Bhagavadgitatatparya/Vyakhya/Nyayadeepika: Difference between revisions

== अध्याय 1 ==

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">इन्दिरावदनाम्भोजराजहंसाय विष्णवे ।</span>

<span class="shloka-line">अमन्दानन्दसन्दोहसुन्दराकृतये नमः ॥ १ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C01_I01

=== प्रथमोऽध्यायः ===

अथाशेषपुरुषार्थहेतुभूतामन्यैरन्यथा व्याख्यातां गीतां यथावद्व्याख्यातुकामो भगवानाचार्यः प्रारिप्सितस्य ग्रन्थस्याविघ्नेन परिसमाप्त्यादिप्रयोजनामिष्टदेवतानतिं शिष्टाचारपरम्परादिप्राप्तां शिष्यजनशिक्षार्थं ग्रन्थे निबध्नाति, ग्रन्थारम्भं च प्रतिजानीते

नारायणस्यैव समस्तगुणसम्पूर्णत्वेनाशेषदोषदूरत्वेन निखिलप्रार्थितप्रदानसामर्थ्यादितरेषां तत्प्रसादासादितशक्तिमत्त्वात्तत्प्रणाम  एव  कर्तव्य  इति  भावः  । सम्पूर्णमिति गुणानां प्रत्येकं पूर्णतामाह । विवर्जितमिति च दोषवर्जनस्य निःशेषताम् । समस्तगीतासु भगवद्गीतायाः प्राधान्यज्ञापनाय गीतेत्येवोक्तम् । ‘मुख्यस्य निर्विशेषेण शब्दः’ इति स्मृतेः । स्वयमेव गीताभाष्यस्य कृतत्वात् किं पुनरारम्भेणेत्यतस्तात्पर्यमित्युक्तम् । व्याख्यातत्वेऽपि गीतायास्तदर्थस्य शिष्याणां बुध्द्यारोहार्थं शब्दानुकरणाद्यन्तरेण पुनस्तात्पर्यमेवोच्यत इति भावः ।

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C01_I02

भारतज्ञानादप्याञ्जस्येन गीतादिज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वाद्युक्तं भारतेऽपि गीतादेरुत्तमत्वमिति भावः ।

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C01_I03

पञ्चममिति ॥

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C01_I06

भक्त्या चेति संयोज्यम् । कर्तव्यत्याज्यत्वाभ्यां धर्माधर्मत्व इति भावः ।

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C01_I13

न ज्ञानिनः स्वविहितवृत्त्याद्यभावो गीताऽभिमतः । तत्र ‘एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः । कुरु कर्मैव’ इति ज्ञानिनोऽपि स्वविहितवृत्त्यादेः कर्तव्यतयाऽवगमादिति भावः। स्वविहितं, भगवदर्थमेव पूर्वैः कृतं तदुभयमेव भगवत्कर्म ॥

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C01_I17

न मे पार्थेति पूर्णत्वम् । प्रथमाऽदिपदेनासत्यमप्रतिष्ठं त इत्यादि, द्वितीयेन जगत्सत्यत्वं गृह्यते ।

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C01_I51

देवत्वेन प्रागपि श्रवणाद्यस्त्येवेति भावः।

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C01_I57

नार्जुनस्य ज्ञानित्वेऽप्येतद्वाक्यस्य विरोधः । यत एतत्प्रागुत्पन्नज्ञानतिरोभावनिवृत्त्यर्थमेवोपदेशमाह । न तु प्रागप्राप्तज्ञानलाभार्थमित्यर्थः ।

}}

== अध्याय 2 ==

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।</span>

<span class="shloka-line">गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः॥११ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V11

११ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।</span>

<span class="shloka-line">न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम्॥१२ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V12

व्यासरूपेण गीतायां निबध्य ॥ १२ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">देहिनोस्मिन् यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।</span>

<span class="shloka-line">तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति॥१३ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V13

इदानीमेकस्मिन्नपि शरीरे कौमारादिरूपेणान्यथात्वदर्शनात् तत्र यथा शोकाभावस्तथैवेत्यर्थः ॥ १३ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।</span>

<span class="shloka-line">आगमापायिनोनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत॥१४ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V14

