Anandamakaranda

Mandu: Difference between revisions

← Older editNewer edit →
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Line 3: Line 3:


== प्रथमः खण्डः ==
== प्रथमः खण्डः ==
{{Adhyaya
<div class="adhyaya-block" data-doc="MAN" data-chap="1">
| document_id  = MAN
<p class="adhyaya-trans">प्रथमः खण्डः</p>
| chapter_num  = 1
</div>
| title        = प्रथमः खण्डः
<div class="introduction" id="MAN_C01_I01" data-verse="MAN_C01">
}}
<p>पूर्णानन्दज्ञानशक्तिस्वरूपं नित्यमव्ययम् ।</p>
{{Bhashyam
<p>चतुर्धा सर्वभोक्तारं वन्दे विष्णुं परं पदम् ॥</p>
| verse_id = MAN_C01
</div>
| id = MAN_C01_intro
| text =


पूर्णानन्दज्ञानशक्तिस्वरूपं नित्यमव्ययम् ।
<div class="verse" id="MAN_C01_V01" type="mantra" data-doc="MAN">
चतुर्धा सर्वभोक्तारं वन्दे विष्णुं परं पदम् ॥
<div class="verse-text">
}}
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वम् । तस्योपव्याख्यानं भूतं भवद् भविष्यदिति ॥</span>
<span class="shloka-line">सर्वमोङ्कार एव । यच्चान्यत् त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव ॥ १ ॥</span>
</div>
</div>
</div>


{{VerseBlock
<div class="bhashya" id="MAN_C01_V01_B01" data-verse="MAN_C01_V01">
| verse_id = MAN_C01_V01
<p>मण्डूकरूपिणा वरुणेन चतूरूपो नारायणः स्तूयते ।</p>
| document_id = MAN
<p>ध्यायन् नारायणं देवं प्रणवेन समाहितः ।</p>
| chapter_id = MAN_C01
<p>मण्डूकरूपी वरुणस्तुष्टाव हरिमव्ययम् ॥ इति पाद्मे ।</p>
| verse_type = mantra
<p>ओमित्युक्तं तु यद्ब्रह्म तदक्षरमुदाहृतम् ।</p>
| verse_line1 = ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वम् । तस्योपव्याख्यानं भूतं भवद् भविष्यदिति ॥
<p>औतमत्र जगद्यस्मादों तस्मात् भगवान् हरिः ॥</p>
| verse_line2 = सर्वमोङ्कार एव । यच्चान्यत् त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव ॥ १ ॥
<p>तदिदं गुणपूर्त्यैव सर्वमित्येव शब्दितम् ।</p>
| commentary1 = mandu
<p>भाविभूतभवत्कालेष्वेकरूपतया हरिः ॥</p>
}}
<p>सर्वदा नित्य इत्येषा व्याख्योङ्कारस्य कीर्तिता ॥</p>
<p>इति बृहत्संहितायाम् ।</p>
<p>ओमित्याक्रियते यस्मादोङ्कारोऽसावतः परः ।</p>
<p>सर्वत्वमिति पूर्णत्वं तन्नान्यस्य हरेः क्वचित् ॥ इति नैर्गुण्ये ।</p>
<p>सर्वमोङ्कार एवेत्यन्यस्य पूर्णत्वनिवारणम् । त्रिकालातीतत्वं च तस्यैव । प्रकृतेरपि त्रिकालातीतत्वं विद्यत इत्यन्यदिति विशेषणम् ॥ १ ॥</p>
</div>


{{Bhashyam
<div class="verse" id="MAN_C01_V02" type="mantra" data-doc="MAN">
| verse_id = MAN_C01_V01
<div class="verse-text">
| id = MAN_C01_V01_B01
<div class="shloka">
| text =
<span class="shloka-line">सर्वं ह्येतद् ब्रह्म । अयमात्मा ब्रह्म । सोयमात्मा चतुष्पात् ॥ २ ॥</span>
</div>
</div>
</div>


मण्डूकरूपिणा वरुणेन चतूरूपो नारायणः स्तूयते ।
<div class="bhashya" id="MAN_C01_V02_B01" data-verse="MAN_C01_V02">
ध्यायन् नारायणं देवं प्रणवेन समाहितः ।
<p>परमं यो महद्ब्रह्म तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम् पूर्णमदः पूर्णमिदम् इत्यादिषु प्रसिद्धं च ब्रह्मणः पूर्णत्वमित्याह– सर्वं ह्येतत् ब्रह्मेति ॥ श्रीब्रह्मादिसकलदेहेषु स्थित्वाऽऽदानादिकर्ता योऽयं कश्चित् प्रतीयते । जीवानामस्वातन्त्र्यदर्शनात् । सोऽपि स एवेति दर्शयति– अयमात्मा ब्रह्मेति ।</p>
मण्डूकरूपी वरुणस्तुष्टाव हरिमव्ययम् ॥ इति पाद्मे ।
<p>पूर्णस्तु हरिरेवैको नान्यत् पूर्णं कदाचन ।</p>
ओमित्युक्तं तु यद्ब्रह्म तदक्षरमुदाहृतम् ।
<p>विना च प्रकृतिं नान्यत् कालातीतं परात्मनः ॥</p>
औतमत्र जगद्यस्मादों तस्मात् भगवान् हरिः ॥
<p>कालश्चैव दिशो वेदाः प्रकृत्यात्मान ईरिताः ।</p>
तदिदं गुणपूर्त्यैव सर्वमित्येव शब्दितम् ।
<p>अभिमानात्तु जीवानां न कालातीतता भवेत् ॥</p>
भाविभूतभवत्कालेष्वेकरूपतया हरिः ॥
<p>मुक्तानामपि पूर्वत्र कालसम्बन्ध ईरितः ।</p>
सर्वदा नित्य इत्येषा व्याख्योङ्कारस्य कीर्तिता ॥
<p>पूर्णत्वं च सदा विष्णोः प्रसिद्धं सर्ववेदतः ॥</p>
इति बृहत्संहितायाम् ।
<p>सोऽयं विष्णू रमाब्रह्मरुद्रानन्तादिगः सदा ।</p>
ओमित्याक्रियते यस्मादोङ्कारोऽसावतः परः ।
<p>आदानादनकर्तृत्वादात्मा तेषामगोचरः ॥</p>
सर्वत्वमिति पूर्णत्वं तन्नान्यस्य हरेः क्वचित् ॥ इति नैर्गुण्ये ।
<p>इति मण्डूकरूपी सन् ददर्श वरुणः श्रुतिम् ॥</p>
सर्वमोङ्कार एवेत्यन्यस्य पूर्णत्वनिवारणम् । त्रिकालातीतत्वं च तस्यैव । प्रकृतेरपि त्रिकालातीतत्वं विद्यत इत्यन्यदिति विशेषणम् ॥ १ ॥
<p>इति हरिवंशेषु ॥ २ ॥</p>
}}
</div>


{{VerseBlock
<div class="verse" id="MAN_C01_V03" type="mantra" data-doc="MAN">
| verse_id = MAN_C01_V02
<div class="verse-text">
| document_id = MAN
<div class="shloka">
| chapter_id = MAN_C01
<span class="shloka-line">जागरितस्थानो बहिःप्रज्ञः । सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुग् वैश्वानरः प्रथमः पादः ॥ ३ ॥</span>
| verse_type = mantra
</div>
| verse_line1 = सर्वं ह्येतद् ब्रह्म । अयमात्मा ब्रह्म । सोयमात्मा चतुष्पात् ॥ २ ॥
</div>
| commentary1 = mandu
</div>
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashya" id="MAN_C01_V03_B01" data-verse="MAN_C01_V03">
| verse_id = MAN_C01_V02
<p>चतुर्धाऽवस्थितो देहे परमात्मा सनातनः ।</p>
| id = MAN_C01_V02_B01
<p>वैश्वानरो जागरितस्थानगो गजवक्त्रकः ॥</p>
| text =
<p>निर्माता बाह्यसंवित्तेर्जीवानां तदगोचरः ।</p>
<p>अष्टादशमुखान्यस्य पुमाकाराणि सर्वशः ॥</p>
<p>मध्यमं तु गजाकारं चतुर्बाहुः परः पुमान् ।</p>
<p>पादौ हस्तिकरो हस्ता इति सप्ताङ्ग ईरितः ॥</p>
<p>स्थूलान् भोगानिन्द्रियैः स शुभान् भुङ्क्ते न चाशुभान् ।</p>
<p>विश्वं स्थूलं समुद्दिष्टं सर्वगम्यत्वहेतुतः ॥</p>
<p>तत्सम्बन्धी नरोऽनाशाद् वैश्वानर उदाहृतः ।</p>
<p>विनायकस्तु विश्वस्य ध्यानादैद् गजवक्त्रताम् ॥</p>
<p>तथैव तैजसध्यानात् त्रिध्यानादिन्द्र इन्द्रताम् ।</p>
<p>चतुर्ध्यानाच्च रुद्रत्वं रुद्र आप जनार्दनात् ॥</p>
<p>एवम्भूतगुणो विष्णुश्चतुरात्मा परात् परः ॥ इति महायोगे ॥ ३ ॥</p>
</div>


परमं यो महद्ब्रह्म तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम् पूर्णमदः पूर्णमिदम् इत्यादिषु प्रसिद्धं च ब्रह्मणः पूर्णत्वमित्याह– सर्वं ह्येतत् ब्रह्मेति ॥ श्रीब्रह्मादिसकलदेहेषु स्थित्वाऽऽदानादिकर्ता योऽयं कश्चित् प्रतीयते । जीवानामस्वातन्त्र्यदर्शनात् । सोऽपि स एवेति दर्शयति– अयमात्मा ब्रह्मेति ।
<div class="verse" id="MAN_C01_V04" type="mantra" data-doc="MAN">
पूर्णस्तु हरिरेवैको नान्यत् पूर्णं कदाचन ।
<div class="verse-text">
विना च प्रकृतिं नान्यत् कालातीतं परात्मनः ॥
<div class="shloka">
कालश्चैव दिशो वेदाः प्रकृत्यात्मान ईरिताः ।
<span class="shloka-line">स्वप्नस्थानोऽन्तप्रज्ञः । सप्ताङ्गः एकोनविंशतिमुखः प्रविविक्तभुक् तैजसो द्वितीयः पादः ॥ ४ ॥</span>
अभिमानात्तु जीवानां न कालातीतता भवेत् ॥
</div>
मुक्तानामपि पूर्वत्र कालसम्बन्ध ईरितः ।
</div>
पूर्णत्वं च सदा विष्णोः प्रसिद्धं सर्ववेदतः ॥
</div>
सोऽयं विष्णू रमाब्रह्मरुद्रानन्तादिगः सदा ।
आदानादनकर्तृत्वादात्मा तेषामगोचरः ॥
इति मण्डूकरूपी सन् ददर्श वरुणः श्रुतिम् ॥
इति हरिवंशेषु ॥ २ ॥
}}


{{VerseBlock
<div class="bhashya" id="MAN_C01_V04_B01" data-verse="MAN_C01_V04">
| verse_id = MAN_C01_V03
<p>जाग्रद्दर्शनसंस्काररूपत्वात् स्वप्नगं तु यत् ।</p>
| document_id = MAN
<p>प्रविविक्तं तु तज्ज्ञानकारणोऽन्तर्ज्ञ उच्यते ॥</p>
| chapter_id = MAN_C01
<p>इति वाराहे ॥४॥</p>
| verse_type = mantra
</div>
| verse_line1 = जागरितस्थानो बहिःप्रज्ञः । सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुग् वैश्वानरः प्रथमः पादः ॥ ३ ॥
| commentary1 = mandu
}}


