इति भविष्यत्पर्वणि ॥ 10 ॥
}}
}}


=== सर्वाभेदाधिकरणम् ===
=== सर्वभेदाधिकरणम् ===


{{VerseBlock
{{VerseBlock
Line 325: Line 294:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ सर्वाभेदादन्यत्रेमे ॐ ॥ 11-376 ॥
| verse_line1  = (376)ओं सर्वाभेदादन्यत्रेमे ओम् ॥ 03-03-11 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V11
| id      = BS_C03_S03_V11_author-note
| text    =
॥ इति सर्वाभेदाधिकरणम् ॥ 04 ॥
}}
}}


Line 347: Line 309:
| id      = BS_C03_S03_V11_B2
| id      = BS_C03_S03_V11_B2
| text    =
| text    =
‘सम्पूर्णोपासनाद्ब्रह्मा सम्पूर्णानन्दभाग्भवेत् ।इतरे तु यथायोगं सम्यङ् मुक्तौभवन्ति हि’ इति पाद्मे ॥ 11 ॥
‘सम्पूर्णोपासनाद्ब्रह्मा सम्पूर्णानन्दभाग् भवेत् ।इतरे तु यथायोगं सम्यङ् मुक्तौ भवन्ति हि’ इति पाद्मे ॥ 11 ॥
}}
}}


Line 357: Line 319:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ आनन्दादयः प्रधानस्य ॐ ॥ 12-377 ॥
| verse_line1  = (377)ओम् आनन्दादयः प्रधानस्य ओम् ॥ 03-03-12 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 365: Line 327:
| id      = BS_C03_S03_V12_summary
| id      = BS_C03_S03_V12_summary
| text    =
| text    =
सर्वेषां मुमुक्षूणां कियन्नियमेनोपास्यमिति आह-
सर्वेषां मुमुक्षूणां कियन्नियमेनोपास्यमिति अत आह-
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V12
| id      = BS_C03_S03_V12_author-note
| text    =
॥ इति आनन्दाद्यधिकरणम् ॥ 05 ॥
}}
}}


Line 396: Line 351:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ प्रियशिरस्त्वाद्यप्राप्तिरुपचयापचयौ हि भेदे ॐ ॥ 13-378 ॥
| verse_line1  = (378)ओं प्रियशिरस्त्वाद्यप्राप्तिरुपचयापचयौ हि भेदे ओम् ॥ 03-03-13 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 418: Line 373:
| id      = BS_C03_S03_V13_B2
| id      = BS_C03_S03_V13_B2
| text    =
| text    =
‘नैव सर्वगुणाः सर्वैरुपास्या मुक्तिभेदतः ।विरिञ्चस्यैव यन्मुक्तावानन्दस्य सुपूर्णता’ इति हि वाराहे ॥ 13 ॥
‘नैव सर्वगुणाः सर्वैरुपास्या मुक्तिभेदतः ।विरिञ्चस्यैव यन्मुक्तावानन्दस्य सुपूर्णता’ इति (हि) वाराहे ॥ 13 ॥
}}
}}


Line 428: Line 383:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ इतरे त्वर्थसामान्यात् ॐ ॥ 14-379 ॥
| verse_line1  = (379)ओम् इतरे त्वर्थसामान्यात् ओम् ॥ 03-03-14 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V14
| id      = BS_C03_S03_V14_author-note
| text    =
॥ इति इतराधिकरणम् (फलसाम्याधिकरणम्) ॥ 07 ॥
}}
}}


Line 446: Line 394:
}}
}}


=== अध्यानाधिकरणम् ===
=== आध्यानाधिकरणम् ===


{{VerseBlock
{{VerseBlock
Line 453: Line 401:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ आध्यानाय प्रयोजनाभावात् ॐ ॥ 15-380 ॥
| verse_line1  = (380)ओम् आध्यानाय प्रयोजनाभावात् ओम् ॥ 03-03-15 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 475: Line 423:
| id      = BS_C03_S03_V15_B2
| id      = BS_C03_S03_V15_B2
| text    =
| text    =
‘ज्ञानार्थमथ ध्यानार्थं गुणानां समुधीरणा ।
‘ज्ञानार्थमथ ध्यानार्थं गुणानां समुदीरणा ।ज्ञातव्याश्चैव ध्यातव्या गुणाः सर्वेऽप्यतो हरेः ॥नान्यत् प्रयोजनं ज्ञानात् ध्यानात् कर्मकृतेरपि ।श्रवणाच्चाथ पाठाद्वा विद्याभिः कञ्चिदिष्यते’ इति परमसंहितायाम् ॥
ज्ञातव्याश्चैव ध्यातव्या गुणाः सर्वेऽप्यतो हरेः ॥
}}
}}


{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V15
| verse_id = BS_C03_S03_V15
| id      = BS_C03_S03_V15_B4
| id      = BS_C03_S03_V15_B6
| text    =
| text    =
नान्यत् प्रयोजनं ज्ञानाध्यानात् कर्मकृतेरपि ।श्रवणाच्चाथ पाठाद्वा विद्याभिः कञ्चिदिष्यते’ इति परमसंहितायाम् ॥
‘गुणाः सर्वेऽपि वेत्तव्या ध्यातव्याश्च न संशयः ।नान्यत् प्रयोजनं मुख्यं गुणानां कथने भवेत्’() ॥
}}
}}


{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V15
| verse_id = BS_C03_S03_V15
| id      = BS_C03_S03_V15_B6
| id      = BS_C03_S03_V15_B8
| text    =
‘गुणाः सर्वेऽपि वेत्तव्या ध्यातव्याश्च न संशयः ।
नान्यत् प्रयोजनं मुख्यं गुणानां कथने भवेत् ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V15
| id      = BS_C03_S03_V15_B8
| text    =
| text    =
ज्ञानाध्यानसमायोगाद्गुणानां सर्वशः फलम् ।मुख्यं भवेन्न चान्येन फलं मुख्यं क्वचिद्भवेत्’इति ब्रह्मतन्त्रे ॥ 15 ॥
ज्ञानाध्यानसमायोगाद्गुणानां सर्वशः फलम् ।मुख्यं भवेन्न चान्येन फलं मुख्यं क्वचिद्भवेत्’इति बृहत्तन्त्रे ॥ 15 ॥
}}
}}


Line 506: Line 445:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ आत्मशब्दाच्च ॐ ॥ 16-381 ॥
| verse_line1  = (381)ओम् आत्मशब्दाच्च ओम् ॥ 03-03-16 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V16
| id      = BS_C03_S03_V16_author-note
| text    =
॥ इति अध्यानाधिकरणम् ॥ 08 ॥
}}
}}


Line 521: Line 453:
| id      = BS_C03_S03_V16_B10
| id      = BS_C03_S03_V16_B10
| text    =
| text    =
‘आत्मेत्येवोपासीत’ इत्यनुपसंहारप्रमाणम् ॥ 16 ॥
‘आत्मेत्येवोपासीत’(बृ.उ.६.४.७) इत्यनुपसंहारप्रमाणम् ॥ 16 ॥
}}
}}


Line 531: Line 463:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ आत्मगृहीतिरितवदुत्तरात् ॐ ॥ 17-382 ॥
| verse_line1  = (382)ओम् आत्मगृहीतिरितवदुत्तरात् ओम् ॥ 17-382 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V17
| id      = BS_C03_S03_V17_author-note
| text    =
॥ इति आत्मगृहीत्यधिकरणम्॥ 09 ॥
}}
}}


Line 546: Line 471:
| id      = BS_C03_S03_V17_B1
| id      = BS_C03_S03_V17_B1
| text    =
| text    =
न च’आनन्दादयः प्रधानस्य’ इत्युक्तिविरोधः । यतः’सत्यं ज्ञानमनन्तम् ब्रह्म।’विज्ञानमानन्दम् ब्रह्म’ इतिवदेवात्मशब्दगृहीतिः । ‘अत्र ह्येते सर्व एकीभवन्ति’ इत्युत्तरात् ।
न च ‘आनन्दादयः प्रधानस्य’(ब्र.सू.३.३.१२) इत्युक्तिविरोधः । यतः ‘सत्यं ज्ञानमनन्तम् ब्रह्म’(तै.उ.२.१)।‘विज्ञानमानन्दम् ब्रह्म’() इतिवदेवात्मशब्दगृहीतिः ।
}}
}}


{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V17
| verse_id = BS_C03_S03_V17
| id      = BS_C03_S03_V17_B3
| id      = BS_C03_S03_V17_B2
| text    =
| text    =
‘आनन्दानुभवत्त्वाच्च निर्दोषत्वाच्च भण्यते ।नित्यत्वाच्च तथाऽऽत्मेति वेदवादिभिरीश्वरः’ इति बृहत्तन्त्रे ॥ 17 ॥
‘अत्र ह्येते सर्व एकीभवन्ति’(बृ.उ.३.४.७) इत्युत्तरात् ।‘आनन्दानुभवत्त्वाच्च निर्दोषत्वाच्च भण्यते ।नित्यत्वाच्च तथाऽऽत्मेति वेदवादिभिरीश्वरः’ इति (हि) बृहत्तन्त्रे ॥ 17 ॥
}}
}}


Line 563: Line 488:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अन्वयादिति चेत् स्यादवधारणात् ॐ ॥ 18-383 ॥
| verse_line1  = (383)ओम् अन्वयादिति चेत् स्यादवधारणात् ओम् ॥ 03-03-18 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 569: Line 494:
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V18
| verse_id = BS_C03_S03_V18
| id      = BS_C03_S03_V18_author-note
| id      = BS_C03_S03_V18_B1
| text    =
| text    =
॥ इति अन्वयाधिकरणम् ॥ 10 ॥
सर्वगुणानामान्वय आत्म शब्दे भवति । ‘आप्तव्याप्तेरात्मशब्दः परमस्य प्रयुज्यते’() इति वचनादिति चेत्,
}}
}}