१४ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।</span>

<span class="shloka-line">समदुःखसुखं धीरं सोमृतत्वाय कल्पते॥१५ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V15

गमनम् । तदेव ज्ञानमिति भावः ॥ १५ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">नासतो विद्यतेभावो नाभावो विद्यते सतः ।</span>

<span class="shloka-line">उभयोरपि दृष्टोन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः॥१६ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V16

यशस्विनाविन्द्रबृहस्पती युवयोर्विश्वं सत्यमेव । कुतः? युवयोः सत्यजगत्सृष्ट्यादिकर्म सर्वदेवता अपि जानन्ति यत इत्याहेत्यर्थः । बल्यादिभ्यः स्पृहणीयं वसु जेता इन्द्रादिभ्यो दाता । ईश्वरो यद्विश्वं चकार तद्विश्वं सत्यमेव न मिथ्येत्यर्थः । सर्वज्ञो मनःप्रेरकः । सर्वतो वरः स्वतन्त्रः परमेश्वरः पदार्थाननन्तकालेऽप्यबाधिततयैवाकरोदित्यर्थः ॥ १६ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">अविनाशि तु तद् विदि्ध येन सर्वमिदं ततम् ।</span>

<span class="shloka-line">विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित् कर्तुमर्हति॥१७ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V17

१७ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।</span>

<span class="shloka-line">अनाशिनोप्रमेयस्य तस्माद् युद्ध्यस्व भारत॥१८ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V18

१८ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।</span>

<span class="shloka-line">उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते॥१९ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V19

१९ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">न जायते म्रियते वा कदाचि-</span>

<span class="shloka-line">न हन्यते हन्यमाने शरीरे॥ २० ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V20

नानेन पुराणपदेनानादित्वमुच्यते । येन पौनरुक्त्यं स्यात् । किन्तु जीवस्येश्वरवदजत्वादिसद्भावेऽपि कुतो न स्वातन्त्र्यादीत्यतो  देहोत्पत्त्यादिभावेन तद्वदजत्वाद्यभाव एवोच्यत इति भावः ॥ २०॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् ।</span>

<span class="shloka-line">कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम्॥२१ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V21

ईश्वरस्य शरीरापायरहितत्वात् तत्परत्वे शक्यते पुनरुक्तिपरिहारः । न तु जीवपरत्वे । तस्य देहनाशसद्भावात् । अतः  पुनरुक्तिविरोधात्  समीपोक्तमपि  जीवं  विहायेश्वरग्रहणं युक्तमिति भावः ॥ २१ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">वासांसि जीर्णानि यथा विहाय</span>

<span class="shloka-line">न्यन्यानि संयाति नवानि देही॥ २२ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V22

शरीरयोगवियोगयोः कौमारादिवच्छोककारणत्वाभावोऽङ्गीकृतश्चेत्तर्हि जनिमृती अपि न शोककारणम्, यतः शरीरयोगवियोगावेव जनिमृती इत्यर्थः ॥ २२ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">'नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।</span>

<span class="shloka-line">नचैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः॥२३ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V23

छेदादि ॥ २३ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">अच्छेद्योयमदाह्योयमक्लेद्योशोष्य एव च ।</span>

<span class="shloka-line">नित्यः सर्वगतस्थाणुरचलोयं सनातनः॥२४ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V24

स्वतन्त्रस्य परमार्थतस्तदयुक्तमित्यर्थः ॥ २४ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">अव्यक्तोयमचिन्त्योयमविकार्योयमुच्यते ।</span>

<span class="shloka-line">तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि॥२५ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V25

अवताराणामनवतारत्वेनानवताराणामवतारत्वेन ज्ञानं सङ्करज्ञानम् ॥ २५ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।</span>

<span class="shloka-line">तथापि त्वं महाबाहो नैनं शोचितुमर्हसि॥२६ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V26

एतच्छ्लोकार्थविवरणात्मकोत्तरश्लोके नित्यपदस्य ध्रुव इति विवृतत्वादित्यर्थः ॥ २६ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।</span>

<span class="shloka-line">अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना॥२८ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V28