{{Bhashyam
<div class="verse" id="MAN_C01_V05" type="mantra" data-doc="MAN">
| verse_id = MAN_C01_V03
<div class="verse-text">
| id = MAN_C01_V03_B01
<div class="shloka">
| text =
<span class="shloka-line">यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत् सुषुप्तम् ।</span>
<span class="shloka-line">सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक् चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पादः ॥ ५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>


चतुर्धाऽवस्थितो देहे परमात्मा सनातनः ।
<div class="bhashya" id="MAN_C01_V05_B01" data-verse="MAN_C01_V05">
वैश्वानरो जागरितस्थानगो गजवक्त्रकः ॥
<p>सुषुप्तं तु तमो ज्ञेयं हरिं प्राप्य तदावृतः ।</p>
निर्माता बाह्यसंवित्तेर्जीवानां तदगोचरः ।
<p>न कामयेन्नैव पश्येज्जीवः स्वात्मतमो विना ॥</p>
अष्टादशमुखान्यस्य पुमाकाराणि सर्वशः ॥
<p>कालं च तस्य स्थानस्य पतिः प्राज्ञो हरिः स्वयम् ।</p>
मध्यमं तु गजाकारं चतुर्बाहुः परः पुमान् ।
<p>चित्तस्थो दर्शयेद् यस्मात् तैजसः स्वप्नकृद्धरिः ॥</p>
पादौ हस्तिकरो हस्ता इति सप्ताङ्ग ईरितः ॥
<p>न बाह्यं ज्ञापयेद्यस्माद् प्राज्ञस्तेन जनार्दनः ।</p>
स्थूलान् भोगानिन्द्रियैः स शुभान् भुङ्क्ते न चाशुभान् ।
<p>एकीभावं व्रजेतां च तेन विश्वश्च तैजसः ॥</p>
विश्वं स्थूलं समुद्दिष्टं सर्वगम्यत्वहेतुतः ॥
<p>एकीभूतस्त्वतः प्राज्ञो घनो जीवस्तमोवृतः ।</p>
तत्सम्बन्धी नरोऽनाशाद् वैश्वानर उदाहृतः ।
<p>तन्मात्रस्य सकालस्य घनप्रज्ञः प्रदर्शनात् ॥</p>
विनायकस्तु विश्वस्य ध्यानादैद् गजवक्त्रताम् ॥
<p>इति प्रकाशिकायाम् ।</p>
तथैव तैजसध्यानात् त्रिध्यानादिन्द्र इन्द्रताम् ।
<p>आनन्दमयः पूर्णानन्दः । चेतोमुखः ज्ञानस्वरूपमुखः । प्रज्ञानघन इति विपरीतसमासः । घनप्रज्ञ इति वक्ष्यमाणत्वात् । विषयभोगं विनाऽऽनन्दमात्रभुक्त्वादानन्दभुगिति विशेषः । आनन्दमयत्व चेतोमुखत्वसर्वज्ञत्वसर्वेश्वरत्वादिचतुष्टयेऽपि समम् । अन्यत्रातिदेशार्थमेकत्रानन्दमयत्वं चेतोमुखत्वं चोक्तम् ॥ ५ ॥</p>
चतुर्ध्यानाच्च रुद्रत्वं रुद्र आप जनार्दनात् ॥
</div>
एवम्भूतगुणो विष्णुश्चतुरात्मा परात् परः ॥ इति महायोगे ॥ ३ ॥
}}


{{VerseBlock
<div class="verse" id="MAN_C01_V06" type="mantra" data-doc="MAN">
| verse_id = MAN_C01_V04
<div class="verse-text">
| document_id = MAN
<div class="shloka">
| chapter_id = MAN_C01
<span class="shloka-line">एष सर्वेश्वरः एष सर्वज्ञः एषोऽन्तर्यामी ।</span>
| verse_type = mantra
<span class="shloka-line">एष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम् ॥ ६ ॥</span>
| verse_line1 = स्वप्नस्थानोऽन्तप्रज्ञः । सप्ताङ्गः एकोनविंशतिमुखः प्रविविक्तभुक् तैजसो द्वितीयः पादः ॥ ४ ॥
</div>
| commentary1 = mandu
</div>
}}
</div>


{{Bhashyam
<div class="bhashya" id="MAN_C01_V06_B01" data-verse="MAN_C01_V06">
| verse_id = MAN_C01_V04
<p>एष चतूरूप आत्मा सर्वज्ञत्वसर्वेश्वरत्वादिलक्षणः ॥</p>
| id = MAN_C01_V04_B01
<p>परमात्मा चतूरूपः सर्वप्राणिशरीरगः ।</p>
| text =
<p>विश्वश्च तैजसः प्राज्ञस्तुरीयश्चेति कथ्यते ॥</p>
<p>तानि रूपाणि सर्वाणि पूर्णानन्दमयानि तु ।</p>
<p>चेतोमुखानि सर्वाणि पूर्णज्ञानस्वरूपतः ॥</p>
<p>मुखशब्दस्तु सर्वस्य देहस्याप्युपलक्षणः ।</p>
<p>तथाऽपि मुखशब्दोऽयं पूर्णत्वं सूचयेद् विभोः ॥</p>
<p>ज्ञानस्य मुख्यवाचित्वान्मुखवाच्यपि सन् स्वतः ॥ इति मार्कण्डेये ॥</p>
<p>पूर्णानन्दस्वरूपस्य क्रीडा भोगो न चान्यथा ।</p>
<p>यथाऽऽदित्यस्य दीपेन न विशेषोऽस्ति कश्चन ॥</p>
<p>इति ब्रह्मतर्के ॥ ६ ॥</p>
</div>


जाग्रद्दर्शनसंस्काररूपत्वात् स्वप्नगं तु यत् ।
<div class="verse" id="MAN_C01_V07" type="mantra" data-doc="MAN">
प्रविविक्तं तु तज्ज्ञानकारणोऽन्तर्ज्ञ उच्यते ॥
<div class="verse-text">
इति वाराहे ॥४॥
<div class="shloka">
}}
<span class="shloka-line">अत्रैते श्लोका भवन्ति ।</span>
<span class="shloka-line">बहिःप्रज्ञो विभुर्विश्वो ह्यन्तःप्रज्ञस्तु तैजसः ।</span>
<span class="shloka-line">घनप्रज्ञस्तथा प्राज्ञ एक एव त्रिधा स्मृतः ॥ ७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>


{{VerseBlock
<div class="bhashya" id="MAN_C01_V07_B01" data-verse="MAN_C01_V07">
| verse_id = MAN_C01_V05
<p>प्रमाणस्य प्रमाणं च बलवद् विद्यते मुने ।</p>
| document_id = MAN
<p>ब्रह्मदृष्टान् यतो मन्त्रान् प्रमाणं सलिलेश्वरः ॥</p>
| chapter_id = MAN_C01
<p>अत्र श्लोका भवन्तीति चकारैव पृथक् पृथक् ॥</p>
| verse_type = mantra
<p>इति गारुडे ।</p>
| verse_line1 = यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत् सुषुप्तम् ।
<p>खण्डचतुष्टयेऽपि पृथक् पृथक् ॥ ७ ॥</p>
| verse_line2 = सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक् चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पादः ॥ ५ ॥
</div>
| commentary1 = mandu
}}


{{Bhashyam
<div class="verse" id="MAN_C01_V08" type="mantra" data-doc="MAN">
| verse_id = MAN_C01_V05
<div class="verse-text">
| id = MAN_C01_V05_B01
<div class="shloka">
| text =
<span class="shloka-line">दक्षिणाक्षिमुखे विश्वो मनस्यन्तस्तु तैजसः ।</span>
<span class="shloka-line">आकाशे च हृदि प्राज्ञस्त्रिधा देहे व्यवस्थितः ॥ ८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>


सुषुप्तं तु तमो ज्ञेयं हरिं प्राप्य तदावृतः ।
<div class="verse" id="MAN_C01_V09" type="mantra" data-doc="MAN">
न कामयेन्नैव पश्येज्जीवः स्वात्मतमो विना ॥
<div class="verse-text">
कालं च तस्य स्थानस्य पतिः प्राज्ञो हरिः स्वयम् ।
<div class="shloka">
चित्तस्थो दर्शयेद् यस्मात् तैजसः स्वप्नकृद्धरिः ॥
<span class="shloka-line">विश्वो हि स्थूलभुक् नित्यं तैजसः प्रविविक्तभुक् ।</span>
न बाह्यं ज्ञापयेद्यस्माद् प्राज्ञस्तेन जनार्दनः ।
<span class="shloka-line">आनन्दभुक् तथा प्राज्ञस्त्रिधा भोगं निबोधत ॥ ९ ॥</span>
एकीभावं व्रजेतां च तेन विश्वश्च तैजसः ॥
</div>
एकीभूतस्त्वतः प्राज्ञो घनो जीवस्तमोवृतः ।
</div>
तन्मात्रस्य सकालस्य घनप्रज्ञः प्रदर्शनात् ॥
</div>
इति प्रकाशिकायाम् ।
आनन्दमयः पूर्णानन्दः । चेतोमुखः ज्ञानस्वरूपमुखः । प्रज्ञानघन इति विपरीतसमासः । घनप्रज्ञ इति वक्ष्यमाणत्वात् । विषयभोगं विनाऽऽनन्दमात्रभुक्त्वादानन्दभुगिति विशेषः । आनन्दमयत्व चेतोमुखत्वसर्वज्ञत्वसर्वेश्वरत्वादिचतुष्टयेऽपि समम् । अन्यत्रातिदेशार्थमेकत्रानन्दमयत्वं चेतोमुखत्वं चोक्तम् ॥ ५ ॥
}}


{{VerseBlock
<div class="verse" id="MAN_C01_V10" type="mantra" data-doc="MAN">
| verse_id = MAN_C01_V06
<div class="verse-text">
| document_id = MAN
<div class="shloka">
| chapter_id = MAN_C01
<span class="shloka-line">स्थूलं तर्पयते विश्वं प्रविविक्तं तु तैजसम् ।</span>
| verse_type = mantra
<span class="shloka-line">आनन्दं च तथा प्राज्ञं त्रिधा तृप्तिं विजानथ ॥ १० ॥</span>
| verse_line1 = एष सर्वेश्वरः एष सर्वज्ञः एषोऽन्तर्यामी ।
</div>
| verse_line2 = एष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम् ॥ ६ ॥
</div>
| commentary1 = mandu
</div>
}}


{{Bhashyam
<div class="verse" id="MAN_C01_V11" type="mantra" data-doc="MAN">
| verse_id = MAN_C01_V06
<div class="verse-text">
| id = MAN_C01_V06_B01
<div class="shloka">
| text =
<span class="shloka-line">त्रिषु धामसु यद् भोज्यं भोक्ता यश्च प्रकीर्तितः ।</span>
<span class="shloka-line">वेदैतदुभयं यस्तु स भुञ्जानो न लिप्यते ॥ ११ ॥</span>
</div>
</div>
</div>


एष चतूरूप आत्मा सर्वज्ञत्वसर्वेश्वरत्वादिलक्षणः ॥
<div class="verse" id="MAN_C01_V12" type="mantra" data-doc="MAN">
परमात्मा चतूरूपः सर्वप्राणिशरीरगः ।
<div class="verse-text">
विश्वश्च तैजसः प्राज्ञस्तुरीयश्चेति कथ्यते ॥
<div class="shloka">
तानि रूपाणि सर्वाणि पूर्णानन्दमयानि तु ।
<span class="shloka-line">प्रभवः सर्वभावानां सतामिति विनिश्चयः ।सर्वं जनयति प्राणश्चेतोंऽशून् पुरुषः पृथक् ॥ १२ ॥</span>
चेतोमुखानि सर्वाणि पूर्णज्ञानस्वरूपतः ॥
</div>
मुखशब्दस्तु सर्वस्य देहस्याप्युपलक्षणः ।
</div>
तथाऽपि मुखशब्दोऽयं पूर्णत्वं सूचयेद् विभोः ॥
</div>
ज्ञानस्य मुख्यवाचित्वान्मुखवाच्यपि सन् स्वतः ॥ इति मार्कण्डेये ॥
पूर्णानन्दस्वरूपस्य क्रीडा भोगो न चान्यथा ।
यथाऽऽदित्यस्य दीपेन न विशेषोऽस्ति कश्चन ॥
इति ब्रह्मतर्के ॥ ६ ॥
}}