{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V18
| verse_id = BS_C03_S03_V18
| id      = BS_C03_S03_V18_B1
| id      = BS_C03_S03_V18_B2
| text    =
| text    =
सर्वगुणानामान्वय आत्म शब्दे भवति । ‘आप्तव्याप्तेरात्मशब्दः परमस्य प्रयुज्यते’ इति वचनादिति चेत् सत्यम् । स्याच्च्यैवं । आत्मेत्येवेत्यवधारणात् । अन्यथा सर्वोपसंहारवचनविरोधात् ॥ 18 ॥
सत्यम् । स्याच्च्यैवम् । ‘आत्मेत्येव’(बृ.उ.३.४.७) इत्यवधारणात् । अन्यथा सर्वोपसंहारवचनविरोधात् ॥ 18 ॥
}}
}}


=== कार्या(ख्यान)धिकरणम् ===
=== कार्याख्यानाधिकरणम् ===


{{VerseBlock
{{VerseBlock
Line 588: Line 513:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ कार्याख्यानादपूर्वम् ॐ ॥ 19-384 ॥
| verse_line1  = (384)ओं कार्याख्यानादपूर्वम् ओम् ॥ 03-03-19 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V19
| id      = BS_C03_S03_V19_author-note
| text    =
॥ इति कार्या(ख्यान)धिकरणम् ॥ 11 ॥
}}
}}


Line 603: Line 521:
| id      = BS_C03_S03_V19_B1
| id      = BS_C03_S03_V19_B1
| text    =
| text    =
‘अलौकिकास्तस्य गुणा ह्युपास्य अलौकिकं मुक्तिकार्यं यतोऽस्य’
‘अलौकिकास्तस्य गुणा ह्युपास्य अलौकिकं मुक्तिकार्यं यतोऽस्य’()इति कार्याख्यानादन्यत्रादृष्टा एव गुणा उपास्याः ॥ 19 ॥
इति कार्याख्यानादन्यत्रादृष्टा एव गुणा उपास्याः ॥ 19 ॥
}}
}}


Line 614: Line 531:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ समान एवं चाभेदात् ॐ ॥ 20-385 ॥
| verse_line1  = (385)ओं समान एवं चाभेदात् ओम् ॥ 03-03-20 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 632: Line 549:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ सम्बन्धादेवमन्यत्रापि ॐ ॥ 21-386 ॥
| verse_line1  = (386)ओं सम्बन्धादेवमन्यत्रापि ओम् ॥ 03-03-21 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 638: Line 555:
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V21
| verse_id = BS_C03_S03_V21
| id      = BS_C03_S03_V21_author-note
| id      = BS_C03_S03_V21_B1
| text    =
| text    =
॥ इति समानाधिकरणम् ॥ 12 ॥
परमात्मसम्बन्धित्वेन नित्यत्वात् त्रिविक्रमत्वादिष्वप्युपसंहार्यत्वं युज्यते।
}}
}}


{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V21
| verse_id = BS_C03_S03_V21
| id      = BS_C03_S03_V21_B1
| id      = BS_C03_S03_V21_B2
| text    =
| text    =
परमात्मसम्बन्धित्वेन नित्यत्वात् त्रिविक्रमत्वादिष्वप्युपसंहार्यत्वं युज्यते।
‘गुणास्त्रैविक्रमाद्याश्च संहर्तव्या न संशयः ।विरिञ्चस्यैव नान्येषां स हि सर्वगुणाधिकः’ इति बृहत्तन्त्रे ॥ 21 ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V21
| id      = BS_C03_S03_V21_B2
| text    =
‘गुणास्त्रैविक्रमाद्याश्च संहर्तव्या न संशयः ।विरिञ्चस्यैव नान्येषां स हि सर्वगुणाधिकः’ इति ब्रह्मतन्त्रे ॥ 21 ॥
}}
}}


Line 662: Line 572:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ न वा विशेषात् ॐ ॥ 22-387 ॥
| verse_line1  = (387)ओं न वा विशेषात् ओम् ॥ 03-03-22 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 670: Line 580:
| id      = BS_C03_S03_V22_B1
| id      = BS_C03_S03_V22_B1
| text    =
| text    =
न वा ऽऽत्मशब्देन सर्वगुणगृहीतिः । अधिकारिविशेषात् ॥ 22 ॥
न वाऽऽत्मशब्देन सर्वगुणगृहीतिः । अधिकारिविशेषात् ॥ 22 ॥
}}
}}


Line 678: Line 588:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ दर्शयति च ॐ ॥ 23-388 ॥
| verse_line1  = (388)ओं दर्शयति च ओम् ॥ 03-03-23 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 686: Line 596:
| id      = BS_C03_S03_V23_author-note
| id      = BS_C03_S03_V23_author-note
| text    =
| text    =
॥ इति विशेषणाधिकरणम्(नानाधिकरणम्) ॥ 13 ॥
॥ इति नवाधिकरणम् (विशेषणाधिकरणम्) ॥ 13 ॥
}}
}}


Line 703: Line 613:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ सम्भृतिद्युव्याप्तपि चातः ॐ ॥ 24-389 ॥
| verse_line1  = (389)ओं सम्भृतिद्युव्याप्त्यपि चातः ओम् ॥ 03-03-24 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V24
| id      = BS_C03_S03_V24_author-note
| text    =
॥ इति सम्भृत्यधिकरणम् ॥ 14 ॥
}}
}}


Line 725: Line 628:
| id      = BS_C03_S03_V24_B2
| id      = BS_C03_S03_V24_B2
| text    =
| text    =
‘देवादीनामुपास्यास्तुभृतिव्याप्त्यादयो गुणाः ।आनन्दाद्यास्तु सर्वेषामन्यथाऽनर्थकृद्भवेत्’ इति च ब्रह्मतर्के ॥ 24 ॥
‘देवादीनामुपास्यास्तु भृतिव्याप्त्यादयो गुणाः ।आनन्दाद्यास्तु सर्वेषामन्यथाऽनर्थकृद्भवेत्’ इति च ब्रह्मतर्के ॥ 24 ॥
}}
}}


Line 735: Line 638:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ पुरुषविद्यायामपि चेतरेषामनाम्नानात् ॐ ॥ 25-390 ॥
| verse_line1  = (390)ओं पुरुषविद्यायामपि चेतरेषामनाम्नानात् ओम् ॥ 03-03-25 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 743: Line 646:
| id      = BS_C03_S03_V25_summary
| id      = BS_C03_S03_V25_summary
| text    =
| text    =
यस्यां विद्यायां महागुणा उच्यन्ते सोत्तमानामितराऽन्येषामिति चेन्न –
यस्यां विद्यायां महागुणा उच्यन्ते सोत्तमानामितराऽन्येषामिति चेत्, न –
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V25
| id      = BS_C03_S03_V25_author-note
| text    =
॥ इति पुरुषविद्याधिकरणम् ॥ 15 ॥
}}
}}


Line 774: Line 670:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ वेधाद्यर्थभेदात् ॐ ॥ 26-391 ॥
| verse_line1  = (391)ओं वेधाद्यर्थभेदात् ओम् ॥ 03-03-26 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V26
| id      = BS_C03_S03_V26_author-note
| text    =
॥ इति वेधाद्यधिकरणम् ॥ 16 ॥
}}
}}


Line 789: Line 678:
| id      = BS_C03_S03_V26_B1
| id      = BS_C03_S03_V26_B1
| text    =
| text    =
‘भिन्धि विद्धि श्रुणीहीति फलभेदेन सर्वशः ।यत्यादीनां तेष्वयोगान्नाधिकार्येकता भवेत् ।अयोग्योपासनादीयुरनर्थं चार्थनाशनम्’ इति बृहत्तन्त्रे ॥
‘भिन्धि विद्ध्यश्रुणीहीति फलभेदेन सर्वशः ।यत्यादीनां तेष्वयोगान्नाधिकार्येकता भवेत् ।अयोग्योपासनादीयुरनर्थं चार्थनाशनम्’ इति बृहत्तन्त्रे ॥
}}
}}


=== मुक्तोपासनाधिकरणम् (हान्यधिकरणम्) ===
=== (मुक्तोपासनाधिकरणम्) हान्यधिकरणम् ===


{{VerseBlock
{{VerseBlock
Line 799: Line 688:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ हानौ तूपायनशब्दशेषत्वात् कुशाछन्दस्तुत्युपगानवत् तदुक्तम् ॐ ॥27-392॥
| verse_line1  = (392)ओं हानौ तूपायनशब्दशेषत्वात् कुशाछन्दस्तुत्युपगानवत् तदुक्तम् ओम् ॥ 03-03-27॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 807: Line 696:
| id      = BS_C03_S03_V27_summary
| id      = BS_C03_S03_V27_summary
| text    =
| text    =
मुक्तस्योपासना कर्तव्या न वेत्यतो ब्रवीति –
मुक्तस्योपासना कर्तव्या न वा ? इत्यतोऽब्रवीत् –
}}
}}


Line 814: Line 703:
| id      = BS_C03_S03_V27_B1
| id      = BS_C03_S03_V27_B1
| text    =
| text    =
नियतस्वाध्यायानन्तरं स्वेच्छया कुशाग्रहणस्तुत्युपगानवदेव मोक्ष उपासनादिः ।’ब्रह्मविदाप्नोति परम्’ इति मोक्षवाक्यशेषत्वादितरेषाम् ॥
नियतस्वाध्यायानन्तरं स्वेच्छया कुशाग्रहणस्तुत्युपगानवदेव मोक्ष उपासनादिः ।‘ब्रह्मविदाप्नोति परम्’(तै.उ.२.१.१) इति मोक्षवाक्यशेषत्वादितरेषाम् ॥ तच्चोक्तम् ‘एतत् सामगायन्नास्ते’(तै.उ.३.१०) इत्यादि ।
तच्चोक्तम्’’एतत् सामगायन्नास्ते’ इत्यादि ।
ब्रह्मतर्के च-
}}
}}


Line 823: Line 710:
| id      = BS_C03_S03_V27_B2
| id      = BS_C03_S03_V27_B2
| text    =
| text    =
‘मुक्ता अपि हि कुर्वन्ति स्वेच्छयोपासनं हरेः ।
ब्रह्मतर्के च-
नियमानन्तरं विप्राः कुशाद्यैरप्यधीयते’ इति ॥
‘मुक्ता अपि हि कुर्वन्ति स्वेच्छयोपासनं हरेः ।नियमानन्तरं विप्राः कुशाद्यैरप्यधीयते’ इति ॥
}}
}}