जननमरणनियमोऽत्र शोकनिवारणे हेतुतयोक्तः स्फुटं प्रतीयते । प्रागभिप्रेते जीवस्यास्वातन्त्र्ये च हेतुतयाऽभिमत इति भावेनाऽह    तस्मादिति ॥ तस्माज्जननादिनियमवत्त्वादेव । अत्र जीवे स्वातन्त्र्यबुद्धिश्च न कार्येत्यर्थः ॥ २७ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">आश्चर्यवत् पश्यति कश्चिदेनमाश्चर्यवद् वदति तथैव चान्यः ।</span>

<span class="shloka-line">श्रुत्वाप्येनं वेद नचैव कश्चित्॥ २९ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V29

यद्यपीश्वरः सर्वेषामाश्चर्य एव । तथापि विपरीतदर्शिनां बहूनां भावाद्यथावद्दर्शिनः कस्यचिदेव भावादाश्चर्यतया दर्शनं विवक्ष्य कश्चिदिति विशेषणं युक्तमिति भावः ॥२९॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">देही नित्यमवध्योयं देहे सर्वस्य भारत ।</span>

<span class="shloka-line">तस्मात् सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि॥३० ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V30

तस्मात्तन्नियन्तृत्वात् । भावाभावयोरपि नित्यानित्याबहिर्भावात् ॥ ३० ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।</span>

<span class="shloka-line">तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः॥३७ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V37

ये शूराः युद्धेषु युध्यन्ति, ये च तत्र म्रियन्ते, ये च सहस्रसङ्ख्यासङ्ख्यातधनदक्षिणादातारः  तानेवायं  प्रेतोऽपि  गच्छतादिति  यमं  प्रति प्रेतस्य स्वर्गप्रार्थनाज्जयेऽपि स्वर्गप्राप्तिः श्रूयते । अतो न प्रतीत एवार्थ इति भावः ॥ ३७ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">एषा तेभिहिता साङ्ख्ये बुदि्धर्योगे त्विमां शृणु ।</span>

<span class="shloka-line">बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि॥३९ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V39

पूर्वोत्तरप्रकरणोक्तार्थप्रतिपादकत्वादित्यर्थः । न विरोधोऽत्र तदुक्तग्रहण इति शेषः ॥ ३९ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">नेहाभिक्रमनाशोस्ति प्रत्यवायो न विद्यते ।</span>

<span class="shloka-line">स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥४० ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V40

स्वगतानां गमनं वारयतीति वा, सदा वृणोतीति वा वरमानन्दं वारयतीति वा वव्रम् । ‘वव्रमनन्तम्’ इत्यादिवेदगदितम्  ॥४० ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">व्यवसायात्मिका बुदि्धरेकेह कुरुनन्दन ।</span>

<span class="shloka-line">बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोव्यवसायिनाम्॥४१ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V41

एवंविधश्चेदयं वैष्णवो धर्मः तर्हि किमिति कैश्चिदेवैकमत्येनानुष्ठीयते, परस्परविरुद्धतया बहुभिर्नानुष्ठीयत इत्यत आह    बुद्धिरिति ॥  केषाञ्चिदेव बुद्धेर्निर्णीतत्वात्तावन्त एवैकमत्येन विष्णुपरायणाः । बहूनामप्यनिर्णीतबुद्धित्वात् परस्परविरोधेन न विष्णुपरत्वमिति भावः । अनेन व्यवसायेति श्लोकोऽपि व्याख्यातो भवति  ॥ ४१ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् ।</span>

<span class="shloka-line">व्यवसायात्मिका बुदि्धः समाधौ न विधीयते॥४४ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V44

भागवताचार्यवर्जिततद्द्वेष्यभिप्रायेण तदुक्तमिति भावः । अनेन ‘इमं लोकम्’ इत्यज्ञविषयम् । प्रमूढत्वमज्ञत्वमेव । हीनतरमिति  त्ववैष्णवाचार्यवद्भगवद्द्वेषिविषयम् । तेषां प्रमूढत्वं मिथ्याज्ञानित्वमित्युक्तं भवति  ॥४२-४४ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन ।</span>

<span class="shloka-line">निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान्॥४५ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V45