{{VerseBlock
<div class="bhashya" id="MAN_C01_V12_B01" data-verse="MAN_C01_V12">
| verse_id = MAN_C01_V07
<p>प्रभवः सर्वभावानां विष्णुरेव न संशयः ।</p>
| document_id = MAN
<p>इत्थं सतां निश्चयः स्यादन्यथा त्वसतां भवेत् ॥</p>
| chapter_id = MAN_C01
<p>सर्वस्य हि प्रणेतृत्वात् प्राणो नारायणः परः ॥ १२ ॥</p>
| verse_type = mantra
</div>
| verse_line1 = अत्रैते श्लोका भवन्ति ।
| verse_line2 = बहिःप्रज्ञो विभुर्विश्वो ह्यन्तःप्रज्ञस्तु तैजसः ।
| verse_line3 = घनप्रज्ञस्तथा प्राज्ञ एक एव त्रिधा स्मृतः ॥ ७ ॥
| commentary1 = mandu
}}


{{Bhashyam
<div class="verse" id="MAN_C01_V13" type="mantra" data-doc="MAN">
| verse_id = MAN_C01_V07
<div class="verse-text">
| id = MAN_C01_V07_B01
<div class="shloka">
| text =
<span class="shloka-line">विभूतिं प्रसवं त्वन्ये मन्यन्ते सृष्टिचिन्तकाः ।</span>
<span class="shloka-line">स्वप्नमायासरूपेति सृष्टिरन्यैर्विकल्पिता ॥ १३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>


प्रमाणस्य प्रमाणं च बलवद् विद्यते मुने ।
<div class="verse" id="MAN_C01_V14" type="mantra" data-doc="MAN">
ब्रह्मदृष्टान् यतो मन्त्रान् प्रमाणं सलिलेश्वरः ॥
<div class="verse-text">
अत्र श्लोका भवन्तीति चकारैव पृथक् पृथक् ॥
<div class="shloka">
इति गारुडे ।
<span class="shloka-line">इच्छामात्रं प्रभोः सृष्टिरिति सृष्टौ विनिश्चिताः ।</span>
खण्डचतुष्टयेऽपि पृथक् पृथक् ॥ ७ ॥
<span class="shloka-line">कालात् प्रसूतिं भूतानां मन्यन्ते कालचिन्तकाः ॥ १४ ॥</span>
}}
</div>
</div>
</div>


{{VerseBlock
<div class="bhashya" id="MAN_C01_V14_B01" data-verse="MAN_C01_V14">
| verse_id = MAN_C01_V08
<p>तां सृष्टिं बहुधा प्राहुर्ज्ञानिनोऽज्ञानिनस्तथा ।</p>
| document_id = MAN
<p>विष्णुर्विकृतिमायाति महदादिस्वरूपिणीम् ॥</p>
| chapter_id = MAN_C01
<p>तत्तद्विविधभूतिस्तु सृष्टिः प्रोक्ता ह्यपण्डितैः ।</p>
| verse_type = mantra
<p>स्वप्नप्रमायासरूपां च केचिदज्ञा जना विदुः ॥</p>
| verse_line1 = दक्षिणाक्षिमुखे विश्वो मनस्यन्तस्तु तैजसः ।
<p>अविकारस्य चिन्मात्रस्वेच्छयैवाखिलं जगत् ।</p>
| verse_line2 = आकाशे च हृदि प्राज्ञस्त्रिधा देहे व्यवस्थितः ॥ ८ ॥
<p>उत्पद्यत इति प्राज्ञाः प्राहुर्ब्रह्मादयोऽखिलाः ॥</p>
}}
<p>पूर्णशक्तेः कुतो माया सार्वज्ञात् स्वप्नवत् कुतः ।</p>
<p>सर्वदोषव्यतीतस्य विकारः कुत इष्यते ॥</p>
<p>तस्मादेवाविकारस्य विष्णोरिच्छावशादिदम् ।</p>
<p>यथार्थमेव सम्भूतमिति वेदवचोऽखिलम् ॥</p>
<p>केचित् कालत एवैतां सृष्टिमाहुरकोविदाः ।</p>
<p>केचिद्रुद्राद् ब्रह्मणश्च प्रधानादिति चापरे ॥</p>
<p>विमूढाः सर्व एवैते यतो नारायणः परः ।</p>
<p>सर्वकर्ता सर्वशक्तिरेक एव न चापरः ॥</p>
<p>प्रधानकालब्रह्मेशमुखाः सर्वेऽपि तद्वशाः ।</p>
</div>


{{VerseBlock
<div class="verse" id="MAN_C01_V15" type="mantra" data-doc="MAN">
| verse_id = MAN_C01_V09
<div class="verse-text">
| document_id = MAN
<div class="shloka">
| chapter_id = MAN_C01
<span class="shloka-line">भोगार्थं सृष्टिरित्यन्ये क्रीडार्थमिति चापरे ।</span>
| verse_type = mantra
<span class="shloka-line">देवस्यैषः स्वभावोऽयमाप्तकामस्य का स्पृहेति ॥ १५ ॥</span>
| verse_line1 = विश्वो हि स्थूलभुक् नित्यं तैजसः प्रविविक्तभुक् ।
</div>
| verse_line2 = आनन्दभुक् तथा प्राज्ञस्त्रिधा भोगं निबोधत ॥ ९ ॥
</div>
}}
</div>


{{VerseBlock
<div class="gr-author-note">इति प्रथमखण्डः ॥</div>
| verse_id = MAN_C01_V10
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C01
| verse_type = mantra
| verse_line1 = स्थूलं तर्पयते विश्वं प्रविविक्तं तु तैजसम् ।
| verse_line2 = आनन्दं च तथा प्राज्ञं त्रिधा तृप्तिं विजानथ ॥ १० ॥
}}


{{VerseBlock
<div class="bhashya" id="MAN_C01_V15_B01" data-verse="MAN_C01_V15">
| verse_id = MAN_C01_V11
<p>तस्यापि विष्णोः सृष्टिं तु केचिदाहुरनैपुणाः ॥</p>
| document_id = MAN
<p>अतृप्तस्यैव भोगार्थं क्रीडार्थं तु विपश्चितः ।</p>
| chapter_id = MAN_C01
<p>सा च क्रीडा स्वभावोऽस्य कुतोऽतृप्त्या स्पृहा विभोः ॥</p>
| verse_type = mantra
<p>इति हरिवंशेषु ॥</p>
| verse_line1 = त्रिषु धामसु यद् भोज्यं भोक्ता यश्च प्रकीर्तितः ।
</div>
| verse_line2 = वेदैतदुभयं यस्तु स भुञ्जानो न लिप्यते ॥ ११ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C01_V12
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C01
| verse_type = mantra
| verse_line1 = प्रभवः सर्वभावानां सतामिति विनिश्चयः ।सर्वं जनयति प्राणश्चेतोंऽशून् पुरुषः पृथक् ॥ १२ ॥
| commentary1 = mandu
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C01_V12
| id = MAN_C01_V12_B01
| text =
 
प्रभवः सर्वभावानां विष्णुरेव न संशयः ।
इत्थं सतां निश्चयः स्यादन्यथा त्वसतां भवेत् ॥
सर्वस्य हि प्रणेतृत्वात् प्राणो नारायणः परः ॥ १२ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C01_V13
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C01
| verse_type = mantra
| verse_line1 = विभूतिं प्रसवं त्वन्ये मन्यन्ते सृष्टिचिन्तकाः ।
| verse_line2 = स्वप्नमायासरूपेति सृष्टिरन्यैर्विकल्पिता ॥ १३ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C01_V14
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C01
| verse_type = mantra
| verse_line1 = इच्छामात्रं प्रभोः सृष्टिरिति सृष्टौ विनिश्चिताः ।
| verse_line2 = कालात् प्रसूतिं भूतानां मन्यन्ते कालचिन्तकाः ॥ १४ ॥
| commentary1 = mandu
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C01_V14
| id = MAN_C01_V14_B01
| text =
 
तां सृष्टिं बहुधा प्राहुर्ज्ञानिनोऽज्ञानिनस्तथा ।
विष्णुर्विकृतिमायाति महदादिस्वरूपिणीम् ॥
तत्तद्विविधभूतिस्तु सृष्टिः प्रोक्ता ह्यपण्डितैः ।
स्वप्नप्रमायासरूपां च केचिदज्ञा जना विदुः ॥
अविकारस्य चिन्मात्रस्वेच्छयैवाखिलं जगत् ।
उत्पद्यत इति प्राज्ञाः प्राहुर्ब्रह्मादयोऽखिलाः ॥
पूर्णशक्तेः कुतो माया सार्वज्ञात् स्वप्नवत् कुतः ।
सर्वदोषव्यतीतस्य विकारः कुत इष्यते ॥
तस्मादेवाविकारस्य विष्णोरिच्छावशादिदम् ।
यथार्थमेव सम्भूतमिति वेदवचोऽखिलम् ॥
केचित् कालत एवैतां सृष्टिमाहुरकोविदाः ।
केचिद्रुद्राद् ब्रह्मणश्च प्रधानादिति चापरे ॥
विमूढाः सर्व एवैते यतो नारायणः परः ।
सर्वकर्ता सर्वशक्तिरेक एव न चापरः ॥
प्रधानकालब्रह्मेशमुखाः सर्वेऽपि तद्वशाः ।
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C01_V15
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C01
| verse_type = mantra
| verse_line1 = भोगार्थं सृष्टिरित्यन्ये क्रीडार्थमिति चापरे ।
| verse_line2 = देवस्यैषः स्वभावोऽयमाप्तकामस्य का स्पृहेति ॥ १५ ॥
| commentary1 = mandu
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C01_V15
| id = MAN_C01_V15_author_note
| text =
 
इति प्रथमखण्डः ॥
| extra_class = gr-author-note
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C01_V15
| id = MAN_C01_V15_B01
| text =
 
तस्यापि विष्णोः सृष्टिं तु केचिदाहुरनैपुणाः ॥
अतृप्तस्यैव भोगार्थं क्रीडार्थं तु विपश्चितः ।
सा च क्रीडा स्वभावोऽस्य कुतोऽतृप्त्या स्पृहा विभोः ॥
इति हरिवंशेषु ॥
}}


== द्वितीयखण्डः ==
== द्वितीयखण्डः ==
{{Adhyaya
<div class="adhyaya-block" data-doc="MAN" data-chap="2">
| document_id  = MAN
<p class="adhyaya-trans">द्वितीयखण्डः</p>
| chapter_num  = 2
</div>
| title        = द्वितीयखण्डः
<div class="verse" id="MAN_C02_V01" type="mantra" data-doc="MAN">
}}
<div class="verse-text">
{{VerseBlock
<div class="shloka">
| verse_id = MAN_C02_V01
<span class="shloka-line">नान्तःप्रज्ञं न बहिःप्रज्ञं नोभयतः प्रज्ञं न प्रज्ञानघनं नप्रज्ञं नाप्रज्ञमदृष्टं अव्यवहार्यं अलक्षणं अचिन्त्यं अव्यपदेश्यं ऐकात्म्यप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते । स आत्मा स विज्ञेयः ॥ १ ॥</span>
| document_id = MAN
</div>
| chapter_id = MAN_C02
</div>
| verse_type = mantra
</div>
| verse_line1 = नान्तःप्रज्ञं न बहिःप्रज्ञं नोभयतः प्रज्ञं न प्रज्ञानघनं नप्रज्ञं नाप्रज्ञमदृष्टं अव्यवहार्यं अलक्षणं अचिन्त्यं अव्यपदेश्यं ऐकात्म्यप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते । स आत्मा स विज्ञेयः ॥ १ ॥
| commentary1 = mandu
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C02_V01
| id = MAN_C02_V01_B01
| text =
 