Line 831: Line 718:
| id      = BS_C03_S03_V27_B4
| id      = BS_C03_S03_V27_B4
| text    =
| text    =
‘कृष्णो मुक्यैरिज्यते वीतमोहैः’ इति च भारते ॥ 27 ॥
‘कृष्णो मुक्तैरिज्यते वीतमोहैः’ इति च भारते ॥ 27 ॥
}}
}}


Line 839: Line 726:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ साम्परायेतर्तव्याभावात् तथा ह्यन्ये ॐ ॥ 28-393 ॥
| verse_line1  = (393)ओं साम्पराये तर्तव्याभावात् तथा ह्यन्ये ओम् ॥ 03-03-28 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 845: Line 732:
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V28
| verse_id = BS_C03_S03_V28
| id      = BS_C03_S03_V28_author-note
| id      = BS_C03_S03_V28_B1
| text    =
| text    =
॥ इति मुक्तोपासनाधिकरणम् (हान्यधिकरणम्) ॥ 17 ॥
स्वेच्छयैवेत्यङ्गीकर्तव्यम् । मुक्तस्य तीर्णत्वात् ।‘तीर्णो हि तदा सर्वान् शोकान् हृदयस्य भवति’(बृ.उ.३.३.२२) इति ह्यन्ये पठन्ति ।
}}
}}


{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V28
| verse_id = BS_C03_S03_V28
| id      = BS_C03_S03_V28_B1
| id      = BS_C03_S03_V28_B2
| text    =
| text    =
स्वेच्छयैवेत्यङ्गीकर्तव्यम् । मुक्तस्य तीर्णत्वात् ।‘तीर्णो हि तदा सर्वां भवति’ इति ह्यन्ये पठन्ति ।
‘स्थितप्रज्ञत्वमाप्ता ये ज्ञानेन परमात्मनः ।ब्रह्मलोकं गताः सर्वे ब्रह्मणा च परं गताः ।तीर्णतर्तव्यभागाश्च स्वेच्छयोपासते परम्’() इति ॥ 28 ॥
}}
}}


{{Bhashyam
=== छन्दाधिकरणम् ===
| verse_id = BS_C03_S03_V28
 
| id      = BS_C03_S03_V28_B2
| text    =
वायुप्रोक्ते च
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V28
| id      = BS_C03_S03_V28_B3
| text    =
‘स्थितप्रज्ञत्वमाप्ता ये ज्ञानेन परमात्मनः ।
ब्रह्मलोकं गताः सर्वे ब्रह्मणा च परं गताः ।
तीर्णतर्तव्यभागश्च स्वेच्छयोपासते परम्’ इति ॥ 28 ॥
}}
 
=== छन्दादिकरणम् ===
 
{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S03_V29
| verse_id      = BS_C03_S03_V29
Line 880: Line 751:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ छन्दत उभयाविरोधात् ॐ ॥ 29-394 ॥
| verse_line1  = (394)ओं छन्दत उभयाविरोधात् ओम् ॥ 03-03-29 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 888: Line 759:
| id      = BS_C03_S03_V29_summary
| id      = BS_C03_S03_V29_summary
| text    =
| text    =
कर्मापि कुर्वन्ति न वेत्याह –
कर्मापि कुर्वन्ति न वा ? इत्यत आह –
}}
}}


Line 903: Line 774:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ गतेरर्थवत्त्वमुभयथाऽन्यथा ह विरोधः ॐ ॥ 30-395 ॥
| verse_line1  = (395)ओं गतेरर्थवत्त्वमुभयथाऽन्यथा हि विरोधः ओम् ॥ 03-03-30 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 918: Line 789:
| id      = BS_C03_S03_V30_B2
| id      = BS_C03_S03_V30_B2
| text    =
| text    =
‘कदाचित् कर्म कुर्वन्ति कदाचिन्नैव कुर्वते ।
‘कदाचित् कर्म कुर्वन्ति कदाचिन्नैव कुर्वते ।नित्यज्ञानस्वरूपत्वान्नित्यं ध्यायन्ति केशवम्’() ॥
नित्यज्ञानस्वरूपत्वान्नित्यं ध्यायन्ति केशवम् ॥
}}
}}


Line 934: Line 804:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ उपपन्नस्तल्लक्षणार्थोपलब्धेर्लोकवत् ॐ ॥ 31-396 ॥
| verse_line1  = (396)ओम् उपपन्नस्तल्लक्षणार्थोपलब्धेर्लोकवत् ओम् ॥ 03-03-31 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V31
| id      = BS_C03_S03_V31_author-note
| text    =
इति छन्दादिकरणम्
}}
}}


Line 959: Line 822:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अनियमः सर्वेषामविरोधाच्छब्दानुमानाभ्याम् ॐ ॥ 32-397 ॥
| verse_line1  = (397)ओम् अनियमः सर्वेषामविरोधाच्छब्दानुमानाभ्याम् ओम् ॥ 03-03-32 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V32
| id      = BS_C03_S03_V32_author-note
| text    =
॥ इति अनियमाधिकरणम् ॥ 19 ॥
}}
}}


Line 974: Line 830:
| id      = BS_C03_S03_V32_B1
| id      = BS_C03_S03_V32_B1
| text    =
| text    =
प्राप्तज्ञानानामपि केषाञ्चिन्मुक्तिप्राप्तिः केषाञ्चिन्न, यथोपसंहारनियम इति न मन्तव्यम् ।
प्राप्तज्ञानानामपि केषाञ्चिन्मुक्तिप्राप्तिः केषाञ्चिन्न, यथोपसंहारनियम इति न मन्तव्यम् ।‘सर्वेगुणा ब्रह्मणैव ह्युपास्या नान्यैर्देवैः किमु सर्वैर्मनुष्यैः’() इत्युपसंहारविरोधादन्यत्राविरोधात् ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V32
| id      = BS_C03_S03_V32_B2
| text    =
‘सर्वेगुणा ब्रह्मणैव ह्युपास्या नान्यैर्देवैः किमु सर्वैर्मनुष्यैः’ इत्युपसंहारविरोधादन्यत्राविरोधात् ।
}}
}}


Line 988: Line 837:
| id      = BS_C03_S03_V32_B4
| id      = BS_C03_S03_V32_B4
| text    =
| text    =
‘न कश्चिद्ब्रह्मवित् स्मृतिमनुभवति मुक्तो ह्येव भवति तस्मादाहुः स्मृतिहेति’ इति कौण्डन्यश्रुतेश्च ।
‘न कश्चिद्ब्रह्मवित् सृतिमनुभवति मुक्तो ह्येव भवति तस्मादाहुः सृतिहेति’() इति कौण्डन्यश्रुतेश्च ।
}}
}}


Line 1,005: Line 854:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ यावदधिकारमवस्थितिराधिकारिकाणाम् ॐ ॥ 33-398 ॥
| verse_line1  = (398)ओं यावदधिकारमवस्थितिराधिकारिकाणाम् ओम् ॥ 03-03-33 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 1,020: Line 869:
| id      = BS_C03_S03_V33_B2
| id      = BS_C03_S03_V33_B2
| text    =
| text    =
अध्यात्मे च –
‘ज्ञानं चोपासनं चैव मुक्तावानन्द एव च ।यथाधिकारं देवानां भवन्त्येवोत्तरोत्तरम्’ इति ॥ 33 ॥
}}
}}


{{Bhashyam
{{VerseBlock
| verse_id = BS_C03_S03_V33
| id      = BS_C03_S03_V33_B3
| text    =
‘ज्ञानं चोपासनं चैव मुक्तावानन्द एव च ।
यथाधिकारं देवानां भवन्त्येवोत्तरोत्तरम्’ इति ॥ 33 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S03_V34
| verse_id      = BS_C03_S03_V34
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अक्षरधियां त्वविरोधः सामान्यतद्भावाभ्यामौपसदवत् तदुक्तम् ॐ ॥34-99 ॥
| verse_line1  = (399)ओम् अक्षरधियां त्वविरोधः सामान्यतद्भावाभ्यामौपसदवत् तदुक्तम् ओम् ॥ 03-03-34 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V34
| id      = BS_C03_S03_V34_author-note
| text    =
॥ इति यावदधिकाराधिकरणम् ॥ 20 ॥
}}
}}


Line 1,058: Line 892:
| id      = BS_C03_S03_V34_B2
| id      = BS_C03_S03_V34_B2
| text    =
| text    =
उक्तं च तुरश्रुतौ –
‘नानाविधा जीवसङ्घा विमुक्तौन चैव तेषां ब्रह्मधियां विरोधः।दोषाभावाद्गुरुशिष्यादिभावाल्लोकेऽपि नासौ किमु तेषां विमुक्तेः’ इति ॥ 34 ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V34
| id      = BS_C03_S03_V34_B3
| text    =
‘नानाविधा जीवसङ्घा विमुक्तौन चैव तेषां ब्रह्मधियां विरोधः।
दोषाभावाद्गुरुशिष्यादिभावाल्लोकेऽपि नासौ किमु तेषां विमुक्तेः’ इति ॥ 34 ॥
}}
}}


Line 1,076: Line 902:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ इयदामननात् ॐ ॥ 35-400 ॥
| verse_line1  = (400)ओम् इयदामननात् ओम् ॥ 03-03-35 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 1,084: Line 910:
| id      = BS_C03_S03_V35_B1
| id      = BS_C03_S03_V35_B1
| text    =
| text    =
नामाध्यारभ्य प्राणान्तमुत्तरोत्तरमुत्तमत्वमुक्तम्। न प्राणात् किञ्चिद्बूय उक्तम् । तथाऽपि पूर्ववत् स्यात् इति न वाच्यम् ।
नामाध्यारभ्य प्राणान्तमुत्तरोत्तरमुत्तमत्वमुक्तम्। न प्राणात् किञ्चिद् भूय उक्तम् । तथाऽपि पूर्ववत् स्यात् इति(स्यादपीति) न वाच्यम् ।
}}
}}