उत्थानादीनामप्यप्राप्तप्राप्तिरूपत्वेन योगत्वात् । ततश्च ‘योगमातिष्ठोत्तिष्ठ’ इत्यादिविरोध इति भावः ॥ ४५ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">यावानर्थ उदपाने सर्वतः सम्प्लुतोदके ।</span>

<span class="shloka-line">तावान् सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः॥४६ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V46

तदेकं ब्रह्म वायुप्रेरणां विना स्वसामर्थ्येनैव कालादिकं प्रेरयति स्म । तस्मादन्यदुत्तमं वस्तु किञ्चन नाऽस । अपि तु तदेवोद्रिक्तमास । अपरं तमः प्रकृतिरस्मिन् सर्वस्मिन् देशेऽविज्ञातं सलिलं भूत्वाऽसीत् । तेन सलिलेन प्रलये सर्वं गूढमासीदित्यर्थः । अस्याग्रे सलिले समन्तात्पालकवर्जितो भगवानासीदित्यर्थः । औतः सर्वोद्रिक्तः ॥ ४६ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।</span>

<span class="shloka-line">मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोस्त्वकर्मणि॥४७ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V47

स्वयं जीवः ॥ ४७ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय ।</span>

<span class="shloka-line">सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते॥४८ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V48

कर्माकरणे स्नेहो माऽस्त्वित्युक्तम् । किं तर्हीत्यत उच्यते ‘योगस्थः’ इति । तत्र कर्मसङ्गं त्यक्त्वा कर्माणि कुर्विति व्याहतमित्यत आह    सङ्गमिति ॥ न सङ्गपदेन कर्मसम्बन्धोऽभिधीयते । येन व्याहतिः । अपि तु फलस्नेह एवेति भावः ॥ ४८ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">दूरेण ह्यवरं कर्म बुदि्धयोगाद् धनञ्जय ।</span>

<span class="shloka-line">बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः॥४९ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V49

४९ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">कर्मजं बुदि्धयुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।</span>

<span class="shloka-line">जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम्॥५१ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V51

एतच्छ्लोकार्थविवरणात्मकोत्तरश्लोके ‘बुद्धियुक्तः’ इति भगवज्ज्ञानस्यापरोक्षज्ञानसाधनत्वेन गृहीतत्वादत्र पूर्वत्रापि तदभिमतमिति भावः ॥ ५०- ५१ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यथा स्थास्यति निश्चला ॥</span>

<span class="shloka-line">समाधावचला बुदि्धस्तदा योगमवाप्स्यसि॥ ५३ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V53

५२ ॥ ५३ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव ।</span>

<span class="shloka-line">स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम्॥५४ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V54

५४ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान् ।</span>

<span class="shloka-line">आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते॥५५ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V55

अत्रात्मस्थित्यादिना तुष्ट्यभिधानाज्जीवस्थित्यादिना तदसम्भवान्न तत्परावात्मशब्दाविति भावः ॥ ५५ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।</span>

<span class="shloka-line">रसवर्जं रसोप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते॥५९ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V59

५९ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">क्रोधाद् भवति सम्मोहः सम्मोहात् स्मृऽतिविभ्रमः ।</span>

<span class="shloka-line">स्मृऽतिभ्रंशाद् बुदि्धनाशो बुदि्धनाशाद् प्र(वि)नश्यति ॥६३ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V63

केवलवाक्यसापेक्षतां विनापि निश्चितम् । न तु ज्ञानमात्रमिति भावः ॥ ६३ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">नास्ति बुदि्धरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना ।</span>

<span class="shloka-line">न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम्॥६६ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V66

॥ ६६ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी ।</span>

<span class="shloka-line">यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः॥६९ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V69

सूर्यो यथा स्वतेजसा सर्वं प्रकाशयत्येवं स्वज्ञानेन सर्वं विषयीकुर्वन्तीत्यर्थः ॥ ६९ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् ।</span>

<span class="shloka-line">तद्वत् कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी॥ ७० ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V70

॥ ७० ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">विहाय कामान् यः सर्वान् पुमांश्चरति निःस्पृहः ।</span>

<span class="shloka-line">निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति॥७१ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V71

ममता मदधीनमिति भावना ॥ ७१ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति ।</span>

<span class="shloka-line">स्थित्वास्यामन्तकालेपि ब्रह्म निर्वाणमृच्छति॥७२ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V72