विष्णुस्तुरीयरूपेण द्वादशान्ते व्यवस्थितः ।
मुक्तानां प्राप्यरूपोऽसौ व्यवहारे न दृश्यते ॥
सम्यक् समाहितानां तु प्राप्तानां षोडशीं कलाम् ।
अपरोक्षदृशां क्वापि तुरीयं दृश्यते पदम् ॥
अन्तर्बहिश्च सौप्तं च समाधिज्ञानमेव च ।
बहिः शब्दादिकं जानन् पश्यन् स्वप्नं तथैव च ॥
यदा भवति साऽवस्था ह्युभयज्ञानशब्दिता ।
एतत्सर्वं तुरीयेण रूपेण न करोत्यजः ॥
सर्वज्ञानप्रदश्चापि मुक्तस्यैव तुरीयकः ॥ इति ब्रह्माण्डे ।
अमुक्तस्य त्वदृश्यत्वात् षोडशीं वा कलामृते ।
तुरीयोऽदृष्ट इत्युक्तो ग्रहणादेरगोचरः ॥
विना मुक्तिं ततस्तेनाव्यवहार्य इतीरितः ।
जाग्रदादिप्रवृत्तिस्तु लक्षणं ह्यनुमापकम् ॥
अलक्षणस्तद्राहित्यादचिन्त्यस्तत एव च ।
तत एव ह्यनिर्देश्यश्चिदानन्दैकलक्षणः ॥
मुक्तस्य सर्वव्यापारहेतुरेव तुरीयकः ।
एकः प्रधान उद्दिष्ट आत्मा पूर्णत्वतः श्रुतः ॥
तदेवास्य स्वरूपं यदैकात्म्यं तेन कीर्तितः ।
प्रत्ययो ज्ञानरूपत्वात् सार आनन्दरूपतः ॥
प्रपञ्चो विस्तृतेर्विष्णुः शम आनन्दरूपतः ।
उत्कृष्टानन्दरूपत्वादुपशब्दः प्रकीर्तितः ॥
प्रपञ्चं देहबन्धाख्यं तुरीयः शमयेद्यतः ।
प्रपञ्चोपशमस्तेनाप्युक्तः स भगवान् प्रभुः ॥
निर्दुःखसुखरूपत्वाच्छिवशब्दः श्रुतौ श्रुतः ।
अन्यथाप्रत्ययो द्वैतं शमयेत् तं यतो हरिः ॥
औतस्तेन चोद्दिष्टस्तुरीयः पुरुषोत्तमः ॥ इति माहात्म्ये ॥
अपेक्ष्य वस्तुयाथार्थ्यं द्वित्वमन्यस्वरूपया ।
इण् गताविति धातोश्च तज्ज्ञानं द्वैतमुच्यते ॥ इति सङ्कल्पे ।
स आत्मा स विज्ञेयः इति सोऽयमात्मा चतुष्पादिति चतुर्धा विभक्त उच्यते उपसंहारार्थम् । सोऽयमात्माऽध्यक्षरम् इति पृथगारम्भात् ।
विश्वादिरूपो यस्त्वात्मा स विज्ञेयो मुमुक्षुभिः ।
निर्विशेषोऽपि भगवांश्चतुर्धा समुदीरितः ॥ इति प्रत्यये ।
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C02_V02
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C02
| verse_type = mantra
| verse_line1 = अत्रैते श्लोकाः भवन्ति ।
| verse_line2 = निवृत्तेः सर्वदुःखानामीशानः प्रभुरव्ययः ।
| verse_line3 = अद्वैतः सर्वभावानां देवस्तुर्यो विभुः स्मृतः ॥ २ ॥
| commentary1 = mandu
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C02_V02
| id = MAN_C02_V02_B01
| text =
 
सर्वदुःखानां निवृत्तेः कारणभूतस्तुरीयो देवः ।
हरिस्तुरीयरूपेण मोक्षदः सम्प्रकीर्तितः ।
देवः स सर्वजीवानां गम्यत्वात् समुदीरितः ।
भावा जीवाः समुद्दिष्टा भवन्त्येते यतो विभोः ॥
ईशानामपि मुक्तानां ईशानः सोऽननाच्छ्रुतः ॥ इति प्रत्याहारे ।
}}


{{VerseBlock
<div class="bhashya" id="MAN_C02_V01_B01" data-verse="MAN_C02_V01">
| verse_id = MAN_C02_V03
<p>विष्णुस्तुरीयरूपेण द्वादशान्ते व्यवस्थितः ।</p>
| document_id = MAN
<p>मुक्तानां प्राप्यरूपोऽसौ व्यवहारे न दृश्यते ॥</p>
| chapter_id = MAN_C02
<p>सम्यक् समाहितानां तु प्राप्तानां षोडशीं कलाम् ।</p>
| verse_type = mantra
<p>अपरोक्षदृशां क्वापि तुरीयं दृश्यते पदम् ॥</p>
| verse_line1 = कार्यकारणबद्धौ ताविष्येते विश्वतैजसौ ।
<p>अन्तर्बहिश्च सौप्तं च समाधिज्ञानमेव च ।</p>
| verse_line2 = प्राज्ञः कारणबद्धस्तु द्वौ तु तुर्ये न सिद्ध्यतः ॥ ३ ॥
<p>बहिः शब्दादिकं जानन् पश्यन् स्वप्नं तथैव च ॥</p>
| commentary1 = mandu
<p>यदा भवति साऽवस्था ह्युभयज्ञानशब्दिता ।</p>
}}
<p>एतत्सर्वं तुरीयेण रूपेण न करोत्यजः ॥</p>
<p>सर्वज्ञानप्रदश्चापि मुक्तस्यैव तुरीयकः ॥ इति ब्रह्माण्डे ।</p>
<p>अमुक्तस्य त्वदृश्यत्वात् षोडशीं वा कलामृते ।</p>
<p>तुरीयोऽदृष्ट इत्युक्तो ग्रहणादेरगोचरः ॥</p>
<p>विना मुक्तिं ततस्तेनाव्यवहार्य इतीरितः ।</p>
<p>जाग्रदादिप्रवृत्तिस्तु लक्षणं ह्यनुमापकम् ॥</p>
<p>अलक्षणस्तद्राहित्यादचिन्त्यस्तत एव च ।</p>
<p>तत एव ह्यनिर्देश्यश्चिदानन्दैकलक्षणः ॥</p>
<p>मुक्तस्य सर्वव्यापारहेतुरेव तुरीयकः ।</p>
<p>एकः प्रधान उद्दिष्ट आत्मा पूर्णत्वतः श्रुतः ॥</p>
<p>तदेवास्य स्वरूपं यदैकात्म्यं तेन कीर्तितः ।</p>
<p>प्रत्ययो ज्ञानरूपत्वात् सार आनन्दरूपतः ॥</p>
<p>प्रपञ्चो विस्तृतेर्विष्णुः शम आनन्दरूपतः ।</p>
<p>उत्कृष्टानन्दरूपत्वादुपशब्दः प्रकीर्तितः ॥</p>
<p>प्रपञ्चं देहबन्धाख्यं तुरीयः शमयेद्यतः ।</p>
<p>प्रपञ्चोपशमस्तेनाप्युक्तः स भगवान् प्रभुः ॥</p>
<p>निर्दुःखसुखरूपत्वाच्छिवशब्दः श्रुतौ श्रुतः ।</p>
<p>अन्यथाप्रत्ययो द्वैतं शमयेत् तं यतो हरिः ॥</p>
<p>औतस्तेन चोद्दिष्टस्तुरीयः पुरुषोत्तमः ॥ इति माहात्म्ये ॥</p>
<p>अपेक्ष्य वस्तुयाथार्थ्यं द्वित्वमन्यस्वरूपया ।</p>
<p>इण् गताविति धातोश्च तज्ज्ञानं द्वैतमुच्यते ॥ इति सङ्कल्पे ।</p>
<p>स आत्मा स विज्ञेयः इति सोऽयमात्मा चतुष्पादिति चतुर्धा विभक्त उच्यते उपसंहारार्थम् । सोऽयमात्माऽध्यक्षरम् इति पृथगारम्भात् ।</p>
<p>विश्वादिरूपो यस्त्वात्मा स विज्ञेयो मुमुक्षुभिः ।</p>
<p>निर्विशेषोऽपि भगवांश्चतुर्धा समुदीरितः ॥ इति प्रत्यये ।</p>
</div>


{{Bhashyam
<div class="verse" id="MAN_C02_V02" type="mantra" data-doc="MAN">
| verse_id = MAN_C02_V03
<div class="verse-text">
| id = MAN_C02_V03_B01
<div class="shloka">
| text =
<span class="shloka-line">अत्रैते श्लोकाः भवन्ति ।</span>
<span class="shloka-line">निवृत्तेः सर्वदुःखानामीशानः प्रभुरव्ययः ।</span>
<span class="shloka-line">अद्वैतः सर्वभावानां देवस्तुर्यो विभुः स्मृतः ॥ २ ॥</span>
</div>
</div>
</div>


कार्यकारणबन्धस्य तदधीनत्वतो विभुः ।
<div class="bhashya" id="MAN_C02_V02_B01" data-verse="MAN_C02_V02">
विश्वादिरूपो भगवान् बद्ध इत्युच्यते श्रुतौ ।
<p>सर्वदुःखानां निवृत्तेः कारणभूतस्तुरीयो देवः ।</p>
कुतो बन्धः परस्यास्य बन्धेशस्य चिदात्मनः ॥ इति च ।
<p>हरिस्तुरीयरूपेण मोक्षदः सम्प्रकीर्तितः ।</p>
स बद्धः स दुःखी स बन्धयति स दुःखयतीति । स जीवः स प्रकृतिः स जीवयति स प्रकरोतीति ।
<p>देवः स सर्वजीवानां गम्यत्वात् समुदीरितः ।</p>
सोऽवरः सोऽनित्यः सोऽवरयति सोऽनित्ययति इति कौषारवश्रुतिः ।
<p>भावा जीवाः समुद्दिष्टा भवन्त्येते यतो विभोः ॥</p>
विष्णोर्गुणोक्तिपरता मम नित्यं सुरेश्वराः ।
<p>ईशानामपि मुक्तानां ईशानः सोऽननाच्छ्रुतः ॥ इति प्रत्याहारे ।</p>
तदर्थमन्यद्वचनमतस्तस्य विरोधि यत् ॥
</div>
तन्ममार्थो न हि क्वापि साऽहं तत्सरणात् सदा ।
सरस्वतीति सम्प्रोक्ता तस्माज्ज्ञेया गुणा हरेः ॥
इति महोपनिषदि ॥
}}