Line 1,099: Line 925:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अन्तरा भूतग्रामवदिति चेत् तदुक्तम् ॐ ॥ 36-401 ॥
| verse_line1  = (401)ओम् अन्तरा भूतग्रामवदिति चेत् तदुक्तम् ओम् ॥ 03-03-36 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 1,107: Line 933:
| id      = BS_C03_S03_V21_B3
| id      = BS_C03_S03_V21_B3
| text    =
| text    =
यथा भूतग्राम एकस्मादेक उत्तमोऽस्त्येव, एवं प्राणादपि परमात्मानमन्तरा विद्यत इति चेन्न। प्राणादुत्तमाभावे प्रमाणमुक्तम् । अन्यत्रोत्तमाभावे न प्रमाणम्। दृष्यते चान्यत्रोत्तमत्वम् ॥ 36 ॥
यथा भूतग्राम एकस्मादेक उत्तमोऽस्त्येव, एवं प्राणादपि परमात्मानमन्तरा विद्यत इति चेत्,
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V36
| id      = BS_C03_S03_V21_B4
| text    =
न। प्राणादुत्तमाभावे प्रमाणमुक्तम् । अन्यत्रोत्तमाभावे न प्रमाणम्। दृष्यते चान्यत्रोत्तमत्वम् ॥ 36 ॥
}}
}}


Line 1,115: Line 948:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अन्यथा भेदानुपपत्तिरिति चेन्नोपदेशवत् ॐ ॥ 37-402 ॥
| verse_line1  = (402)ओम् अन्यथा भेदानुपपत्तिरिति चेन्नोपदेशवत् ओम् ॥ 03-03-37 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 1,121: Line 954:
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V37
| verse_id = BS_C03_S03_V37
| id      = BS_C03_S03_V37_author-note
| id      = BS_C03_S03_V21_B4
| text    =
| text    =
॥ इति इयदामननाधिकरणम् ॥ 21 ॥
प्राणस्य सर्वोत्तमत्वे परमात्मना भेदानुपपत्तिरिति चेत्,
}}
}}


{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V37
| verse_id = BS_C03_S03_V37
| id      = BS_C03_S03_V21_B4
| id      = BS_C03_S03_V21_B5
| text    =
| text    =
प्राणस्य सर्वोत्तमत्वे परमात्मना भेदानुपपत्तिरिति चेन्न । श्रुत्युपदिष्टवदुपपत्तेः । अन्येभ्यः प्राणस्योत्तमत्वं तस्मात् परमात्मनो ह्युपदिष्टम् ॥ 37 ॥
न। श्रुत्युपदिष्टवदुपपत्तेः । अन्येभ्यः प्राणस्योत्तमत्वं तस्मात् परमात्मनो ह्युपदिष्टम् ॥ 37 ॥
}}
}}


Line 1,140: Line 973:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ व्यतिहारो विशिंषन्ति हीतरवत् ॐ ॥ 38-403 ॥
| verse_line1  = (403)ओं व्यतिहारो विशिंषन्ति हीतरवत् ओम् ॥ 03-03-38 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 1,148: Line 981:
| id      = BS_C03_S03_V38_summary
| id      = BS_C03_S03_V38_summary
| text    =
| text    =
नेति चेन्न-
नेति चेत्, न-
}}
}}


{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V38
| verse_id = BS_C03_S03_V38
| id      = BS_C03_S03_V38_author-note
| id      = BS_C03_S03_V38_B1
| text    =
| text    =
॥ इति व्यतिहाराधिकरणम् ॥ 22 ॥
उक्तं प्राणात् परमात्मन उत्तमत्वं पूर्वोक्ताध्याहारेण‘एष तु वा अतिवदति’(छां.उ.७.१६) इति विशिंषन्ति हि । यथेतरेषु विशेषणम् ।
}}
}}


{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V38
| verse_id = BS_C03_S03_V38
| id      = BS_C03_S03_V38_B1
| id      = BS_C03_S03_V38_B2
| text    =
| text    =
उक्तं प्राणात् परमात्मन उत्तमत्वं पूर्वोक्ताध्याहारेण’एष तु वा अतिवदति’ इति विशिंषन्ति हि । यथेतरेषु विशेषणम् ।
‘उत्तमत्वं हि देवानां मुक्तावपि हि मानवात् ।तेभ्यः प्राणस्य तस्माच्च नित्यमुक्तस्य वै हरेः’ ॥इति च बृहत्तन्त्रे ॥ 38 ॥
}}
}}


{{Bhashyam
=== सत्याद्यधिकरणम् ===
| verse_id = BS_C03_S03_V38
| id      = BS_C03_S03_V38_B2
| text    =
‘उत्तमत्वं हि देवानां मुक्तावपि हि मानवात् ।
तेभ्यः प्राणस्य तस्माच्च नित्यमुक्तस्य वै हरेः’ इति च ब्रह्मतन्त्रे ॥ 38 ॥
}}
 
=== सत्याद्यधिकरणम् ===


{{VerseBlock
{{VerseBlock
Line 1,180: Line 1,005:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ सैव हि सत्यादयः ॐ ॥ 29-404 ॥
| verse_line1  = (404)ओं सैव हि सत्यादयः ओम् ॥ 03-03-39 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 1,188: Line 1,013:
| id      = BS_C03_S03_V39_summary
| id      = BS_C03_S03_V39_summary
| text    =
| text    =
कृतिर्निष्ठा ज्ञानमित्यादीनां भेदाद्बहव उत्तमा इति चेन्न –
कृतिर्निष्ठा ज्ञानमित्यादीनां भेदाद्बहव उत्तमा इति चेत्, न –
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V39
| id      = BS_C03_S03_V39_author-note
| text    =
॥ इति सत्याद्यधिकरणम् ॥ 23 ॥
}}
}}


Line 1,209: Line 1,027:
| id      = BS_C03_S03_V39_B2
| id      = BS_C03_S03_V39_B2
| text    =
| text    =
ब्रह्मतर्के च –
‘नामादिप्राणपर्यन्ताद्योहि सत्यादिरूपवान् ।तस्मै नमो भगवते विष्णवे सर्वजिष्णवे’ इति ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V39
| id      = BS_C03_S03_V39_B3
| text    =
‘नामादिप्राणपर्यन्ताद्योहि सत्यादिरूपवान् ।
तस्मै नमो भगवते विष्णवे सर्वजिष्णवे’ इति ॥
}}
}}


Line 1,224: Line 1,034:
| id      = BS_C03_S03_V39_B4
| id      = BS_C03_S03_V39_B4
| text    =
| text    =
‘सत्याद्या अहमात्मान्ता यद्गुणाः समुदीरिताः ।तस्मै नमो भगवते यस्मादेव विमुच्यते’इति चाध्यात्मे ॥ 39 ॥
‘सत्याद्या अहमात्मान्ताः यद्गुणाः समुदीरिताः ।तस्मै नमो भगवते यस्मादेव विमुच्यते’इति चाध्यात्मे ॥ 39 ॥
}}
}}


Line 1,234: Line 1,044:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ कामादितरत्र तत्र चायतनादिभ्यः ॐ ॥ 40-405 ॥
| verse_line1  = (405)ओं कामादितरत्र तत्र चायतनादिभ्यः ओम् ॥ 03-03-40 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 1,242: Line 1,052:
| id      = BS_C03_S03_V40_summary
| id      = BS_C03_S03_V40_summary
| text    =
| text    =
प्रकृतेरपि जन्मादेः संसारप्राप्तेः किमिति नामादिष्वपाठ इत्यत्रोच्यते-
प्रकृतेरपि जन्मादेः संसारप्राप्तेः किमिति नामादिष्वपाठ इति अत्रोच्यते-
}}
}}


Line 1,249: Line 1,059:
| id      = BS_C03_S03_V40_B1
| id      = BS_C03_S03_V40_B1
| text    =
| text    =
स्वेच्छयैव मूलस्थाने स्थिताऽन्यत्रावतारान् करोतीश्वरेच्छानुसारेण ।
स्वेच्छयैव मूलस्थाने स्थिताऽन्यत्र चावतारान् करोतीश्वरेच्छानुसारेण ।‘सर्वायतना सर्वकाला सर्वेच्छा सर्वज्ञा सर्वावस्था न बद्धा बन्धिका सैषा प्रकृतिविकृतिः’ इति वत्सश्रुतेः ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V40
| id      = BS_C03_S03_V40_B2
| text    =
‘सर्वायतना सर्वकाला सर्वेच्छा न बद्धाबन्धिका सैषा प्रकृतिरविकृतिः’ इति वत्सश्रुतेः ।
}}
}}


Line 1,263: Line 1,066:
| id      = BS_C03_S03_V40_B4
| id      = BS_C03_S03_V40_B4
| text    =
| text    =
‘नामादयस्तु बद्धत्वान्मोचकत्वात् परोऽपि च ।
‘नामादयस्तु बद्धत्वान्मोचकत्वात् परोऽपि च ।उभयोरप्यभावेन यथाऽव्यक्तं न तूदितम् ॥श्रुतौ तथा जीवपरावुच्येते किञ्चिनेतरत् ।नोच्यते च तदा तत्त्वद्वयं वै समुदाहृतम्’इति ब्रह्मतर्के ॥ 40 ॥
उभयोरप्यभावेन यथाऽव्यक्तं न तूदितम् ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V40
| id      = BS_C03_S03_V40_B6
| text    =
श्रुतौ तथा जीवपरावुच्येते किञ्चिनेतरत् ।नोच्यते च तदा तत्त्वद्वयं वै समुदाहृतम्’इति ब्रह्मतर्के ॥ 40 ॥
}}
}}


Line 1,279: Line 1,074:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ आदरादलोपः ॐ ॥ 41-406 ॥
| verse_line1  = (406)ओम् आदरादलोपः ओम् ॥ 03-03-41 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 1,294: Line 1,089:
| id      = BS_C03_S03_V41_B2
| id      = BS_C03_S03_V41_B2
| text    =
| text    =
‘यथा श्रीर्नित्यमुक्ताऽपि प्राप्तकर्माऽपि सर्वदा ।उपास्ते नित्यशो विष्णमेवं भक्तो हरेर्भवेत्’ इति बृहत्तन्त्रे ॥ 41 ॥
‘यथा श्रीर्नित्यमुक्ताऽपि प्राप्तकामाऽपि सर्वदा ।उपास्ते नित्यशो विष्णमेवं भक्तो हरेर्भवेत्’ इति बृहत्तन्त्रे ॥ 41 ॥
}}
}}


Line 1,302: Line 1,097:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ उपस्थितेस्तद्वचनात् ॐ ॥ 42-407 ॥
| verse_line1  = (407)ओम् उपस्थितेस्तद्वचनात् ओम् ॥ 03-03-42 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V42
| id      = BS_C03_S03_V42_author-note
| text    =
॥ इति कामाधिकरणम् ॥ 24 ॥
}}
}}