<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥</div>

}}

== अध्याय 3 ==

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">ज्यायसी चेत् कर्मणस्ते मता बुदि्धर्जनार्दन ।</span>

<span class="shloka-line">तत् किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव॥१ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C03_V01

दूरेणेति ॥१ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">व्यामिश्रेणैव वाक्येन बुदि्धं मोहयसीव मे ।</span>

<span class="shloka-line">तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोहमाप्नुयाम्॥२ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C03_V02

ज्ञानायोगमेवेयं श्रुतिर्व्यवच्छिनत्ति । न तु कर्मसम्बन्धं निराकरोति । तथात्वे ‘‘ज्ञानिनो मोक्षनियमः’’ इति श्रुतिविरोध इति भावः ॥ ३ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।</span>

<span class="shloka-line">कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः॥५ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C03_V05

५-८ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">यज्ञार्थात् कर्मणोन्यत्र लोकोयं कर्मबन्धनः ।</span>

<span class="shloka-line">तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर॥९ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C03_V09

नात्र यज्ञपदेन प्रसिद्धयज्ञ उच्यते । अपि तु यातो विषयीकृतो ज्ञानरूपत्वाज्ज्ञो भगवान् येनोद्देशेन स एवेत्यर्थः । य एष उद्देश इति योजना ॥ ९ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">अन्नाद् भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः ।</span>

<span class="shloka-line">यज्ञाद् भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः॥१४ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C03_V14

वेदात्कर्मणामुत्पत्त्यभावाद्ब्रह्मणो वेदस्योत्पत्त्यभावाद्भूतेभ्यो ब्रह्मणो जननाभावादर्थान्तरकल्पने वेदादेश्चक्राप्रवेशः स्यात् । व्यक्त्यर्थाङ्गीकारे बहूनां पदानाममुख्यार्थतापात इति भावः ॥ १४ ॥ १५ ॥ १६ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः ।</span>

<span class="shloka-line">आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते॥१७ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C03_V17

पर्यायेण वाचकाः ॥ १७ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर ।</span>

<span class="shloka-line">असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः॥१९ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C03_V19

१९ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">कर्मणैव हि संसिदि्धमास्थिता जनकादयः ।</span>

<span class="shloka-line">लोकसङ्ग्रहमेवापि सम्पश्यन् कर्तुमर्हसि॥२० ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C03_V20

तुष्टिः ॥ २०  ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।</span>

<span class="shloka-line">नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि॥२२ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C03_V22

॥२२ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा ।</span>

<span class="shloka-line">निराशीर्निर्ममो भूत्वा युद्ध्यस्व विगतज्वरः॥३० ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C03_V30

एतेन सदृशमिति व्याख्यानं भवति॥ २७-३०॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">अथ केन प्रयुक्तोयं पापं चरति पूरुषः ।</span>

<span class="shloka-line">अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः॥३६ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C03_V36

आनन्तर्यवाचिनाऽथशब्देन परमेश्वराद् देवेभ्यश्चानन्तरमित्यर्थो ज्ञायत इति भावः ॥ ३६ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः ।</span>

<span class="shloka-line">महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम्॥३७ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C03_V37

॥ ३७-४१ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">इंद्रियाणि पराण्याहुरिंद्रियेभ्यः परं मनः ।</span>

<span class="shloka-line">मनसस्तु परा बुदि्धर्यो बुद्धेः परतस्तु सः॥४२ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C03_V42

सर्वेभ्योऽर्थाद्यभिमानिभ्यः । ‘ततो ब्रह्मा’  इत्यादि तु  ‘बुद्धेरात्मा महान् परः । महतः परमव्यक्तम् अव्यक्तात् पुरुषः परः । पुरुषान्न परं किञ्चित्’ इति श्रुतिव्याख्यानम् । परमात्मनोऽत्र बुद्धिपरत्वमात्रोक्तावप्यन्यत्रोक्तमत्र संयोज्यमिति ज्ञापयितुमुदाहृतम्ी ॥४२ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना ।</span>

<span class="shloka-line">जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम्॥४३ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C03_V43

<div class="gr-author-note">इतिश्रीमदानन्दतीर्थविरचितगीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥</div>