{{VerseBlock
<div class="verse" id="MAN_C02_V03" type="mantra" data-doc="MAN">
| verse_id = MAN_C02_V04
<div class="verse-text">
| document_id = MAN
<div class="shloka">
| chapter_id = MAN_C02
<span class="shloka-line">कार्यकारणबद्धौ ताविष्येते विश्वतैजसौ ।</span>
| verse_type = mantra
<span class="shloka-line">प्राज्ञः कारणबद्धस्तु द्वौ तु तुर्ये न सिद्ध्यतः ॥ ३ ॥</span>
| verse_line1 = नात्मानं न परांश्चैव न सत्यं नापि चानृतम् ।
</div>
| verse_line2 = प्राज्ञः किञ्चन संवेत्ति तुर्यं तत् सर्वदृक् सदा ॥ ४ ॥
</div>
| commentary1 = mandu
</div>
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashya" id="MAN_C02_V03_B01" data-verse="MAN_C02_V03">
| verse_id = MAN_C02_V04
<p>कार्यकारणबन्धस्य तदधीनत्वतो विभुः ।</p>
| id = MAN_C02_V04_B01
<p>विश्वादिरूपो भगवान् बद्ध इत्युच्यते श्रुतौ ।</p>
| text =
<p>कुतो बन्धः परस्यास्य बन्धेशस्य चिदात्मनः ॥ इति च ।</p>
<p>स बद्धः स दुःखी स बन्धयति स दुःखयतीति । स जीवः स प्रकृतिः स जीवयति स प्रकरोतीति ।</p>
<p>सोऽवरः सोऽनित्यः सोऽवरयति सोऽनित्ययति इति कौषारवश्रुतिः ।</p>
<p>विष्णोर्गुणोक्तिपरता मम नित्यं सुरेश्वराः ।</p>
<p>तदर्थमन्यद्वचनमतस्तस्य विरोधि यत् ॥</p>
<p>तन्ममार्थो न हि क्वापि साऽहं तत्सरणात् सदा ।</p>
<p>सरस्वतीति सम्प्रोक्ता तस्माज्ज्ञेया गुणा हरेः ॥</p>
<p>इति महोपनिषदि ॥</p>
</div>


नात्मानं न परांश्चैव न सत्यं नापि चानृतम् ।
<div class="verse" id="MAN_C02_V04" type="mantra" data-doc="MAN">
प्राज्ञः संवेदयेत् किञ्चिज्जीवकालतमो विना ॥
<div class="verse-text">
सुप्त्यवस्थां सुखं चापि विना नान्यत् प्रदर्शयेत् ।
<div class="shloka">
सर्वं तु दर्शयेन्मुक्तौ तुरीयः परमेश्वरः ॥ इति प्रत्यये ।
<span class="shloka-line">नात्मानं न परांश्चैव न सत्यं नापि चानृतम् ।</span>
स्वतन्त्रे कर्तृशब्दः स्यात् प्राज्ञस्यावेदनं यथा ।
<span class="shloka-line">प्राज्ञः किञ्चन संवेत्ति तुर्यं तत् सर्वदृक् सदा ॥ ४ ॥</span>
सर्वप्रदर्शके चैव तुरीये सर्वदर्शनम् ॥ इति ब्रह्मतर्के ।
</div>
}}
</div>
</div>


{{VerseBlock
<div class="bhashya" id="MAN_C02_V04_B01" data-verse="MAN_C02_V04">
| verse_id = MAN_C02_V05
<p>नात्मानं न परांश्चैव न सत्यं नापि चानृतम् ।</p>
| document_id = MAN
<p>प्राज्ञः संवेदयेत् किञ्चिज्जीवकालतमो विना ॥</p>
| chapter_id = MAN_C02
<p>सुप्त्यवस्थां सुखं चापि विना नान्यत् प्रदर्शयेत् ।</p>
| verse_type = mantra
<p>सर्वं तु दर्शयेन्मुक्तौ तुरीयः परमेश्वरः ॥ इति प्रत्यये ।</p>
| verse_line1 = द्वैतस्याग्रहणं तुल्यमुभयोः प्राज्ञतुर्ययोः ।बीजनिद्रायुतः प्राज्ञः सा च तुर्ये न विद्यते ॥ ५ ॥
<p>स्वतन्त्रे कर्तृशब्दः स्यात् प्राज्ञस्यावेदनं यथा ।</p>
| commentary1 = mandu
<p>सर्वप्रदर्शके चैव तुरीये सर्वदर्शनम् ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</p>
}}
</div>


{{Bhashyam
<div class="verse" id="MAN_C02_V05" type="mantra" data-doc="MAN">
| verse_id = MAN_C02_V05
<div class="verse-text">
| id = MAN_C02_V05_B01
<div class="shloka">
| text =
<span class="shloka-line">द्वैतस्याग्रहणं तुल्यमुभयोः प्राज्ञतुर्ययोः ।बीजनिद्रायुतः प्राज्ञः सा च तुर्ये न विद्यते ॥ ५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>


निद्रायुतास्तु विश्वाद्यास्तदधीना यतो हि सा ।
<div class="bhashya" id="MAN_C02_V05_B01" data-verse="MAN_C02_V05">
यथा भृत्ययुतः स्वामी न ह्यज्ञानं परात्मनः ॥ इति च ।
<p>निद्रायुतास्तु विश्वाद्यास्तदधीना यतो हि सा ।</p>
अभेदमपि तद्ब्रह्म बहुरूपं विशेषतः ।
<p>यथा भृत्ययुतः स्वामी न ह्यज्ञानं परात्मनः ॥ इति च ।</p>
करोति न करोतीति व्यवहार्यं स्वशक्तितः ॥ इति च ।
<p>अभेदमपि तद्ब्रह्म बहुरूपं विशेषतः ।</p>
न संवेदयतीत्यस्वीकारे । तुर्यं तत्सर्वदृक् सदा द्वैतस्याग्रहणं तुल्यमुभयोः प्राज्ञतुर्ययोः इति च विरुद्धम् । द्वैतग्रहणाकारणत्वं तुल्यमित्यर्थः ।
<p>करोति न करोतीति व्यवहार्यं स्वशक्तितः ॥ इति च ।</p>
द्वैतं न ग्राहयेत् तुर्यो न च प्राज्ञः कथञ्चन ।
<p>न संवेदयतीत्यस्वीकारे । तुर्यं तत्सर्वदृक् सदा द्वैतस्याग्रहणं तुल्यमुभयोः प्राज्ञतुर्ययोः इति च विरुद्धम् । द्वैतग्रहणाकारणत्वं तुल्यमित्यर्थः ।</p>
द्वैतग्रहणबीजं तु निद्रा प्राज्ञं समाश्रिता ॥ इति प्रकटश्रुतिः ।
<p>द्वैतं न ग्राहयेत् तुर्यो न च प्राज्ञः कथञ्चन ।</p>
}}
<p>द्वैतग्रहणबीजं तु निद्रा प्राज्ञं समाश्रिता ॥ इति प्रकटश्रुतिः ।</p>
</div>


{{VerseBlock
<div class="verse" id="MAN_C02_V06" type="mantra" data-doc="MAN">
| verse_id = MAN_C02_V06
<div class="verse-text">
| document_id = MAN
<div class="shloka">
| chapter_id = MAN_C02
<span class="shloka-line">स्वप्ननिद्रायुतावाद्यौ प्राज्ञस्त्वस्वप्ननिद्रया ।</span>
| verse_type = mantra
<span class="shloka-line">न निद्रां नैव च स्वप्नं तुर्ये पश्यन्ति निश्चिताः ॥ ६ ॥</span>
| verse_line1 = स्वप्ननिद्रायुतावाद्यौ प्राज्ञस्त्वस्वप्ननिद्रया ।
</div>
| verse_line2 = न निद्रां नैव च स्वप्नं तुर्ये पश्यन्ति निश्चिताः ॥ ६ ॥
</div>
}}
</div>


{{VerseBlock
<div class="verse" id="MAN_C02_V07" type="mantra" data-doc="MAN">
| verse_id = MAN_C02_V07
<div class="verse-text">
| document_id = MAN
<div class="shloka">
| chapter_id = MAN_C02
<span class="shloka-line">अन्यथागृह्णतः स्वप्नो निद्रा तत्त्वमजानतः ।</span>
| verse_type = mantra
<span class="shloka-line">विपर्यासे तयोः क्षीणे तुरीयं पदमश्नुते ॥ ७ ॥</span>
| verse_line1 = अन्यथागृह्णतः स्वप्नो निद्रा तत्त्वमजानतः ।
</div>
| verse_line2 = विपर्यासे तयोः क्षीणे तुरीयं पदमश्नुते ॥ ७ ॥
</div>
| commentary1 = mandu
</div>
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashya" id="MAN_C02_V07_B01" data-verse="MAN_C02_V07">
| verse_id = MAN_C02_V07
<p>विपरीतज्ञानादपि विपरीतज्ञानान्तरं जायते ।</p>
| id = MAN_C02_V07_B01
</div>
| text =


विपरीतज्ञानादपि विपरीतज्ञानान्तरं जायते ।
<div class="verse" id="MAN_C02_V08" type="mantra" data-doc="MAN">
}}
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुद्ध्यते ।</span>
<span class="shloka-line">अजमनिद्रमस्वप्नमद्वैतं बुद्ध्यते तदा ॥ ८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>


{{VerseBlock
<div class="bhashya" id="MAN_C02_V08_B01" data-verse="MAN_C02_V08">
| verse_id = MAN_C02_V08
<p>अनादिमायया विष्णोरिच्छया स्वापितो यदा ।</p>
| document_id = MAN
<p>तया प्रबोधमायाति तदा विष्णुं प्रपश्यति ॥</p>
| chapter_id = MAN_C02
<p>इति प्रकाशिकायाम् ॥</p>
| verse_type = mantra
</div>
| verse_line1 = अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुद्ध्यते ।
| verse_line2 = अजमनिद्रमस्वप्नमद्वैतं बुद्ध्यते तदा ॥ ८ ॥
| commentary1 = mandu
}}


{{Bhashyam
<div class="verse" id="MAN_C02_V09" type="mantra" data-doc="MAN">
| verse_id = MAN_C02_V08
<div class="verse-text">
| id = MAN_C02_V08_B01
<div class="shloka">
| text =
<span class="shloka-line">प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः ।</span>
<span class="shloka-line">मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः ॥ ९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>


अनादिमायया विष्णोरिच्छया स्वापितो यदा ।
<div class="bhashya" id="MAN_C02_V09_B01" data-verse="MAN_C02_V09">
तया प्रबोधमायाति तदा विष्णुं प्रपश्यति ॥
<p>तन्वा स्वस्वामिसम्बन्धः प्रपञ्चोऽस्य शरीरिणः ।</p>
इति प्रकाशिकायाम् ॥
<p>वस्तुतोऽसौ न चैवास्ति परमस्य वशे यतः ॥</p>
}}
<p>तन्वादिकस्तथाऽप्येष ह्यभिमानात् प्रदृश्यते ।</p>
<p>अतः स विद्यत इति ह्यङ्गीकारो भवेद्यदि ॥</p>
<p>तथापि भगवज्ज्ञानात् स निवर्तेदसंशयम् ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</p>
<p>औतमनन्यथा ज्ञातम् । परब्रह्मादिवस्तु तत् । द्वैतं द्विधा ज्ञातमन्यथाज्ञातमज्ञैः । परमार्थतः परमेश्वरात् । तस्यैव मायामात्रं तदिच्छया निर्मितम् । तदन्यथाज्ञानं तस्मात् तदिच्छयैव निवर्तते ।</p>
<p>परेण ब्रह्मणा यत्तु द्विधा न ज्ञातमञ्जसा ।</p>
<p>तदद्वैतं परं ब्रह्म तदेव ज्ञातमन्यथा ॥</p>
<p>जीवेन द्वैतमुद्दिष्टं मिथ्याज्ञानं तदेव च ।</p>
<p>परमार्थात् पराद् विष्णोर्जातमिच्छावशादनु ॥</p>
<p>मायेतीच्छा समुद्दिष्टा मायामात्रं तदुद्भवम् ।</p>
<p>उत्तमत्वात् परार्थोऽसौ भगवान् विष्णुरव्ययः ॥ इति च ।</p>
</div>