Line 1,327: Line 1,115:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ तन्निर्धारणार्थनियमस्तद्दृष्टेः पृथग्ध्यप्रतिबन्धः पलम् ॐ॥43-408 ॥
| verse_line1  = (408)ओं तन्निर्धारणार्थनियमस्तद्दृष्टेः पृथग्ध्यप्रतिबन्धः पलम् ओं॥ 03-03-43 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 1,335: Line 1,123:
| id      = BS_C03_S03_V43_summary
| id      = BS_C03_S03_V43_summary
| text    =
| text    =
दर्शनार्थं ह्युपासनम् । तच्च श्रवणादेरेव भवति । अतः किमर्थमित्यत्रोच्यते–
दर्शनार्थं ह्युपासनम् । तच्च श्रवणादेरेव भवति । अतः किमर्थमिति अत्रोच्यते–
}}
}}


{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V43
| verse_id = BS_C03_S03_V43
| id      = BS_C03_S03_V43_author-note
| id      = BS_C03_S03_V43_B1
| text    =
| text    =
॥ इति निर्धारणाधिकरणम् ॥ 25 ॥
तत्त्वनिश्चयो वेदार्थनियमश्च ब्रह्मदृष्टेः पृथगेव ।
}}
}}


{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V43
| verse_id = BS_C03_S03_V43
| id      = BS_C03_S03_V43_B1
| id      = BS_C03_S03_V43_B2
| text    =
| text    =
तत्त्वनिश्चयो वेदार्थनियमश्च ब्रह्मदृष्टेः पृथगेव । हिशब्देन’आत्मा वाऽरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य’ इति श्रुतिं सूचयति । श्रवणादिफलं चाज्ञानविपर्ययादिदर्शनप्रतिबन्धनिवृत्तिः ।
हिशब्देन ‘आत्मा वाऽरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य’(बृ.उ.४.४.५) इति श्रुतिं सूचयति ।
ब्रह्मतर्के च –
}}
}}


{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V43
| verse_id = BS_C03_S03_V43
| id      = BS_C03_S03_V43_B2
| id      = BS_C03_S03_V43_B3
| text    =
| text    =
‘श्रुत्वा मत्वा तथा ध्यात्वा तदज्ञानविपर्ययौ ।
श्रवणादिफलं चाज्ञानविपर्ययादिदर्शनप्रतिबन्धनिवृत्तिः ।
संशयं च पराणुद्य लभते ब्रह्मदर्शनम्’ इति ॥ 43 ॥
ब्रह्मतर्के च –
‘श्रुत्वा मत्वा तथा ध्यात्वा तदज्ञानविपर्ययौ ।संशयं च पराणुद्य लभते ब्रह्मदर्शनम्’() इति ॥ 43 ॥
}}
}}


Line 1,368: Line 1,156:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ प्रदानवदेव हि तदुक्तम् ॐ ॥ 44-409 ॥
| verse_line1  = (409)ओं प्रदानवदेव हि तदुक्तम् ओम् ॥ 03-03-44 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V44
| id      = BS_C03_S03_V44_author-note
| text    =
॥ इति प्रदानाधिकरणम् ॥ 26 ॥
}}
}}


Line 1,383: Line 1,164:
| id      = BS_C03_S03_V44_B1
| id      = BS_C03_S03_V44_B1
| text    =
| text    =
न च श्रवणादिमात्रेण ब्रह्मदृष्टिर्भवति, किन्तु सेतिकर्तव्येन । यथा गुरुदत्तं तथैव भवति।’आचार्यवान् पुरुषो वेद’ इति ह्युक्तम् ॥ 44 ॥
न च श्रवणादिमात्रेण ब्रह्मदृष्टिर्भवति, किन्तु सेतिकर्तव्येन । यथा गुरुदत्तं तथैव भवति।‘आचार्यवान् पुरुषो वेद’(छां.उ.६.१४.२) इति ह्युक्तम् ॥ 44 ॥
}}
}}


Line 1,393: Line 1,174:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ लिङ्गभूयस्त्वात् तद्धि बलीयस्तदपि ॐ ॥ 45-410 ॥
| verse_line1  = (410)ओं लिङ्गभूयस्त्वात् तद्धि बलीयस्तदपि ओम् ॥ 03-03-45 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 1,402: Line 1,183:
| text    =
| text    =
गुरुप्रसादः स्वप्रयत्नो वा बलवानिति निगद्यते-
गुरुप्रसादः स्वप्रयत्नो वा बलवानिति निगद्यते-
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V45
| id      = BS_C03_S03_V45_author-note
| text    =
॥ इति गुरुप्रसादाधिकरणम् (लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणम्) ॥ 27 ॥
}}
}}


Line 1,415: Line 1,189:
| id      = BS_C03_S03_V45_B1
| id      = BS_C03_S03_V45_B1
| text    =
| text    =
ऋषभादिभ्यो विद्यां ज्ञात्वाऽपि सत्यकामेन’भगवांस्त्वेव मे कामं ब्रूयात्’ श्रुतं ह्येव भगवद्दृशेभ्य आचार्याद्यैव विद्या विदिता साधिष्ठं प्रापयति’ इति वचनात् ।‘अत्र ह न किञ्चन वीयाय’ इत्यनुज्ञानादुपकोसलवचनाच्च लिङ्गभूयस्त्वाद्गुरुप्रदानमेव बलवत् । तर्हि तावताऽलमिति न मन्तव्यम् ।’श्रोतव्यो मन्तव्यः’ इत्यादेस्तदपि कर्तव्यम् ।
ऋषभादिभ्यो विद्यां ज्ञात्वाऽपि सत्यकामेन‘भगवांस्त्वेव मे कामं ब्रूयात्’(छां.उ.४.९.२), श्रुतं ह्येव भगवद्दृशेभ्य आचार्याद्‍ध्वेव विद्या विदिता साधिष्ठं प्रापयति’(छां.उ.४.९.३) इति वचनात् ।‘अत्र ह न किञ्चन वीयाय’(छां.उ.४.९.३) इत्यनुज्ञानादुपकोसलवचनाच्च लिङ्गभूयस्त्वाद्गुरुप्रसाद एव बलवान्(गुरुप्रदानमेव बलवत्) ।
वाराहे च –
}}
}}


Line 1,423: Line 1,196:
| id      = BS_C03_S03_V45_B2
| id      = BS_C03_S03_V45_B2
| text    =
| text    =
‘गुरुप्रसादो बलवान्न तस्माद्बलवत्तरम् ।
तर्हि तावताऽलमिति न मन्तव्यम् ।‘श्रोतव्यो मन्तव्यः’(बृ.उ.४.४.५) इत्यादेस्तदपि कर्तव्यम् ।
तथाऽपि श्रवणादिश्च कर्तव्यो मोक्षसिद्धये’ इति ॥ 45 ॥
वाराहे च –
‘गुरुप्रसादो बलवान्न तस्माद्बलवत्तरम् ।तथाऽपि श्रवणादिश्च कर्तव्यो मोक्षसिद्धये’() इति ॥ 45 ॥
}}
}}


Line 1,434: Line 1,208:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ पूर्वविकल्पःप्रकरणात् स्यात् क्रियामानसवत् ॐ ॥ 46-411 ॥
| verse_line1  = (411)ओं पूर्वविकल्पः प्रकरणात् स्यात् क्रियामानसवत् ओम् ॥ 03-03-46 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 1,442: Line 1,216:
| id      = BS_C03_S03_V46_B1
| id      = BS_C03_S03_V46_B1
| text    =
| text    =
न च पूर्वप्राप्त एव गुरुरिति नियमः । समग्रानुग्रहं चेत् पश्चात्तनः करोति स्वयमेव तदा विकल्पः स्यात् । मानसक्रियावत्, यथोभयोर्ध्यानयोः समयोः ।
न च पूर्वप्राप्त एव गुरुरिति नियमः । समग्रानुग्रहं चेत् पश्चात्तनः करोति स्वयमेव तदा विकल्पः स्यात् ।
}}
}}


Line 1,449: Line 1,223:
| id      = BS_C03_S03_V46_B2
| id      = BS_C03_S03_V46_B2
| text    =
| text    =
‘पूर्वस्मादुत्तमो लब्धः स्वयमेव गुरुर्यदि ।
मानसक्रियावत्, यथोभयोर्ध्यानयोः समयोः ।‘पूर्वस्मादुत्तमो लब्धः स्वयमेव गुरुर्यदि ।गृह्णीयादविचारेण विकल्पः समयोर्भवेत्’ ॥
गृह्णीयादविचारेण विकल्पः समयोर्भवेत् ॥
}}
}}


{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V46
| verse_id = BS_C03_S03_V46
| id      = BS_C03_S03_V46_B4
| id      = BS_C03_S03_V46_B3
| text    =
| text    =
समग्रानुग्रहाभावात् सत्यकामः स्वकं गुरुम् ।ऋषभाद्यनुज्ञया चैष प्राप तस्माद्धि युज्यते’इति बृहत्तन्त्रे ॥
समग्रानुग्रहाभावात् सत्यकामः स्वकं गुरुम् ।ऋषभाद्यनुज्ञया चैष प्राप तस्माद्धि युज्यते’इति बृहत्तन्त्रे ॥
Line 1,462: Line 1,235:
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V46
| verse_id = BS_C03_S03_V46
| id      = BS_C03_S03_V46_B6
| id      = BS_C03_S03_V46_B4
| text    =
| text    =
‘समग्रानुग्रहं कश्चित् स्वयमेव समो यदि ।
‘समग्रानुग्रहं कश्चित् स्वयमेव समो यदि ।कुर्यात् पुनश्च गृह्णीयादविरोधेन कामतः ॥ध्यानयोः समयोर्यद्वद्विकल्पः कामतो भवेत् ।एवं गुरोर्द्वितीयस्य विकल्पो ग्रहणेऽपि च’इति महासंहितायाम् ॥ 46 ॥
कुर्यात् पुनश्च गृह्णीयादविरोधेन कामतः ॥
}}
}}