}}

== अध्याय 4 ==

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् ।</span>

<span class="shloka-line">विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेब्रवीत्॥१ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C04_V01

सर्वशास्त्रेभ्योऽतिशयेन वेदार्थपूरकपञ्चरात्राशेषार्थत्वेन गीतायाः सर्वशास्त्रोत्तमत्वं युक्तमिति भावः ॥ १ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः ।</span>

<span class="shloka-line">कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति॥४ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C04_V04

स स्वभावश्च अयं देव एव न तु ततो भिन्न इत्यर्थः ।

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">अजोपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोपि सन् ।</span>

<span class="shloka-line">प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया॥६ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C04_V06

६ ॥ ७ ॥ ८ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः ।</span>

<span class="shloka-line">त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोर्जुन॥९ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C04_V09

समुच्चयादेव भवतीति ज्ञातव्यमिति शेषः । शमादीनां समुच्चयादेव ज्ञानं भवतीति ज्ञातव्यम् । पृथक्पृथग्ज्ञानसाधनत्वोक्तावपीत्यर्थः । उक्तो ग्राह्य इति शेषः ॥ ९ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः ।</span>

<span class="shloka-line">बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः॥१० ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C04_V10

मयि भावः सायुज्यादिः ॥ १० ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् ।</span>

<span class="shloka-line">मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः॥११ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C04_V11

११ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः ।</span>

<span class="shloka-line">तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम्॥१३ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C04_V13

१३ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा ।</span>

<span class="shloka-line">इति मां योभिजानाति कर्मभिर्न स बद्ध्यते॥१४ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C04_V14

स्वस्येश्वराभेदाभिप्रायेण स्वात्मानमुद्दिश्य ‘न मां कर्माणि लिम्पन्ति’ इत्यादि यो जानातीत्यन्यथाप्रतीतिः स्यात् । तन्निराकरणार्थम् इति मां योऽभिजानाति, न स्वात्मानमिति भावेन मामिति विशेषणं प्रयुक्तमित्यर्थः ॥ १४ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः ।</span>

<span class="shloka-line">अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः॥१७ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C04_V17

मत्त एव भवतीति बोद्धव्यम् । असमानपदस्थस्य रेफोत्तरस्य नस्य णत्वं दृष्टं  ‘ब्रह्मण इन्द्र उपयाहि विद्वान्’ इत्यादौ । आदिपदेन ‘बोद्धव्यं च’ इत्यादेरपि पूर्ववद्योजनां सूचयति  ॥ १७ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः ।</span>

<span class="shloka-line">स बुदि्धमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत्॥१८ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C04_V18

स्वयोग्याशेषकर्मफलमोक्षस्य नियतत्वादिति भावः ॥ १८ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तोनिराश्रयः ।</span>

<span class="shloka-line">कर्मण्यभिप्रवृत्तोपि नैव किञ्चित्करोति सः॥२० ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C04_V20

ज्ञानिनोऽपि भगवदाश्रयत्वेन ‘अज्ञानां ज्ञानिनां चैव’ इत्यादावुक्तत्वान्निराश्रयत्वानुपपत्तेर्न प्रतीतप्रकारेण पदविभाग इत्यर्थः ॥ २० ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः ।</span>

<span class="shloka-line">यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते॥२३ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C04_V23

२३ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् ।</span>

<span class="shloka-line">ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना॥२४ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C04_V24

अनेन हविरादिषु स्वस्य स्वातन्त्र्यमनिरूप्य ब्रह्माधीनतां ज्ञात्वा होमादिकरणं स्वातन्त्र्याभिमानपरित्यागः । ब्रह्मार्पणं तु यज्ञार्थत्वमित्युक्तं भवति  ॥ २४ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते ।</span>

<span class="shloka-line">ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति॥२५ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C04_V25

यज्ञाख्येनेत्यस्य सर्वं तदधीनं ज्ञात्वेत्यर्थः ॥ २५ ॥

}}

<div class="shloka-block">

<span class="shloka-line">श्रोत्रादीनींद्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति ।</span>

<span class="shloka-line">शब्दादीन्विषयानन्य इंद्रियाग्निषु जुह्वति॥२६ ॥</span>

</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C04_V26