{{VerseBlock
<div class="verse" id="MAN_C02_V10" type="mantra" data-doc="MAN">
| verse_id = MAN_C02_V09
<div class="verse-text">
| document_id = MAN
<div class="shloka">
| chapter_id = MAN_C02
<span class="shloka-line">विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित् ।</span>
| verse_type = mantra
<span class="shloka-line">उपदेशादयं वादो ज्ञाते द्वैतं न विद्यते ॥ १० ॥</span>
| verse_line1 = प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः ।
</div>
| verse_line2 = मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः ॥ ९ ॥
</div>
| commentary1 = mandu
</div>
}}


{{Bhashyam
<div class="gr-author-note">इति द्वितीयखण्डः ॥</div>
| verse_id = MAN_C02_V09
| id = MAN_C02_V09_B01
| text =


तन्वा स्वस्वामिसम्बन्धः प्रपञ्चोऽस्य शरीरिणः ।
<div class="bhashya" id="MAN_C02_V10_B01" data-verse="MAN_C02_V10">
वस्तुतोऽसौ न चैवास्ति परमस्य वशे यतः ॥
<p>अनन्यथा इतमवगतमद्वैतम् । द्वैतं वस्तुस्वरूपापेक्षया द्विधा ह्यन्यथा ज्ञातमित्यर्थः । अतो विकल्पः शरीरादिसम्बन्धः केनचिदज्ञानादिना कारणेन कल्पितोऽप्युपदेशान्निवर्तते । अयं सतां वादः । ज्ञाते सति ब्रह्मणि द्वैतमन्यथाज्ञानं निवर्तते इति ॥ विकल्पो देहबन्धादिः केनचित् कारणेन तु ।</p>
तन्वादिकस्तथाऽप्येष ह्यभिमानात् प्रदृश्यते ।
<p>कल्पितो विनिवर्तेत गुरुवाक्यादसंशयः ॥</p>
अतः स विद्यत इति ह्यङ्गीकारो भवेद्यदि ॥
<p>एष एव सतां वादो ज्ञाते ब्रह्मणि तत्त्वतः ।</p>
तथापि भगवज्ज्ञानात् स निवर्तेदसंशयम् ॥ इति ब्रह्मतर्के ।
<p>निवर्ततेऽन्यथाज्ञानं तत आनन्दमेत्यसौ ॥</p>
औतमनन्यथा ज्ञातम् । परब्रह्मादिवस्तु तत् । द्वैतं द्विधा ज्ञातमन्यथाज्ञातमज्ञैः । परमार्थतः परमेश्वरात् । तस्यैव मायामात्रं तदिच्छया निर्मितम् । तदन्यथाज्ञानं तस्मात् तदिच्छयैव निवर्तते ।
<p>इति च ॥ १० ॥</p>
परेण ब्रह्मणा यत्तु द्विधा न ज्ञातमञ्जसा ।
</div>
तदद्वैतं परं ब्रह्म तदेव ज्ञातमन्यथा ॥
जीवेन द्वैतमुद्दिष्टं मिथ्याज्ञानं तदेव च ।
परमार्थात् पराद् विष्णोर्जातमिच्छावशादनु ॥
मायेतीच्छा समुद्दिष्टा मायामात्रं तदुद्भवम् ।
उत्तमत्वात् परार्थोऽसौ भगवान् विष्णुरव्ययः ॥ इति च ।
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C02_V10
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C02
| verse_type = mantra
| verse_line1 = विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित् ।
| verse_line2 = उपदेशादयं वादो ज्ञाते द्वैतं न विद्यते ॥ १० ॥
| commentary1 = mandu
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C02_V10
| id = MAN_C02_V10_author_note
| text =
 
इति द्वितीयखण्डः ॥
| extra_class = gr-author-note
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C02_V10
| id = MAN_C02_V10_B01
| text =
 
अनन्यथा इतमवगतमद्वैतम् । द्वैतं वस्तुस्वरूपापेक्षया द्विधा ह्यन्यथा ज्ञातमित्यर्थः । अतो विकल्पः शरीरादिसम्बन्धः केनचिदज्ञानादिना कारणेन कल्पितोऽप्युपदेशान्निवर्तते । अयं सतां वादः । ज्ञाते सति ब्रह्मणि द्वैतमन्यथाज्ञानं निवर्तते इति ॥ विकल्पो देहबन्धादिः केनचित् कारणेन तु ।
कल्पितो विनिवर्तेत गुरुवाक्यादसंशयः ॥
एष एव सतां वादो ज्ञाते ब्रह्मणि तत्त्वतः ।
निवर्ततेऽन्यथाज्ञानं तत आनन्दमेत्यसौ ॥
इति च ॥ १० ॥
}}


== तृतीयः खण्डः ==
== तृतीयः खण्डः ==
{{Adhyaya
<div class="adhyaya-block" data-doc="MAN" data-chap="3">
| document_id  = MAN
<p class="adhyaya-trans">तृतीयः खण्डः</p>
| chapter_num  = 3
</div>
| title        = तृतीयः खण्डः
<div class="verse" id="MAN_C03_V01" type="mantra" data-doc="MAN">
}}
<div class="verse-text">
{{VerseBlock
<div class="shloka">
| verse_id = MAN_C03_V01
<span class="shloka-line">सोऽयमात्माऽध्यक्षरमोङ्कारोऽधिमात्रं पादा मात्रा अकार उकारो मकार इति ॥</span>
| document_id = MAN
<span class="shloka-line">जागरितस्थानो वैश्वानरोऽकारः प्रथमा मात्रा । आप्तेरादिमत्त्वाद् वा ।</span>
| chapter_id = MAN_C03
<span class="shloka-line">आप्नोति ह वै सर्वान् कामानादिश्च भवति । य एवं वेद ॥ १ ॥</span>
| verse_type = mantra
</div>
| verse_line1 = सोऽयमात्माऽध्यक्षरमोङ्कारोऽधिमात्रं पादा मात्रा अकार उकारो मकार इति ॥
</div>
| verse_line2 = जागरितस्थानो वैश्वानरोऽकारः प्रथमा मात्रा । आप्तेरादिमत्त्वाद् वा ।
</div>
| verse_line3 = आप्नोति ह वै सर्वान् कामानादिश्च भवति । य एवं वेद ॥ १ ॥
| commentary1 = mandu
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C03_V01
| id = MAN_C04_V01_B01
| text =
 
अधिकं सर्वतोऽविनाशि चेत्यध्यक्षरम् । अधिका एव मात्रा अंशा यस्य तदधिमात्रम् । अ इत्यनेनाभिधानेनाक्रियत इत्यकारः । तत्र पूर्वोक्तो वैश्वानरः प्रथमा मात्रेत्याद्यनुवादः । अकार इत्यादिकं विधेयम् । प्राज्ञस्तैजसश्चादिरस्येत्यादिमात्रम् । सुप्तेरुत्थाने प्राज्ञाद्विभक्तो भवति विश्वः । स्वप्नादुत्थाने तैजसात् । आदिश्चास्योपासकस्य भवति ॥ १ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C03_V02
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C03
| verse_type = mantra
| verse_line1 = स्वप्नस्थानस्तैजस उकारो द्वितीया मात्रा । उत्कर्षादुभयत्वात् वा । उत्कर्षति ह वै ज्ञानसन्ततिं समानश्च भवति नास्याब्रह्मवित् कुले भवति । य एवं वेद ॥ २ ॥
| commentary1 = mandu
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C03_V02
| id = MAN_C04_V02_B01
| text =
 
शरीराभिमानादुत्थाप्य कर्षतीत्युत्कर्षः । निद्रा विषयानुभवश्चानेन क्रियत इत्युभयत्वम् । समानः सर्वेषां मध्यस्थो भवति ॥ २ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C03_V03
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C03
| verse_type = mantra
| verse_line1 = सुषुप्तस्थानः प्राज्ञो मकारस्तृतीया मात्रा । मितेरपीतेर्वा । मिनोति ह वा इदं सर्वमपीतिश्च भवति । य एवं वेद ॥ ३ ॥
| commentary1 = mandu
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C03_V03
| id = MAN_C04_V03_B01
| text =
 
मितेरन्तर्गमनात् ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C03_V03
| id = MAN_C04_V03_B01
| text =


अधिकत्वाच्च नित्यत्वादध्यक्षरमुदाहृतः ।
<div class="bhashya" id="MAN_C04_V01_B01" data-verse="MAN_C03_V01">
येंऽशास्तस्य तु सर्वेऽपि पूर्णाः प्रत्येकशो विभोः ॥
<p>अधिकं सर्वतोऽविनाशि चेत्यध्यक्षरम् । अधिका एव मात्रा अंशा यस्य तदधिमात्रम् । अ इत्यनेनाभिधानेनाक्रियत इत्यकारः । तत्र पूर्वोक्तो वैश्वानरः प्रथमा मात्रेत्याद्यनुवादः । अकार इत्यादिकं विधेयम् । प्राज्ञस्तैजसश्चादिरस्येत्यादिमात्रम् । सुप्तेरुत्थाने प्राज्ञाद्विभक्तो भवति विश्वः । स्वप्नादुत्थाने तैजसात् । आदिश्चास्योपासकस्य भवति ॥ १ ॥</p>
अतोऽधिमात्रमुद्दिष्टो मात्रा अंशा उदाहृताः ।
</div>
श्रुतः स विष्णुरोङ्कार ओमित्याक्रियते यतः ॥
आद्यस्तदंशो ह्याप्तिः स्याद् विषयानापयेद्यतः ।
जीवस्य तु यतः प्राज्ञात् तैजसाद्वा समुत्थितः ॥
अविभागोऽपि भगवानादिमांस्तेन कीर्तितः ।
तस्मादुत्पद्यते मुक्तस्तज्ज्ञानानन्दलक्षणः ॥
आप्नोति विषयान् सर्वान् निद्राया विषयस्य च ।
उभयोः कारणत्वेन ह्युभयस्तैजसः श्रुतः ॥
देहाभिमानादुद्धृत्य कर्षति स्वप्नमण्डले ।
उत्कर्षत्वं ततस्तस्य तज्ज्ञानी ज्ञाननित्यताम् ॥
आप्नोति देहादुत्कृष्य स्वात्मानं सर्वमोक्षिणाम् ।
मध्यस्थश्च भवेत् स्नेहाद्दोषाभावाच्च सर्वशः ॥
स्वात्मन्यन्तर्गमयति मानमन्तर्गतिः स्मृता ।
जीवमन्तर्गतं कृत्वा तज्ज्ञानलयकृद् यतः ॥
प्राज्ञो मानमपीतिश्च तज्ज्ञोऽप्येवं विमुक्तिगः ।
व्याप्त्याऽन्तर्गमयेत् सर्वं दुःखाद्यं तु विलापयेत् ॥
अणूनामपि जीवानां प्रकाशो व्यापको भवेत् ।
अण्डमात्रे बहिश्चापि देवतानां यथाक्रमम् ॥
अतोऽन्तर्गमनं मुक्तौ जीवेषु जगतो भवेत् ॥
इति ब्रह्मतर्के ॥ ३ ॥
}}