{{Bhashyam
{{VerseBlock
| verse_id = BS_C03_S03_V46
| verse_id      = BS_C03_S03_V47
| id      = BS_C03_S03_V46_B8
| text    =
ध्यानयोः समयोर्यद्वद्विकल्पः कामतो भवेत् ।एवं गुरोर्द्वितीयस्य विकल्पो ग्रहणेऽपि च’इति महासंहितायाम् ॥ 46 ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S03_V47
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अतिदेशाच्च ॐ ॥ 47-412 ॥
| verse_line1  = (412)ओम् अतिदेशाच्च ओम् ॥ 03-03-47 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V47
| id      = BS_C03_S03_V47_author-note
| text    =
॥ इति पूर्वविकल्पाधिकरणम् ॥ 28 ॥
}}
}}


Line 1,495: Line 1,253:
| id      = BS_C03_S03_V47_B11
| id      = BS_C03_S03_V47_B11
| text    =
| text    =
‘ब्रह्मोपास्त्व बह्मोपचरस्व तच्छ्रुणु हि तत्त्वामवतु । या ब्रह्मोपचरेर्यथा मामुपचरेर्ये चान्येऽस्मद्विधाः श्रेयसश्च तानुपास्व तानुपचरस्व तेभ्यः शृणु हि ते त्वामवन्तु’ इति पौष्यायणश्रुतावतीदेशाच्च॥ 47 ॥
‘ब्रह्मोपास्त्व बह्मोपचरस्व तच्छ्रुणु हि तत्त्वामवतु । या ब्रह्मोपचरेर्यथा मामुपचरेर्ये चान्येऽस्मद्विधाः श्रेयसश्च तानुपास्व तानुपचरस्व तेभ्यः शृणु हि ते त्वामवन्तु’ इति पौष्यायणश्रुतावतिदेशाच्च॥ 47 ॥
}}
}}


Line 1,505: Line 1,263:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ विद्यैव तु निर्धारणात् ॐ ॥ 48-413 ॥
| verse_line1  = (413)ओं विद्यैव तु निर्धारणात् ओम् ॥ 03-03-48 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 1,513: Line 1,271:
| id      = BS_C03_S03_V48_B1
| id      = BS_C03_S03_V48_B1
| text    =
| text    =
न च’कर्मण्यैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः’ इत्यादिनाऽन्यन्मोक्षसाधनम् ।
न च‘कर्मण्यैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः’(भ.गी.३.२०)इत्यादिनाऽन्यन्मोक्षसाधनम् ।
}}
}}


Line 1,520: Line 1,278:
| id      = BS_C03_S03_V48_B2
| id      = BS_C03_S03_V48_B2
| text    =
| text    =
‘तमेवं विदित्वाऽतिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यते अयनाय’ इति निर्धारणाद्विद्ययैव मोक्षः ॥ 48 ॥
‘तमेवं विदित्वाऽतिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यते अयनाय’(श्वे.उ.३.८) इति निर्धारणाद् विद्ययैव मोक्षः ॥ 48 ॥
}}
}}


Line 1,528: Line 1,286:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ दर्शनाच्च ॐ ॥ 49-414 ॥
| verse_line1  = (414)ओं दर्शनाच्च ओम् ॥ 03-03-49 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V49
| id      = BS_C03_S03_V49_author-note
| text    =
॥ इति विद्याधिकरणम् ॥ 29 ॥
}}
}}


Line 1,550: Line 1,301:
| id      = BS_C03_S03_V49_B2
| id      = BS_C03_S03_V49_B2
| text    =
| text    =
सर्वान् परो माययाऽयं सिनीते दृष्ट्वैव तं मुच्यते नापरेण’ इति कौशिकश्रुतेः ॥ 49 ॥
‘सर्वान् परो माययाऽयं सिनीते दृष्ट्वैव तं मुच्यते नापरेण’ इति कौशिकश्रुतेः ॥ 49 ॥
}}
}}


Line 1,560: Line 1,311:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ श्रुत्यादिबलीयास्त्वाच्च न बाधः ॐ ॥ 50-415 ॥
| verse_line1  = (415)ओं श्रुत्यादिबलीयास्त्वाच्च न बाधः ओम् ॥ 03-03-50 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V50
| id      = BS_C03_S03_V50_author-note
| text    =
॥ इति अबाधाधिकरणम् (श्रुत्यधिकरणम्) ॥ 30 ॥
}}
}}


Line 1,575: Line 1,319:
| id      = BS_C03_S03_V50_B1
| id      = BS_C03_S03_V50_B1
| text    =
| text    =
सावधारणा बलवति श्रुतिः ।
सावधारणा बलवति श्रुतिः ।‘इन्द्रोऽश्वमेधांश्चतमिष्ट्वाऽपि राजा ब्रह्माणमीढ्यं समुवाचोपसन्नः॥न कर्मभिर्न धनैर्नैव चान्यैः पश्येत् सुखं तेन तत्त्वं ब्रवीहि’इति बलवल्लिङ्गम् ॥‘नास्त्यकृतः कृतेन’(मुं.उ.१.२.१२) इत्युपपत्तिश्च ।
}}
}}


Line 1,582: Line 1,326:
| id      = BS_C03_S03_V50_B2
| id      = BS_C03_S03_V50_B2
| text    =
| text    =
‘इन्द्रोऽश्वमेधांश्चतमिष्ट्वाऽपि राजा ब्रह्माणमीढ्यं समुवाचोपपन्नः॥
‘कर्मणा बध्यते जन्तुर्विद्यया च विमुच्यते ।तस्मात् कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः’इति युक्तिमद्बगवद्वचनम् ॥
}}
}}


{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V50
| verse_id = BS_C03_S03_V50
| id      = BS_C03_S03_V50_B3
| id      = BS_C03_S03_V50_B9
| text    =
| text    =
न कर्मभिर्न धनैर्नैव चान्यैः पश्ये सुखं तेन तत्त्वं ब्रवीहि’इति बलवल्लिङ्गम् ॥
अतो न प्रमाणान्तरबाधः ।‘कर्मण्यैव’(भ.गी.३.२०) इत्ययोगव्यवच्छेदः ॥ 50 ॥
}}
}}


{{Bhashyam
=== अनुबन्धाद्यधिकरणम् ===
| verse_id = BS_C03_S03_V50
| id      = BS_C03_S03_V50_B5
| text    =
‘नास्त्यकृतः कृतेन’ इत्युपपत्तिश्च ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V50
| id      = BS_C03_S03_V50_B6
| text    =
‘कर्मणा बध्यते जन्तुर्विद्यया च विमुच्यते ।तस्मात् कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः’इति युक्तिमद्बगवद्वचनम् ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V50
| id      = BS_C03_S03_V50_B9
| text    =
अतो न प्रमाणान्तरबाधः ।’कर्मण्यैव’ इत्ययोगव्यवच्छेदः ॥ 50 ॥
}}
 
=== अनुबन्धाद्यधिकरणम् ===


{{VerseBlock
{{VerseBlock
Line 1,620: Line 1,343:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अनुबन्धादिभ्यः ॐ ॥ 51-416 ॥
| verse_line1  = (416)ओम् अनुबन्धादिभ्यः ओम् ॥ 03-03-51 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V51
| id      = BS_C03_S03_V51_author-note
| text    =
॥ इति अनुबन्धाद्यधिकरणम् ॥ 31॥
}}
}}


Line 1,635: Line 1,351:
| id      = BS_C03_S03_V51_B1
| id      = BS_C03_S03_V51_B1
| text    =
| text    =
न केवलं श्रवणादिभिर्गुरुप्रसादेन च ब्रह्मदर्शनम् ।
न केवलं श्रवणादिभिर्गुरुप्रसादेन च ब्रह्मदर्शनम् । किन्तु भक्त्यादिभिश्च ।
}}
}}


Line 1,642: Line 1,358:
| id      = BS_C03_S03_V51_B2
| id      = BS_C03_S03_V51_B2
| text    =
| text    =
किन्तु भक्त्यादिभिश्च ।
‘सर्वलक्षणसम्पन्नः सर्वज्ञो विष्णुतत्परः ।यद्गुरुः सुप्रसन्नः सन् दद्यात् तन्नान्यथा भवेत् ॥तथाऽप्यनादिसंसिद्धो भक्त्यादिगुणपूगतः ।
लभेद्गुरुप्रसादं च तस्मादेव च तद्भवेत्’() इति ॥
}}
}}


Line 1,649: Line 1,366:
| id      = BS_C03_S03_V51_B3
| id      = BS_C03_S03_V51_B3
| text    =
| text    =
‘सर्वलक्षणसम्पन्नः सर्वज्ञो विष्णुतत्परः ।
‘भक्तिर्विष्णौ गुरौ चैव गुरोर्नित्यप्रसन्नताम् ।दद्याच्छमदमादिं च तेन चैते गुणाः पुनः ॥तैः सर्वैर्दर्शनं विष्णोः श्रवणादिकृतं भवेत्’ ॥इति नारायणतन्त्रे ॥ 51 ॥
यद्गुरुः सुप्रसन्नः सन् दद्यात् तन्नान्यथा भवेत् ॥
}}
}}


{{Bhashyam
=== दर्शनभेधादिकरणम् (प्रज्ञान्तराधिकरणम्) ===
| verse_id = BS_C03_S03_V51
| id      = BS_C03_S03_V51_B5
| text    =
तथाऽप्यनादिसंसिद्धो भक्त्यादिगुणपूगतः ।
लभेद्गुरुप्रसादं च तस्मादेव च तद्भवेत्’ इति ॥
}}


{{Bhashyam
{{VerseBlock
| verse_id = BS_C03_S03_V51
| verse_id      = BS_C03_S03_V52
| id      = BS_C03_S03_V51_B7
| document_id  = BS
| text    =
‘भक्तिर्विष्णौ गुरौ चैव गुरोर्नित्यप्रसन्नताम् ।
दद्याच्छमदमादिश्च तेन चैते गुणाः पुनः ॥
तैः सर्वैर्दर्शनं विष्णोः श्रवणादिकृतं भवेत्’
इति नारायणतन्त्रे ॥ 51 ॥
}}
 