{{VerseBlock
<div class="verse" id="MAN_C03_V02" type="mantra" data-doc="MAN">
| verse_id = MAN_C03_V04
<div class="verse-text">
| document_id = MAN
<div class="shloka">
| chapter_id = MAN_C03
<span class="shloka-line">स्वप्नस्थानस्तैजस उकारो द्वितीया मात्रा । उत्कर्षादुभयत्वात् वा । उत्कर्षति ह वै ज्ञानसन्ततिं समानश्च भवति नास्याब्रह्मवित् कुले भवति । य एवं वेद ॥ २ ॥</span>
| verse_type = mantra
</div>
| verse_line1 = अत्रैते श्लोकाः भवन्ति ।विश्वस्यात्वविवक्षायामादिसामान्यमुत्कटम् ।
</div>
| verse_line2 = मात्रासम्प्रतिपत्तौ स्यादाप्तिसामान्यमेव च ॥ ४ ॥
</div>
| commentary1 = mandu
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashya" id="MAN_C04_V02_B01" data-verse="MAN_C03_V02">
| verse_id = MAN_C03_V04
<p>शरीराभिमानादुत्थाप्य कर्षतीत्युत्कर्षः । निद्रा विषयानुभवश्चानेन क्रियत इत्युभयत्वम् । समानः सर्वेषां मध्यस्थो भवति ॥ २ ॥</p>
| id = MAN_C04_V04_B01
</div>
| text =


मात्रासम्प्रतिपत्तौ अंशध्याने । आदिमत्वं विश्वस्य विद्यते । तदुपासकस्यापि भवतीत्यादिसामान्यम् ।
<div class="verse" id="MAN_C03_V03" type="mantra" data-doc="MAN">
}}
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सुषुप्तस्थानः प्राज्ञो मकारस्तृतीया मात्रा । मितेरपीतेर्वा । मिनोति ह वा इदं सर्वमपीतिश्च भवति । य एवं वेद ॥ ३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>


{{VerseBlock
<div class="bhashya" id="MAN_C04_V03_B01" data-verse="MAN_C03_V03">
| verse_id = MAN_C03_V05
<p>मितेरन्तर्गमनात् ।</p>
| document_id = MAN
</div>
| chapter_id = MAN_C03
| verse_type = mantra
| verse_line1 = तैजसस्योत्वविज्ञान उत्कर्षो दृश्यते स्फुटम् ।
| verse_line2 = मात्रासम्प्रतिपत्तौ स्यादुभयत्वं तथाविधम् ॥ ५ ॥
}}


{{VerseBlock
<div class="bhashya" id="MAN_C04_V03_B01" data-verse="MAN_C03_V03">
| verse_id = MAN_C03_V06
<p>अधिकत्वाच्च नित्यत्वादध्यक्षरमुदाहृतः ।</p>
| document_id = MAN
<p>येंऽशास्तस्य तु सर्वेऽपि पूर्णाः प्रत्येकशो विभोः ॥</p>
| chapter_id = MAN_C03
<p>अतोऽधिमात्रमुद्दिष्टो मात्रा अंशा उदाहृताः ।</p>
| verse_type = mantra
<p>श्रुतः स विष्णुरोङ्कार ओमित्याक्रियते यतः ॥</p>
| verse_line1 = मकारभावे प्राज्ञस्य मानसामान्यमुत्कटम् ।
<p>आद्यस्तदंशो ह्याप्तिः स्याद् विषयानापयेद्यतः ।</p>
| verse_line2 = मात्रासम्प्रतिपत्तौ तु लयसामान्यमेव च ॥ ६ ॥
<p>जीवस्य तु यतः प्राज्ञात् तैजसाद्वा समुत्थितः ॥</p>
}}
<p>अविभागोऽपि भगवानादिमांस्तेन कीर्तितः ।</p>
<p>तस्मादुत्पद्यते मुक्तस्तज्ज्ञानानन्दलक्षणः ॥</p>
<p>आप्नोति विषयान् सर्वान् निद्राया विषयस्य च ।</p>
<p>उभयोः कारणत्वेन ह्युभयस्तैजसः श्रुतः ॥</p>
<p>देहाभिमानादुद्धृत्य कर्षति स्वप्नमण्डले ।</p>
<p>उत्कर्षत्वं ततस्तस्य तज्ज्ञानी ज्ञाननित्यताम् ॥</p>
<p>आप्नोति देहादुत्कृष्य स्वात्मानं सर्वमोक्षिणाम् ।</p>
<p>मध्यस्थश्च भवेत् स्नेहाद्दोषाभावाच्च सर्वशः ॥</p>
<p>स्वात्मन्यन्तर्गमयति मानमन्तर्गतिः स्मृता ।</p>
<p>जीवमन्तर्गतं कृत्वा तज्ज्ञानलयकृद् यतः ॥</p>
<p>प्राज्ञो मानमपीतिश्च तज्ज्ञोऽप्येवं विमुक्तिगः ।</p>
<p>व्याप्त्याऽन्तर्गमयेत् सर्वं दुःखाद्यं तु विलापयेत् ॥</p>
<p>अणूनामपि जीवानां प्रकाशो व्यापको भवेत् ।</p>
<p>अण्डमात्रे बहिश्चापि देवतानां यथाक्रमम् ॥</p>
<p>अतोऽन्तर्गमनं मुक्तौ जीवेषु जगतो भवेत् ॥</p>
<p>इति ब्रह्मतर्के ॥ ३ ॥</p>
</div>


{{VerseBlock
<div class="verse" id="MAN_C03_V04" type="mantra" data-doc="MAN">
| verse_id = MAN_C03_V07
<div class="verse-text">
| document_id = MAN
<div class="shloka">
| chapter_id = MAN_C03
<span class="shloka-line">अत्रैते श्लोकाः भवन्ति ।विश्वस्यात्वविवक्षायामादिसामान्यमुत्कटम् ।</span>
| verse_type = mantra
<span class="shloka-line">मात्रासम्प्रतिपत्तौ स्यादाप्तिसामान्यमेव च ॥ ४ ॥</span>
| verse_line1 = त्रिषु धामसु यत् तुल्यं सामान्यं वेत्ति निश्चितम् ।
</div>
| verse_line2 = स पूज्यस्सर्वभूतानां वन्द्यश्चैव महामुनिः ॥ ७ ॥
</div>
}}
</div>


{{VerseBlock
<div class="bhashya" id="MAN_C04_V04_B01" data-verse="MAN_C03_V04">
| verse_id = MAN_C03_V08
<p>मात्रासम्प्रतिपत्तौ अंशध्याने । आदिमत्वं विश्वस्य विद्यते । तदुपासकस्यापि भवतीत्यादिसामान्यम् ।</p>
| document_id = MAN
</div>
| chapter_id = MAN_C03
| verse_type = mantra
| verse_line1 = अकारो नयते विश्वमुकारश्चापि तैजसम् ।
| verse_line2 = मकारश्च पुनः प्राज्ञं नामात्रे विद्यतेऽगतिरिति ॥ ८ ॥
| commentary1 = mandu
}}


{{Bhashyam
<div class="verse" id="MAN_C03_V05" type="mantra" data-doc="MAN">
| verse_id = MAN_C03_V08
<div class="verse-text">
| id = MAN_C03_V08_author_note
<div class="shloka">
| text =
<span class="shloka-line">तैजसस्योत्वविज्ञान उत्कर्षो दृश्यते स्फुटम् ।</span>
<span class="shloka-line">मात्रासम्प्रतिपत्तौ स्यादुभयत्वं तथाविधम् ॥ ५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>


इति तृतीयखण्डः ॥
<div class="verse" id="MAN_C03_V06" type="mantra" data-doc="MAN">
| extra_class = gr-author-note
<div class="verse-text">
}}
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">मकारभावे प्राज्ञस्य मानसामान्यमुत्कटम् ।</span>
<span class="shloka-line">मात्रासम्प्रतिपत्तौ तु लयसामान्यमेव च ॥ ६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>


{{Bhashyam
<div class="verse" id="MAN_C03_V07" type="mantra" data-doc="MAN">
| verse_id = MAN_C03_V08
<div class="verse-text">
| id = MAN_C04_V08_B01
<div class="shloka">
| text =
<span class="shloka-line">त्रिषु धामसु यत् तुल्यं सामान्यं वेत्ति निश्चितम् ।</span>
<span class="shloka-line">स पूज्यस्सर्वभूतानां वन्द्यश्चैव महामुनिः ॥ ७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>


अमात्रेऽप्यगतिर्न विद्यते । प्रतिदिवसं विभाग एकीभावश्च विद्यते विश्वादीनाम् । तुरीयस्य तन्न विद्यत इत्यमात्रः । विश्वादीनां व्यवहारकारणत्वं विद्यते । तुरीयस्य तन्न विद्यत इत्यतो गम्यत्वमपि नास्तीत्याशङ्कां निवर्तयति– अगतिर्न विद्यते इति । आत्मानं संविशति इति गतिवचनात् ।
<div class="verse" id="MAN_C03_V08" type="mantra" data-doc="MAN">
}}
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अकारो नयते विश्वमुकारश्चापि तैजसम् ।</span>
<span class="shloka-line">मकारश्च पुनः प्राज्ञं नामात्रे विद्यतेऽगतिरिति ॥ ८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>


{{Bhashyam
<div class="gr-author-note">इति तृतीयखण्डः ॥</div>
| verse_id = MAN_C03_V08
| id = MAN_C04_V08_B02
| text =


आदिमत्त्वेन सामान्यमुपास्येन भवेदिति ।
<div class="bhashya" id="MAN_C04_V08_B01" data-verse="MAN_C03_V08">
उपासकस्य सञ्जानन् सर्ववन्द्यो भवेत् पुमान् ॥
<p>अमात्रेऽप्यगतिर्न विद्यते । प्रतिदिवसं विभाग एकीभावश्च विद्यते विश्वादीनाम् । तुरीयस्य तन्न विद्यत इत्यमात्रः । विश्वादीनां व्यवहारकारणत्वं विद्यते । तुरीयस्य तन्न विद्यत इत्यतो गम्यत्वमपि नास्तीत्याशङ्कां निवर्तयति– अगतिर्न विद्यते इति । आत्मानं संविशति इति गतिवचनात् ।</p>
सामान्यत्रयमप्येतत् तुल्यं मुक्तिगतत्वतः ।
</div>
अमात्रत्वं तुरीयस्याप्यविभागाद् दिने दिने ॥
जाग्रदादेरकर्ताऽपि गम्योऽसौ ज्ञानिनां भवेत् ॥ इति च ।
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashya" id="MAN_C04_V08_B02" data-verse="MAN_C03_V08">
| verse_id = MAN_C03_V08
<p>आदिमत्त्वेन सामान्यमुपास्येन भवेदिति ।</p>
| id = MAN_C04_V08_B03
<p>उपासकस्य सञ्जानन् सर्ववन्द्यो भवेत् पुमान् ॥</p>
| text =
<p>सामान्यत्रयमप्येतत् तुल्यं मुक्तिगतत्वतः ।</p>
<p>अमात्रत्वं तुरीयस्याप्यविभागाद् दिने दिने ॥</p>
<p>जाग्रदादेरकर्ताऽपि गम्योऽसौ ज्ञानिनां भवेत् ॥ इति च ।</p>
</div>


आदिमत्त्वादिसामान्यं तुल्यं मोक्षोपभोग्यतः ।
<div class="bhashya" id="MAN_C04_V08_B03" data-verse="MAN_C03_V08">
अमात्रत्वं तुरीयस्याप्यविभागाद्दिने दिने ॥
<p>आदिमत्त्वादिसामान्यं तुल्यं मोक्षोपभोग्यतः ।</p>
इत्यात्मसंहितायाम् ॥
<p>अमात्रत्वं तुरीयस्याप्यविभागाद्दिने दिने ॥</p>
}}
<p>इत्यात्मसंहितायाम् ॥</p>
</div>


== चतुर्थः खण्डः ==
== चतुर्थः खण्डः ==
{{Adhyaya
<div class="adhyaya-block" data-doc="MAN" data-chap="4">
| document_id  = MAN
<p class="adhyaya-trans">चतुर्थः खण्डः</p>
| chapter_num  = 4
</div>
| title        = चतुर्थः खण्डः
<div class="verse" id="MAN_C04_V01" type="mantra" data-doc="MAN">
}}
<div class="verse-text">
{{VerseBlock
<div class="shloka">
| verse_id = MAN_C04_V01
<span class="shloka-line">अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैतः ओङ्कार आत्मैव संविशत्यात्मनाऽऽत्मानं य एवं वेद ॥ १ ॥</span>
| document_id = MAN
</div>
| chapter_id = MAN_C04
</div>
| verse_type = mantra
</div>
| verse_line1 = अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैतः ओङ्कार आत्मैव संविशत्यात्मनाऽऽत्मानं य एवं वेद ॥ १ ॥
| commentary1 = mandu
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C04_V01
| id = MAN_C04_V01_B01
| text =
 
आत्मैव भूत्वाऽन्याभिमानं त्यक्त्वा परमात्मनैव परमात्मानं प्रविशत्युपासकः ।
अव्यवहार्यत्वादिकमत्र साम्यमिति दर्शयितुं पुनरप्युक्तमव्यवहार्यत्वादिकम् ॥ १ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C04_V02
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C04
| verse_type = mantra
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C04
| id = MAN_C04_V02_I01
| text =
 
ओङ्कारं पादशो विद्यात् पादा मात्रा न संशयः ।ओङ्कारं पादशो ज्ञात्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ॥ २ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C04_V03
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C04
| verse_type = mantra
| verse_line1 = युञ्जीत प्रणवे चेतः प्रणवो ब्रह्म निर्भयम् ।
| verse_line2 = प्रणवे नित्ययुक्तस्य न भयं विद्यते क्वचित् ॥ ३ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C04_V04
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C04
| verse_type = mantra
| verse_line1 = प्रणवो ह्यपरं ब्रह्म प्रणवस्य परं स्मृतम् ।
| verse_line2 = अपूर्वोऽनन्तरोऽबाह्योऽनपरः प्रणवोऽव्ययः ॥ ४ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C04_V05
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C04
| verse_type = mantra
| verse_line1 = सर्वस्य प्रणवो ह्यादिर्मध्यमन्तस्तथैव च ।
| verse_line2 = एवं हि प्रणवं ज्ञात्वा व्यश्नुते तदनन्तरम् ॥ ५ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C04_V06
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C04
| verse_type = mantra
| verse_line1 = प्रणवं हीश्वरं विद्यात् सर्वस्य हृदये स्थितम् ।
| verse_line2 = सर्वव्यापिनमोङ्कारं मत्वा धीरो न शोचति ॥ ६ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C04_V07
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C04
| verse_type = mantra
| verse_line1 = अमात्रोऽनन्तमात्रश्च द्वैतस्योपशमः शिवः ।
| verse_line2 = ओङ्कारो विदितो येन स मुनिर्नेतरो जनः ।
| verse_line3 = स मुनिर्नेतरो जन इति ॥ ७ ॥
| commentary1 = mandu
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashya" id="MAN_C04_V01_B01" data-verse="MAN_C04_V01">
| verse_id = MAN_C04_V07
<p>आत्मैव भूत्वाऽन्याभिमानं त्यक्त्वा परमात्मनैव परमात्मानं प्रविशत्युपासकः ।</p>
| id = MAN_C04_V07_author_note
<p>अव्यवहार्यत्वादिकमत्र साम्यमिति दर्शयितुं पुनरप्युक्तमव्यवहार्यत्वादिकम् ॥ १ ॥</p>
| text =
</div>


इति चतुर्थः खण्डः ॥
<div class="verse" id="MAN_C04_V02" type="mantra" data-doc="MAN">
| extra_class = gr-author-note
</div>
}}


{{Bhashyam
<div class="leading-bhashya" id="MAN_C04_V02_I01" data-verse="MAN_C04">
| verse_id = MAN_C04_V07
<p>ओङ्कारं पादशो विद्यात् पादा मात्रा न संशयः ।ओङ्कारं पादशो ज्ञात्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ॥ २ ॥</p>
| id = MAN_C04_V07_author_note
</div>
| text =


इति श्रीमाण्डूक्योपनिषत् समाप्ता॥
<div class="verse" id="MAN_C04_V03" type="mantra" data-doc="MAN">
| extra_class = gr-author-note
<div class="verse-text">
}}
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">युञ्जीत प्रणवे चेतः प्रणवो ब्रह्म निर्भयम् ।</span>
<span class="shloka-line">प्रणवे नित्ययुक्तस्य न भयं विद्यते क्वचित् ॥ ३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>


{{Bhashyam
<div class="verse" id="MAN_C04_V04" type="mantra" data-doc="MAN">
| verse_id = MAN_C04_V07
<div class="verse-text">
| id = MAN_C04_V07_author_note
<div class="shloka">
| text =
<span class="shloka-line">प्रणवो ह्यपरं ब्रह्म प्रणवस्य परं स्मृतम् ।</span>
<span class="shloka-line">अपूर्वोऽनन्तरोऽबाह्योऽनपरः प्रणवोऽव्ययः ॥ ४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>


इति चतुर्थखण्डः ॥
<div class="verse" id="MAN_C04_V05" type="mantra" data-doc="MAN">
| extra_class = gr-author-note
<div class="verse-text">
}}
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सर्वस्य प्रणवो ह्यादिर्मध्यमन्तस्तथैव च ।</span>
<span class="shloka-line">एवं हि प्रणवं ज्ञात्वा व्यश्नुते तदनन्तरम् ॥ ५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>


{{Bhashyam
<div class="verse" id="MAN_C04_V06" type="mantra" data-doc="MAN">
| verse_id = MAN_C04_V07
<div class="verse-text">
| id = MAN_C04_V07_author_note
<div class="shloka">
| text =
<span class="shloka-line">प्रणवं हीश्वरं विद्यात् सर्वस्य हृदये स्थितम् ।</span>
<span class="shloka-line">सर्वव्यापिनमोङ्कारं मत्वा धीरो न शोचति ॥ ६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>


इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितं माण्डूक्योपनिषद्भाष्यं समाप्तम् ॥
<div class="verse" id="MAN_C04_V07" type="mantra" data-doc="MAN">
| extra_class = gr-author-note
<div class="verse-text">
}}
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अमात्रोऽनन्तमात्रश्च द्वैतस्योपशमः शिवः ।</span>
<span class="shloka-line">ओङ्कारो विदितो येन स मुनिर्नेतरो जनः ।</span>
<span class="shloka-line">स मुनिर्नेतरो जन इति ॥ ७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>


{{Bhashyam
<div class="gr-author-note">इति चतुर्थः खण्डः ॥</div>
| verse_id = MAN_C04_V07
| id = MAN_C04_V07_B01
| text =


तुरीयं नादनामानं हरिं ज्ञात्वा परं पदम् ।
<div class="gr-author-note">इति श्रीमाण्डूक्योपनिषत् समाप्ता॥</div>
तमेव प्रविशेच्छुद्धरूपी तत्सदृशात्मवान् ॥
ज्ञानानन्दौ च शक्तिश्च तथापि न समाः क्वचित् ।
विमुक्तस्यापि जीवस्य पारतन्त्र्यं च नित्यदा ॥
चतूरूपस्यास्य विष्णोर्नाम प्रणव इत्यपि ।
जाग्रदादिप्रणयनात् स एव ब्रह्म बृंहणात् ॥
ओमित्याक्रियमाणत्वादोङ्कारः सम्प्रकीर्तितः ।
आदिमत्वादयो ह्यर्था ओमित्यस्य श्रुतौ श्रुताः ॥
अपूर्वः कारणाभावान्नाशाभावादनन्तरः ।
पराधीनस्थित्यभावादनपर उदाहृतः ॥
सर्वगत्वादबाह्यश्च तं ज्ञात्वा प्रविमुच्यते ॥ इति च ॥
}}


{{Bhashyam
<div class="gr-author-note">इति चतुर्थखण्डः ॥</div>
| verse_id = MAN_C04_V07
| id = MAN_C04_V07_B02
| text =


परत्वमपरत्वं च विष्णोरेकस्य वै यदा ।
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितं माण्डूक्योपनिषद्भाष्यं समाप्तम् ॥</div>
श्रूयते न तु सामर्थ्यभेदस्तत्र कथञ्चन ॥
अवतारस्य पूर्वत्वात् पौर्वापर्यमुदाहृतम् ॥ इति ब्रह्मतर्के ।
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashya" id="MAN_C04_V07_B01" data-verse="MAN_C04_V07">
| verse_id = MAN_C04_V07
<p>तुरीयं नादनामानं हरिं ज्ञात्वा परं पदम् ।</p>
| id = MAN_C04_V07_B03
<p>तमेव प्रविशेच्छुद्धरूपी तत्सदृशात्मवान् ॥</p>
| text =
<p>ज्ञानानन्दौ च शक्तिश्च तथापि न समाः क्वचित् ।</p>
<p>विमुक्तस्यापि जीवस्य पारतन्त्र्यं च नित्यदा ॥</p>
<p>चतूरूपस्यास्य विष्णोर्नाम प्रणव इत्यपि ।</p>
<p>जाग्रदादिप्रणयनात् स एव ब्रह्म बृंहणात् ॥</p>
<p>ओमित्याक्रियमाणत्वादोङ्कारः सम्प्रकीर्तितः ।</p>
<p>आदिमत्वादयो ह्यर्था ओमित्यस्य श्रुतौ श्रुताः ॥</p>
<p>अपूर्वः कारणाभावान्नाशाभावादनन्तरः ।</p>
<p>पराधीनस्थित्यभावादनपर उदाहृतः ॥</p>
<p>सर्वगत्वादबाह्यश्च तं ज्ञात्वा प्रविमुच्यते ॥ इति च ॥</p>
</div>


पूर्वावतारे पश्चिमावतारेऽपि पूर्ण एवेति प्रणवो ह्यपरं ब्रह्मेत्यादेरर्थः ॥
<div class="bhashya" id="MAN_C04_V07_B02" data-verse="MAN_C04_V07">
}}
<p>परत्वमपरत्वं च विष्णोरेकस्य वै यदा ।</p>
<p>श्रूयते न तु सामर्थ्यभेदस्तत्र कथञ्चन ॥</p>
<p>अवतारस्य पूर्वत्वात् पौर्वापर्यमुदाहृतम् ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</p>
</div>


{{Bhashyam
<div class="bhashya" id="MAN_C04_V07_B03" data-verse="MAN_C04_V07">
| verse_id = MAN_C04_V07
<p>पूर्वावतारे पश्चिमावतारेऽपि पूर्ण एवेति प्रणवो ह्यपरं ब्रह्मेत्यादेरर्थः ॥</p>
| id = MAN_C04_V07_B04
</div>
| text =


एकोऽपि निर्विशेषोऽपि चतुर्धा व्यवहारभाक् ।
<div class="bhashya" id="MAN_C04_V07_B04" data-verse="MAN_C04_V07">
यस्तं वन्दे चिदात्मानं विष्णुं विश्वादिरूपिणम् ॥
<p>एकोऽपि निर्विशेषोऽपि चतुर्धा व्यवहारभाक् ।</p>
}}
<p>यस्तं वन्दे चिदात्मानं विष्णुं विश्वादिरूपिणम् ॥</p>
</div>




[[Category:Sanskrit Documents]]
[[Category:Sanskrit Documents]]
[[Category:Mandu]]
[[Category:Mandu]]
Retrieved from "https://dev.anandamakaranda.in/Mandu"