=== दर्शनबेधादिकरणम् (प्रज्ञान्तराधिकरणम्) ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S03_V52
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ प्रज्ञान्तरपृथक्त्ववद्दृष्टिश्च तदुक्तम् ॐ ॥ 52-417 ॥
| verse_line1  = (417)ओं प्रज्ञान्तरपृथक्त्ववद्दृष्टिश्च तदुक्तम् ओम् ॥ 03-03-52 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V52
| id      = BS_C03_S03_V52_author-note
| text    =
॥ इति दर्शनबेधादिकरणम् (प्रज्ञान्तराधिकरणम्) ॥ 52 ॥
}}
}}


Line 1,693: Line 1,384:
| id      = BS_C03_S03_V52_B1
| id      = BS_C03_S03_V52_B1
| text    =
| text    =
उपासनाभेदवद्दर्शनभेदः । तच्चोक्तं कमठश्रुतौ –
उपासनाभेदवद्दर्शनभेदः । तच्चोक्तं कमठश्रुतौ –‘अन्तर्दृष्टयो बहिर्दृष्टयोऽवतारदृष्टयः सर्वदृष्टय इति । देवावाव सर्वदृष्टयस्तेषु चोत्तरोत्तरमाब्रह्मणोऽन्येषु तु यथायोगं यथा ह्याचार्या आचक्षते’ इति ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V52
| id      = BS_C03_S03_V52_B2
| text    =
‘अन्तर्दृष्टयो बहिर्दृष्टयोऽवतारदृष्टयः सर्वदृष्टय इति । देवावाव सर्वदृष्टयस्तेषु चोत्तरोत्तरमाब्रह्मणोऽन्येषु यथायोगं यथा ह्याचार्या आचक्षते’ इति । आध्यात्मे च –
}}
}}


Line 1,707: Line 1,391:
| id      = BS_C03_S03_V52_B3
| id      = BS_C03_S03_V52_B3
| text    =
| text    =
‘दृष्ट्वैव ह्यवताराणां मुच्यन्ते केचिदञ्जसा ।
आध्यात्मे च –
दर्शनेनान्तरेणान्ये देवाः सर्वत्र दर्शनात् ॥
‘दृष्ट्वैव ह्यवताराणां मुच्यन्ते केचिदञ्जसा ।दर्शनेनान्तरेणान्ये देवाः सर्वत्र दर्शनात् ॥तेषां विशेषमाचार्यो वेत्ति सर्वज्ञतां गतः’ इति ॥ 52 ॥
तेषां विशेषमाचार्यो वेत्ति सर्वज्ञतां गतः’ इति ॥ 52 ॥
}}
}}


Line 1,719: Line 1,402:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ न सामान्यादप्युपलब्धेर्मृत्युवन्न हि लोकापत्तिः ॐ ॥ 53-418 ॥
| verse_line1  = (418)ओं न सामान्यादप्युपलब्धेर्मृत्युवन्न हि लोकापत्तिः ओम् ॥ 03-03-53 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V53
| id      = BS_C03_S03_V53_author-note
| text    =
॥ इति नसामान्याधिकरणम् ॥ 33 ॥
}}
}}


Line 1,741: Line 1,417:
| id      = BS_C03_S03_V53_B2
| id      = BS_C03_S03_V53_B2
| text    =
| text    =
‘सामान्यदर्शनाल्लोका मुक्तिर्योग्यात्मदर्शनात्’इति हि नारायणतन्त्रे॥
‘सामान्यदर्शनाल्लोका मुक्तिर्योग्यात्मदर्शनात्’इति हि नारायणतन्त्रे॥‘मुच्यते नात्र सन्देहो दृष्ट्वा तु स्वात्मयोग्यया’ इति च ॥‘दर्शनेनात्मयोग्येन मुक्तिर्नान्येन केनचित्’ इति चाध्यात्मे ॥ 53 ॥
}}
}}


{{Bhashyam
=== ताद्विध्याधिकरणम् (परेणाधिकरणम्) ===
| verse_id = BS_C03_S03_V53
| id      = BS_C03_S03_V53_B4
| text    =
‘मुच्यते नात्र सन्देहो दृष्ट्वा तु स्वात्मयोग्यया’ इति च ॥
}}


{{Bhashyam
{{VerseBlock
| verse_id = BS_C03_S03_V53
| id      = BS_C03_S03_V53_B5
| text    =
‘दर्शनेनात्मयोग्येन मुक्तिर्नान्येन केनचित्’ इति चाध्यात्मे ॥ 53 ॥
}}
 
=== ताद्विध्याधिकरणम् (परेणाधिकरणम्) ===
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BS_C03_S03_V54
| verse_id      = BS_C03_S03_V54
| document_id  = BS
| document_id  = BS
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ परेण शब्दस्य ताद्विध्यं भूयस्त्वात् त्वनुबन्धः ॐ ॥ 54-419 ॥
| verse_line1  = (419)ओं परेण च शब्दस्य ताद्विध्यं भूयस्त्वात् त्वनुबन्धः ओम् ॥ 03-03-54 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 1,773: Line 1,435:
| id      = BS_C03_S03_V54_summary
| id      = BS_C03_S03_V54_summary
| text    =
| text    =
‘भक्तिरेवैनं नयति भक्तिरेवैनं दर्शयति भक्तिवशः पुरुषो भक्तिरेव भूयसी’ इति माठरश्रुतेर्न परमात्मना दर्शनमिति चेन्न ।
‘भक्तिरेवैनं नयति भक्तिरेवैनं दर्शयति भक्तिवशः पुरुषो भक्तिरेव भूयसी’() इति माठरश्रुतेर्न परमात्मना दर्शनमिति चेत्, न ।‘तस्यैष आत्मा विशते ब्रह्मधाम’(मुं.उ.३.२.४) इति श्रुतेः ।
              ‘तस्यैष आत्मा विशते ब्रह्मधाम’ इति श्रुतेः ।
               कथं तर्ह्येषा श्रुतिः –
               कथं तर्ह्येषा श्रुतिः –
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V54
| id      = BS_C03_S03_V54_author-note
| text    =
॥ इति ताद्विध्याधिकरणम् (परेणाधिकरणम्) ॥ 34 ॥
}}
}}


Line 1,789: Line 1,443:
| id      = BS_C03_S03_V54_B1
| id      = BS_C03_S03_V54_B1
| text    =
| text    =
परमात्मैवं भक्त्या दर्शनं प्राप्य मुक्तिं ददातीति प्रधानसाधनत्वाद्भक्तिः करणत्वेनोच्यते।
परमात्मैवं भक्त्या दर्शनं प्राप्य मुक्तिं ददाति । प्रधानसाधनत्वाद्भक्तिः करणत्वेनोच्यते।
}}
}}


Line 1,797: Line 1,451:
| text    =
| text    =
मायावैभवे च
मायावैभवे च
}}
‘भक्तिस्थः परमो विष्णुस्तयैवैनं वशं नयेत् ।तयैव दर्शनं यातः प्रदद्यान्मुक्तिमेतया ॥स्नेहानुबन्धो यस्तस्मिन् बहुमानपुरस्सरः ।भक्तिरित्युच्यते सैव करणं परमीशितुः’॥इति सर्वशब्दानां ब्रह्मणि प्रवृत्तेश्च ॥ 54 ॥
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V54
| id      = BS_C03_S03_V54_B3
| text    =
‘भक्तिस्थः परमो विष्णुस्तयैवैनं वशं नयेत् ।
तयैव दर्शनं यातः प्रदद्यान्मुक्तिमेतया ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V54
| id      = BS_C03_S03_V54_B4
| text    =
स्नेहानुबन्धो यस्तस्मिन् बहुमानपुरस्सरः ।
भक्तिरित्युच्यते सैव करणं परमीशितुः’॥
इति सर्वशब्दानां ब्रह्मणि प्रवृत्तेश्च ॥ 54 ॥
}}
}}


Line 1,823: Line 1,461:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ एकः आत्मनः शरीरे भावात् ॐ ॥ 55-420 ॥
| verse_line1  = (420)ओम् एक आत्मनः शरीरे भावात् ओम् ॥ 03-03-55 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 1,846: Line 1,484:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ व्यतिरेकस्तद्भावभावित्वान्न तूपलब्धिवत् ॐ ॥ 56-421 ॥
| verse_line1  = (421)ओं व्यतिरेकस्तद्भावभावित्वान्न तूपलब्धिवत् ओम् ॥ 03-03-56 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V56
| id      = BS_C03_S03_V56_author-note
| text    =
॥ इति एकाधिकरणम् ॥ 35 ॥
}}
}}


Line 1,869: Line 1,500:
| text    =
| text    =
परमसंहितायां च –
परमसंहितायां च –
}}
‘अंशिनस्तु पृथग्जाता अंशास्तस्यैव कर्मणा ।पुनरैक्यं प्रपद्यन्ते नात्र कार्य विचारणा’ इति ॥ 56 ॥
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V56
| id      = BS_C03_S03_V56_B4
| text    =
‘अंशिनस्तु पृथग्जाता अंशास्तस्यैव कर्मणा ।
पुनरैक्यं प्रपद्यन्ते नात्र कार्य विचारणा’ इति ॥ 56 ॥
}}
}}


Line 1,886: Line 1,510:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अङ्गावबद्धास्तुन शाखासु हि प्रतिवेदनम् ॐ ॥ 57-422 ॥
| verse_line1  = (422)ओम् अङ्गावबद्धास्तु न शाखासु हि प्रतिवेदम् ओम् ॥ 03-03-57 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 1,909: Line 1,533:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ मन्त्रादिवद्वाऽविरोधः ॐ ॥ 58-423 ॥
| verse_line1  = (423)ओं मन्त्रादिवद् वाऽविरोधः ओम् ॥ 03-03-58 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V58
| id      = BS_C03_S03_V58_author-note
| text    =
॥ इति अङ्गावबद्धाधिकरणम् ॥ 36 ॥
}}
}}


Line 1,924: Line 1,541:
| id      = BS_C03_S03_V58_B1
| id      = BS_C03_S03_V58_B1
| text    =
| text    =
सर्वदेवतामन्त्रा यथाऽधीयन्त एवमविरोधो वा ।
सर्वदेवतामन्त्रा यथाऽधीयन्ते, एवमविरोधो वा ।
}}
}}


Line 1,941: Line 1,558:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ भूम्नःक्रतुवज्ज्यायस्त्वं तथा च दर्शयति ॐ ॥ 59-424 ॥
| verse_line1  = (424)ओं भूम्नः क्रतुवज्ज्यायस्त्वं तथा च दर्शयति ओम् ॥ 03-03-59 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V59
| id      = BS_C03_S03_V59_author-note
| text    =
॥ इति भूमाधिकरणम् ॥ 37 ॥
}}
}}


Line 1,956: Line 1,566:
| id      = BS_C03_S03_V59_B1
| id      = BS_C03_S03_V59_B1
| text    =
| text    =
सर्वगुणेषु भूमगुणस्य ज्यायस्त्वं क्रतुवत् । सर्वत्र सहभावात् दीक्षाप्रायणीयोदयनीयसवनत्र यावभृथात्मकः क्रतुः ।
सर्वगुणेषु भूमगुणस्य ज्यायस्त्वं क्रतुवत् । सर्वत्र सहभावात् दीक्षाप्रायणीयोदयनीयसवनत्रयावभृथात्मकः क्रतुः ।‘भूमैव देवः परमो ह्युपास्यो नैवाभूमा फलमेषां विधत्ते । तस्माद्भूमा गुणतो वै विशिष्टो यथा क्रतुः कर्ममध्ये विशिष्टःइति च गौपवनश्रुतिः ॥ 59 ॥
}}
}}


{{Bhashyam
=== नानाशब्दाधिकरणम् ===
| verse_id = BS_C03_S03_V59
| id      = BS_C03_S03_V59_B2
| text    =
‘भूमैव देवः परमो ह्युपास्यो नैवाभूमा फलमेषां विधत्ते । तस्माद्भूमा गुणतो वै विशिष्टो यथा क्रतुः कर्ममध्ये विशिष्टःइति च गौपवनश्रुतिः ॥ 59 ॥
}}
 
=== नाना(शब्दा)धिकरणम् ===


{{VerseBlock
{{VerseBlock
Line 1,973: Line 1,576:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ नाना शब्दादिभेदात् ॐ ॥ 60-425 ॥
| verse_line1  = (425)ओं नाना शब्दादिभेदात् ओम् ॥ 03-03-60 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V60
| id      = BS_C03_S03_V60_author-note
| text    =
॥ इति नाना(शब्दा)धिकरणम् ॥ 38 ॥
}}
}}


Line 1,988: Line 1,584:
| id      = BS_C03_S03_V60_B1
| id      = BS_C03_S03_V60_B1
| text    =
| text    =
‘शब्दोऽनुमा तथैवाक्षो योग्यताभेदतः सदा ।
‘शब्दोऽनुमा तथैवाक्षो योग्यताभेदतः सदा ।ब्रह्मादीनामेकमर्थं बहुधा दर्शयन्ति हि ॥अतः पूर्णत्वमीशस्य वानैवैषां प्रदृश्यते ।अतः फलस्य नानात्वं नानैवोपासनं यतः’ इति ब्रह्मतर्के ।
ब्रह्मादीनामेकमर्थं बहुधा दर्शयन्ति हि ॥
}}
}}


{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V60
| verse_id = BS_C03_S03_V60
| id      = BS_C03_S03_V60_B3
| id      = BS_C03_S03_V60_B5
| text    =
| text    =
अतः पूर्णत्वमीशस्य वानैवैषां प्रदृश्यते ।अतः फलस्य नानात्वं नानैवोपासनं यतः’ इति ब्रह्मतर्के ।
अतो भूमत्वमपि नानैवोपास्यते ॥ 60 ॥
}}
}}


{{Bhashyam
=== विकल्पाधिकरणम् ===
| verse_id = BS_C03_S03_V60
| id      = BS_C03_S03_V60_B5
| text    =
अतो भूमत्वमपि नानैवोपास्यते ॥ 60 ॥
}}
 
=== विकल्पाधिकरणम् ===


{{VerseBlock
{{VerseBlock
Line 2,013: Line 1,601:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ विकल्पो विशिष्टफलत्वात् ॐ ॥ 61-426 ॥
| verse_line1  = (426)ओं विकल्पो विशिष्टफलत्वात् ओम् ॥ 03-03-61 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V61
| id      = BS_C03_S03_V61_author-note
| text    =
॥ इति विकल्पाधिकरणम् ॥ 39 ॥
}}
}}


Line 2,045: Line 1,626:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ काम्यास्तुयथाकामं समुच्चीयेरन्न वा पूर्वहेत्वभावात् ॐ ॥ 62-427 ॥
| verse_line1  = (427)ओं काम्यास्तुयथाकामं समुच्चीयेरन्न वा पूर्वहेत्वभावात् ओम् ॥ 03-03-62-427 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V62
| id      = BS_C03_S03_V62_author-note
| text    =
॥ इति काम्याधिकरणम् ॥ 40 ॥
}}
}}


Line 2,060: Line 1,634:
| id      = BS_C03_S03_V62_B1
| id      = BS_C03_S03_V62_B1
| text    =
| text    =
‘यस्य यस्य हि यः कामस्तस्य तस्य ह्युपासनम् ।
‘यस्य यस्य हि यः कामस्तस्य तस्य ह्युपासनम् ।तादृशानां गुणानां च समाहारं प्रकल्पयेत् ॥अकामत्वान्मुमुक्षूणां न वा तेषामुपासनम् ।तुष्ट्यर्थमीश्वरस्यैव न चोपास विदुष्यति’ इति बृहत्तन्त्रे ॥ 62 ॥
तादृशानां गुणानां च समाहारं प्रकल्पयेत् ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V62
| id      = BS_C03_S03_V62_B3
| text    =
अकामत्वान्मुमुक्षूणां न वा तेषामुपासनम् ।तुष्ट्यर्थमीश्वरस्यैव न चोपास विदुष्यति’ इति बृहत्तन्त्रे ॥ 62 ॥
}}
}}


Line 2,078: Line 1,644:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ अङ्गेषु यथाऽऽश्रयाभावः ॐ ॥ 63-428 ॥
| verse_line1  = (428)ओम् अङ्गेषु यथाऽऽश्रयाभावः ओम् ॥ 03-03-63 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 2,086: Line 1,652:
| id      = BS_C03_S03_V63_B1
| id      = BS_C03_S03_V63_B1
| text    =
| text    =
अङ्गदेवतानां यथा यथा परमेश्वराङ्गाश्रयत्वं’चक्षोः सूर्यो अजायत’ इत्यादि तथा भावना कर्तव्या॥63॥
अङ्गदेवतानां यथा यथा परमेश्वराङ्गाश्रयत्वं‘चक्षोः सूर्यो अजायत’(ऋ.सं.१०.९०.१३) इत्यादि तथा भावना कर्तव्या॥63॥
}}
}}


Line 2,094: Line 1,660:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ शिष्टेश्च ॐ ॥ 64-429 ॥
| verse_line1  = (429)ओं शिष्टेश्च ओम् ॥ 03-03-64 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 2,110: Line 1,676:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ समाहारात् ॐ ॥ 65-430 ॥
| verse_line1  = (430)ओं समाहारात् ओम् ॥ 03-03-65 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 2,118: Line 1,684:
| id      = BS_C03_S03_V65_B1
| id      = BS_C03_S03_V65_B1
| text    =
| text    =
‘अङ्गैः पराद्ये हि देवा विसृष्टास्तत्तद्गुणान् परमे संहरेत।
‘अङ्गैः पराद्ये हि देवा विसृष्टास्तत्तद्गुणान् परमे संहरेत।तांश्चापि तत्रैव विचिन्त्य देवान् स्थानं मुमुक्षुः परमं व्रजेत’ ॥
तांश्चापि तत्रैव विचिन्त्य देवान् स्थानं मुमुक्षुः परमं व्रजेत’
इति काषायणश्रुतौ समाहारवचनाच्च ॥ 65 ॥
इति काषायणश्रुतौ समाहारवचनाच्च ॥ 65 ॥
}}
}}
Line 2,128: Line 1,693:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ गुणसाधारण्यश्रुतेश्च ॐ ॥ 66-431 ॥
| verse_line1  = (431)ओं गुणसाधारण्यश्रुतेश्च ओम् ॥ 03-03-66 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V66
| id      = BS_C03_S03_V66_author-note
| text    =
॥ इति यथाश्रयभावाधिकरणम् (अङ्गाधिकरणम्) ॥ 41 ॥
}}
}}


Line 2,153: Line 1,711:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ न वाऽतत्सहभावश्रुतेः ॐ ॥ 67-432 ॥
| verse_line1  = (432)ओं न वाऽतत्सहभावश्रुतेः ओम् ॥ 67-432 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 2,169: Line 1,727:
| chapter_id    = BS_C03
| chapter_id    = BS_C03
| verse_type    = sutra
| verse_type    = sutra
| verse_line1  = ॐ दर्शनाच्च ॐ ॥ 68-433 ॥
| verse_line1  = (433)ओं दर्शनाच्च ओम् ॥ 03-03-68 ॥
| commentary1  = brahmasutra
| commentary1  = brahmasutra
}}
}}
Line 2,175: Line 1,733:
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V68
| verse_id = BS_C03_S03_V68
| id      = BS_C03_S03_V68_author-note
| id      = BS_C03_S03_V68_B1
| text    =
| text    =
॥ इति नवाधिकरणम् ॥ 42 ॥
‘सत्यो ज्ञानः परमानन्दरूप आत्मेत्येवं नित्यदोपासनं स्यात् ।नान्यत् किञ्चित् समुपासीत धीरः सर्वैर्गुणैर्देवगणा उपासते’॥ इति कमठश्रुतौ ॥ 68 ॥
}}
}}


{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V68
| verse_id = BS_C03_S03
| id      = BS_C03_S03_V68_author-note
| id      = BS_C03_S03_author-note
| text    =
| text    =
॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रभाष्ये तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ 03-03 ॥
॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रभाष्ये तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ 03-03 ॥
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BS_C03_S03_V68
| id      = BS_C03_S03_V68_B1
| text    =
‘सत्यो ज्ञानः परमानन्दरूप आत्मेत्येवं नित्यदोपासनं स्यात् ।नान्यत् किञ्चित् समुपासीत धीरः सर्वैर्गुणैर्देवगणा उपासते’ इति कमठश्रुतौ ॥ 68 ॥
}}
}}




[[Category:Brahmasutra]]
[[Category:Brahmasutra]]
Retrieved from "https://dev.anandamakaranda.in/Brahmasutra/C3/S3"